# صوم (ص-و-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sume” damga demektir

- Harfler: ص - و - م
- Kur'an'da: 14 geçiş · 11 ayet · 11 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَصِيَامُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8F.md) | فَفِعَالُ | Oruç tutmak; Öyleyse oruç tutmak | 4 | 4 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:196.md) |
| [الصِّيَامَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E.md) | الْفِعَالَ | Oruç tutmak | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:187.md) |
| [الصِّيَامُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8F.md) | الْفِعَالُ | Oruç tutmak | 1 | 1 | [2:183](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:183.md) |
| [الصِّيَامِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90.md) | الْفِعَالِ | Oruç tutmak | 1 | 1 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:187.md) |
| [تَصُومُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Oruç tutarsınız | 1 | 1 | [2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:184.md) |
| [صَوْمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Oruç tutmak | 1 | 1 | [19:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/19:26.md) |
| [صِيَامًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Oruç tutmak | 1 | 1 | [5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/5:95.md) |
| [صِيَامٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8D.md) | فِعَالٍ | Oruç tutmak | 1 | 1 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:196.md) |
| [فَلْيَصُمْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%B5%D9%8F%D9%85%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | فَلْيَفْعُلْهُ | Öyleyse onda oruç tutsun | 1 | 1 | [2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:185.md) |
| [وَالصَّائِمَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْفَاعِلَاتِ | Ve oruç tutanlar | 1 | 1 | [33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/33:35.md) |
| [وَالصَّائِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَاعِلِينَ | Ve oruç tutanlar | 1 | 1 | [33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/33:35.md) |

## Mücavir kökler — 131 mücavir (162 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 26 · Yiyecek demektir
2. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
3. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · “Sikkin” bıçak demektir
4. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · “Bürde” gocuk demektir
5. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Su birikintisidir
6. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Tam
7. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
8. [حرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Harir, ipek demektir
9. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Sufur” süpürgedir
10. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Fidye
11. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
12. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Hadid demir demektir
13. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Rekabe Boyun demektir
14. [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Rfd (dat) torbadan veya tulumdan sızan su demektir…
15. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · “Yemm” durgun akan su demektir
16. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
17. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “On” demektir
18. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sülle çokluk demektir
19. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Hilal yeni ay demektir
20. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Affetti
21. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · İçecek
22. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
23. [حلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Boğaz, halka demektir
24. [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hayt iplik demektir
25. [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
26. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
27. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hafız çanta demektir
28. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Güç
31. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Topuk demektir
32. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Eveye yuva demektir
33. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sütle dolu memedir
34. [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Av
35. [كسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sıvının zıddı katı demektir
36. [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Orta
37. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hiram keçe demektir
38. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Beyn topraktaki yarık demektir
39. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İş ayakkabısı
40. [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hisar kale duvarı demektir
41. [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İbadet yeri
42. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
43. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
44. [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Düğüm demektir
45. [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Direk demektir
46. [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Odun demeti demektir
47. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Boynun üst tarafıdır
48. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
49. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kararan
50. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örgülü saç demektir
51. [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ferc
52. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
53. [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Reğev, köpüktür
54. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
55. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
56. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Biid yumurta demektir
57. [حلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hilye süs demektir
58. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · سندس Hint kumaşıdır
59. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zorluk
60. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صوم |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi vâv و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md), [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md), [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hareketi, yemeyi, içmeyi veya konuşmayı durdurup bir noktada sabit kalmak, tutunmak ve çekilmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kişinin arzu ve ihtiyaç duyduğu tabii eylemlerden iradi ve bilinçli olarak geri durarak kendini zapt etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Nefsin ve biyolojik akışın geçici olarak durdurulmasıyla içsel dikkatin, takvanın ve ilahi buyruğa teslimiyetin tahkim edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir açlık ve susuzluk rejimine indirgemek; zihinsel, ahlaki ve dilsel tutma/durdurma boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صو | Bir yöne yönelme, toplanma, yükselme veya ses çıkarma gibi içten dışa doğru yoğunlaşan hareket; [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md), [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md), [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md), [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md), [صوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%81.md) köklerinde görüldüğü üzere yoğunlaşma ve biçimlenme | م | Mîm harfinin kuşatıcı, toplayıcı ve kapatıcı niteliğiyle hareket içeriye hapsedilmiş, dışa taşan eylem durdurulmuş, sabitlik ve tutulma (imsak) anlamı kesinleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Enerjiyi ve yönelimi bir hedefe odaklama, tutma ve hareketi sınırlandırma hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Odaklanan eylemi belirli bir noktaya veya duruma sımsıkı raptetme, sabitleme işlevini üstlenir. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sabitlenen durumu kendi içine doğru kapatma, derinleştirme, kuşatma ve dışarıya karşı mühürleme etkisini tamamlar. |
| صوم | Bir arzuyu veya eylemi odaklayıp kazık gibi sabitleyerek derin bir sükûnet içinde kendi içine hapsetme hareketi | Bütün tabii hareketlerin (yeme, içme, konuşma, yürüme) içe çekilerek dondurulması ve nefsin zapturapt altına alınması durumudur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın yem yemeden, adım atmadan dikilip durması; rüzgârın esmeyi bırakıp durulması; güneşin göğün tam ortasında duraklamış gibi görünmesi; suyun akışını kesip durgunlaşması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında savaş atlarının toz duman altında hareketsiz bekleyişini ve gemlerini çiğnemesini tasvir ederken geçer: خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ / تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما |
| Erken Arapça kullanım | İmruülkays bir beytinde gün ortasında sıcağın basması ve güneşin hareketsiz görünmesi durumunu şu ibareyle anar: إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Nâbiğa ez-Zübyânî Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, temelde bir eylemden geri durma, kendini tutma ve dini bağlamda perhiz/oruç yapma ekseninde izlenir. İbranicede צוּם (tsum / tzom) kökü "oruç tutmak, yemeksiz durmak" anlamına gelir ve Kitab-ı Mukaddes İbranicesinde doğrudan oruç ibadetini ifade eder. Süryanicede ܨܘܡܐ (ṣawmā / ṣawmo) kelimesi Hristiyan litürjisindeki oruç ve perhiz dönemini adlandırır; eylem olarak da ܨܡ (ṣām) kökünden türetilir. Arapçada kökün sergilediği "rüzgârın durması", "atın hareketsiz dikilmesi" gibi bedensel ve tabiata dair somut tasvirler, kökün Proto-Sami dönemden itibaren "durgunluk, duraklama, hareketsizlik" semantik matrisine dayandığını; oruç ve riyazet anlamının ise bu temel çekirdekten beslenerek tüm Sami havzasında ortak bir dini kavrama dönüştüğünü gösterir. Excel notundaki damga veya meraya salınan saime hayvanı yorumu etimolojik olarak [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) köküne aittir; صوم kökünün asıl Sami omurgası imsak ve sükûnettir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs (BDB), Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Durma, durgunlaşma, kendini tutma (el-imsâk ve’r-rukûd) | Atın yemden kesilip dikilmesi ve rüzgârın durması somut çekirdeğinden hem konuşmayı kesmeye hem de ibadet olan oruca evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צוּם (tsum), Süryanice ܨܘܡܐ (ṣawmā) | Tüm Orta Sami dillerinde aynı kökten gelen biçimler gıdadan çekilme ve dini oruç anlamında ortaktır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça (Sabaik) yazıtlarında ṣwm biçimi | Antik Güney Arapçasında kefaret ve dini adak bağlamında çekinme ve perhiz anlamında tespit edilmiştir. | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صوم | Anlamlı | Kendini tutmak, durmak | Yeme, içme, konuşma ve hareketten geri durmak; oruç tutmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صمو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam maddesi olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [وصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Ayıp, kusur, leke | Bedende veya karakterde bulunan eksiklik, sakatlık ya da leke. | Hedef kökle zıt veya farklı anlam; Kur'an'da geçmez. |
| ومص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel (kullanılmayan) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| [مصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel (kullanılmayan) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| [موص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B5.md) | Anlamlı | Yıkamak, hafifçe temizlemek | Bir şeyi suda hafifçe çalkalamak, kabı yıkamak. | Eylemin durması değil hareketle arındırılması; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صوم | Merkez | Tutunma, durma, çekilme | Arzu edilen ve meşru olan tabii bir fiilden iradi ve belirli süreli olarak geri durmak. | İbadet bilinciyle ve niyetle gerçekleşen kapsamlı tutunma. |
| [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) | Komşu | Tutmak, yapışmak | Bir şeyi elinde, hakimiyetinde veya kontrolünde tutmak; genel zapt etme. | صوم kökündeki perhiz ve sükûnet şartını içermez, nesneyi bırakmamayı ifade eder. |
| [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Geri durmak, engellemek | Bir zararı, tecavüzü veya eli bir şeyden alıkoymak, sınır çekmek. | Genellikle menfi veya taşkın bir gücün önünü kesmektir. |
| [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) | Komşu | Susmak, sükût etmek | Yalnızca söz söylemeyi terk etmek, dille konuşmamak. | Sadece sözel eylemi durdurur; yeme, içme ve genel bedensel fiilleri kapsamaz. |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Zıt | Yarma, açma, orucu bozma | Kapalı veya tutulu olan hali kırıp dışa çıkmak, yemeye başlamak, hilkati açığa çıkarmak. | Orucun sona ermesi ve tabii eylemlerin yeniden başlaması hali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صوم | İmsak, durma, oruç | Yeme, içme, cinsel ilişki ve boş sözden niyetle geri durma eylemi. | Kesin |
| Latince | Ieiunium, abstinentia | Oruç, perhiz, çekinme | Ieiunium gıdadan kesilmeyi, abstinentia ise genel olarak arzulardan feragati karşılar; kökün hareketsizlik ve sükûnet boyutunu tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | Fasting, abstinence, restraint | Oruç tutma, perhiz, kendini zapt etme | Fasting dini veya tıbbi yememe halini, restraint ise iradi engellemeyi verir; Arapçadaki kozmik duraklama (güneşin/rüzgârın durması) çağrışımı yoktur. | Güçlü |
| Almanca | Fasten, Enthaltsamkeit | Oruç, imsak, nefsini tutma | Fasten belirli bir süre yememeyi, Enthaltsamkeit ise nefsi tutmayı karşılar; kökteki atın durması gibi somut imge dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Jeûne, abstinence | Oruç, sakınma | Jeûne doğrudan gıda perhizini anlatır; kökün sessizlik ve durağanlık anlam katmanını eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الصِّيَامَ / فَلْيَصُمْهُ / تَصُومُوا | Şer‘î oruç (Ramazan ibadeti) | Müminlere farz kılınan, tan yerinin ağarmasından geceye kadar yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durulan ibadet bağlamı (Bakara [2:183](https://lisan.digital/tr/ayet/2:183.md), [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md), [2:185](https://lisan.digital/tr/ayet/2:185.md), [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)). |
| فَصِيَامُ / صِيَامٍ / صِيَامًا | Kefaret veya bedel orucu | Hacda kurban bulamama, hataen adam öldürme, yemin bozma, zıhâr ve ihram ihlali cezası olarak tutulan telafi orucu (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md), Nisâ [4:92](https://lisan.digital/tr/ayet/4:92.md), Mâide [5:89](https://lisan.digital/tr/ayet/5:89.md), Mâide [5:95](https://lisan.digital/tr/ayet/5:95.md), Mücâdele [58:4](https://lisan.digital/tr/ayet/58:4.md)). |
| صَوْمًا | Susma ve konuşmama orucu | Hz. Meryem’in insanlarla konuşmama adağında bulunarak sözel eylemi durdurması bağlamı (Meryem [19:26](https://lisan.digital/tr/ayet/19:26.md)). |
| وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ | Orucu ahlaki ve kalıcı bir vasıf edinenler | Takva, sadakat ve iffet sahibi müminlerin nitelikleri arasında sayılan daimi vasıf bağlamı (Ahzâb [33:35](https://lisan.digital/tr/ayet/33:35.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Riya karışmayan gizli ibadet ve ihlas | Orucun dışarıdan gözlemlenemeyen "ademî" (eylemsizlik) yapısı sebebiyle kul ile Allah arasındaki saf ihlasın göstergesi sayılması tartışması. | Bâtınî niyet ve riyasız teslimiyet. |
| Fıkıh | İbadetin rükünleri, imsak vakti ve kefaretler | Orucu bozan durumlar, fecr-i sâdıktan gurûba kadar imsakın sınırları, kaza ve kefaret şartları. | Belirli vakitte meşru fiillerden hukuki feragat. |
| Tefsir | صوم kelimesinin iştikakı ve Meryem suresindeki susma orucu | Orucun yalnızca mideye değil dile, göze ve kulağa teşmili; Meryem [19:26](https://lisan.digital/tr/ayet/19:26.md)’daki konuşmama orucunun önceki şeriatlardaki yeri. | Kapsamlı nefis terbiyesi ve sükûnet. |
| Hadis | Orucun kalkân oluşu ve sevabının Allah’a aidiyeti | "Oruç bir kalkandır" ve kudsî hadisteki "Oruç benim içindir, onun mükâfatını ben veririm" ifadelerinin şerhi. | Kötülüklere karşı koruyucu zırh ve ilahi mükâfat. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ibadet ve nefis tezkiyesi | İradi imsak | Şehevi arzuları kırarak ruhani dikkati ve takvayı uyandırmak | Helal olan temel ihtiyaçlardan vazgeçebilme iradesi, haramlardan kaçınmanın zihinsel zeminini kurar. | Kesin |
| İlmi | Zihinsel yoğunlaşma ve tefekkür | Düşünsel sükût | Bilgi akışını ve zihni dağıtan uyarıcıları durdurarak derinleşmek | Gereksiz konuşma ve algısal dağınıklıktan geri durmak, hakikati kavramada tefekkür berraklığı sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Otoriteye itaat ve toplumsal disiplin | Ortak ritim ve seferberlik | Bütün bir toplumun aynı vakitte durup aynı anda başlamasıyla disiplin oluşturmak | Kolektif bir irade terbiyesi sağlayarak kamusal kurallara uyum kapasitesini ve toplumsal dayanışmayı güçlendirir. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim kontrolü ve kaynak yönetimi | Tüketimi askıya alma | İhtiyaç çılgınlığını frenleyerek kaynakların adil bölüşümünü ve tasarrufu hatırlatmak | Tüketim zincirinin geçici olarak kırılması, açlığın tecrübesi üzerinden infak ve zekât şuurunu üretir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun durum (steady state), frenleme veya sistem resetlemesi | Bir devrenin veya dinamik sistemin aşırı yüklenmesini önlemek amacıyla akışın geçici olarak kesilmesi ya da bazal seviyeye indirilmesi, sistemin dengesini yeniden kurmasını sağlar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İradi oto-regülasyon ve geciktirilmiş tatmin (delayed gratification) | Bireyin anlık dürtülerini uzun vadeli yüce bir ülkü uğruna bilinçli olarak ertelemesi ve kontrol altına alması, karakter gelişiminin ve toplumsal normlara uyumun temel mekanizmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Orucu sadece belirli saatler arasında yiyecek ve içecek alımının durdurulduğu fizyolojik bir açlık diyetine veya sıradan bir beden sağlığı pratiğine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Meryem [19:26](https://lisan.digital/tr/ayet/19:26.md) ayetinde susma (konuşmaktan imsak) olarak kullanılması ve Bakara [2:183](https://lisan.digital/tr/ayet/2:183.md)'te nihai hedefin takva olarak gösterilmesi, eylemin bedensel, dilsel ve zihinsel bütün azaları kuşatan topyekûn bir duruş olduğunu kanıtlar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Orucun ahlaki, içtimai ve manevi boyutunun yok sayılması; kişinin midesi açken dilinin gıybete, zihninin ihtirasa açık kalması ve ibadetin mekanik bir merasime dönüşmesi tehlikesi doğar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda irade eğitiminin, takvanın ve nefis terbiyesinin merkezine yerleşen temel bir kavramdır; insanın kendi biyolojik itkilerine mahkûm olmadığını, ilahi bir emirle en tabii arzularını dahi durdurabileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ramazan orucunun ahkâmını vazeden Bakara [2:183](https://lisan.digital/tr/ayet/2:183.md)-187 ayetlerinde, kefaret gerektiren hukuki meselelerin telafi edildiği ayetlerde (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md), Nisâ [4:92](https://lisan.digital/tr/ayet/4:92.md), Mâide [5:89](https://lisan.digital/tr/ayet/5:89.md), Mücâdele [58:4](https://lisan.digital/tr/ayet/58:4.md)) ve vahiy muhataplığındaki sükût terbiyesini gösteren Meryem [19:26](https://lisan.digital/tr/ayet/19:26.md)'da belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Orucun sadece İslam ümmetine has yeni bir ibadet olduğu zannını (Bakara [2:183](https://lisan.digital/tr/ayet/2:183.md)'teki "sizden öncekilere yazıldığı gibi" ifadesiyle) ve orucun yalnızca aç kalmaktan ibaret olduğu sığ bakışını tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının veya tabiat unsurunun (at, rüzgâr, güneş, su) tabii hareketini ve beslenmesini durdurup bulunduğu noktada hareketsiz beklemesi, durgunlaşması.
- Soyut anlam: İnsanın fıtri arzu, dürtü ve eylemlerini (yeme, içme, cinsellik, konuşma) ilahi bir gaye uğruna bilinçli bir iradeyle askıya alması, kendini zapt etmesi.
- Sistematik karşılık: Bireysel planda nefis tezkiyesi ve irade hakimiyeti; içtimai planda ortak bir ritimle tüketimi frenleme, sükûnet ve diğerkâmlık bilincini uyandırma.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \left( \Phi_0 \xrightarrow{\Delta t} 0 \right) \implies \Delta T > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$, $t$ zaman aralığındaki oruç (imsak) durumunu temsil eder. $\Phi_0$, canlının tabii ve meşru akışını (yeme, içme, konuşma gibi dürtüsel faaliyet debisini) simgeler. Belirlenmiş $\Delta t$ süresi boyunca bu akışın iradi olarak sıfırlanması ($0$), bireyde takva ve içsel denetim potansiyelinin ($\Delta T$) sıfırdan büyük bir artış göstermesini intaç eder. Doğal akışın bilinçli durduruluşu, yüksek manevi ve ahlaki dengenin üretilmesini sağlar.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%88%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:183](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:183.md) — الصِّيَامُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizden öncekilere farz kılındığı gibi, size de oruç farz kılındı. Ta ki korunasınız.

### [Bakara 2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:184.md) — تَصُومُوا

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:185.md) — فَلْيَصُمْهُ

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:187.md) — الصِّيَامِ · الصِّيَامَ

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/2:196.md) — صِيَامٍ · فَصِيَامُ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Nisa 4:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/4:92.md) — فَصِيَامُ

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Bir mü’min’in diğer mü’mini hata dışında öldürmesi olur şey değildir. Bir mü’min’i yanlışlıkla öldürenin bir mü’min köleyi azad etmesi ve öldürülenin ailesi bağışlamadıkça ona teslim edilmiş bir diyet ödemesi gerekir. Öldürülen mü’min, düşmanınız olan bir topluluktan ise; mü’min bir köle azad etmek gerekir. Şayet sizin ile kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluluktan ise; ailesine verilecek bir diyet ve mü’min bir köle azad etmek gerekir. Bunları bulamayan kimsenin Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardarda oruç tutması gerekir. Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Maide 5:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/5:89.md) — فَصِيَامُ

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah size rasgele yeminlerinizden dolayı değil, bile bile ettiğiniz yeminlerden ötürü sorumlu tutar. Onun keffareti; ailenize yedirmekte olduğunuzun ortalamasından, on düşkünü yedirmek, yahut giydirmek veya bir köle azad etmektir. Kim de bunları bulamazsa; üç gün oruçtur. İşte bu, yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin keffaretidir. Yeminlerinizi tutun. Şükredersiniz diye Allah ayetlerini size işte böyle açıklar.

### [Maide 5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/5:95.md) — صِيَامًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

### [Meryem 19:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/19:26.md) — صَوْمًا

فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا

Meal (IK): Ye, iç, gözün aydın olsun. İnsanlardan birini görecek olursan; ben Rahman’ a oruç adadım. Onun için bugün hiç bir kimseyle konuşmayacağım, de.

