# صيص (ص-ي-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%8A%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kuşların arka pençesi, mahmuz demektir

- Harfler: ص - ي - ص
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [صَيَاصِيهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/siga/%D8%B5%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعَافِلِهِمْ | Onların siperleri | 1 | 1 | [33:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/ayet/33:26.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (13 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
2. [أسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · İsar kayış, bağdır
3. [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
4. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
5. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
6. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilal yeni ay demektir
7. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
8. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
9. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
10. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صيص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (katlamalı / ecvef-mudaaf benzeri) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md), معقل, [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [عرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sivri uç, boynuz, mahmuz, sert koruma uzantısı |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ve canlının sığındığı aşılmaz müstahkem kale ve siper |
| Çekirdek Özet 3 | Dış destek ve tahkimata aşırı güvenin mutlak ilahi irade karşısında çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir taş yapı veya duvar zannedip savunma uzantısının can alıcı saldırı-savunma vasfını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صي | Dışa doğru sivrilme, fışkırma, sertleşme ve yönelme; nitekim [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) kökünde sesin dışa doğru şiddetle fışkırması, [صيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AF.md) kökünde hedefe yönelerek onu kıstırma, [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) kökünde bir sınıra ve neticeye varıp dayanma, [صيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D9%81.md) kökünde hararetin ve keskinliğin zirveye ulaşması bu çekirdeğin sert, keskin ve sınırlayıcı dış hareketini yansıtır. | ص | Çekirdeğin sonuna gelen ikinci ص harfi, sivrilme ve sertleşme hareketini iki ucuyla tahkim edilmiş, kapanmış, kendi içine kapalı ve zırh gibi dışa karşı sert bir savunma siperine ve aşılmaz bir duvara dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dışarıdan gelebilecek tehlikeyi tutan, karşılayan ve içeri sokmayan sert, sivri ve dirençli yapı. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Sivri veya sert engelin bir organ, uzantı veya tahkimat aracı olarak dışa doğru uzanması ve eyleme geçmesi. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Uzanmış olan direncin kendini tekrar ederek pekişmesi, iki yönlü bir tahkimat ve zırh oluşturması. |
| صيص | Dışa dönük sivri ve sert koruma hattı | Canlının veya topluluğun kendini emniyete almak üzere dışa uzattığı sivri boynuz, mahmuz veya yüksek ve müstahkem savunma duvarı. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boğanın sivri boynuzu, horozun bacağındaki batıcı mahmuzu ve dokumacıların çözgü iplerini sıkıştırmakta kullandığı sert ve sivri kemik veya demir çubuk. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme şiirinde dokuma esnasında çözgü iplerine vuran sivri aletin sesini ve hareketini bu kökle tasvir etmiştir: كوقع الصَّياصي في النَّسيج المُمَدَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | Kur’an'ın nüzul döneminde Medine çevresindeki kabilelerin, özellikle Benî Kurayza'nın yüksek ve aşılmaz kabul edilen müstahkem kalelerine ve sığınaklarına mecazen صِيصِيَة ve çoğulu صَيَاصِي denmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde صيص biçimindeki ikili-üçlü kök türevleri, çoğunlukla sert kabuk, kemik uzantı, sivri uç ve korunma nesneleri dairesinde şekillenir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan aynı üçlü kök düzeninde