### [Ahzab 33:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/33:35.md) — وَالصَّائِمِينَ · وَالصَّائِمَاتِ

إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Doğrusu müslüman erkeklerle, müslüman kadınlar; mü’min erkeklerle, mü’ min kadınlar; taata devam eden erkeklerle, taata devam eden kadınlar; sadık erkeklerle, sadık kadınlar; sabreden erkeklerle, sabreden kadınlar; huşu’ eden erkeklerle, huşu’eden kadınlar; sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar; oruç tutan erkeklerle, oruç tutan kadınlar; iffetlerini koruyan erkeklerle, iffetlerini koruyan kadınlar; Allah’ı çokça zikreden erkeklerle, çokça zikreden kadınlar; işte onlar için, Allah; mağfiret ve büyük bir mükafat hazırlamıştır.

### [Mücadele 58:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/ayet/58:4.md) — فَصِيَامُ

فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Kim de bulamazsa; temas etmezden önce birbiri peşinden iki ay oruç tutmalıdır. Buna da gücü yetmeyen altmış yoksulu doyurur. Bu; Allah’a ve peygamberine iman etmekte olduğunuz içindir. Bunlar, Allah’ın hudududur. Ve kafirler için elim bir azab vardır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sume” damga demektir. “Saime” damgalanıp meraya salınan hayvan demektir. Saime hayvanlara alaf verilmez. Bundan oruç tutan yani günün bir kısmında yemeyen ve içmeyen kişilere “saim” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والميم و و ا ي ء معهما
ص و م، م و ص، و ص م، ص م ي مستعملات
صوم:
الصَّوْمُ: تَرْكُ الأكلِ وتَرْكُ الكلام، وقوله تعالى: انّي نَذَرتُ للرحمن صَوْماً، أي صَمتاً وقُرِىءَ به.
ورجالٌ صُيّامٌ، ولغة تميم صُيَّم، والصَّوْمُ قيامٌ بلا عَمَل.
وصامَ الفَرَسُ على آريِّه: اذا لم يعتَلفِ.
وصامَتِ الرِّيحُ اذا رَكَدَت.
وصامَتِ الشمسُ: استَوَتْ في مُنْتَصَف النَّهار.
ومصامُ الفَرَس: موقِفُه.
والصَّومُ عُرَّة النَّعام، يقال: مَزَقَ النَّعامُ بصومه، قال الطرماح:
في شَناظي أُقَنٍ بَيْنَـهـا		عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ
وبَكرةٌ صائمةٌ اذا قامَت فلم تَدُر، وقال الراجز: شَرُّ الدِّلاءِ الوَلغةُ المُلازمَهْ والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ ويقال: رجل صَومٌ ورجلانِ صَوْمٌ وامرأةٌ صوْمٌ، ولا يُثَنَّى ولا يُجمَع لانّه نعت بالمصدر، وتلخيصه: رجل ذو صَومٍ وامرأة ذات صَومٍ.
ورجلٌ صَوّامٌ قَوّامٌ اذا كان يصومُ النهارَ ويقومُ الليْلَ.
ورجالٌ ونِساءٌ صُوَّمٌ وصُيَّم، وصُوّام وصُيّام، كل ذلك يقال والصّومُ: شجرٌ في لغة هُذيل.
وصم:
الوَصْمُ: صَدْعٌ أو كَسْرٌ غيرُ بائنٍ في عَظمٍ ونحوِه، في عُودٍ وكلِّ شيءٍ.
ووُصِمَ الرُّمحُ فهو موصومٌ، وهو صَدْعُ الأنبُوبِ طُولاً.
ورجلٌ موصُومُ الحَسَبِ: في حَسَبه وَصمٌ أي عَيْبٌ، قال:
انّ في شُكْر صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ فِعل المُرَهَّقِ الموصومِ
يعني: شكرُ صالحينا يُغطِّي كُفْرَ مَوْصُومينا.
وجمع الوَصمِ وُصُومٌ.
ويقال: أجد توصيماً في جَسَدي أي تكسيراً من مَليلةٍ أو حُمَّى، يقال: وَصَّمَته الحُمَّى.
والتَّوصيمُ: الفَتْرَةُ والكَسَل في الجَسَد، قال لبيد:
واذا رُمتَ رحيلاً فارتَـحِـلْ		واعصِ ما يأمُرُ تَوصيمُ الكَسَلْ
موص:
المَوْص: غَسْل الثوب غَسلاً ليِّناً يجعل في فيه ماءَ ثم يَصُبُّه على الثَّوب، وهو آخِذُه بين كَتَّيْه وإبهامَيهِ يغسِلهُ ويَمُوصُه.
صمي:
الانصِماءُ: الاقبال نحو الشيءِ كما يَنْصَمي الطائرُ اذا انقَضَّ على الشيء، قال جرير:
إني انصمَيْتُ من السَّماءِ عليكُـمُ		حتى اختطَفتُكَ يا فَرزْدَقُ من عَلِ
ورجلٌ صَمَيانٌ: شجاعٌ صادقُ الحَملة.
وقول النبيِّ- صلّى اللهُ عليه وعلى آله وسلَّم-: كُلْ ما أصميت، ودَعْ ما أَنْمَيْتَ فما أصمَيْتَ هو ما وَقَعَ بفِيكَ، وما أنمَيْتَ هو ما تَباعَدَ عنكَ.
وقد أَصْمَى الفَرَس على لِجامه اذا عَضَّ عليه ومضى، قال:
أَصمَى على فأس اللِّجامِ وقُرْبه		بالماءِ يقطُـرُ تـارةً ويسـيلُ
وصامَى منيّته: ذاقها.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**الميم** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ص و م**، **م و ص**، **و ص م**، **ص م ي** مستعملات

**صوم**:
**الصَّوْمُ**: yemeği terk etmek ve konuşmayı terk etmek; ve Yüce Allah’ın sözü: **انّي نَذَرتُ للرحمن صَوْماً**, yani susma; ve onunla okunmuştur.
Ve **رِجالٌ صُيّامٌ**; ve Temîm’in dili **صُيَّم**; ve **الصَّوْمُ** iş olmaksızın ayakta duruştur.
Ve at **صامَ** kendi **آريِّه** üzerinde: eğer yem yemezse.
Ve rüzgâr **صامَتِ**: eğer durgunlaşırsa.
Ve güneş **صامَتِ**: gün ortasında dümdüz oldu.
Ve atın **مَصامُ**’u: onun durduğu yer.
Ve **الصَّومُ** devekuşunun **عُرَّة**’sidir; denir: devekuşu kendi **صوم**’u ile parçaladı; الطرماح dedi ki:
في شَناظي أُقَنٍ بَيْنَـهـا		عُرَّةُ الطَّير كصَومِ النَّعامْ
Ve **بَكرةٌ صائمةٌ**: eğer kalktı da dönmediyse; ve râciz dedi ki:
شَرُّ الدِّلاءِ الوَلغةُ المُلازمَهْ		والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ
Ve denir: **رجل صَومٌ** ve **رجلانِ صَوْمٌ** ve **امرأةٌ صوْمٌ**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfattır; ve onun özeti: **رجل ذو صَومٍ** ve **امرأة ذات صَومٍ**.
Ve **رجلٌ صَوّامٌ قَوّامٌ**: eğer gündüz oruç tutar ve gece ayakta durursa.
Ve **رِجالٌ** ve **نِساءٌ صُوَّمٌ** ve **صُيَّم**; ve **صُوّام** ve **صُيّام**; bütün bunlar söylenir; ve **الصّومُ**: Hüzeyl’in dilinde bir ağaçtır.

**وصم**:
**الوَصْمُ**: bir kemikte ve benzerinde, bir dalda ve her şeyde, ayrılmamış bir çatlak yahut kırık.
Ve mızrak **وُصِمَ**; o hâlde o **موصومٌ**dur; ve o, borunun uzunlamasına çatlağıdır.
Ve **رجلٌ موصُومُ الحَسَبِ**: onun soyunda **وَصمٌ** vardır, yani ayıp; dedi ki:
انّ في شُكْر صالحينا لَمـا يَدْ		حَضُ فِعل المُرَهَّقِ الموصومِ
Yani: salihlerimizin şükrü, **مَوْصُوم**larımızın küfrünü örter.
Ve **الوَصم**’un çoğulu **وُصُومٌ**dur.
Ve denir: bedenimde **توصيماً** buluyorum; yani bir yorgunluktan yahut bir hummadan kırıp-gevşetme; denir: humma onu **وَصَّمَتْ**.
Ve **التَّوصيمُ**: bedende gevşeklik ve tembelliktir; Lebîd dedi ki:
واذا رُمتَ رحيلاً فارتَـحِـلْ		واعصِ ما يأمُرُ تَوصيمُ الكَسَلْ

**موص**:
**المَوْص**: elbiseyi yumuşak bir yıkayışla yıkamaktır; ağzına su koyar, sonra onu elbisenin üzerine döker; ve o, onu iki omzu ile iki başparmağı arasında tutarak yıkar; onu yıkar ve onu **يَمُوصُ** eder.

**صمي**:
**الانصِماءُ**: şeye doğru yönelmek; kuşun, şeye saldırıp indiği zaman **يَنْصَمي** olması gibi; Cerîr dedi ki:
إني انصمَيْتُ من السَّماءِ عليكُـمُ		حتى اختطَفتُكَ يا فَرزْدَقُ من عَلِ
Ve **رجلٌ صَمَيانٌ**: yiğit, hamlesi doğru.
Ve Peygamber’in sözü -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin-: **كُلْ ما أصميت، ودَعْ ما أَنْمَيْتَ**; artık **ما أصمَيْتَ** ağzına düşen şeydir; ve **ما أنمَيْتَ** senden uzaklaşan şeydir.
Ve at, gemi üzerine **أَصْمَى** etti: eğer onu ısırdı ve gitti ise; dedi ki:
أَصمَى على فأس اللِّجامِ وقُرْبه		بالماءِ يقطُـرُ تـارةً ويسـيلُ
Ve **صامَى** kendi ölümünü: onu tattı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص م ( و ا ي ء )
صوم ، صمي ، وصم ، موص ، أمص ، مصي .
صوم : قال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الله عزَّ وجلَّ : ( كلُّ عملِ ابنِ آدمَ له إلا الصَّوْمَ فإنه لي ) قال أبو عبيد : إنما خَصَّ تبارَكَ وتعالى الصَّوْمَ بأنَّهُ له ، وهو يَجْزِي به وإن كانت أعمالُ البِرِّ كلُّها له وهو يَجْزِي بها ؛ لأن الصَّوْمَ ليس يَظهَر من ابنِ آدمَ بلسانٍ ولا فِعْل فتكتبه الحَفَظَة ؛ إنما هو نيَّةٌ في القلب ، وإمساكٌ عن حركة المَطْعَم والمَشرَب ، يقول الله : فأنا أتولَّى جزاءَه على ما أحِبُّ من التَّضْعِيف ، وليس على كتابٍ كُتِبَ له ، ولهذا قال عليه الصلاة والسلام : ( لَيْسَ في الصَّوْم رِياءٌ ) . قال : وقال سُفْيَانُ بنُ عُيينَةَ : الصومُ هو الصَّبْر ، يَصْبِرُ الإنسانُ عن الطَّعامِ والشَّرابِ والنّكاح ، ثم قرأ : ( وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ ) ( الزمر : 10 ) .
قال أبو عُبَيد : والصائم من الخيل : القائم الساكت الّذي لا يَطْعَم شيئاً ، ومنه قولُ النابغة :
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ
تَحْتَ العَجَاجِ وأخرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
وقد صام يصوم . وقال الله تعالى : ( إِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمَانِ صَوْماً ) ( مريم : 26 ) ، أي :
صَمْتاً . ويقال للنهار إذا اعتدل وقام قائم الظَّهيرة : قد صامَ النهارُ . وقال امرُؤُ القيس :
فَدَعْهَا وَسَلِّ الْهَمَّ عَنْكَ بِجَسرَةٍ
ذَمُولٍ إذا صامَ النَّهَارُ وهَجَّرَا
وقال غيرُه : الصَّوْمُ في اللُّغَة : الإمساكُ عن الشيءِ والتَّرْكُ له . وقيل للصائمِ صائم : لإمساكه عن المطعم والمشرب والمنكح . وقيل للصامت : صائم ، لإمساكه عن الكلام . وقيل للفرسِ : صائم ، لإمساكه عن العَلَف مع قيامه . ويقال : صامَ النَّعامُ : إذا رَمَى بِذَرَقِه ، وهو صومُه . وصامَ الرجلُ : إذا تَظَلَّلَ بالصَّوْم ، وهو شجر ؛ قالهُ ابن الأعرابي .
وقال الليث : الصَّوْمُ : تَرْكُ الأكل وترْكُ الكلام . وصام الفَرَس على آرِيِّه : إذا لم يَعْتَلِف . والصومُ : قِيَامٌ بلا عَمل . وصامَتِ الرِّيحُ : إذا رَكَدَتْ ، وصامت الشَّمسُ عند انتصاف النهار : إذا قامت ولم تَبرَح مكانها . وبَكْرَةٌ صائمةٌ : إذا قامت فلم تَدُر ، وقال الراجز :
شَرُّ الدِلاء الْوَلْغَةُ المُلاَزِمَة
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ
ويقال : رجلٌ صَوْمٌ ، ورجلان صوم ، وقوم صوم ، وامرأةٌ صَوْم ، لا يُثَنَّى ولا يُجْمَع لأنه نُعِت بالمصْدَر ، وتلخيصُه : رجُلٌ ذو صَوْم ، وَقَوْمٌ ذُو صَوْم ، وامْرَأَةٌ ذاتُ صَوْم . ورَجُلٌ صَوَّام قَوّام : إذا كان يَصومُ النَّهارَ ويقومُ الليلَ . ورِجَالٌ ونِسَاءٌ صُوَّمٌ وصُيَّمٌ ، وصُوَّامٌ وصُيَّام ، كل ذلك يقال : ومَصَامُ الفرس : مَقامُه .
وقال أبو زيد : يقالُ : أقمتُ بالبصرةِ صَوْمَيْنِ ، أي : رَمَضَانَيْن .
ابن بُزْرُج : لا صَمياء ولا عمياء له من ذلك متروكتان : إذا انكب على الأمر فلم يقلع عنه .
قال أبو إسحاق الزجاج : أصل الصَّميان في اللغة السرعة .
صمي : قال أبو إسحاق : أصل الصَّمَيَانِ في اللُّغة : السرعةُ والخِفَّة .
قال أبو عُبَيد : قال الفرَّاء : الصَّمَيان : التَّقَلُّبُ والوَثْب . ورَجُلٌ صمَيَانٌ : إذا كان ذا تَوَثُّب على الناس . ورُوِي عن ابن عبَّاس أَنَّه سُئِلَ عن الرَّجُل يَرمِي الصيدَ فيَجِدُهُ مقْتولاً فقال : كلْ ما أَصْمَيْتَ وَدَعْ ما أَنْمَيْتَ .
قال أبو عُبَيد : الإصماء أن يَرْمِيَه فيموت بين يديه لم يَغب عنه ، والإنْماءُ : أن يَغيبَ عنه فَيَجِدَهُ ميِّتاً . قال أبو إسحاق : المعنى في قوله : ( كُلْ ما أَصْمَيْت ) ، أي : ما أصابَه السَّهم وأنت تراه فأسرَعَ في الموتِ ، فرأَيتَه ولا محالةَ أنه مات برمْيِكَ . وأصلُه من الصَّمَيَان ، وهو السرعةُ والخِفَّة .
وقال الليث : الصمَيان : الشُّجاعُ الصادقُ الحَمْلَة . قال : وأَصْمَى الفرسُ عَلَى لِجَامِه : إذا عَضَّ عليه ومضى ، وأَنْشَد :
أَصْمَى عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ وَقُرْبُه
بالماءِ يَقْطُرُ تارَةً ويَسِيلُ
قال : والانصماء : الإقبالُ نحوَ الشيء كما يَنْصمِي البَازِي : إذا انقضّ .
وقال ابن الأعرابي : الصَمَيَان : الجريءُ على المعاصي .
وصم : قال أبو عُبَيدة : الوَصْمُ : العَيْبُ يكون في الإنسان وفي كلّ شيء ، يقال ما في فلان وَصْمَةٌ ، أي : عَيْبٌ . والتَّوْصِيم : الفَتْرة والكَسَل .
وقال لَبِيد :
وإذا رُمْت رحيلاً فارتحل
وَاعْصِ ما يَأْمُرُ تَوْصِيمُ الكَسِلْ
سلَمة عن الفرّاء : الوَصْمُ : العَيْب . وقَناةٌ فيها وَصْم ، أي : صَدْع في أنْبُوبها . ورجل مَوْصوم الحَسَب : إذا كان مَعِيباً .
مصي : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : المَصْواء من النّساء : التي لا لحم في فَخِذَيها .
وقال أبو عُبَيد والأصمعيّ : المَصْواء : الرَّسْحاء : وهي العَصُوب والمنْداص . والمُصاية : القارُورة الصَّغيرة .
أمص : قال الليث : الآمص : إعْرابُ الخاميزْ .
موص : قال أبو عُبَيد : المَوْص الغَسْل ، يقال : مُصْتُه أَمُوصُه مَوْصاً . وقالت عائشةُ في عثمان : مُصْتمُوه كما يُماص الثوبُ ، ثم عَدَوْتم عليه فقتلتموه . تَعنِي : استِعْتَابهم إيّاه وإعتابَه إيّاهم فيم عَتَبوا عليه .
وقال الليث : المَوْصُ : غَسْلُ الثَّوْب غَسْلاً لَيِّناً يَجعل في فيه ماءً ، ثمّ يَصُبُّه على الثّوب وهو آخذُه بين إِبْهامَيْه يَغسِله ويَموصه .
وقال غيرُه : ماصَه ومأصه بمعنى واحد .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : المَوْصُ : التِّبنُ . ومَوَّص الرجلُ : إذا جَعَل تجارتَه في المَوْص وهو التِّبْن . ومَوَّصَ ثَوْبَه : إذا غَسَله فأنقاه . والله أعلم .

##### Türkçe

ص م ( و ا ي ء )
**صوم** ، **صمي** ، **وصم** ، **موص** ، **أمص** ، **مصي** .

**صوم** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Allah عزَّ وجلَّ’den şöyle dedi: ( Âdemoğlunun her ameli onundur; ancak **الصَّوْم** müstesna, çünkü o benimdir ) Ebû Ubeyd dedi: Ancak Tebâreke ve Teâlâ **الصَّوْم**’u, onun kendisine ait olmakla tahsis etti; ve onunla karşılık verir; iyilik amellerinin hepsi onun olduğu ve onlarla karşılık verdiği hâlde; çünkü **الصَّوْم** Âdemoğlundan bir dil ile de bir fiil ile de görünmez ki onu **الحَفَظَة** yazsın; o ancak kalpte bir niyettir ve yeme ve içme hareketinden bir tutmadır; Allah der ki: Ben onun cezasını, sevdiğim kat kat artırmadan, üstlenirim; onun için yazılmış bir kitap üzere değil; ve bunun için aleyhi’s-salât ve’s-selâm dedi: ( **الصَّوْم**’da riya yoktur ) . Dedi: Ve Süfyân b. Uyeyne dedi: **الصوم** **الصَّبْر**’dır; insan yemek, içmek ve nikâhtan sabreder; sonra okudu: ( وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ ) ( الزمر : 10 ) .

Ebû Ubeyd dedi: Ve atlardan **الصائم**: ayakta duran suskun olandır ki hiçbir şey yemez; ve ondan Nâbiga’nın sözü:
خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ
تَحْتَ العَجَاجِ وأخرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا
Ve **صام يصوم**. Allah Teâlâ dedi: ( إِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمَانِ صَوْماً ) ( مريم : 26 ) , yani:
**صَمْتاً**. Ve gündüze, dengelendiği ve öğle vaktinin dik duranı dikildiği zaman, denir: **قد صامَ النهارُ**. İmru’ul-Kays dedi:
فَدَعْهَا وَسَلِّ الْهَمَّ عَنْكَ بِجَسرَةٍ
ذَمُولٍ إذا صامَ النَّهَارُ وهَجَّرَا
Ve başkası dedi: **الصَّوْم** dilde: bir şeyden tutmak ve onu terk etmektir. Ve **الصائم**’e **صائم** denildi: yeme, içme ve nikâhtan tutması sebebiyle. Ve susana **صائم** denildi: konuşmadan tutması sebebiyle. Ve ata **صائم** denildi: ayakta durmasıyla birlikte yemden tutması sebebiyle. Ve denir: **صامَ النَّعامُ**: dışkısını attığı zaman; ve o onun **صومُه**’dur. Ve **صامَ الرجلُ**: **الصَّوْم** ile gölgelendiği zaman; ve o bir ağaçtır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Leys dedi: **الصَّوْم**: yemeği terk etmek ve konuşmayı terk etmektir. Ve **صام الفَرَس على آرِيِّه**: yemlenmediği zaman. Ve **الصوم**: işsiz ayakta duruştur. Ve **صامَتِ الرِّيحُ**: durgunlaştığı zaman; ve güneş gün ortasının yarısında **صامت**: dikildiği ve yerinden ayrılmadığı zaman. Ve **بَكْرَةٌ صائمةٌ**: dikildiği ve dönmediği zaman; ve Râciz dedi:
شَرُّ الدِلاء الْوَلْغَةُ المُلاَزِمَة
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصائمهْ
Ve denir: **رجلٌ صَوْمٌ** , ve **رجلان صوم** , ve **قوم صوم** , ve **امرأةٌ صَوْم**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü masdar ile sıfatlandırılmıştır; ve onun özeti: **رجُلٌ ذو صَوْم** , ve **قَوْمٌ ذُو صَوْم** , ve **امْرَأَةٌ ذاتُ صَوْم**. Ve **رَجُلٌ صَوَّام قَوّام**: gündüz oruç tutar ve gece kalkar olduğu zaman. Ve erkekler ve kadınlar: **صُوَّمٌ** ve **صُيَّمٌ** , ve **صُوَّامٌ** ve **صُيَّام**; bunların hepsi söylenir. Ve **مَصَامُ الفرس**: onun durduğu yerdir.

Ebû Zeyd dedi: Denir: Basra’da **صَوْمَيْنِ** ikamet ettim; yani: **رَمَضَانَيْن**.

İbn Büzruc: Ondan **لا صَمياء ولا عمياء** yoktur; ikisi de terk edilmişlerdendir: işe abanıp ondan vazgeçmediği zaman.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **الصَّميان**’ın aslı dilde sürattir.

**صمي** : Ebû İshâk dedi: **الصَّمَيَانِ**’ın aslı dilde: sürat ve hafifliktir.

Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **الصَّمَيان**: dönüp durma ve sıçramadır. Ve **رَجُلٌ صمَيَانٌ**: insanlara karşı sıçrayış sahibi olduğu zaman. Ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki kendisine, avı atıp da onu öldürülmüş bulan adam hakkında soruldu; dedi ki: **كلْ ما أَصْمَيْتَ وَدَعْ ما أَنْمَيْتَ**.

Ebû Ubeyd dedi: **الإصماء**: onu atıp da gözünün önünde ölmesidir; ondan kaybolmaz; ve **الإنْماءُ**: ondan kaybolmasıdır da onu ölü bulmasıdır. Ebû İshâk dedi: Onun sözündeki mana: ( **كُلْ ما أَصْمَيْت** ) yani: oku isabet ettiği ve sen onu görürken ölüme süratle gittiği şey; onu gördün ve mutlaka senin atışınla öldü. Ve aslı **الصَّمَيَان**’dandır; o da sürat ve hafifliktir.

Leys dedi: **الصمَيان**: hamlesi doğru olan yiğit cesurdur. Dedi: Ve **أَصْمَى الفرسُ عَلَى لِجَامِه**: ona dişlediği ve yürüyüp gittiği zaman; ve inşâd etti:
أَصْمَى عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ وَقُرْبُه
بالماءِ يَقْطُرُ تارَةً ويَسِيلُ
Dedi: Ve **الانصماء**: bir şeye yönelmedir; tıpkı **البَازِي**’nin **يَنْصمِي** etmesi gibi: saldırıp indiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصَمَيَان**: günahlara karşı cüretkâr olandır.

**وصم** : Ebû Ubeyde dedi: **الوَصْمُ**: insanda ve her şeyde bulunan ayıptır; denir: falanda **وَصْمَةٌ** yoktur; yani: ayıp. Ve **التَّوْصِيم**: gevşeklik ve tembelliktir.

Lebîd dedi:
وإذا رُمْت رحيلاً فارتحل
وَاعْصِ ما يَأْمُرُ تَوْصِيمُ الكَسِلْ
Selame, Ferrâ’dan: **الوَصْمُ**: ayıptır. Ve **قَناةٌ فيها وَصْم**: yani borusunda bir çatlak. Ve **رجل مَوْصوم الحَسَب**: ayıplı olduğu zaman.

**مصي** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: kadınlardan **المَصْواء**: uyluklarında et olmayan kadındır.

Ebû Ubeyd ve Asma‘î dedi: **المَصْواء**: **الرَّسْحاء**’dır; ve o **العَصُوب** ve **المنْداص**’tır. Ve **المُصاية**: küçük şişedir.

**أمص** : Leys dedi: **الآمص**: **الخاميزْ**’in i‘rabıdır.

**موص** : Ebû Ubeyd dedi: **المَوْص** yıkamadır; denir: **مُصْتُه أَمُوصُه مَوْصاً**. Âişe Osman hakkında dedi: **مُصْتمُوه**; elbisenin **يُماص** edilmesi gibi; sonra ona saldırdınız da onu öldürdünüz. Kastediyor: onların onu hoşnut etmeye çalışmaları ve onun da onları, kendisine kızdıkları şeyde, hoşnut etmesidir.

Leys dedi: **المَوْصُ**: elbiseyi yumuşak bir yıkamayla yıkamaktır; ağzına su koyar, sonra onu elbiseye döker; o da onu iki başparmağı arasında tutarak yıkar ve **يَموصه** eder.

Başkası dedi: **ماصَه** ve **مأصه** bir mana üzeredir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَوْصُ**: samandır. Ve **مَوَّص الرجلُ**: ticaretini **المَوْص**’a, yani samana, koyduğu zaman. Ve **مَوَّصَ ثَوْبَه**: onu yıkayıp temizlediği zaman. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الصاد والواو وما يثلثهما)
(صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
وهذا مشتقٌّ من التَّصوية في الشتاء، وذلك أن يُيَبَّس أخلافُ الشَّاة ليكون أسمَنَ لها. يقال صَوَّاها أصحابُها.
ومن الباب الصُّوَى، وهي الأعلام من الحجارة. وقول من قال إنّها مُخْتَلَف الرِّياح فالأعلام لا تكون إلاّ كذا. قال:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) *
(صوب) الصاد والواو والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نزولِ شيءٍ واستقرارِهِ قَرَارَه. من ذلك الصَّوَابُ في القول والفعل، كأنَّه أمرٌ نازلٌ مستقِرٌّ قرارَه. وهو خلاف الخطأ. ومنه الصَّوْب، وهو نزول المطر. والنازل صَوبٌ أيضاً. والدّليلُ على صحّة هذا القياس تسميتُهم للصَّواب صَوْباً. قال الشاعر([4]):
ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])ويقال الصَّيِّب السّحاب ذو الصَّوْب. قال الله تعالى: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. والصَّوْب: النُّزول. قال:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])ويقال للأمر إذا استقرَّ قرارَه على الكلام الجارِي مَجْرى الأمثال: "قد صابت بِقُرّ". قال طرَفة:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])والتَّصويب:  حَدَب في حَدور، لا يكون إلاَّ كذا. فأمَّا الصُّيَّابة فالخِيار من كلِّ شيء، كأنَّه من الصَّوب، وهو خالصُ ماءِ السَّحاب، فكأنَّها مُشْتقّةٌ من ذلك.
(صوت) الصاد والواو والتاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت، وهو جنسٌ لكلِّ ما وَقَرَ في أُذنِ السَّامعِ. يقال هذا صوتُ زَيد. ورجل صيِّت، إِذا كان شديدَ الصَّوت؛ وصائتٌ إذا صاحَ. فأمَّا قولهم: [دُعيَ([8]) ] فانصات([9])، فهو من ذلك أيضاً، كأنه صُوِّتَ به فانفَعل من الصَّوت، وذلك إِذا أجاب. والصِّيت: الذِّكر الحسَن في النَّاس. يقال ذهب صِيتُهُ.
(صوح) الصاد والواو والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على انتشارٍ في شيء بعد يُبْس. من ذلك تصوَّحَ البقلُ، وذلك إِذا هاجَ وانتثرَ بعد هَيجه. وصوَّحتْه الرِّيح، إذا أيبسَتْه وشقَّقته ونثَرتْه. قال ذو الرمة:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])ومن الباب أنَّهم يسمُّون عَرَق الخيل الصُّوَاح. فإن كان صحيحاً فلا يكون إلاَّ إذا يَبِس، ويُسمُّونه اليبيس يبيس الماء. قال الشاعر في الصُّواح:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])ثم يقال تصوَّح الشعَر، إذا تشقَّقَ وتناثر.
ومما يجوز أن يُحمَل على هذا القياس الصُّوح: حائط الوادي، وله صُوحانِ. وإِنّما سُمِّيَ صُوحاً لأنَّه طينٌ يتناثر حتّى يصير ذلك كالحائط.
(صور) الصاد والواو والراء كلماتٌ كثيرةٌ متباينة الأصول. وليس هذا الباب ببابِ قياسٍ ولا اشتقاق. وقد مضى فيما كتبناه مثله([12]).
ومما ينقاس منه قولُهم صوِرَ يَصْوَر، إذا مال. وصُرْت الشَّيءَ أُصُورُهُ، وأَصَرْتُه، إِذا أَمَلته إليك. ويجيء قياسُه تَصَوَّر، لِمَا ضُرِب، كأنًّه مال وسَقط. فهذا هو المنقاس، وسِوى ذلك فكلُّ كلمةٍ منفردةٌ بنفسها.
من ذلك الصُّورة صُورة كلِّ مخلوق، والجمع صُوَر، وهي هيئةُ خِلْقته. والله تعالى البارئ المُصَوِّر. ويقال: رجلٌ صَيِّرٌ إذا كان جميل الصورة. ومن ذلك الصَّور: جماعةُ النَّخْل، وهو الحائش. ولا واحدَ للصَّوْر من لفظه. ومن ذلك الصُِّوار، وهو القَطيع من البقر، والجمع صِيران. قال:
فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])ومن ذلك الصُِّوار، صُِوار المِسْك، وقال قوم: هو ريحُهُ، وقال قوم: هو وعاؤه. ويُنشِدون بيتاً وأخلِقْ به أن يكون مصنوعاً، والكلمتان صحيحتان:
إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])ومن ذلك قولهم: أَجِدُ في رأسي صَوْرة، أي حِكَّة. ومن ذلك شيءٌ حكاه الخليل، قال : عصفور صَوَّار، وهو الذي إِذا دُعِيَ أجابَ. وهذا لا أحسبه عربيَّاً، ويمكن إنْ صحّ أن يكون من الباب الذي ذكرناه أوّلاً؛ لأنه يميل إلى داعِيه. فأمَّا شَعَر النّاصية من الفَرَس فإنه يسمى صَوْراً. وهذا يمكن أن يكون على معنى التشبيه بصَوْر النَّخل، وقد ذُكِرَ. قال:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) *
ويقال: الصَّارَةُ: أرض ذات شَجَر.
(صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء.
فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) *
ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا.
فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل.
ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل.
ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) *
ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض.
(صوغ) الصاد والواو والغين أصلٌ صحيح، وهو تهيئة على شيءٍ على مثالٍ مستقيم. من ذلك قولهم: صاغ الَحَلْيَ يصوغُهُ صَوغاً. وهما صَوْغان، إِذا كان كلُّ واحدٍ منهما على هيئة الآخَر. ويقال للكذَّابِ: صاغ الكذبَ صَوغاً، إِذا اختلقَه. وعلى هذا تفسير الحديث: "كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون"، أراد الذين يصُوغُون الأحاديثَ ويَختلقونها.
(صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه.
(صول) الصاد والواو واللام أصلٌ صحيحٌ، يدلُّ على قَهْرٍ وعُلُوّ. يقال: صال عليه يَصُول صَولةً، إذا استطال. وصال العَيْر، إِذا حَمَلَ على العانة يَصُول صَوْلاً وصِيالاً. وحُكِيَ عن أبي زيد شيءٌ إن صحَّ فهو شاذٌّ. قال: المِصْول: هو الذي يُنقَع فيه الحنظلُ لتَذهب مرارتُه.
(صوك) الصاد والواو والكاف كلمةٌ واحدةٌ. يقال لقيتُه أوَّل صَوْكٍ، أي أوّلَ وَهْلة.
(صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *
(صون) الصاد والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهن كَنٌّ وحفْظ. من ذلك صُنتُ الشّيءَ أصونُه صوناً وصِيانة. والصُِّوان: صُِوان الثَّوب، وهو ما يُصان فيه. فأمَّا قولهم للفرس القائم صائن. فلَعلَّه أن يكون من الإِبدال، كأنّه أريد به الصَّائم، ثمّ أبدلت الميم نوناً. قال النابغة:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])وممّا شذَّ عن الباب الصَّوَّان، وهي ضربٌ من الحجارة، الواحدةُ صَوَّانة.
---------------------
([1]) الجمهرة (3: 91).
([2]) الكدنة، بضم الكاف وكسرها. والبيت للفقعسي، كما في اللسان (صوي). وأنشده في (جلذ)، بدون  نسبة.
([3]) لامرئ القيس. وعجزه في الديوان 54 واللسان (صوي):
* صبا وشمال في منازل قفال  *.
([4]) هو أوس بن غلفاء، كما في اللسان (صوب).
([5]) كذا ورد إنشاده. وصوابه: "وإن ما أهلكت  مال"، بالقافية المرفوعة الروي. وقبله كما في اللسان:
ألا قالت أمامة  يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال
([6]) قال ابن بري: "البيت لرجل من عبد القيس يمدح النعمان. وقيل هو لأبي وجزة يمدح عبد الله بن الزبير، وقيل هو لعلقمة بن عبدة".
([7]) ديوان طرفة 75.
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وانصاتا"، صوابه من المجمل.
([10]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (صوح).
([11]) أنشده في اللسان (صوح) بدون نسبة.
([12]) أي في تباين أصوله.
([13]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 87 واللسان (علب) بدون نسبة.
([14]) وكذا أنشده في المجمل واللسان بدون نسبة.
([15]) في اللسان (صور):
كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره
([16]) صدره في الديوان 346:  *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة*
    وفي اللسان (صوع): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *.
([17]) البيت للمسيب بن علس من قصيدة في المفضليات: (1: 60). وهو بتمامه:
مرحت يداها للنجاء كأنما  *** تكرو بكفي لاعب في صاع
 ([18]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (صوف).
([19]) في الأصل: "الشعر"، وفي اللسان:"صاف عني شر فلان، وأصاف الله عني شره".
([20]) في الأصل: "صاف".
([21]) البيت في اللسان (صوم) وليس في قصيدته التي على هذا الروي في ديوانه 65 . وسيأتي في (علك).
([22]) في الأصل: "نديمها"، تحريف. وتدويمها: دورانها.
([23]) قطعة من بيت لامرئ القيس في ديوانه 97  واللسان (صوم). وهو بتمامه:
فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا
([24]) قطعة من بيت للشماخ في ديوانه 67. وهو بتمامه.
كروف إذا ما استاف منها مصامة  *** له من ثرى أبوالهن نشوق.
([25]) البيت في اللسان (صون)، وليس في ديوان النابغة.

ـ

##### Türkçe

(**باب الصاد والواو وما يثلثهما**)

(**صوي**) **الصاد** ve **الواو** ve **الياء**; şiddete, katılığa ve kuruluğa delâlet eden sahih bir asıldır. İbn Düreyd’den([1]): “**صَوَى** şeyi, kuruduğu zaman; o hâlde o **صاوٍ**’dir. Ve **صوِيَ يَصوَى** denir.” Ve **الصَّوَّانُ**: içinde katılık bulunan taşlardır. Ve bazen bu (asıl)dan ödünç alınmış ve onun üzerine hamledilmiş olur da şöyle denir: **صَوَّيْت** develerime bir erkek (damızlık) seçtim; onu onlar için seçtiğim zaman. Ve seçim tek başına **تصويَةً** olmaz; fakat bunun için yapılır ki kuvvetlensin ve katılaşsın. Dedi ki:
* **صَوَّى** لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) *
Ve bu, kışın **التَّصوية**’sinden türetilmiştir; bu da, koyunun memelerinin kurutulmasıdır ki onun için daha semiz olsun. “Sahipleri onu **صَوَّاها**” denir.

Ve babdan **الصُّوَى** vardır; o, taşlardan alâmetlerdir. Ve onun rüzgârların ihtilâfı olduğu sözünü söyleyenin sözüne gelince: alâmetler ancak böyle olur. Dedi ki:
* وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ **الصُّوى**([3]) *

(**صوب**) **الصاد** ve **الواو** ve **الباء**; bir şeyin inişine ve onun kararınca yerleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan, söz ve fiilde **الصَّوَابُ** (doğru) vardır; sanki o, inmiş, kararınca yerleşmiş bir iştir. Ve o, hatânın zıddıdır. Ve ondan **الصَّوْب** vardır; o, yağmurun inişidir. Ve inen (şey) de **صَوبٌ**’dur. Bu kıyasın sıhhatine delil, onların **الصَّواب**’ı **صَوْباً** diye adlandırmalarıdır. Şair([4]) dedi:
ذَرِيني إِنَّما خطئي و**صَوبِي** *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])
Ve **الصَّيِّب** denir: **الصَّوْب** sahibi bulut. Allah تعالى dedi: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. Ve **الصَّوْب**: iniştir. Dedi ki:
فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])
Ve iş, atasözleri yürüyüşünde cereyan eden söz üzere kararınca yerleştiği zaman denir ki: “**قد صابت بِقُرّ**.” Tarafe dedi:
سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد **صابَت بِقُرّْ**([7])
Ve **التَّصويب**: inişte bir meyil (aşağı doğru eğilme)dir; ancak böyle olur. Ama **الصُّيَّابة** ise her şeyin seçkini (hıyârı)dır; sanki o, **الصَّوب**’dandır; o da bulut suyunun hâlisidir; sanki o, bundan مشتقّtır.

(**صوت**) **الصاد** ve **الواو** ve **التاء** sahih bir asıldır; o da **الصَّوت**tur; o, işitenin kulağında yer eden her şey için bir cinstir. “Bu, Zeyd’in sesi” denir. Ve **صيِّت** adam: sesi şiddetli olduğu zaman; ve **صائتٌ**: bağırdığı zaman. Ama onların sözü: [**دُعيَ**([8]) ] **فانصات**([9]) ise, o da bundandır; sanki onunla **صُوِّتَ** edildi de sesten etkilenmiş oldu; bu, cevap verdiği zamandır. Ve **الصِّيت**: insanlar içinde güzel anılıştır. “Onun **صِيتُهُ** gitti” denir.

(**صوح**) **الصاد** ve **الواو** ve **الحاء**; kuruluk sonrası bir şeyde yayılmaya delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan **تصوَّحَ** ot (sebze) vardır; bu, coştuğu ve coşmasından sonra dağılıp saçıldığı zamandır. Ve rüzgâr onu **صوَّحتْه**: onu kuruttuğu, çatlatıp parçaladığı ve saçtığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])
Ve babdandır: onların at terine **الصُّوَاح** adını vermeleri. Eğer sahih ise, ancak kuruduğu zaman olur; ve kurumuşa “suyun kurumuşu” derler. Şair **الصُّواح** hakkında dedi:
جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها **الصُّواحُ**([11])
Sonra “saç **تصوَّح** etti” denir; çatlayıp saçıldığı zaman.

Ve bu kıyas üzerine hamledilmesi câiz olan şeylerdendir **الصُّوح**: vadinin duvarı; ve onun iki **صُوحانِ**’ı vardır. Ancak ona **صُوحاً** adı verilmiştir; çünkü o, çamurdur; saçılıp da bu, duvar gibi oluncaya kadar.

(**صور**) **الصاد** ve **الواو** ve **الراء**; asılları birbirinden ayrı çok kelimelerdir. Ve bu bab, kıyas ve اشتقاق babı değildir. Yazdıklarımız içinde bunun benzeri geçmiştir([12]).

Ve ondan kıyaslanan şeylerdendir onların sözü: **صوِرَ يَصْوَر**; eğildiği zaman. Ve “şeyi **صُرْتُ** onu **أُصُورُهُ**; ve **أَصَرْتُه**” (denir); onu kendine doğru eğdiğin zaman. Ve kıyası **تَصَوَّر** gelir; vurulana (isabet edene) dair; sanki o eğildi ve düştü. İşte bu, kıyaslanandır; bunun dışındaysa her kelime kendi başına müstakildir.