kaleler için bir isim türemesi sınırlı olmakla birlikte, sivrilik, kemiksi çıkıntı ve sert nesneleri niteleyen semitik fonetik tabanlarla (örneğin Aramice şīṣā benzeri sert, içi boş veya kurumuş kabuksu yapılar) teması görülür. Arapçada kök, hem morfolojik bir genişlemeyle (صيصة) biyolojik savunma organlarını (boynuz, mahmuz) hem de mimari savunma yapılarını (sarp kale burçları) karşılayacak biçimde özelleşmiştir. Kökün sertlik, koruyucu zırh ve batıcı engel anlamı Klasik Arapça sahasında tam bir semantik olgunluğa erişmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Canlıların savunma uzantısından mimari savunma yapısına geçiş | Canlının düşmanına karşı kullandığı boynuz ve mahmuzdan (صيصة), toplulukların sığındığı yüksek ve korunaklı hisarlara (صياصي) istiare yoluyla intikal etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sert kabuk, sivrilik ve kemiksi yapı | Batı Sami dillerindeki sert kabuksu veya sivri uç bildiren fonetik kalıplarla morfolojik ve anlamsal örtüşme taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı ailelerde doğrudan kök düzeyinde güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صيص | Anlamlı | Boynuz, mahmuz, müstahkem kale | Canlıların savunma uzantısı ve insanların sığındığı muhkem hisar. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Ahzâb [33:26](https://lisan.digital/tr/ayet/33:26.md)). |
| صصي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilişiyle müstakil bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| [يصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B5%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Başta ya harfi ve peşinden gelen iki sad ile kurulmuş bir kök yapısı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صيص | Merkez | Sivri ve aşılmaz savunma yapısı | Hem saldırıyı püskürten sivri bir uzantıyı hem de içine sığınılan yüksek burcu aynı anda ifade eder. | Canlının mahmuzu veya kalenin en korunaklı siperleri. |
| [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) | Komşu | Kuşatılmış ve korunmuş mekan | [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) genel olarak her türlü korunaklı ve girilmez yapıyı ifade eder; صيص ise daha çok sivrilen, dışa bakan sarp ve aşılmaz zirve kuleleri ve siperleri vurgular. | Korunmuşluk ve muhafaza altında olma vasfı öne çıkar. |
| معقل | Komşu | Sarp dağ sığınağı | معقل tabii olarak ulaşılamaz dağ zirvelerine ve sığınaklara denirken, صيص yapay tahkimatı ve savaş siperini de içerir. | İltica edilen yüksek ve sarp tabii korunak. |
| [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) | Komşu | Ulaşılmaz kılma, engelleme | [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) soyut ve somut bir engellemeyi bildirirken, صيص bizatihi engeli oluşturan somut fiziksel yapıyı veya uzvu adlandırır. | Düşmanın erişimine mani olma hali. |
| [عرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) | Zıt | Açıkta kalma, korunmasız olma | [عرى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) örtüsüz, duvarsız ve her türlü saldırıya açık bulunmayı ifade eder; صيص kökünün sağladığı mutlak kapalılık ve sığınağın tam zıddıdır. | Çıplaklık, siyersizlik ve himayesiz kalma durumu. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صيص | Savunma kulesi, mahmuz | Canlının boynuzu veya hisarın en yüksek savunma mevzii. | Kesin |
| Latince | propugnaculum, calcar | Siper, burç, mahmuz | propugnaculum dışa doğru uzanan savunma siperini karşılarken, calcar horozun mahmuzu gibi sivri uzantıyı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | stronghold, spur, bastion | Müstahkem mevki, burç, mahmuz | stronghold aşılmaz sığınağı, bastion dışa taşkın savunma kulesini, spur ise mahmuz ve sivri koruma çıkıntısını verir. | Güçlü |