Bundan **الصُّورة**: her yaratılmışın sûreti; çoğulu **صُوَر**; o, yaratılışının heyetidir. Ve Allah تعالى **المُصَوِّر** olan **البارئ**’dir. Ve “adam **صَيِّرٌ**” denir; sûreti güzel olduğu zaman. Ve bundan **الصَّور**: hurma topluluğu; o, çitliktir. Ve **الصَّوْر** için lafzından bir tekil yoktur. Ve bundan **الصُِّوار**: sığır sürüsü; çoğulu **صِيران**. Dedi ki:
فَظَلَّ لِصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])
Ve bundan **الصُِّوار**: miskin **صُِوار**’ı. Bir kavim dedi: o, onun kokusudur; bir kavim dedi: o, onun kabıdır. Ve bir beyit okurlar; ve onun uydurma olması pek yakışır; iki kelime de sahihtir:
إِذا لاح **الصُِِّوار** ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ **الصِّوارُ**([14])
Ve bundan onların sözü: “Başımda **صَوْرة** buluyorum”; yani kaşıntı. Ve bundan Halîl’in rivayet ettiği bir şey vardır; dedi ki: **عصفور صَوَّار**; o, çağrıldığı zaman cevap veren (kuş)tur. Bunu Arapça saymıyorum; ve sahih olursa, evvelce zikrettiğimiz babdan olabilir; çünkü çağırana doğru eğilir. Ama atın perçem saçı, **صَوْراً** diye adlandırılır. Bu, hurma topluluğunun **صَوْر**’una benzetme mânâsı üzere olabilir; ve zikredilmiştir. Dedi ki:
* كأنَّ عِرقاً مائلاً من **صَوْرهِ**([15]) *
Ve denir: **الصَّارَةُ**: ağaçlı arazi.

(**صوع**) **الصاد** ve **الواو** ve **العين** sahih bir asıldır; ve onun iki babı vardır: birisi dağılmaya ve çatlayıp yarılmaya delâlet eder; diğeri kap (inâ).

Birincisi onların sözü: **تصوَّعُوا**; dağıldıkları zaman. Zû’r-Rumme dedi:
* تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي **تَصَوَّعُ**([16]) *
Ve denir: saçı **تصوّع** etti; çatladığı zaman. Halîl böyle dedi. Ve yine dedi: bitki **تصوَّعَ** etti: coştu. Ve denir: kavim hızlıca **انصاع** etti: geçip gittiler.

Ama kap (inâ) ise **الصَّاع** ve **الصُّوَاع**’dır; onunla içilen bir kaptır. Ve ölçülerden bir ölçü de **صاعاً** olabilir; o, **الواو**’lu (aslından)dır; ve ona **صاعاً** adı verildi; çünkü o, ölçülenle döner.

Ve denir: yiğit, akranlarına **يَصُوع** eder **صَوْعاً**; onlara yanlarından geldiği zaman. Ve adam, develeri **يَصُوع** eder.

Ve babdandır: **الصَّاع**; o, yerin bir çukurudur; şu sözde:
* بكَفَّيْ ماقِطٍ في **صاعِ**([17]) *
Ve ondan: devekuşunun göğsünün **صاعُ**’ı; o, göğsünü yere koyduğu zaman onun yeridir.

(**صوغ**) **الصاد** ve **الواو** ve **الغين** sahih bir asıldır; o, düzgün bir örnek üzere bir şey üzerinde hazırlayıp biçimlendirmedir. Bundan onların sözü: süsü **صاغ** eder; onu **صَوغاً** **يصوغُهُ**. Ve ikisi **صَوْغان**’dır; her biri ötekinin heyeti üzere olduğu zaman. Ve yalancıya denir: yalanı **صاغ** etti **صَوغاً**; onu uydurduğu zaman. Ve bunun üzere hadisin tefsiri: “**كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون**”; hadisleri **يصُوغُون** ve onları uyduranları kastetti.

(**صوف**) **الصاد** ve **الواو** ve **الفاء**; tek bir sahih asıldır; o da bilinen **الصُّوف**tur. Ve babın hepsi ona döner. “Koç **أَصْوَفُ** ve **صَوِفٌ** ve **صائفٌ** ve **صَافٌ**” denir; bütün bunlar, yününün çok olmasıdır. Ve derler: ensesinin **صُوفَةِِ**’sinden tuttu; yani çukurunda sarkan saçtan tuttuğu zaman. Ve **صُوفةُ**: câhiliyede bir kavimdi; Kâbe’ye hizmet ederlerdi ve hacıyı geçirirlerdi. Ebû Ubeyde’den rivayet olundu ki: onlar kabilelerin karışık topluluklarıydı; toplanıp birbirine kenetlendiler; yünün birbirine kenetlenmesi gibi. Dedi ki:
وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم ***  حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ **صُوفانا**([18])
Ama onların sözü: “şerden **صاف** etti”([19]); saptığı (yöneldiği) zaman; o, ibdâl babındandır; “**صَابَ**”([20]) denir; eğildiği zaman. Babında zikredilmiştir.

(**صول**) **الصاد** ve **الواو** ve **اللام**; sahih bir asıldır; kahra ve üstünlüğe delâlet eder. “Ona karşı **صال** etti; **صَولةً** **يَصُول**”; uzayıp üstün geldiği zaman. Ve yaban eşeği **صال** etti; sürüye yüklendiği zaman; **صَوْلاً** ve **صِيالاً** **يَصُول**. Ebû Zeyd’den bir şey rivayet edildi; sahihse şâzdır. Dedi ki: **المِصْول**: hanzalın acılığı gitsin diye içinde ıslatıldığı şeydir.

(**صوك**) **الصاد** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir kelimedir. “Onu ilk **صَوْكٍ**’ta gördüm”; yani ilk bakışta.

(**صوم**) **الصاد** ve **الواو** ve **الميم**; bir yerde tutmaya ve durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Bundan, oruçlunun **صَوم**’u vardır; o, yemeğinden, içeceğinden ve kendisine yasaklanan diğer şeylerin tümünden tutmasıdır. Ve konuşmadan tutma da **صوماً** olur. Allah تعالى’nın sözü hakkında dediler: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ **صَوْماً**﴾ [مريم 26]; o, konuşmadan tutma ve susmadır. Ama durgunluk için, ayakta durana **صائم** denir. Nâbiga dedi:
خيلٌ **صيامٌ** وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])
Ve **الصَّوم**: rüzgârın durgunluğudur. Ve **الصَّوم**: güneşin gün ortasında eşitlenmesi; sanki dönüp durmasında([22]) durgunlaştı. Ve böylece “gündüz **صامَ** etti” denir. İmru’ul-Kays dedi:
* إذا **صامَ** النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
Ve atın **مَصَامُ**’ı: durduğu yerdir; ve yine onun **مَصَامَتُه**. Şemmâh dedi:
* إذا ما استافَ منها **مَصَامَةً**([24]) *

(**صون**) **الصاد** ve **الواو** ve **النون**; tek bir asıldır; o da örtme ve korumadır. Bundan: “şeyi **صُنتُ**; onu **أصونُه**; **صوناً** ve **صِيانة** (ile)”dir. Ve **الصُِّوان**: elbisenin **صُِوان**’ı; o, içinde korunan şeydir. Ama onların ayakta duran at için “**صائن**” demelerine gelince: belki ibdâldendir; sanki onunla **الصَّائم** kastedildi; sonra **الميم** **نون**a çevrildi. Nâbiga dedi:
وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** **يَصونُ** الوَردُ فيها والكُميتُ([25])
Ve babdan şâz olan şeylerdendir **الصَّوَّان**; o, taşlardan bir türdür; tekili **صَوَّانة**’dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الصوم في الأصل: الإمساك عن الفعل مطعما كان، أو كان كلاما، أو مشيا، ولذلك قيل للفرس الممسك عن السير، أو العلف: صائم. قال الشاعر:
*خيل صيام وأخرى غير صائمة*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*تحت العجاج وأخرى تعلك اللجما*
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 112؛ واللسان (صوم) ؛ والمجمل 2/546)
وقيل للريح الراكدة: صوم، ولا ستواء النهار: صوم، تصورا لوقوف الشمس في كبد السماء، ولذلك قيل: قام قائم الظهيرة. ومصام الفرس، ومصامته: موقفه. والصوم في الشرع: إمساك المكلف بالنية من الخيط الأبيض إلى الخيط الأسود عن تناول الأطيبين، والاستمناء والاستقاء، وقوله: ﴿إني نذرت للرحمن صوما﴾ [مريم/26]، فقد قيل: عني به الإمساك عن الكلام بدلالة قوله تعالى: ﴿فلن أكلم اليوم إنسيا﴾ [مريم/26].

##### Türkçe

- **الصوم** aslında: fiilden alıkoymadır; ister yiyecek olsun, ister söz olsun, ister yürüyüş olsun. Bu sebeple yürüyüşten yahut yemden alıkonan ata: **صائم** denilmiştir. Şair dedi ki:
*خيل صيام وأخرى غير صائمة*
(bu bir beytin yarısıdır; onun ikinci yarısı:
*تحت العجاج وأخرى تعلك اللجما*
ve o, divanında s. 112’de en-Nâbiğa ez-Zübyânî’nindir; ve **اللسان** (**صوم**); ve **المجمل** 2/546)
Ve durgun rüzgâra: **صوم** denilmiştir; ve gündüzün tam ortasına: **صوم** (denilmiştir); güneşin göğün ortasında durması tasavvur edilerek. Bu sebeple: **قام قائم الظهيرة** denilmiştir. Ve atın **مصام**’ı ve **مصامته**’si: onun durduğu yerdir. Ve şeriatta **الصوم**: yükümlünün niyet ile beyaz iplikten siyah ipliğe kadar, en hoş iki şeyi yemekten, istimnâdan ve kusmayı istemekten alıkoymasıdır. Ve onun sözü: ﴿إني نذرت للرحمن صوما﴾ [Meryem/26]; bununla, Yüce Allah’ın sözüne delâletle, sözden alıkoyma kastedilmiştir: ﴿فلن أكلم اليوم إنسيا﴾ [Meryem/26].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ص و م
هو شهر الصوم والصيام ‏"‏ فمن شهد منكم الشهر فليصمه ‏"‏ أي فليصم فيه وفلان صوام قوام وقوم صيام وصوم وصوام وصيم وصيم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذا مصام الفرس ومصامته وهذه مصامات الخيل‏.‏
قال الشماخ‏:‏ متى ما يسف خيشومه من نجادها مصامة أعيار من الصيف ينشج قد صام شوك السفا يرمي أشاعره في صام ضمير والشوك مبتدأ وصام‏:‏ صمت‏.‏
‏"‏ إني نذرت للرحمن صوماً ‏"‏ وصام الماء وقام ودام بمعنى وماء صائم وقائم ودائم‏.‏
وصامت الريح‏:‏ ركدت‏.‏
وصام النهار‏.‏
وصامت الشمس‏:‏ كبدت‏.‏
وجثته والشمس في مصامها‏.‏
وقال الشماخ‏:‏ خبوب وإن صامت عليها وديقة من الحر إن يطبخ بها التي ينضح وشاخ فصامت عنه النساء‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ فصرن عني بعد فطر صيّماً وصامت النعامة والدجاجة وذلك لوقفتها عند ذلك أو لسكونها بخروج الأذى‏.‏

##### Türkçe

ص و م
O, oruç ve oruç tutma ayıdır: “Artık sizden kim aya şahit olursa onu oruç tutsun”; yani onda oruç tutsun. Ve falan kimse **صَوَّام** **قَوَّام**’dır. Ve bir kavim **صِيَام** ve **صَوْم** ve **صَوَّام** ve **صِيم** ve **صِيم**’dir.

Mecazdan: Bu, atın **مَصَام**’ıdır ve onun **مَصَامَة**’si; ve bunlar atların **مَصَامَات**’ıdır.

**الشماخ** dedi ki:
Ne zaman ki onun burun deliği, onun geminden, bir **مَصَامَة** (olarak) yazdan bir **أَعْيَار**’ı hıçkırarak solur; **السَّفَا**’nın dikeni oruç tutmuştur; onun kılçıklarını, bir **صَام**’da, bir **ضَمِير**’e atar. Ve **الشوك** mübtedadır. Ve **صَام**: sustu.

“Şüphesiz ben Rahmân’a bir **صَوْم** adadım.” Ve su **صَامَ** etti ve **قَامَ** etti ve **دَامَ** etti, anlamca; ve **صَائِم** ve **قَائِم** ve **دَائِم** su (vardır).

Ve rüzgâr **صَامَتْ**: durgunlaştı.

Ve gündüz **صَامَ** etti.

Ve güneş **صَامَتْ**: tepeye geldi.

Ve onun cesedi, güneş kendi **مَصَام**’ında iken.

Ve **الشماخ** dedi ki:
Koşuş; ve onun üzerine bir **وَدِيقَة** (vardır), sıcaktan; eğer onunla pişirilirse, o ki sıçratır. Ve yaşlandı; böylece kadınlar ondan **صَامَتْ** etti.

**أبو النجم** dedi ki:
Böylece benden, bir iftardan sonra, **صَيِّمًا** olarak oldular. Ve devekuşu ve tavuk **صَامَتْ**; ve bu, onun o sırada durması sebebiyledir yahut eziyetin çıkmasıyla sükûneti sebebiyledir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصَّوْمُ: تَرْكُ الطعامِ والشَّرابِ والنِّكاحِ والكلامِ، صامَ يَصُوم صَوْماً وصِياماً واصْطامَ، ورجل صائمٌ وصَوْمٌ من قومٍ صُوَّامٍ وصُيّامٍ وصُوَّمٍ، بالتشديد، وصُيَّم، قلبوا الواو لقربها من الطرف؛ وصِيَّمٍ؛ عن سيبويه، كسروا لمكان الياء، وصِيَامٍ وصَيَامى، الأَخير نادر، وصَوْمٍ وهو اسمٌ للجمع، وقيل: هو جمعُ صائمٍ. وقوله عز وجل: إني نَذَرْتُللرَّحْمَنِ صَوْماً؛ قيل: معناه صَمْتاً، ويُقوِّيه قولهُ تعالى: فلن أُكلِّمَ اليومَ إنْسِيّاً. وفي الحديث: قال النبي، صلى الله عليه وسلم، قال الله تعالى كلُّ عملِ ابنِ آدمَ له إلاّ الصَّومَ فإنه لي؛ قال أَبو عبيد: إنما خص الله تبارك وتعالى الصَّومَ بأَنه له وهو يَجْزِي به، وإنْ كانت أَعمالُ البِرِّ كلُّها له وهو يَجْزِي بها، لأَن الصَّوْمَ ليس يَظْهَرُ من ابنِ آدمَ بلسانٍ ولا فِعْلٍ فتَكْتُبه الحَفَظَةُ، إنما هو نِيَّةٌ في القلب وإمْساكٌ عن حركة المَطْعَم والمَشْرَب، يقول الله تعالى: فأنا أَتوَلَّى جزاءه على ما أُحِبُّ من التضعيف وليس على كتابٍ كُتِبَ له، ولهذا قال النبي، صلى الله عليه وسلم: ليس في الصوم رِياءٌ، قال: وقال سفيان بن عُيَيْنة: الصَّوْمُ هُو الصَّبْرُ، يَصْبِرُ الإنسانُ على الطعام والشراب والنكاح، ثم قرأ: إنما يُوَفَّى الصابرونَ أَجْرَهم بغير حِساب. وقوله في الحديث: صَوْمُكُمْ يومَ تَصُومون أَي أَن الخَطأَ موضوع عن الناس فيما كان سبيلُه الاجتهادَ، فَلو أنَّ قوماً اجتهدُوا فلم يَرَوا الهِلال إلا بعدَ الثلاثين ولم يُفْطِروا حتى اسْتَوْفَوا العددَ، ثم ثَبَت أَن الشهرَ كان تِسْعاً وعشرين فإن صَوْمَهم وفطْرهم ماضٍ ولا شيء عليهم من إثْم أَو قضاءٍ، وكذلك في الحج إذا أَخطؤُوا يومَ عَرفة والعيد فلا شيء عليهم. وفي الحديث: أَنه سئل عمَّنْ يَصُومُ الدهرَ فقال: لا صامَ ولا أَفْطَرَ أَي لم يَصُمْ ولم يُفْطِرْ كقوله تعالى: فلا صَدَّق ولا صَلَّى؛ وهو إحْباطٌ لأَجْرِه على صَوْمِه حيث خالف السنَّةَ، وقيل: هو دُعاءٌ عليه كراهِيةً
لصنيعهِ. وفي الحديث: فإنِ امْرُؤٌ قاتَلَهُ أَو شاتَمه فَلْيَقُلْ إني صائمٌ؛ معناه أن يَرُدَّه بذلك عن نفسه ليَنْكَفَّ، وقيل: هو أَن يقول ذلك في نفسه ويُذَكِّرَها به فلا يَخُوضَ معه ولا يُكافِئَه على شَتْمِه فَيُفْسِدَ صَوْمَه ويُحْبِطَ أَجْرَه. وفي الحديث: إذا دُعِيَ أَحدُكم إلى طعام وهو صائمٌ فَلْيَقُلْ إني صائم؛ يُعَرِّفُهم بذلك لئلا يُكْرِهُوه على الأَكل أَو لئلا تَضِيقَ صدورُهم بامتناعه من الأكل. وفي الحديث: مَنْ مات وهو صائمٌ فلْيَصُمْ عنه وَليُّه. قال ابن الأَثير: قال بظاهرِه قومٌ من أَصحاب الحديث، وبه قال الشافعي في القديم، وحَمَلَه أَكثرُ الفقهاء على الكفَّارة وعَبَّر عنها بالصوم إذ كانت تُلازِمُه. ويقال: رجلٌ صَوْمٌ ورجُلانِ صَوْمٌ وقوم صَوْمٌ
وامرأَة صَوْمٌ، لا يثنى ولا يجمع لأَنه نعت بالمصدر، وتلخيصه رجلٌ ذو صَوْمٍ وقوْم ذو صوم وامرأَة ذاتُ صَوْمٍ. ورجل صَوَّامٌ قَوَّامٌ إذا كان يَصُوم النهارَ ويقومُ الليلَ، ورجالٌ ونِساءٌ صُوَّمٌ وصُيَّمٌ وصُوَّامٌ وصُيَّامٌ. قال أَبو زيد: أَقمتُ بالبصرة صَوْمَينِ أي رَمضانينِ. وقال الجوهري: رجل صَوْمانُ أي صائمٌ. وصامَ الفرسُ صَوْماً أي قام على غير اعْتلافٍ. المحكم: وصامَ الفرَسُ على آرِيِّه صَوْماً وصِياماً إذا لم يَعْتَلِفْ، وقيل: الصائمُ من الخيل القائمُ الساكنُ الذي لا يَطْعَم شيئاً؛ قال النابغة الذُّبياني:
خَيْلٌ صِيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ،
تحتَ العَجاجِ، وأُخرى تَعْلُكُ اللُّجُما
الأَزهري في ترجمة صون: الصائِنُ من الخيل القائمُ على طرَفِ حافِره من الحَفاء، وأما الصائمُ فهو القائمُ على قوائمه الأَربع من غير حَفاء. التهذيب: الصَّوْمُ في اللغة الإمساكُ عن الشيء والتَّرْكُ له، وقيل للصائم صائمٌ لإمْساكِه عن المَطْعَم والمَشْرَب والمَنْكَح، وقيل للصامت صائم لإمساكه عن الكلام، وقيل للفرس صائم لإمساكه عن العَلَفِ مع قيامِه. والصَّوْمُ: تَرْكُ الأَكل. قال الخلىل: والصَّوْمُ قيامٌ بلا عمل. قال أَبو عبيدة: كلُّ مُمْسكٍ عن طعامٍ أَو كلامٍ أَو سيرٍ فهوصائمٌ. والصَّوْمُ: البِيعةُ. ومَصامُ الفرسِ ومَصامَتُه: مَقامُه ومَوْقِفُه؛ وقال امرؤ القيس:
كأنَّ الثُّرَيّا عُلِّقَتْ في مَصامِها،
بأمْراسِ كَتَّانٍ إلى صُمِّ جَنْدَلِ
ومَصَامُ النَّجْمِ: مُعَلَّقُه. وصامَتِ الريحُ: رَكَدَتْ. والصَّوْمُ: رُكُودُ الريحِ. وصامَ النهارُ صَوماً إذا اعْتَدَلَ وقامَ قائمُ الظهيرة؛ قال امرؤ القيس.
فدَعْها، وسَلِّ الهَمَّ عنْكَ بِجَسْرةٍ
ذَمُولٍ، إذا صامَ النهارُ، وهَجَّرا
وصامَت الشمسُ: استوت. التهذيب: وصامَت الشمسُ عند انتصاف النهار إذا قام ولم تَبْرَحْ مكانَها. وبَكْرةٌ صائمةٌ إذا قامت فلم تَدُرْ؛ قال الراجز:
شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْغَةُ المُلازِمَهْ،
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصَّائِمهْ
يعني التي لا تَدُورُ. وصامَ النَّعامُ إذا رَمَى بِذَرْقِه وهو صَوْمُه. المحكم: صامَ النعامُ صَوْماً أَلْقَى ما في بطنه. والصَّوْمُ: عُرَّةُ النَّعامِ، وهو ما يَرْمي به من دُبُرِه. وصامَ الرجلُ إذا تَظَلَّلَ بالصَّوْمِ، وهو شجرٌ؛ عن ابن الأَعرابي. والصَّوْمُ: شجرٌ على شَكْل شخص الإنسانِ كرِيهُ المَنْظَر جِدّاً، يقال لِثَمرِه رؤُوس الشياطين، يُعْنى بالشياطين الحَيّاتُ، وليس له وَرَقٌ؛ وقال أَبو حنيفة: للصَّوْم هَدَبٌ ولا تَنْتَشِرُ أَفْنانُه ينْبُتُ نباتَ الأثْل ولا يَطُولُ طُولَه، وأكثرُ مَنابِته بلادُ بني شَبابة؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:مُوَكَّلٌ بشُدوفِ الصَّوْمِ يَرْقُبُها،
من المَناظِر، مَخْطوفُ الحَشَا زَرِمُ
شُدُوفُه: شُخوصُه، يقول: يَرْقُبها من الرُّعْبِ يَحْسَبُها ناساً، واحدتُه صَوْمة. الجوهري: الصَّوْمُ شجرٌ
في لغة هُذَيْل، قال ابن بري: يعني قول ساعدة:
موكَّل بشدوف الصوم يبصرها،
من المعازب، مخطوفُ الحَشَا زَرِمُ
وفسره فقال: من المَعازب من حيث يَعْزُبُ عنه الشيء أَي يتباعد، ومخطوفُ الحَشا: ضامِرُه، وزَرِم: لا يَثْبُتُ في مكان، والشُّدُوفُ: الأَشخاص، واحدها شَدَفٌ.
قال ابن بري: وصَوامٌ جَبَلٌ؛ قال الشاعر:
بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ، كأَنَّ جَدِيلَه
بقَيْدُومِ رعْنٍ مِنْ صَوامٍ مُمَنَّع

##### Türkçe

**الصَّوْمُ**: yemek, içmek, nikâh ve konuşmayı terk etmektir; **صامَ** **يَصُوم** **صَوْماً** ve **صِياماً** ve **اصْطامَ**; ve (denir:) **رجل صائمٌ** ve **صَوْمٌ** (yani: oruçlu) **من قومٍ صُوَّامٍ** ve **صُيّامٍ** ve **صُوَّمٍ** (şeddeli olarak) ve **صُيَّم**; **الواو**’yu, uca yakınlığından dolayı çevirdiler; ve **صِيَّمٍ**; Sîbeveyh’ten: **الياء**’ın yeri sebebiyle kestirdiler; ve **صِيَامٍ** ve **صَيَامى**; sonuncusu nadirdir; ve **صَوْمٍ** ki o, cem‘ için bir isimdir; ve denildi ki: o, **صائمٍ**’in cem‘idir. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **إني نَذَرْتُللرَّحْمَنِ صَوْماً**; denildi ki: manası **صَمْتاً** (susma)dır; ve onu, Yüce olanın sözü kuvvetlendirir: **فلن أُكلِّمَ اليومَ إنْسِيّاً**. Ve hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: Allah Teâlâ dedi: Âdemoğlunun her ameli onundur, ancak **الصَّومَ** müstesna; çünkü o benimdir; dedi Ebû Ubeyd: Allah Tebâreke ve Teâlâ **الصَّومَ**’u, onun kendisine ait olmasıyla ve onunla karşılık vermesiyle tahsis etti; her ne kadar iyilik amellerinin hepsi de ona ait ve onlarla karşılık veriyor olsa da; çünkü **الصَّوْمَ**, Âdemoğlundan bir dil ile de bir fiil ile de görünmez ki hafazalar onu yazsın; o ancak kalpte bir niyet ve yeme-içme hareketinden bir tutmadır; Allah Teâlâ der ki: Ben onun cezasını, sevdiğim şekilde kat kat vermeyi üstlenirim; onun için yazılmış bir kitap üzere değil. Ve bunun için Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: **ليس في الصوم رِياءٌ**; dedi: ve Süfyân b. Uyeyne dedi: **الصَّوْمُ هُو الصَّبْرُ**; insan, yemek, içmek ve nikâh üzerine sabreder; sonra okudu: **إنما يُوَفَّى الصابرونَ أَجْرَهم بغير حِساب**. Ve hadisteki sözü: **صَوْمُكُمْ يومَ تَصُومون** yani: içtihad yolu olan şeylerde hata, insanlardan kaldırılmıştır; şayet bir kavim içtihad etse de hilali otuzdan sonra ancak görseler ve sayıyı tamamlayıncaya kadar iftar etmeseler, sonra ayın yirmi dokuz olduğu sabit olsa, onların orucu ve iftarı geçerlidir ve üzerlerine günah yahut kaza olarak bir şey yoktur; aynı şekilde hacda, Arefe günü ve bayramda hata ederlerse üzerlerine bir şey yoktur. Ve hadiste: kendisine, bütün yılı oruç tutan hakkında soruldu da dedi ki: **لا صامَ ولا أَفْطَرَ** yani: oruç tutmadı ve iftar etmedi; Yüce olanın sözü gibi: **فلا صَدَّق ولا صَلَّى**; ve bu, sünnete muhalefet ettiği için, orucundaki ecrinin iptal edilmesidir; ve denildi ki: bu, yaptığı şeyin kerih görülmesi sebebiyle ona karşı bir duadır. Ve hadiste: “Şayet bir kimse onunla dövüşür yahut ona söverse, ‘**إني صائمٌ**’ desin”; manası: bununla onu kendinden geri çevirsin ki vazgeçsin; ve denildi ki: bunu kendi içinde söyler ve onunla nefsine hatırlatır da onunla birlikte dalmaz ve onun sövmesine karşılık vermez; böylece orucunu bozup ecrini iptal etmez. Ve hadiste: “Sizden birine, o oruçlu iken yemeğe çağrılırsa ‘**إني صائم**’ desin”; bunu onlara bildirir ki onu yemeye zorlamasınlar yahut yemekten kaçınması sebebiyle göğüsleri daralmasın. Ve hadiste: “Kim oruçlu iken ölürse, onun yerine velisi oruç tutsun.” İbnü’l-Esîr dedi: Hadis ehlinin bir topluluğu onun zahiriyle söyledi; Şâfiî de eski görüşünde bununla dedi; fakihlerin çoğu onu kefarete hamletti ve ona, ona ملازم olduğu için, oruç diye ifade etti. Ve denir: **رجلٌ صَوْمٌ** ve **رجُلانِ صَوْمٌ** ve **قوم صَوْمٌ** ve **امرأَة صَوْمٌ**; tesniye edilmez ve cem‘ yapılmaz; çünkü masdar ile sıfatlandırmadır; bunun özeti: **رجلٌ ذو صَوْمٍ** ve **قوْم ذو صوم** ve **امرأَة ذاتُ صَوْمٍ**. Ve **رجل صَوَّامٌ قَوَّامٌ**: gündüz oruç tutup gece kalkar ise; ve erkekler ve kadınlar: **صُوَّمٌ** ve **صُيَّمٌ** ve **صُوَّامٌ** ve **صُيَّامٌ**. Ebû Zeyd dedi: Basra’da **صَوْمَينِ** (yani iki Ramazan) ikamet ettim. Cevherî dedi: **رجل صَوْمانُ** yani **صائمٌ**. Ve **صامَ الفرسُ صَوْماً** yani yemlenmeksizin ayakta durdu. **المحكم**: **صامَ الفرَسُ على آرِيِّه صَوْماً وصِياماً**: yemlenmediği zaman; ve denildi ki: atlardan **الصائمُ**, ayakta duran, sakin olan, hiçbir şey yemeyen (attır); Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
خَيْلٌ صِيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ،
تحتَ العَجاجِ، وأُخرى تَعْلُكُ اللُّجُما
Ezherî, **صون** maddesinde: atlardan **الصائِنُ**, çıplaklıktan dolayı tırnağının ucunda duran (attır); أما **الصائمُ** ise, çıplaklık olmaksızın dört ayağı üzerinde duran (attır). **التهذيب**: dilde **الصَّوْمُ**, bir şeyden imsak ve onu terk etmektir; ve oruçluya **صائمٌ** denildi, yeme, içme ve nikâhtan imsak ettiği için; ve susana **صائم** denildi, konuşmadan imsak ettiği için; ve ata **صائم** denildi, ayakta durmasıyla birlikte yemden imsak ettiği için. Ve **الصَّوْمُ**: yemeyi terk etmektir. Halîl dedi: ve **الصَّوْمُ**, iş olmaksızın ayakta duruştur. Ebû Ubeyde dedi: yemek yahut konuşma yahut yürüyüşten imsak eden her **مُمْسكٍ** o halde **صائمٌ**’dir. Ve **الصَّوْمُ**: satış akdidir. Ve atın **مَصامُه** ve **مَصامَتُه**: onun makamı ve durduğu yerdir; İmru’ül-Kays dedi:
كأنَّ الثُّرَيّا عُلِّقَتْ في مَصامِها،
بأمْراسِ كَتَّانٍ إلى صُمِّ جَنْدَلِ
Ve yıldızın **مَصَامُ**’u: onun asıldığı yerdir. Ve **صامَتِ الريحُ**: duruldu. Ve **الصَّوْمُ**: rüzgârın durulmasıdır. Ve **صامَ النهارُ صَوْماً**: itidal bulduğu ve öğle vaktinin dik duranı kalktığı zaman; İmru’ül-Kays dedi:
فدَعْها، وسَلِّ الهَمَّ عنْكَ بِجَسْرةٍ
ذَمُولٍ، إذا صامَ النهارُ، وهَجَّرا
Ve **صامَت الشمسُ**: düzleşti. **التهذيب**: güneş, gün ortasında yarılandığında, dik durduğu ve yerinden ayrılmadığı zaman **صامَت**. Ve **بَكْرةٌ صائمةٌ**: durdu da dönmediği zaman; râciz dedi:
شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْغَةُ المُلازِمَهْ،
والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصَّائِمهْ
yani: dönmeyen. Ve **صامَ النَّعامُ**: dışkısını attığı zaman; ve bu onun **صَوْمُه**’dur. **المحكم**: **صامَ النعامُ صَوْماً**: karnında olanı attı. Ve **الصَّوْمُ**: devenkuşunun **عُرَّةُ**’sidir; o, arkasından attığı şeydir. Ve **صامَ الرجلُ**: **الصَّوْمِ** ile gölgelendiği zaman; o bir ağaçtır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الصَّوْمُ**: insan şahsı şeklinde, görünüşü pek çirkin bir ağaçtır; meyvesine “şeytan başları” denir; şeytanlarla kastedilen yılanlardır; ve onun yaprağı yoktur. Ebû Hanîfe dedi: **للصَّوْم هَدَبٌ** ve dalları yayılmaz; **الأثْل** gibi biter ve onun boyu kadar uzamaz; bitiş yerlerinin çoğu Benî Şebâbe diyarıdır; Sâide b. Cu’eyye dedi:
مُوَكَّلٌ بشُدوفِ الصَّوْمِ يَرْقُبُها،
من المَناظِر، مَخْطوفُ الحَشَا زَرِمُ
**شُدُوفُه**: onun şahıslarıdır; der ki: korkudan onu gözetler, onları insanlar sanır; onun bir tanesi **صَوْمة**’dir. Cevherî: **الصَّوْمُ** Hüzeyl dilinde bir ağaçtır. İbn Berrî dedi: yani Sâide’nin sözü:
موكَّل بشدوف الصوم يبصرها،
من المعازب، مخطوفُ الحَشَا زَرِمُ
ve onu açıkladı da dedi: **من المَعازب**: şeyin ondan uzaklaştığı, yani uzaklaştığı yerlerden; ve **مخطوفُ الحَشا**: zayıf olanı; ve **زَرِم**: bir yerde sabit durmayan; ve **الشُّدُوفُ**: şahıslar; onun bir tanesi **شَدَفٌ**’dir.
İbn Berrî dedi: ve **صَوامٌ** bir dağdır; şair dedi:
بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ، كأَنَّ جَدِيلَه
بقَيْدُومِ رعْنٍ مِنْ صَوامٍ مُمَنَّع

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص و م * قال الخليل * الصَّوْمُ * قيام بلا عمل والصوم أيضا الإمساك عن الطُّعم وقد * صَامَ * الرجل من باب قال و * صِيَاماً * أيضا وقوم * صُوَّمٌ * بالتشديد و * صُيَّم * أيضا ورجل * صَوْمانُ * أي صائم و * صامَ * الفرس قام على غير اعتلاف وصام النهار قام قائم الظهيرة واعتدل و * الصَّوْمُ * أيضا ركود الرياح وقوله تعالى ﴿إني نذرت للرحمن صوما﴾ قال بن عباس رضي الله تعالى عنهما صمْتاً وقال أبو عبيدة كل ممسك عن طعام أو كلام أو سير فهو * صَائِمٌ

##### Türkçe

* ص و م * Halîl dedi: **الصَّوْمُ** iş yapmaksızın ayakta duruştur; **الصوم** ayrıca yeme(den) tutmaktır. Ve adam, **صَامَ** (fiili) **قال** bâbından (gelir); ve ayrıca **صِيَاماً** (masdar olarak da gelir). Ve bir kavim **صُوَّمٌ** (şeddeli)dir; ve ayrıca **صُيَّم**. Ve bir adam **صَوْمانُ**dur; yani oruçlu. Ve at **صامَ**: yemlenmeksizin ayakta durdu. Ve gündüz **صامَ**: öğle vaktinin dik duruşunda ayakta durdu ve itidal buldu. Ve **الصَّوْمُ** ayrıca rüzgârların durgunluğudur. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿إني نذرت للرحمن صوما﴾; İbn Abbâs (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) dedi: susma. Ebû Ubeyde dedi: Yemekten veya konuşmadan veya yürüyüşten tutan her kimse, o **صَائِمٌ**dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!صَامَ *!صَوْماً *!وصِيَاماً ) ، بالكَسْر ، | ( *!واصْطَام ) : إِذا ( أَمْسَك ) هذا أصل | اللُّغَة في *!الصَّوْم . وفي الشَّرْع : ( عن | الطَّعامِ والشَّراب . و ) من المَجاز : | صَامَ عَنِ ( الكَلامِ ) : إذا أَمْسَكَ عنه . | وبه فُسِّر قَولُه تَعالى : ! 2 \< إني نذرت للرحمن صوما فلن أكلم اليوم إنسيا > 2 ! أي : صَمْتاً بِدَلِيل قَوْلِه : | ! 2 \< فلن أكلم اليوم إنسيا > 2 ! . | ( و ) صَامَ عن ( النِّكَاحِ ) : تَرَكَه . وهو | أَيْضاً دَاخِلٌ في حَدّ الصَّوْمِ الشَّرْعِي ، | ومنه قَولُ سُفْيانَ بنِ عُيَيْنَة : الصَّومُ هو |

| الصَّبْر يَصْبِر الإِنْسانُ على الطَّعام | والشَّراب والنِّكاح ، ثم قرأ : ! 2 \< إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب > 2 ! . | | ( و ) من المَجازِ : صَامَ عن ( السَّيْر ) | إذا أَمْسَك ، ( و ) قال أبو عُبَيْدة : كل | مُمْسِكٍ عن طَعامٍ أو كَلامٍ أو سَيْر | ( هو *!صَائِم . و ) قال الجوهَرِيّ : | رَجلٌ ( *!صَوْمَانُ ) أي : صَائِم ضُبِط | بالفَتْح وبالضَّمّ . ( و ) يُقالُ : رجلٌ | ( *!صَوْمٌ ) ، ورجُلان صَوْمٌ ، وقَوْم | صَوْمٌ ، وامرأَةٌ صَوْمٌ : لا يُثَنَّى ولا | يُجْمَع ؛ لأنه نَعْتٌ بالمصدر . | | ( ج : *!صُوَّام ) كَرُمَّان بالوَاوِ ، | ( *!وصُيَّام ) باليَاءِ ، ( *!وصُوَّم ) كَرُكَّع | بالوَاوِ ، ( *!وصُيّم ) باليَاءِ قَلَبُوا الواو | لقُرْبِها من الطَّرَف ، ( *!وصِيَّم ) بالكَسْر | مع تَشْدِيد اليَاءِ عن سِيبَوَيْه ، كَسروا | لِمَكانِ اليَاءِ ، ( *!وصِيامٌ ) كَكِتاب ، | ( *!وصَيَامَى ) كَسَكَارَى ، وهذِه نَادِرَة . | | ( *!وصامَ مِنِيَّتَه : ذَاقَها . و ) صَامَ | ( النَّعامُ : رَمَى بِذَرْقِه ) ، وَكَذلِك | الدَّجَاجَة ، ويقال لوقْفَتِها عند ذلك | أو لسُكُونها بِخُرُوج الأَذَى ، وهو | مَجاز ، ( وهو ) أي : ذَرْق النَّعام | ( *!صَوْمُه ) . وفي المُحْكَم : الصَّوْم : | عُرَّةُ النَّعَام . وفي الفَرْق لابنِ السيِّد : | هو سَلْح النَّعام ، وَأَنْشد : | % ( اتّق الله في الصَّلاة ودَعْها % | إِنّ في الصَّوْم والصَّلاَةِ فَسادا ) % | | ويَعْنِي بالصَّلاة إِتْيانَ المَرْأَة في | دُبُرِها . | | وفي المُحْكَم : صَامً النَّهارُ | صَوْماً : ألقى ما في بَطْنِه ، ويَعْنِي | بالنَّهارِ فَرْخَ الكَروان . | | ( و ) صام ( الرَّجُلُ ) ، إذا تَظَلَّل | *!بالصَّوْمِ ) : اسم ( شَجَرة ) ، عن اْبنِ | الأَعرابيّ . قال الجَوْهَرِي : بِلُغَةِ | هُذَيْل ، قال اْبنُ بَرِّيّ : يُشِيرُ إلى قَوْلِ | ساعِدَةَ بنِ جُؤَيَّة : | % ( موكَّلٌ بشُدوفِ الصَّوْم يَرْقُبُها % | من المَناظِر مَخْطُوفُ الحَشَا زَرِمُ ) % |