| Almanca | Festung, Wehrturm, Sporn | Hisar, savunma kulesi, mahmuz | Festung içine kapanılan kaleyi, Sporn canlının boynuzsu uzantısını ve dağ çıkıntısını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | bastion, éperon, forteresse | Burç, sivri çıkıntı, kale | éperon canlının savunma mahmuzunu ve siperi, bastion ise dışa uzanan savunma tahkimatını ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَيَاصِي (çoğul formda) | Müstahkem kaleler, sığınaklar ve yüksek hisarlar | Savaştan ve ilahi cezadan korunmak için sığınılan, aşılmaz zannedilen tahkimatlar bağlamında Ahzâb [33:26](https://lisan.digital/tr/ayet/33:26.md) ayetinde Benî Kurayza kaleleri için zikredilir. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esbâba güven ve tevhid | Kalelerin ve maddi sığınakların ilahi takdir karşısında hiçbir koruyuculuğunun bulunmadığı meselesi. | Zahiri sebeplere aşırı güvenin bâtıllığı ve mutlak galebenin Allah'a ait oluşu. |
| Fıkıh | Harp hukuku ve hisar muhasarası | Müstahkem kalesine kapanan düşmanın muhasarası, teslim şartları ve kalenin fethi sonrası uygulanacak ahkâm. | Muhkem sığınakta direnç gösteren muhariplerin hukuki statüsü. |
| Tefsir | Ahzâb suresi tefsiri | Benî Kurayza kuşatması ve kalelerinden indirilme keyfiyeti. | Ayetteki kalelerden indirilme ifadesinin hem fiziksel düşüşü hem de manevi gururun kırılmasını anlatması. |
| Hadis | Megâzi ve siyer rivayetleri | Hendek Gazvesi akabinde Benî Kurayza kalelerinin muhasarasını anlatan rivayetler. | Kalelerin yüksek burçlarını ve sığınaklarını tarif eden somut mekan tasvirleri. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve tevekkül | Sahte güven nesnesi | İnsanı hakikate teslim olmaktan alıkoyan dünyevi zırh | İnsanın ilahi adaletten kaçabileceğini sandığı her türlü yapay sığınağın hükümsüzlüğü. | Kesin |
| İlmi | Askeri mimari ve savunma mekaniği | Müstahkem savunma hattı | Dışarıdan gelen kinetik ve stratejik darbeyi soğurma | Düşmanın tırmanmasını ve içeri girmesini engelleyen yüksek ve sarp mimari tasarım. | Güçlü |
| Siyasi | Otonomi ve mukavemet | Siyasi egemenliğin fiziki merkezi | Merkezi otoriteye karşı direncin ve ayrışmanın korunması | Kendi kalesine güvenerek yapılan antlaşmaları bozma ve siyasi ihaneti tahkim etme cüreti. | Güçlü |
| İktisadi | İhtikar ve kaynak stoklama | Korumalı servet deposu | Kuşatma anında kaynakları dışa kapatıp tekelde tutma | Kalenin aynı zamanda erzak, silah ve zenginliğin tecrit edilerek saklandığı bir zemin olması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri (Fizik) / Hücre duvarı (Biyoloji) | Bir parçacığın veya organizmanın dış etkilere karşı oluşturduğu yüksek eşik enerjisi veya sert koruyucu çeper; bu bariyer ancak dışarıdan uygulanan daha üstün bir enerjiyle çöker. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik savunma mekanizmaları / Tecrit duvarı (Sosyoloji) | Bireyin veya grubun dış dünyadan gelen tehdit ve eleştirilere karşı kurduğu katı, aşılmaz zihni duvarlar; bu yapı güven verirken aynı zamanda dış dünya ile irtibatı koparır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir taş bina, basit bir sur veya sadece ev topluluğu olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlıların düşmanı püskürtmek için kullandığı boynuz ve mahmuz gibi, insanın da hem fiziki hem psikolojik olarak arkasına saklanıp saldırı planladığı en muhkem ve sarp savunma mevzii. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette geçen indirme fiilinin (أنزل) taşıdığı azamet ve psikolojik çöküş boyutunun fark edilememesi; sadece fiziki bir yer değiştirme gibi algılanıp kalelerin sağladığı sahte yenilmezlik vehminin göz ardı edilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da sadece tek bir yerde geçmesine rağmen, maddi güce, sarp yapılara ve teknolojik tahkimata güvenen zihniyetin ilahi kudret karşısındaki çaresizliğini en somut ve çarpıcı biçimde resmettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hendek Gazvesi ve Benî Kurayza hadisesini anlatan Ahzâb suresi bağlamında, münafıkların ve ahdi bozan fırkaların sığındıkları maddi kalelerin düşüşünü tasvir eden ayetlerde belirleyicidir (Ahzâb [33:26](https://lisan.digital/tr/ayet/33:26.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zaferin ve hezimetin yalnızca askeri istihkâmların sağlamlığıyla belirlendiği şeklindeki sığ materyalist bakışı düzeltir; kalplerine korku salınan bir topluluğun en muhkem hisarlardan bile indirileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının dış tehlikelere karşı koyduğu boynuz veya ayak mahmuzu; dokumacının sıkıştırma iğnesi; insanların sığındığı yüksek, sivri ve aşılmaz hisar.