| | والشُّدُوفُ : الأَشْخاص . وقال | غَيرُه : الصَّوم : شَجَرة على شَكْل | الإِنْسان ( كَرِيهَةُ المَنْظر ) جِدًّا ، يقال | لِثَمَرِها : رُؤُوسُ الشَّيَاطِين ، يَعْنِي | بالشَّياَطِين الحَيَّات ، وليس لها | وَرَق . وقال أبو حَنِيفة : *!للصَّوم | هَدَب ، ولا تَنْتَشِر أفنَانُه ، يَنْبُت نَباتَ | الأَثْل ولا يَطُولُ طُولَه ، وَأَكْثَرُ مَنابِتِه | بلادُ بني شَبابَة ، وَأَنْشد قَولَ سِاعِدة . | | ( و ) من المَجاز : صَامَ ( النَّهارُ ) إذا | اعْتَدل ، و ( قَامَ قائِمُ الظَّهِيرَة ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيّ ، ومنه قَولُ امْرئِ القَيْس : | % ( فَدَعْها وَسَلِّ الهَمَّ عنك بِجَسْرَةٍ % | ذَمُولٍ إذا صَامَ النَّهارُ وهَجَّرَا ) % | | ( و ) من المَجازِ : ( الصَّومُ : | الصَّمْت ) ، وبه فُسِّر قَوْلُه تَعالَى : | ! 2 \< إني نذرت للرحمن *!صوما > 2 ! ، عن | اْبن عَبّاس ، وقد تَقدَّم ، ولا يَخْفَى | أَنَّه مع قَوْله : أَمسَك عن الكَلام | تَكْرار . | | ( و ) من المَجازِ : الصَّومُ : ( رُكودُ | الرِّيحِ ) وقد صَامَتْ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . | | ( و ) من المَجازِ : الصَّومُ : | ( رَمَضان ) ، ومنه قَولُ أَبِي زَيْد : | أَقَمتُ بالبَصْرة صَوْمَيْن أي : رَمَضانَيْن . | | ( و ) الصَّومُ : ( البِيعَةُ ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ ، وَكَأَنَّه بِحَذْف مُضافٍ | أي : مَحَلّ الصَّوم أي : الوَقْت ، | (*! والصَّائِمُ : للواحِد والجَمْعِ ، ) | هكذا في النَسَخ ، والصَّواب | *!والصَّوم للوَاحِد والجَمْع ، يقال : | رَجُلٌّ *!صَوْمٌ ، ورجال صَوْم : وعلى | الأَخِير يَكُونُ جَمْع صَائِم ، وقيل : | هو اسمٌ للجَمْعِ . | | ( وَأًرضٌ *!صَوامٌ كَسَحَابٍ : يابِسَةٌ لاَ | مَاءَ بها ) قال الشِّاعِر : | % ( بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ كَأَنَّ جَدِيلَه % | بِقَيْدُومِ رَعْن من صَوامٍ مَمَنَّع ) % |

| | ( و ) مِنَ المَجازِ : ( *!مَصامُ الفَرَس | *!ومصامَتُه : مَوْقِفُه ) وَمَقَامُه ، وَأَنْشَدَ | الجَوْهَرِيُّ لامْرِئ القَيْس : | % ( كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَت في *!مَصَامِها % | بِأَمْراسٍ كَتَّانٍ على صُمِّ جَنْدَلِ ) % | | وشاهد *!المصامة قول الشَّمَّاخ : | % ( *!مصامةَ أَعْيار من الصَّيْف تنشِج % ) % | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | رَجُلٌ *!صَوّام قَوَّام : إذا كان *!يَصُومُ | بالنَّهار ويَقُوم باللَّيل . | | *!وصَامَ الفَرَسُ صَوْمًا : قام على غَيْر | اعْتِلاف ، نَقَلَه الجوهَرِيّ . وفي | المُحْكَم والأَسَاس : صامَ الفرسُ | على آرِبِّه صَوْمًا وصِيَامًا إذا لم | يَعْتِلف . وقيل : *!الصَّائِمُ من الخَيْل : | القائِمُ السَّاكِن الذي لا يَطْعَم شَيْئًا . | قال النابِغَةُ الذَّبْيانِي : | % ( خَيْلٌ *!صِيامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ *!صَائِمَةٍ % | تَحْتَ العَجاجِ وَأُخْرَى تَعلُكُ اللُّجُمَا ) % | | وقال الأَزْهَرِيُّ في ترجمة |   صون   الصَّائِنُ من الخَيْل : القَائِمُ | على طَرَفِ حَافِرِه من الحَفاء . | وَأَمَّا الصَّائم فهو القائِم على قَوائِمه | الأَرْبَع من غَيْر حَفاء . وقيل | للقَائِم : صَائِم ؛ لإمْسَاكِه عن العَلَف | مع قِيامه . | | وقال الخَلِيل : الصَّومُ : قِيامٌ بلا | عَمَل ، نقله الجَوْهَرِيّ . وصامَتِ | الشَّمسُ : استَوَتْ . وفي | التَّهْذِيب : إذا قامَتْ ولم تَبْرح |

| مَكانَها . وبَكْرة صَائِمَة : إذا قامَت | ولم تَدُرْ . وأنشد الجوهري : | % ( شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْغَةُ المُلازِمَهْ % | والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ *!الصَّائِمَه ) % | | وصَامَ الشَّهْرَ : صَامَ فيه . ومنه قوله | تعالى : ! 2 \< *!فليصمه > 2 ! وجِئْتُه | والشَّمس في *!مَصامِها أي : في كَبِد | السَّماء . | | *!وصَام الماءُ وقام ودَامَ بِمَعْنًى ، | ومنه . : ماءٌ صائِمٌ قائِمٌ دائِمٌ . | | وبَنُو صَائِم الدَّهْر : شِرْذِمَة باليَمَن | يَنزِلُون نَواحِي الزَّيْدِية ، وآخرون | بمصر . | | *!وَصَوامٌ كَسَحَاب : أسمُ جَبَل ، | وبه فُسِّر قَولُ الشَّاعِر : | % ( بقَيْدُومِ رَعْنٍ من *!صَوَامٍ مُمَنَّع % ) % |

##### Türkçe

| | ( **صَامَ** **صَوْماً** **وصِيَاماً** ) , kesre ile , | ( **واصْطَام** ) : ( **أَمْسَك** ) ettiği zaman; bu, | **الصَّوْم**’da dilin aslıdır. Şer‘de ise: ( -den | yemek ve içmek . ve ) mecazdandır: | ( konuşmaktan ) **صَامَ** : ondan ( **أَمْسَك** ) ettiği zaman. | Bununla, Yüce’nin sözü tefsir edildi: ! 2 \< إني نذرت للرحمن صوما فلن أكلم اليوم إنسيا > 2 ! yani: ! 2 \< فلن أكلم اليوم إنسيا > 2 ! sözü deliliyle **صَمْتاً**. | ( ve ) ( nikâhtan ) **صَامَ** : onu terk etti. O, | ayrıca şer‘î orucun haddine dâhildir; | ondan, Süfyân b. ‘Uyeyne’nin sözü: oruç şudur: |

| sabır; insan yemek | içmek ve nikâh üzerine sabreder; sonra okudu: ! 2 \< إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب > 2 ! . | | ( ve ) mecazdandır: ( yürüyüşten ) **صَامَ** | ( **أَمْسَك** ) ettiği zaman. ( ve ) Ebû ‘Ubeyde dedi: her | yemek veya söz veya yürüyüşten ( **مُمْسِك** ) olan | ( **هو صَائِم** ). ( ve ) Cevherî dedi: | bir adam ( **صَوْمَانُ** ) yani: oruçlu; ضبط edildi | fetha ile ve damme ile. ( ve ) denir: bir adam | ( **صَوْمٌ** ), iki adam **صَوْمٌ**, bir kavim | **صَوْمٌ**, bir kadın **صَوْمٌ**: tesniye edilmez ve | cem‘ edilmez; çünkü o, masdar ile sıfattır. | | ( çoğulu: **صُوَّام** ) **كَرُمَّان** gibi vav ile, | ( **وصُيَّام** ) ya ile, ( **وصُوَّم** ) **كَرُكَّع** gibi | vav ile, ( **وصُيّم** ) ya ile; vavı çevirdiler | uca yakınlığından dolayı. ( **وصِيَّم** ) kesre ile | ya’nın şeddeli olmasıyla; Sîbeveyh’ten: kırdılar | ya’nın yeri sebebiyle. ( **وصِيامٌ** ) **كَكِتاب** gibi, | ( **وصَيَامَى** ) **كَسَكَارَى** gibi; bu nadirdir. | | ( **وصامَ مِنِيَّتَه** : onu tattı. ve ) **صَامَ** | ( devekuşu: dışkısını attı ) , aynı şekilde | tavuk; denir onun o sırada durmasına | yahut eziyetin çıkmasıyla sükûnuna; bu | mecazdır. ( ve o ) yani: devekuşunun dışkısı | ( **صَوْمُه** )’dur. **المُحْكَم**’de: **الصَّوْم**: | devekuşunun **عُرَّةُ**’si. İbnü’s-Seyyid’in **الفَرْق**’ında: | o, devekuşunun **سَلْح**’ıdır. Ve inşad etti: | % ( اتّق الله في الصَّلاة ودَعْها % | إِنّ في الصَّوْم والصَّلاَةِ فَسادا ) % | | **الصَّلاة** ile, kadına | arkasından gelmeyi kastediyor. | | **المُحْكَم**’de: **صَامً** gündüz | **صَوْماً**: karnında olanı attı; | gündüz ile, kervan yavrusunu kastediyor. | | ( ve ) ( adam ) **صام** , gölgelendiği zaman | **بالصَّوْمِ** ) : ( ağaç ) adı; İbnü’l- | A‘râbî’den. Cevherî dedi: Hüzeyl’in | lügatinde. İbn Berrî dedi: Sa‘ide b. Cüeyye’nin sözüne | işaret eder: | % ( موكَّلٌ بشُدوفِ الصَّوْم يَرْقُبُها % | من المَناظِر مَخْطُوفُ الحَشَا زَرِمُ ) % |

| | **الشُّدُوفُ**: şahıslar. Başkası dedi: | **الصَّوم**: insan şeklinde bir ağaçtır | ( görünüşü çok çirkin ); denir | meyvesine: şeytanların başları; | şeytanlar ile yılanları kastediyor; onun | yaprağı yoktur. Ebû Hanîfe dedi: **للصَّوم** | kirpik ( **هَدَب** ) vardır; dalları yayılmaz; | ılgın gibi biter ve onun boyu kadar uzamaz; | bitiş yerlerinin çoğu | Benî Şebâbe diyarıdır; Sa‘ide’nin sözünü inşad etti. | | ( ve ) mecazdandır: ( gündüz ) **صَامَ** eğer | itidal ettiyse ve ( öğle vaktinin dikeni kalktıysa ); bunu | Cevherî nakletti. Ondan, İmruü’l-Kays’ın sözü: | % ( فَدَعْها وَسَلِّ الهَمَّ عنك بِجَسْرَةٍ % | ذَمُولٍ إذا صَامَ النَّهارُ وهَجَّرَا ) % | | ( ve ) mecazdandır: ( **الصَّوم** : | **الصَّمْت** ) ; bununla Yüce’nin sözü tefsir edildi: | ! 2 \< إني نذرت للرحمن **صوما** > 2 ! , İbn | Abbâs’tan; ve geçti. Gizli değildir ki | onun “sözden ( **أَمسَك** ) etti” sözüyle birlikte | tekrar vardır. | | ( ve ) mecazdandır: **الصَّوم**: ( rüzgârın | durgunluğu ); rüzgâr **صَامَتْ**; Cevherî onu nakletti. | | ( ve ) mecazdandır: **الصَّوم**: | ( Ramazan ); ondan Ebû Zeyd’in sözü: | Basra’da iki **صَوْم** ikamet ettim; yani: iki Ramazan. | | ( ve ) **الصَّوم**: ( **البِيعَةُ** ); onu | Cevherî nakletti; sanki bir muzafın hazfi iledir; | yani: orucun mahalli, yani: vakit. | ( **والصَّائِمُ** : tekil ve çoğul için, ) | nüshalarda böyle; doğrusu: | **والصَّوم** tekil ve çoğul içindir; denir: | bir adam **صَوْمٌ**, adamlar **صَوْم**. Ve | sonuncuya göre, **صَائِم**’in çoğulu olur. Denildi ki: | o, cem‘ için bir isimdir. | | ( bir yer **صَوامٌ** **كَسَحَابٍ**: susuz, | onda su yok ) şair dedi: | % ( بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ كَأَنَّ جَدِيلَه % | بِقَيْدُومِ رَعْن من صَوامٍ مَمَنَّع ) % |

| | ( ve ) mecazdandır: ( **مَصامُ الفَرَس** | **ومصامَتُه** : onun durduğu yer ) ve makamı. Cevherî | İmruü’l-Kays’tan inşad etti: | % ( كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَت في **مَصَامِها** % | بِأَمْراسٍ كَتَّانٍ على صُمِّ جَنْدَلِ ) % | | **المصامة**’nin şahidi, Şemmâh’ın sözü: | % ( **مصامةَ** أَعْيار من الصَّيْف تنشِج % ) % | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | bir adam **صَوّام** **قَوَّام**: eğer gündüz **يَصُومُ** | ve gece kıyam ederse. | | **وصَامَ** at **صَوْمًا**: yem verilmeden ayakta durdu; | Cevherî onu nakletti. **المُحْكَم** ve **الأَسَاس**’ta: at | **على آرِبِّه** **صَوْمًا** ve **صِيَامًا** ile **صام**; eğer | yemlenmediyse. Denildi ki: atlardan **الصَّائِم**: | ayakta duran, sakin olan; hiçbir şey yemeyen. | Nâbiga ez-Zübyânî dedi: | % ( خَيْلٌ **صِيامٌ** وَخَيْلٌ غَيْرُ **صَائِمَةٍ** % | تَحْتَ العَجاجِ وَأُخْرَى تَعلُكُ اللُّجُمَا ) % | | Ezherî, **صون** maddesinde dedi: | atlardan **الصَّائِنُ**: çıplaklıktan dolayı | nalının ucunda duran. | أما **الصَّائم** ise, çıplaklık olmaksızın | dört ayağı üzerinde duran. Ve ayakta durana | **صَائِم** denildi; yemden ( **إمْسَاكِه** ) sebebiyle | ayakta durmasıyla birlikte. | | Halîl dedi: **الصَّوم**: işsiz bir ayakta duruştur; | Cevherî onu nakletti. Güneş **صَامَتْ**: eşitlendi. | **التَّهْذِيب**’de: eğer kalktı ve ayrılmadıysa |

| Mekânı. Ve **بَكْرة صَائِمَة**: eğer kalktıysa | ve dönmediyse. Ve el-Cevherî inşâd etti: | % ( Kovaların en şerlisi, yapışıp kalan **الوَلْغَةُ**’dir % | ve **البَكَراتُ** onların en şerlisi: **الصَّائِمَه**’dir ) % | | Ve **صَامَ الشَّهْرَ**: onda oruç tuttu. Ve ondan O’nun sözü | yücedir: ! 2 \< **فليصمه** > 2 ! Ve ona geldim | ve güneş **مَصامِها**’sında idi; yani: göbeğinde | göğün. | | **وصَام الماءُ** ve durdu ve devam etti, bir mânâ ile, | ve ondan: **ماءٌ صائِمٌ قائِمٌ دائِمٌ**. | | **وبَنُو صَائِم الدَّهْر**: Yemen’de bir zümre, | **الزَّيْدِية**’nin civarlarına inerler; ve başkaları | Mısır’da. | | **وَصَوامٌ** **كَسَحَاب**: bir dağın adı, | ve onunla şairin sözü tefsir edildi: | % ( **بقَيْدُومِ رَعْنٍ**’da, **صَوَامٍ**’dan, sağlamlaştırılmış % ) % |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَامَ
1 صَامَ ذ , (S, M, &c.,) aor. يَصُومُ, (Msb,) inf. n. صَوْمٌ, and صِيَامٌ; (S, M, Mgh, Msb, K;) and ↓ اِصْطَامَ; (M, K;) He abstained, (Msb, TA,) in an absolute sense: (Msb:) this is the primary signification: (TA:) [or] this is said to be the signification in the proper language of the Arabs: (Msb:) and in the language of the law, (Msb, TA,) he observed a particular kind of abstinence; (Msb;) i. e. (TA) he abstained from food (S, M, K, TA) and drink (M, K, TA) and coïtus: (M, K:) and (S, * M, &c.) by a tropical application, (TA,) (tropical:) from speech: (S, * M, Mgh, Msb, * K, TA:) or صَوْمٌ in the proper language of the Arabs signifies a man's abstaining from eating: and by a secondary application, a particular serving of God [by fasting]; (Mgh;) [i. e.] the abstaining from eating and drinking and coïtus from daybreak to sunset: (KT:) accord. to Kh, it signifies [properly] the standing without work. (S.) صام الشَّهْرَ means صام فِى الشَّهْرِ [He fasted during the month]: agreeably with what is said in the Kur ii. 181. (TA.) And it is said (S, M) by I'Ab (S) that the saying, in the Kur [xix. 27], (S, M,) اـِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْمًا means (assumed tropical:) [Verily I have vowed unto the Compassionate] an abstaining from speech. (S, M, Msb.) One says also, صام الفَرَسُ, inf. n. صَوْمٌ (S, M) and صِيَامٌ, (M,) (assumed tropical:) The horse stood without eating of fodder; (S;) or abstained from the eating of fodder. (M, A, Mgh.) And صام عَنِ السَّيْرِ (tropical:) He abstained from going along, or journeying. (TA.) ― -b2- [Hence,] صامت الشَّمْسُ (assumed tropical:) The sun became [apparently] stationary [in the mid-heaven]: (T, TA:) or attained its full height. (M, TA.) ― -b3- And صام النَّهَارُ, (inf. n. صَوْمٌ, S,) (tropical:) The day reached its midpoint. (S, M, Mgh, K, TA.) ― -b4- And صامت الرِّيحُ, (M, TA,) inf. n. صَوْمٌ, (S, K,) (tropical:) The wind became still, or calm. (S, M, K, TA.) ― -b5- And صام المَآءُ, [inf. n. صِيَامٌ (see صُلَاقَةٌ) and probably صَوْمٌ also,] (assumed tropical:) The water became still, or motionless; syn. قَامَ and دَامَ. (TA.) ― -b6- And صام النَّعَامُ, (M, K,) inf. n. صَوْمٌ, (M,) (tropical:) The ostrich cast forth its dung; (M, K, TA;) and in the same sense the verb is used in relation to the domestic fowl; because each stands still in doing this, or because each becomes tranquil by reason of the passing forth of that which occasions annoyance: and accord. to [some one or more of the copies of] the M, صام النَّهَارُ, inf. n. صَوْمٌ, The نهار, by which is here meant the young one of the كَرَوَان, [or rather of the bustard called حُبَارَى,] cast forth what was in its belly. (TA.) -A2- صام مَنِيَّتَهُ i. q. ذَاقَهَا [He tasted, or experienced, his death]. (K.) -A3- And صَامَ He (a man) shaded himself by means of the tree called صَوْم. (K.)

8 اـِصْتَوَمَ see 1, first sentence.

صَوْمٌ
صَوْمٌ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, M, &c.) ― -b2- [Hence,] الصَّوْمُ [app. for وَقْتُ الصَّوْمِ] means also (tropical:) [The month of] Ramadلn: (K, TA:) whence the saying of Aboo-Zeyd, أَقَمْتُ بِالبَصْرَةِ صَوْمَيْنِ, meaning [I remained, stayed, dwelt, or abode, in El-Basrah] two Ramadلns. (TA.) ― -b3- And [in like manner] صَوْمٌ also means (assumed tropical:) A Christian church; syn. بِيعَةٌ: (S, K, TA:) as though for مَحَلُّ الصَّوْمِ i. e. الوَقْفِ [the place of station: for, as Hooker says, speaking of the ancient usage of the Church, “ their manner was to stand at prayer, whereupon their meetings unto that purpose had the names of stations given them ”]. (TA.) -A2- See also صَائِمٌ. -A3- Also (assumed tropical:) The dung of the ostrich. (S, M, K.) -A4- And, in the dial. of Hudheyl, (S,) Certain trees, (S, M,) or a certain tree, (K,) [but] the n. un. is with ة, of the form of the figure of a human being, (M,) ugly in appearance, (M, K,) very much so, the fruits of which are called رُؤُوسُ الشَّيَاطِينِ, i. e. [the heads] of the serpents, [see شَيْطَانٌ and زَقُّومٌ,] not having leaves: AHn says that they have [what are termed] هَدَب [q. v.], their branches do not spread forth, they grow in the manner of the [species of tamarisk called] أَثْل, but are not so tall, and mostly grow in the districts of Benoo-Shebلbeh. (M.)

صَامَةٌ
صَامَةٌ ذ , for صَوْمَةٌ, inf. n. of un. of صَامَ: see a verse cited voce تَابَ, in art. توب.

صَوْمَانُ
صَوْمَانُ ذ : see صَائِمٌ.

أَرْضٌ صَوَامٌ
أَرْضٌ صَوَامٌ ذ Dry land or ground, in which is no water. (K.)

صَوَّامٌ
صَوَّامٌ ذ is like صَائِمٌ but having an intensive signification [i. e. meaning Abstaining, &c., much or often]. (Msb.) One says رَجُلٌ صَوَّامٌ قَوَّامٌ, meaning A man who fasts (يَصُومُ) [often] in the day, and who rises [often] in the night [to pray]. (TA.)

صَائِمٌ
صَائِمٌ ذ Abstaining, in an absolute sense: this is said to be the signification in the proper language of the Arabs: and in the language of the law, observing a particular kind of abstinence; (Msb;) [i. e.] abstaining from food (S, M, K) and drink and coïtus: and, [by a tropical application, (see 1, first sentence,)] (tropical:) from speech: (M, K:) it is applied to a man: (S, M, Msb:) and ↓ صَوْمَانُ signifies the same, (S, K,) so applied; (S;) as also ↓ صَوْمٌ, (M, K,) applied to a man, (M,) and to a woman, and to two men, (TA,) and to a pl. number; (M, K;) being an inf. n. used as an epithet; (TA;) or it is a pl., [or rather quasi-pl. n.,] like زَوْرٌ: (M voce ضَيْفٌ:) or, in the proper language of the Arabs, صَائِمٌ signifies abstaining from eating: and by a secondary application, serving God in a particular manner [by fasting: see again 1, first sentence]: (Mgh:) accord. to AO, it signifies any creature abstaining from food, or (assumed tropical:) from speech, or (assumed tropical:) from going along or journeying: (S, Msb:) pl. صِيَامٌ and صُوَّمٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and صُيَّمٌ (S, M, Msb, K) and صِيَّمٌ and صُوَّامٌ and صُيَّامٌ and صَيَامَى, (M, K,) the last of which [written in the CK صُيَامَى] is extr. (M.) ― -b2- Applied to a horse, (assumed tropical:) Standing still (S, (M, Msb) without eating of fodder (S, Msb) or without eating anything: (M:) or abstaining from the eating of fodder: (Mgh:) or standing upon his four legs. (Az in art. صون, and TA.) ― -b3- And بَكْرَةٌ صَائِمَةٌ (assumed tropical:) A sheave of a pulley that remains still, (Mgh, TA,) that will not revolve. (S, Mgh, TA.) ― -b4- And مَآءٌ صَائِمٌ (assumed tropical:) Water that is still, or motionless; syn. قَائِمٌ and دَائِمٌ. (Mgh, TA.)

مَصَامٌ
مَصَامٌ ذ (tropical:) The station, or standing-place, of a horse; as also ↓ مَصَامَةٌ. (S, K, TA.) ― -b2- And مَصَامُ النَّجْمِ (assumed tropical:) The [imaginary] place of suspension of the asterism [meaning the Pleiades]. (M.) Imra-el-Keys says,
كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلّقَتْ فِى مَصَامِهَا
بِأَمْرَاسِ كَتَّانٍ اـِلَى صُمِّ جَنْدَلِ
[As though the Pleiades were hung, in their place of suspension, by means of ropes of flax, to hard and solid rocks: i. e. they seemed as though they were stationary: he means that the night was tedious to him]. (S. [See EM p. 36, where a reading of the former hemistich different from that above is given, with the same and another reading of the latter hemistich.]) ― -b3- One says also, جِئْتُهُ وَالشَّمْسُ فِى مَصَامِهَا, meaning (assumed tropical:) [I came to him when the sun was] in the middle of the sky. (TA.)

مَصَامَةٌ
مَصَامَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

**صَامَ**
1 **صَامَ** ذ , (S, M, &c.,) muzâri‘i **يَصُومُ**, (Msb,) mastar ismi **صَوْمٌ**, ve **صِيَامٌ**; (S, M, Mgh, Msb, K;) ve ↓ **اِصْطَامَ**; (M, K;) O, mutlak mânada (Msb, TA,) imsak etti: (Msb:) bu, aslî mânadır: (TA:) [yahut] bunun, Arapların sahih dilindeki mânâ olduğu söylenir: (Msb:) ve şeriat dilinde, (Msb, TA,) belirli bir tür imsak etti; (Msb;) yani (TA) yemekten (S, M, K, TA) ve içmekten (M, K, TA) ve cinsel birleşmeden: (M, K:) ve (S, * M, &c.) mecaz yoluyla, (TA,) (mecaz:) sözden: (S, * M, Mgh, Msb, * K, TA:) yahut **صَوْمٌ** Arapların sahih dilinde, bir adamın yemekten imsak etmesi demektir: ve ikinci bir uygulamayla, oruçla Allah’a mahsus bir ibadet; (Mgh;) [yani] tan yerinin ağarmasından güneş batıncaya kadar yemekten ve içmekten ve cinsel birleşmeden imsak: (KT:) Kh’ye göre, [aslında] işsiz durmak mânasına gelir. (S.) **صام الشَّهْرَ** demek, **صام فِى الشَّهْرِ**’dür [Ay içinde oruç tuttu]: Kur’ân ii. 181’de söylenene uygun olarak. (TA.) Ve (S, M) İ‘Ab tarafından (S) denildiğine göre, Kur’ân’da [xix. 27], (S, M,) **اـِنِّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْمًا** sözü (varsayılan mecaz:) [Şüphesiz ben Rahmân’a adadım] sözden imsak etmektir. (S, M, Msb.) Yine denir: **صام الفَرَسُ**, mastar ismi **صَوْمٌ** (S, M) ve **صِيَامٌ**, (M,) (varsayılan mecaz:) At, yem yemeden ayakta durdu; (S;) yahut yem yemekten imsak etti. (M, A, Mgh.) Ve **صام عَنِ السَّيْرِ** (mecaz:) O, yürüyüp gitmekten yahut yolculuk etmekten imsak etti. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **صامت الشَّمْسُ** (varsayılan mecaz:) Güneş [görünüşte] (göğün ortasında) durgunlaştı: (T, TA:) yahut en yüksek noktasına ulaştı. (M, TA.) ― -b3- Ve **صام النَّهَارُ**, (mastar ismi **صَوْمٌ**, S,) (mecaz:) Gün, orta vaktine ulaştı. (S, M, Mgh, K, TA.) ― -b4- Ve **صامت الرِّيحُ**, (M, TA,) mastar ismi **صَوْمٌ**, (S, K,) (mecaz:) Rüzgâr durgunlaştı yahut sakinleşti. (S, M, K, TA.) ― -b5- Ve **صام المَآءُ**, [mastar ismi **صِيَامٌ** (bk. **صُلَاقَةٌ**) ve muhtemelen **صَوْمٌ** da,] (varsayılan mecaz:) Su durgunlaştı yahut hareketsiz oldu; eş anlamlısı **قَامَ** ve **دَامَ**. (TA.) ― -b6- Ve **صام النَّعَامُ**, (M, K,) mastar ismi **صَوْمٌ**, (M,) (mecaz:) Devekuşu dışkısını attı; (M, K, TA;) ve aynı mânada fiil, evcil kümes hayvanı hakkında da kullanılır; çünkü her biri bunu yaparken durur; yahut her biri, eziyet veren şeyin çıkması sebebiyle sakinleşir: ve M’nin [bazı nüshalarına] göre, **صام النَّهَارُ**, mastar ismi **صَوْمٌ**, burada kastedilen **نهار** ile **كَرَوَان**’ın yavrusu [yahut daha doğrusu **حُبَارَى** denilen toy kuşunun yavrusu] olup, karnında olanı attı. (TA.) -A2- **صام مَنِيَّتَهُ**: **ذَاقَهَا** ile aynı mânadadır [Ölümünü tattı yahut tecrübe etti]. (K.) -A3- Ve **صَامَ**: O (bir adam) **صَوْم** denilen ağaçla gölgelendi. (K.)

8 **اـِصْتَوَمَ**: 1’e bak, ilk cümle.

**صَوْمٌ**
**صَوْمٌ** ذ 1’in mastar ismidir [bk.]. (S, M, &c.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الصَّوْمُ** [görünüşe göre **وَقْتُ الصَّوْمِ** yerine] ayrıca (mecaz:) Ramazan [ayı] demektir: (K, TA:) buradan Ebû Zeyd’in sözü: **أَقَمْتُ بِالبَصْرَةِ صَوْمَيْنِ**, mânası [Ben Basra’da kaldım, ikamet ettim] iki Ramazan. (TA.) ― -b3- Ve [aynı şekilde] **صَوْمٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Hristiyan kilisesi demektir; eş anlamlısı **بِيعَةٌ**: (S, K, TA:) sanki **مَحَلُّ الصَّوْمِ** yani **الوَقْفِ** [durma yeri] içinmiş gibi. (TA.) -A2- **صَائِمٌ**’e de bak. -A3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Devekuşunun dışkısı. (S, M, K.) -A4- Ve Hudheyl lehçesinde, (S,) bazı ağaçlar, (S, M,) yahut belirli bir ağaç, (K,) [fakat] tekil isim (n. un.) ة iledir; insan sûreti şeklinde, (M,) görünüşçe çirkin, (M, K,) pek çok çirkin; meyvelerine **رُؤُوسُ الشَّيَاطِينِ** denir; yani [başları] yılanların, [bk. **شَيْطَانٌ** ve **زَقُّومٌ**,] yaprakları olmayan: AHn der ki: onların **هَدَب** denilen [şeyleri] vardır; dalları yayılmaz; **أَثْل** denilen [ılgın türünün] tarzında biterler; fakat o kadar uzun değildirler; çoğunlukla Benû-Şebâbeh bölgelerinde biterler. (M.)

**صَامَةٌ**
**صَامَةٌ** ذ , **صَوْمَةٌ** yerine, **صَامَ**’ın tekil mastar ismidir: **تَابَ** maddesinde, **توب** babında zikredilen bir beyte bak.

**صَوْمَانُ**
**صَوْمَانُ** ذ : **صَائِمٌ**’e bak.

**أَرْضٌ صَوَامٌ**
**أَرْضٌ صَوَامٌ** ذ Su bulunmayan kuru arazi yahut toprak. (K.)

**صَوَّامٌ**
**صَوَّامٌ** ذ **صَائِمٌ** gibidir; fakat mübalağa mânası taşır [yani çokça yahut sıkça imsak eden, vb.]. (Msb.) Denir: **رَجُلٌ صَوَّامٌ قَوَّامٌ**, mânası: Gündüz [sıkça] oruç tutan (**يَصُومُ**), gece [sıkça] kalkıp namaz kılan adam. (TA.)

**صَائِمٌ**
**صَائِمٌ** ذ Mutlak mânada imsak eden: bunun Arapların sahih dilindeki mânâ olduğu söylenir: ve şeriat dilinde, belirli bir tür imsak eden; (Msb;) [yani] yemekten (S, M, K) ve içmekten ve cinsel birleşmeden imsak eden: ve, [mecaz yoluyla, (bk. 1, ilk cümle,)] (mecaz:) sözden: (M, K:) bir adama uygulanır: (S, M, Msb:) ve ↓ **صَوْمَانُ** aynı mânaya gelir, (S, K,) bu şekilde uygulanarak; (S;) yine ↓ **صَوْمٌ** da, (M, K,) bir adama, (M,) bir kadına, iki adama, (TA,) ve çoğul bir topluluğa uygulanır; (M, K;) mastar isminin sıfat olarak kullanılmasıdır; (TA;) yahut o bir çoğuldur, [daha doğrusu yarı-çoğul isimdir,] **زَوْرٌ** gibi: (M, **ضَيْفٌ** maddesinde:) yahut Arapların sahih dilinde **صَائِمٌ**, yemekten imsak eden demektir: ve ikinci bir uygulamayla, Allah’a belirli bir tarzda ibadet eden [oruçla: yine bk. 1, ilk cümle]: (Mgh:) AO’ya göre, yiyecekten imsak eden herhangi bir mahlûk mânasına gelir; yahut (varsayılan mecaz:) sözden; yahut (varsayılan mecaz:) yürüyüp gitmekten yahut yolculuk etmekten: (S, Msb:) çoğulu **صِيَامٌ** ve **صُوَّمٌ** (S, M, Mgh, Msb, K) ve **صُيَّمٌ** (S, M, Msb, K) ve **صِيَّمٌ** ve **صُوَّامٌ** ve **صُيَّامٌ** ve **صَيَامَى**, (M, K,) bunların sonuncusu [CK’de **صُيَامَى** yazılmış] nadirdir. (M.) ― -b2- Ata uygulanınca, (varsayılan mecaz:) Duran, (S, (M, Msb) yem yemeden duran (S, Msb) yahut hiçbir şey yemeden duran: (M:) yahut yem yemekten imsak eden: (Mgh:) yahut dört ayağı üzerinde duran. (Az, **صون** maddesinde, ve TA.) ― -b3- Ve **بَكْرَةٌ صَائِمَةٌ** (varsayılan mecaz:) Duran, (Mgh, TA,) dönmeyen bir makara kasnağı. (S, Mgh, TA.) ― -b4- Ve **مَآءٌ صَائِمٌ** (varsayılan mecaz:) Durgun yahut hareketsiz su; eş anlamlısı **قَائِمٌ** ve **دَائِمٌ**. (Mgh, TA.)

**مَصَامٌ**
**مَصَامٌ** ذ (mecaz:) Atın durduğu yer yahut durma yeri; bunun gibi ↓ **مَصَامَةٌ**. (S, K, TA.) ― -b2- Ve **مَصَامُ النَّجْمِ** (varsayılan mecaz:) Yıldız kümesinin [Süreyya kastedilerek] asılı durduğu [hayalî] yer. (M.) İmru’ul-Kays der ki,
كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلّقَتْ فِى مَصَامِهَا
بِأَمْرَاسِ كَتَّانٍ اـِلَى صُمِّ جَنْدَلِ
[Sanki Süreyya, asılı durduğu yerinde, keten iplerle, sert ve katı kayalara asılmıştı: yani sanki durgundu: gece ona uzun gelmişti demek ister]. (S.) ― -b3- Yine denir: **جِئْتُهُ وَالشَّمْسُ فِى مَصَامِهَا**, mânası (varsayılan mecaz:) [Ben ona geldim, güneş] göğün ortasındayken. (TA.)

**مَصَامَةٌ**
**مَصَامَةٌ** ذ : Bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

صَامَ
صَامَ ( w )  U ( n. ac. صَوْم 1 ,  صِيَام [ 23I ] ),
a.  Abstained; fasted.

b.  Reached its meridian ( day ); was noon.

c.  Was motionless, stationary, stood still; was silent.

d.  Abated, dropped, fell ( wind ).

صَوَّمَ
صَوَّمَ II ,
a.  Caused to fast.

اِصْتَوَمَ
اِصْتَوَمَ VIII ( T )
a.  see I (a) .

صَوْم
صَوْم [ 1 ],
a.  Abstinence; fasting.

صَائِم
صَائِم [ 21 ] , ( pl.
a.  reg., صَيَام [ صِوَاْم 23I ],

صُوَّام
صُوَّام [ 29 ] ),
a.  Fasting; abstainer, faster.

صَوَام
صَوَام [ 22 ],
a.  Dry land.

صِيَام
صِيَام [ 23I ],
a.  see 1 .

صَوَّام
صَوَّام [ 28 ],
a.  see 21 .

##### Türkçe

**صَامَ**
**صَامَ** ( w ) U ( n. ac. **صَوْم** 1 , **صِيَام** [ 23I ] ),
a. İmtina etti; oruç tuttu.

b. Meridyenine ulaştı (gün); öğle oldu.

c. Hareketsizdi, sabitti, olduğu yerde durdu; sustu.

d. Azaldı, düştü, indi (rüzgâr).