- Soyut anlam: Dış müdahaleye tamamen kapalı olma vehmi, aşılmazlık iddiası, sarp bir güvenceye dayanarak adaletten ve hakikatten kaçma çabası.
- Sistematik karşılık: Maddi tahkimatın ve fiziki sığınakların zirve noktasında bile kalbe giren korkuyla (vehim ve psikolojik çöküşle) sistemin içeriden iflas etmesi.
- LaTeX modeli: $$F_{net} = \Psi(C) \cdot \Theta(H) - \Phi(Q) \implies 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $C$ tahkimatı ve kaleyi ($صيص$), $H$ yüksekliği ve fiziki direnç katsayısını, $\Psi$ ve $\Theta$ bu sığınakların sağladığı savunma fonksiyonlarını temsil eder. $\Phi(Q)$ ise kalbe indirilen ilahi korku ve manevi çöküş potansiyelini simgeler. Dış tahkimat ne kadar yüksek olursa olsun, iç sarsıntı devreye girdiğinde toplam savunma direnci ($F_{net}$) sıfırlanır ve kaleden indirilme kaçınılmaz hale gelir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Ahzab 33:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/ayet/33:26.md) — صَيَاصِيهِمْ

وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا

Meal (IK): Ehl-i kitabdan onlara destek olanları, kalelerinden indirdi. Ve kalblerine korku saldı. Onlardan kimini öldürüyor, kimini de esir alıyordunuz.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kuşların arka pençesi, mahmuz demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من حرف الصاد
ص و و، ص و ي، ص ي أ، ص أ ي، ص أ ص أ، ص ي ص، أ ص ي، و ص ي، و ص و ص مستعملات
صوو، صوي:
الصُّوِّة: حِجارةٌ كأنَّها علامات في الطريق، وتجمَعُ أصواء وصُوَى، قال: تَرَى أصواءَها مُتجاوراتٍ والصَاوي: اليابسُ من النَّخْلة، وقد صَوَتْ تَصوِي صوِيّاً وصَيّاً.
صيأ وصأي:
والصَاءُ، ممدود، الماءُ الذي يكون في السَّلَى كأنَّه الصَّديد.
وصَيَّأتَ رأسَكَ تَصييئاً أي غَسَلْتَه فلم تُنَقِّه، قال: يا لَعَبيد أَتَوا يَوماً مُصَيَّأةً وصاءَتِ الفَأرُ تَصيءُ صَيئاً أي صوتُها، وكذلك صِغار الطَّيرْ تَضيءُ، والسِّنَّوْرُ يَصيء، قال العجاج: لهُنَّ في شَباتِه صِئيُّ يعني مَخالبَ السِّنَّوْرِ.
والكِلابُ عند الوَجَع من الضَّرْب تَصيءُ.
والصِّئِيُّ بوزن فِعيل كلُّه بكسر الفاء لمكان الهمزة، لأنَّ العرب في بعض لُغاتِها يكسِرون الفاءَ في كُلِّ موضعُ عينهت حرفٌ من حروف الحَلْق نحو الضِّئينُ والبِعير والشِّهيد.
وناسٌ من أهل اليَمَن مما يلي الشِّحْرَ وعُمان يكسرون فاء فعيل كلَّه فيقولون: للكَثيرِ كِثير.
صأ صأ:
والصِّيصاءُ: ما حَشَفَ من التَّمْر فلم يُعقَدْ نَواه، وما كانَ من الحَبِّ لا لُبَّ له كحَبِّ البِطِّيخ والحَنظل وغيرِه، الواحدة صِيصاءة، فِعلالة، قال ذو الرُمّة:
بأعقارها القِرْدانُ هَزلَى كأنَّها		نوادِرُ صِيصاء الهَبيدِ المُحَطَّم.
وتقول للشِّيصِ من البُسرِ صِيصاءة.
والصَّأصَأة: تحريك الجِرْوِ عَيْنَه قبلَ التَّفقيح والتَّبصير.
ويقال: أَبَصْر وَصَأْصَأْتمُ.
صيص:
والصِّيصِيةُ: ما كان حِصْناً لكلِّ شيءٍ مثلَ صِيصِيةِ الثَّور وهو قَرْنه، وصِيْصِيَةُ الديك كأنّها مِخلَب في ساقِه.