**صَوَّمَ**
**صَوَّمَ** II ,
a. Oruç tutturdu.

**اِصْتَوَمَ**
**اِصْتَوَمَ** VIII ( T )
a. I (a)’ya bak.

**صَوْم**
**صَوْم** [ 1 ],
a. İmtina; oruç.

**صَائِم**
**صَائِم** [ 21 ] , ( pl.
a. reg., **صَيَام** [ **صِوَاْم** 23I ],

**صُوَّام**
**صُوَّام** [ 29 ] ),
a. Oruçlu; imtina eden, oruç tutan.

**صَوَام**
**صَوَام** [ 22 ],
a. Kuru kara.

**صِيَام**
**صِيَام** [ 23I ],
a. 1’e bak.

**صَوَّام**
**صَوَّام** [ 28 ],
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

صوم
صَامَ - يَصُومُ - صَوْم - صِيَام - صَائِم - صَائِمِيْن - صَائِمَة - صَائِمَات
صَامَ - يَصوْمُ + الكائن + عن شيء أو أمر: يمتنع طوعاً عن فعل شيء
صَوْم: اسم فعل " صَامَ - يَصُومُ ": الامتناع الطوعي عن فعل شيء بشكل عام، عن الطعام أو الكلام وما شابه
صِيَام - الصيام: على وزن " فـِعال: اسم فعل مبالغة من "  صَامَ - يَصُومُ ": وهو اصطلاحاً في الاستعمال الشرعي: الامتناع عن الطعام والشراب والجماع خضوعاً لأمر الله
صَائِم: اسم فاعل من " صَامَ - يَصُومُ ": الممتنع عن فعل شيء طواعية
صَائِمِيْن: جمع " صَائِم "
صَائِمة: مؤنث " صَائِم "
صَائِمات: جمع " صَائِمة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف التام للفعل عن العمل والاستمرار فيه" ، وهي:
تَبَّ - يّتِبُّ، قَلَعَ - يَقْلَعُ، سَكَتَ - يَسكُتُ، أبَلَ - يَأبِلُ، صَامَ - يَصُوْمُ، عَطَل - يَعْطَلُ
صام - يصوم
 	أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون (184) } البقرة ﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون (185)﴾ البقرة
صوم
 ﴿فكلي واشربي وقري عينا فإما ترين من البشر أحدا فقولي إني نذرت للرحمان صوما فلن أكلم اليوم إنسيا(26)﴾ مريم
صيام
 ﴿ياأيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون(183)﴾ البقرة
 	﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة
 	﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
 	﴿وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا إلا خطأ ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيما(92)﴾ النساء ﴿فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين من قبل أن يتماسا فمن لم يستطع فإطعام ستين مسكينا ذلك لتؤمنوا بالله ورسوله وتلك حدود الله وللكافرين عذاب أليم(4)﴾ المجادلة
 	﴿لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفارته إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتهم أو تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام ذلك كفارة أيمانكم إذا حلفتم واحفظوا أيمانكم كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تشكرون (89)﴾ المائدة ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتمتلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
 	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم ومن قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما ليذوق وبال أمره عفا الله عما سلف ومن عاد فينتقم الله منه والله عزيز ذو انتقام(95)﴾ المائدة
الصائمين والصائمات
 ﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
تصنيف موضوعي
1 - صيام رمضان
 ﴿ياأيها الذين آمنوا كتب عليكم الصيام كما كتب على الذين من قبلكم لعلكم تتقون(183) أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير لهوأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون (184)﴾ البقرة ﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون (185)﴾ البقرة
 	﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة
2 - صيام الكفارة
الحج
 ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
القتل الخطأ
 ﴿وما كان لمؤمن أن يقتل مؤمنا إلا خطأ ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيما(92)﴾ النساء
صيام كفارة اليمين
يمين الإيلاء
 ﴿فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين من قبل أن يتماسا فمن لم يستطع فإطعام ستين مسكينا ذلك لتؤمنوا بالله ورسوله وتلك حدود الله وللكافرين عذاب أليم(4)﴾ المجادلة
يمين القسم
 ﴿لا يؤاخذكم الله باللغو في أيمانكم ولكن يؤاخذكم بما عقدتم الأيمان فكفارته إطعام عشرة مساكين من أوسط ما تطعمون أهليكم أو كسوتهم أو تحرير رقبة فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام ذلك كفارة أيمانكم إذا حلفتم واحفظوا أيمانكم كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تشكرون (89)﴾ المائدة
صيام كفارة الصيد
 ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم ومن قتله منكم متعمدا فجزاء مثل ما قتل من النعم يحكم به ذوا عدل منكم هديا بالغ الكعبة أو كفارة طعام مساكين أو عدل ذلك صياما ليذوق وبال أمره عفا الله عما سلف ومن عاد فينتقم الله منه والله عزيز ذو انتقام(95)﴾ المائدة
3 - صيام النفل
 ﴿إن المسلمين والمسلمات والمؤمنين والمؤمنات والقانتين والقانتات والصادقين والصادقات والصابرين والصابرات والخاشعين والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات والصائمين والصائمات والحافظين فروجهم والحافظات والذاكرين الله كثيرا والذاكرات أعد الله لهم مغفرة وأجرا عظيما(35)﴾ الأحزاب
4 - الصوم عن الكلام
 ﴿فكلي واشربي وقري عينا فإما ترين من البشر أحدا فقولي إني نذرت للرحمان صوما فلن أكلم اليوم إنسيا(26)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [صوم] ص و م: قال الخليل الصَّوْمُ قيام بلا عمل والصوم أيضا الإمساك عن الطُّعم وقد صَامَ الرجل من باب قال و صِيَاماً أيضا وقوم صُوَّمٌ بالتشديد و صُيَّم أيضا ورجل صَوْمانُ أي صائم و صامَ الفرس قام على غير اعتلاف وصام النهار قام قائم الظهيرة واعتدل و الصَّوْمُ أيضا ركود الرياح وقوله تعالى ﴿إني نذرت للرحمن صوما﴾ قال بن عباس رضي الله تعالى عنهما صمْتاً وقال أبو عبيدة كل ممسك عن طعام أو كلام أو سير فهو صَائِمٌ
الراغب
صوم
- الصوم في الأصل: الإمساك عن الفعل مطعما كان، أو كان كلاما، أو مشيا، ولذلك قيل للفرس الممسك عن السير، أو العلف: صائم. قال الشاعر:
- 290 - خيل صيام وأخرى غير صائمة
(هذا شطر بيت، وعجزه:
تحت العجاج وأخرى تعلك اللجما
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 112؛ واللسان (صوم) ؛ والمجمل 2/546)
وقيل للريح الراكدة: صوم، ولا ستواء النهار: صوم، تصورا لوقوف الشمس في كبد السماء، ولذلك قيل: قام قائم الظهيرة. ومصام الفرس، ومصامته: موقفه. والصوم في الشرع: إمساك المكلف بالنية من الخيط الأبيض إلى الخيط الأسود عن تناول الأطيبين، والاستمناء والاستقاء، وقوله: }إني نذرت للرحمن صوما﴿[مريم/26]، فقد قيل: عني به الإمساك عن الكلام بدلالة قوله تعالى:﴾فلن أكلم اليوم إنسيا{ [مريم/26].
ملخص اللسان:
1.     الصَّوْمُ: تَرْكُ الطعامِ والشَّرابِ والنِّكاحِ والكلامِ، صامَ يَصُوم صَوْماً وصِياماً واصْطامَ،
2.     وقوله عز وجل: إني نَذَرْتُ للرَّحْمَنِ صَوْماً؛ قيل: معناه صَمْتاً،ويُقوِّيه قولهُ تعالى:فلن أُكلِّمَ اليومَ إنْسِيّاً.
3.     وصامَ الفرسُ صَوْماً أي قام على غير اعْتلافٍ.وقيل:الصائمُ من الخيل القائمُ الساكنُ الذي لا يَطْعَم شيئاً؛
4.     الصَّوْمُ في اللغة الإمساكُ عن الشيء والتَّرْكُ له،وقيل للصائم صائمٌ لإمْساكِه عن المَطْعَم والمَشْرَب والمَنْكَح، وقيل للصامت صائم لإمساكه عن الكلام، وقيل للفرس صائم لإمساكه عن العَلَفِ مع قيامِه.
5.     ومَصَامُ النَّجْمِ: مُعَلَّقُه.
6.     وصامَتِ الريحُ: رَكَدَتْ. والصَّوْمُ:رُكُودُ الريحِ.
7.     وصامَ النهارُ صَوماً إذا اعْتَدَلَ وقامَ قائمُ الظهيرة؛
8.     وصامَت الشمسُ: استوت.
9.     صامَ النعامُ صَوْماً أَلْقَى ما في بطنه.
10.                        وصامَ الرجلُ إذا تَظَلَّلَ بالصَّوْمِ، وهو شجرٌ؛
لسان العرب
● - صوم: الصَّوْمُ: تَرْكُ الطعامِ والشَّرابِ والنِّكاحِ والكلامِ، صامَ      يَصُوم صَوْماً وصِياماً واصْطامَ، ورجل صائمٌ وصَوْمٌ من قومٍ صُوَّامٍ      وصُيّامٍ وصُوَّمٍ، بالتشديد، وصُيَّم، قلبوا الواو لقربها من الطرف؛      وصِيَّمٍ؛ عن سيبويه، كسروا لمكان الياء، وصِيَامٍ وصَيَامى، الأَخير نادر،      وصَوْمٍ وهو اسمٌ للجمع، وقيل: هو جمعُ صائمٍ. وقوله عز وجل: إني      نَذَرْتُللرَّحْمَنِ صَوْماً؛ قيل: معناه صَمْتاً، ويُقوِّيه قولهُ تعالى: فلن      أُكلِّمَ اليومَ إنْسِيّاً. وفي الحديث: قال النبي، صلى الله عليه وسلم،      قال الله تعالى كلُّ عملِ ابنِ آدمَ له إلاّ الصَّومَ فإنه لي؛ قال أَبو      عبيد: إنما خص الله تبارك وتعالى الصَّومَ بأَنه له وهو يَجْزِي به، وإنْ      كانت أَعمالُ البِرِّ كلُّها له وهو يَجْزِي بها، لأَن الصَّوْمَ ليس      يَظْهَرُ من ابنِ آدمَ بلسانٍ ولا فِعْلٍ فتَكْتُبه الحَفَظَةُ، إنما هو      نِيَّةٌ في القلب وإمْساكٌ عن حركة المَطْعَم والمَشْرَب، يقول الله تعالى:      فأنا أَتوَلَّى جزاءه على ما أُحِبُّ من التضعيف وليس على كتابٍ كُتِبَ      له، ولهذا قال النبي، صلى الله عليه وسلم: ليس في الصوم رِياءٌ، قال: وقال      سفيان بن عُيَيْنة: الصَّوْمُ هُو الصَّبْرُ، يَصْبِرُ الإنسانُ على      الطعام والشراب والنكاح، ثم قرأ: إنما يُوَفَّى الصابرونَ أَجْرَهم بغير      حِساب. وقوله في الحديث: صَوْمُكُمْ يومَ تَصُومون أَي أَن الخَطأَ موضوع عن      الناس فيما كان سبيلُه الاجتهادَ، فَلو أنَّ قوماً اجتهدُوا فلم يَرَوا      الهِلال إلا بعدَ الثلاثين ولم يُفْطِروا حتى اسْتَوْفَوا العددَ، ثم      ثَبَت أَن الشهرَ كان تِسْعاً وعشرين فإن صَوْمَهم وفطْرهم ماضٍ ولا شيء      عليهم من إثْم أَو قضاءٍ، وكذلك في الحج إذا أَخطؤُوا يومَ عَرفة والعيد فلا      شيء عليهم. وفي الحديث: أَنه سئل عمَّنْ يَصُومُ الدهرَ فقال: لا صامَ      ولا أَفْطَرَ أَي لم يَصُمْ ولم يُفْطِرْ كقوله تعالى: فلا صَدَّق ولا      صَلَّى؛ وهو إحْباطٌ لأَجْرِه على صَوْمِه حيث خالف السنَّةَ، وقيل: هو      دُعاءٌ عليه كراهِيةً      لصنيعهِ. وفي الحديث: فإنِ امْرُؤٌ قاتَلَهُ أَو شاتَمه فَلْيَقُلْ إني      صائمٌ؛ معناه أن يَرُدَّه بذلك عن نفسه ليَنْكَفَّ، وقيل: هو أَن يقول      ذلك في نفسه ويُذَكِّرَها به فلا يَخُوضَ معه ولا يُكافِئَه على شَتْمِه      فَيُفْسِدَ صَوْمَه ويُحْبِطَ أَجْرَه. وفي الحديث: إذا دُعِيَ أَحدُكم إلى      طعام وهو صائمٌ فَلْيَقُلْ إني صائم؛ يُعَرِّفُهم بذلك لئلا يُكْرِهُوه      على الأَكل أَو لئلا تَضِيقَ صدورُهم بامتناعه من الأكل. وفي الحديث:      مَنْ مات وهو صائمٌ فلْيَصُمْ عنه وَليُّه. قال ابن الأَثير: قال بظاهرِه      قومٌ من أَصحاب الحديث، وبه قال الشافعي في القديم، وحَمَلَه أَكثرُ      الفقهاء على الكفَّارة وعَبَّر عنها بالصوم إذ كانت تُلازِمُه. ويقال: رجلٌ      صَوْمٌ ورجُلانِ صَوْمٌ وقوم صَوْمٌ      وامرأَة صَوْمٌ، لا يثنى ولا يجمع لأَنه نعت بالمصدر، وتلخيصه رجلٌ ذو      صَوْمٍ وقوْم ذو صوم وامرأَة ذاتُ صَوْمٍ. ورجل صَوَّامٌ قَوَّامٌ إذا كان      يَصُوم النهارَ ويقومُ الليلَ، ورجالٌ ونِساءٌ صُوَّمٌ وصُيَّمٌ      وصُوَّامٌ وصُيَّامٌ. قال أَبو زيد: أَقمتُ بالبصرة صَوْمَينِ أي رَمضانينِ.      وقال الجوهري: رجل صَوْمانُ أي صائمٌ. وصامَ الفرسُ صَوْماً أي قام على غير      اعْتلافٍ. المحكم: وصامَ الفرَسُ على آرِيِّه صَوْماً وصِياماً إذا لم      يَعْتَلِفْ، وقيل: الصائمُ من الخيل القائمُ الساكنُ الذي لا يَطْعَم      شيئاً؛ قال النابغة الذُّبياني:      خَيْلٌ صِيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ،      تحتَ العَجاجِ، وأُخرى تَعْلُكُ اللُّجُما      الأَزهري في ترجمة صون: الصائِنُ من الخيل القائمُ على طرَفِ حافِره من      الحَفاء، وأما الصائمُ فهو القائمُ على قوائمه الأَربع من غير حَفاء.      التهذيب: الصَّوْمُ في اللغة الإمساكُ عن الشيء والتَّرْكُ له، وقيل للصائم      صائمٌ لإمْساكِه عن المَطْعَم والمَشْرَب والمَنْكَح، وقيل للصامت صائم      لإمساكه عن الكلام، وقيل للفرس صائم لإمساكه عن العَلَفِ مع قيامِه.      والصَّوْمُ: تَرْكُ الأَكل. قال الخلىل: والصَّوْمُ قيامٌ بلا عمل. قال أَبو      عبيدة: كلُّ مُمْسكٍ عن طعامٍ أَو كلامٍ أَو سيرٍ فهوصائمٌ. والصَّوْمُ:      البِيعةُ. ومَصامُ الفرسِ ومَصامَتُه: مَقامُه ومَوْقِفُه؛ وقال امرؤ      القيس:      كأنَّ الثُّرَيّا عُلِّقَتْ في مَصامِها،      بأمْراسِ كَتَّانٍ إلى صُمِّ جَنْدَلِ      ومَصَامُ النَّجْمِ: مُعَلَّقُه. وصامَتِ الريحُ: رَكَدَتْ. والصَّوْمُ:      رُكُودُ الريحِ. وصامَ النهارُ صَوماً إذا اعْتَدَلَ وقامَ قائمُ      الظهيرة؛ قال امرؤ القيس.      فدَعْها، وسَلِّ الهَمَّ عنْكَ بِجَسْرةٍ      ذَمُولٍ، إذا صامَ النهارُ، وهَجَّرا      وصامَت الشمسُ: استوت. التهذيب: وصامَت الشمسُ عند انتصاف النهار إذا      قام ولم تَبْرَحْ مكانَها. وبَكْرةٌ صائمةٌ إذا قامت فلم تَدُرْ؛ قال      الراجز:      شَرُّ الدِّلاءِ الوَلْغَةُ المُلازِمَهْ،      والبَكَراتُ شَرُّهُنَّ الصَّائِمهْ      يعني التي لا تَدُورُ. وصامَ النَّعامُ إذا رَمَى بِذَرْقِه وهو      صَوْمُه. المحكم: صامَ النعامُ صَوْماً أَلْقَى ما في بطنه. والصَّوْمُ: عُرَّةُ      النَّعامِ، وهو ما يَرْمي به من دُبُرِه. وصامَ الرجلُ إذا تَظَلَّلَ      بالصَّوْمِ، وهو شجرٌ؛ عن ابن الأَعرابي. والصَّوْمُ: شجرٌ      على شَكْل شخص الإنسانِ كرِيهُ المَنْظَر جِدّاً، يقال لِثَمرِه رؤُوس      الشياطين، يُعْنى بالشياطين الحَيّاتُ، وليس له وَرَقٌ؛ وقال أَبو حنيفة:      للصَّوْم هَدَبٌ ولا تَنْتَشِرُ أَفْنانُه ينْبُتُ نباتَ الأثْل ولا      يَطُولُ طُولَه، وأكثرُ مَنابِته بلادُ بني شَبابة؛ قال ساعدة بن      جُؤَيَّة:مُوَكَّلٌ بشُدوفِ الصَّوْمِ يَرْقُبُها،      من المَناظِر، مَخْطوفُ الحَشَا زَرِمُ      شُدُوفُه: شُخوصُه، يقول: يَرْقُبها من الرُّعْبِ يَحْسَبُها ناساً،      واحدتُه صَوْمة. الجوهري: الصَّوْمُ شجرٌ      في لغة هُذَيْل، قال ابن بري: يعني قول ساعدة:      موكَّل بشدوف الصوم يبصرها،      من المعازب، مخطوفُ الحَشَا زَرِمُ      وفسره فقال: من المَعازب من حيث يَعْزُبُ عنه الشيء أَي يتباعد، ومخطوفُ      الحَشا: ضامِرُه، وزَرِم: لا يَثْبُتُ في مكان، والشُّدُوفُ: الأَشخاص،      واحدها شَدَفٌ.      قال ابن بري: وصَوامٌ جَبَلٌ؛ قال الشاعر:      بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ، كأَنَّ جَدِيلَه      بقَيْدُومِ رعْنٍ مِنْ صَوامٍ مُمَنَّع
مقاييس اللغة:
(صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة:
خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])
والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس:
* إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) *
ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ:
* إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) *
القاموس المحيط:
صامَ صَوْماً وصِياماً واصْطامَ أمْسَكَ عن الطَّعامِ والشَّرابِ والكَلامِ والنكاحِ والسَّيْرِ، وهو صائِمٌ وصَوْمانُ وصَوْمٌ ج صُوَّامٌ وصُيَّامٌ وصُوَّمٌ وصُيَّمٌ وصِيَّمٌ وصِيامٌ وصَيامَى. وصامَ مَنِيَّتَهُ ذاقَها، و النَّعامُ رَمَى بِذَرْقِه، وهو صَوْمُه، و الرجُلُ تَظَلَّلَ بالصَّوْمِ، لشجرةٍ كريهةِ المَنْظَرِ، و النهارُ قامَ قائِمُ الظَّهيرَةِ. والصَّوْمُ الصَّمْتُ، ورُكودُ الرِيحِ، ورَمَضَانُ، والبِيعَةُ.
والصائِمُ: للواحِدِ والجميعِ. وأرضٌ صَوامٌ، كسحابٍ: يابِسَةٌ لا ماءَ بها. ومَصامُ الفَرَسِ ومَصامَتُه: مَوْقِفُه.
تاج العروس:
( صام صوما وصياما ) بالكسر ( واصطام ) إذا ( أمسك ) هذا أصل اللغة في الصوم وفي الشرع ( عن الطعام والشراب و ) من المجاز صام عن ( الكلام ) إذا أمسك عنه وبه فسر قوله تعالى انى نذرت للرحمن صوما أي صمتا بدليل قوله فلن اكلم اليوم انسيا ( و ) صام عن ( النكاح ) تركه وهو أيضا داخل في حد الصوم الشرعي ومنه قول سفيان بن عيينة الصوم هو الصبر يصبر الانسان على الطعام والشراب والنكاح ثم قرأ انما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب و ( من المجاز صام عن ( السير ) إذا أمسك ( و ) قال أبو عبيدة كل ممسك عن طعام أو كلام أو سير ( هو صائم و ) قال الجوهرى رجل ( صومان ) أي صائم ضبط بالفتح وبالضم ( و ) يقال رجل ( صوم ) ورجلان صوم وقوم صوم وامرأة صوم لا يثني ولايجمع لانه نعت بالمصدر ( ج صوام ) كرمان بالواو ( وصيام ) بالياء ( وصوم ) كركع بالواو ( وصيم ) بالياء قلبوا الوا ولقربها من الطرف ( وصيم ) بالكسر مع تشديد الياء عن سيبويه كسر والمكان الياء ( وصيام ) ككتاب ( وصيامى ) كسكارى وهذه نادرة ( وصام منيته ذاقها و ) صام ( النعام رمى بذرقه ) وكذلك الدجاجة ويقال لو قفتها عند ذلك أو لسكونها بخروج الا ذى وهو مجاز ( وهو ) أي ذوق النعام ( صومه ) وفي المحكم الصوم عرة النعام وفي الفرق لابن السيد هو سلح النعام وأنشد أتق الله في الصلاة ودعها * ان في الصوم والصلاة فسادا ويعنى بالصلاة اتيان المرأة في دبرها وفي المحكم صام النهار صوما ألقى ما في بطنه ويعنى بالنهار فرخ الكروان ( و ) صام ( الرجل ) إذا ( تظلل بالصوم ) اسم ( شجرة ) عن ابن الاعرابي قال الجوهرى بلغة هذيل قال ابن برى يشير إلى قول ساعدة بن جؤية موكل بشدوف الصوم يرقبها * من المناظر مخطوف الحشازرم والشدوف الاشخاص وقال غيره الصوم شجرة على شكل الانسان ( كريهة المنظر ) جدا يقال لثمرها رؤس الشياطين يعنى بالشياطين الحيات وليس لها ورق وقال أبو حنيفة للصوم هدب ولا تنتشر افنانه ينبت نبات الاثل ولا يطول طوله وأكثر منابته بلاد بنى شبابة وأنشد قول ساعدة ( و ) من المجاز صام ( النهار ) إذا اعتدل و ( قام قائم الظهيرة ) نقله الجوهرى ومنه قول امرئ القيس فدعها وسل الهم عنك بجسرة * ذمول إذا صام النهار وهجرا ( و ) من المجاز ( الصوم الصمت ) وبه فسر قوله تعالى انى نذرت للحرمن صوما عن ابن عباس وقد تقدم ولا يخفى انه مع قوله امسك عن الكلام تكرار ( و ) من المجاز الصوم ( ركود الريح ) وقد صامت نقله الجوهرى ( و ) من المجاز الصوم ( رمضان ) ومنه قول
أبى زيد أقمت بالبصرة صومين أي رمضانين ( و ) الصوم ( البيعة ) نقله الجوهرى وكانه بحذف مضاف أي محل الصوم أي الوقت ( والصائم للواحد والجمع ) هكذا في النسخ والصواب والصوم للواحد والجمع يقال رجل صوم ورجال صوم وعلى الاخير يكون جمع صائم وقيل هو اسم للجمع ( وأرض صوام كسحاب يابسة لاماء بها ) قال الشاعر بمستهطع رسل كأن جديله * بقيدوم رعن من صوام ممنع ( و ) من المجاز ( مصام الفرس ومصامته موقفه ) ومقامه وأنشد الجوهرى لامرئ القيس كأن الثريا علقت في مصامها * بامراس كتان على صم جندل وشاهد المصامة قول الشماخ * مصامة أعيار من الصيف تنشج * ومما يستدرك عليه رجل صوام قوام إذا كان يصوم بالنهار ويقوم بالليل وصام الفرس صوما قام على غير اعتلاف نقله الجوهرى وفي المحكم والاساس صام الفرس على آريه صوما وصياما إذا لم يعتلف وقيل الصائم من الخيل القائم الساكن الذى لا يطعم شيأ قال النابغة الذبيانى خيل صيام وخيل غير صائمة * تحت العجاج وأخرى تعلك اللحما
وقال الازهرى في ترجمة صون الصائن من الخيل القائم على طرف حافره من الحفاء وأما الصائم فهو القائم على قوائمه الاربع من غير حفاء وقيل للقائم صائم لامساكه عن العلف مع قيامه وقال الخليل الصوم قيام بلا عمل نقله الجوهرى وصامت الشمس استوت وفي التهذيب إذا قامت ولم تبرح مكانها وبكرة صائمة إذا قامت ولم تدر وأنشد الجوهرى شر الدلاء الولغة الملازمه * والبكرات شرهن الصائمه وصام الشهر صام فيه ومنه قوله تعالى فليصمه وجئته والشمس في مصامها أي في كبد السماء وصام الماء وقام ودام بمعنى ومنه ماء صائم قائم دائم وبنو صائم الدهر شر ذمة باليمن ينزلون نواحى الزيدية وآخرون بمصر وصوام كسحاب اسم جبل وبه فسر قول الشاعر * بقيدوم رعن من صوام ممنع *

_Türkçe çeviri henüz yok_