وصِيصِيَة القوم: قلعَتُهم التي يتَحصَّنُون فيها كقِلاع اليهود من قُرَيْظةَ حيثُ أنزَلَهم اللهُ من صَياصيهم.
والصَّياصي: شَوْكُ النَّسّاجين، قال دُرَيْد: كوقع الصَّياصي في النَّسيج المُمَدَّدِ
أصي:
وأَصاةُ اللسان: حَصاتُه أي رَزانتُه، ويروَي لطَرَفة:
واِنَّ لِسانَ المرء ما لم تكن له		أصاةٌ على عَوْراتِه لـدَلـيلُ
ويُروَى: حَصاة. وطائر يُسَمِّيه أهل العراق: ابن آصَى، فَعْلَى وهو شبيه بالباشق، إلاّ أنّه أطول جناحاً وأخبث صيداً، وهو الحِدَأ.
وصي:
والوَصاة كالوَصِيّة.
والوِصايةُ مصدر الوَصيِّ، والفعل: أوصَيْتُ.
ووَصَّيتُه تَوصِيةً في المبالغة والكَثرة.
وأما الوَصِيَّةُ بعدَ الموت فالعالي من كلام العرب أوصَى ويجوز وَصَى. والوَصِيَّةُ: ما أوصَيْتَ به.
والوِصايةُ: فعِلُ الوَصِيِّ، وقد قيل: الوَصِيُّ الوِصايةُ.
واذا أطَاعَ المَرْعَى للسائمة فأصابَتْه رَغَداً قيل: وَصَى لها المَرْتَعُ يَصِي وَصْياً ووُصِياً، قال: فما جابَهَ المدْرى حدول وَصَى لها
وصوص:
الوَصواصُ: خَرْقٌ في السِّتْر ونحوُه على مقدار العَين يُنظَر منه، قال:
فَعَلْنَ وَصاوِصاً حَذَرَ الغَيارَى		الى مَن في الهَوادجِ والعيونِ
وانشد: في وَهَجانٍ يَلجُ الوَصواصا والاسْمُ منه الوِصواصُ.

##### Türkçe

باب اللفيف من حرف **الصاد**
**ص و و**، **ص و ي**، **ص ي أ**، **ص أ ي**، **ص أ ص أ**، **ص ي ص**، **أ ص ي**، **و ص ي**، **و ص و ص** kullanımdadırlar.

**صوو**، **صوي**:
**الصُّوِّة**: yoldaki işaretler gibi olan taşlar; **أصواء** ve **صُوَى** olarak çoğul yapılır. Dedi ki: **تَرَى أصواءَها مُتجاوراتٍ**. Ve **الصَاوي**: hurma ağacının kurumuş olanı; ve **صَوَتْ** **تَصوِي** **صوِيّاً** ve **صَيّاً**.

**صيأ** ve **صأي**:
Ve **الصَاءُ** (medli): **السَّلَى**’da bulunan, sanki irin olan su.
Ve **صَيَّأتَ** başını **تَصييئاً**; yani onu yıkadın da temizlemedin. Dedi ki: **يا لَعَبيد أَتَوا يَوماً مُصَيَّأةً**. Ve fare **صاءَتِ** **تَصيءُ** **صَيئاً**; yani onun sesi. Ve bunun gibi küçük kuşlar **تَضيءُ**, ve kedi **يَصيء**. **العجاج** dedi ki: **لهُنَّ في شَباتِه صِئيُّ**; yani kedinin pençeleri.
Ve köpekler, vuruştan olan ağrı sırasında **تَصيءُ**.
Ve **الصِّئِيُّ**, **فِعيل** vezninde; hepsi, hemze sebebiyle **الفاء**’nın kesresi iledir; çünkü Araplar, dillerinin bazısında, gözü boğaz harflerinden bir harf olan her yerde **الفاء**’yı kesreler; **الضِّئينُ** ve **البِعير** ve **الشِّهيد** gibi.
Ve Yemen ehlinden, **الشِّحْرَ** ve Umman tarafına bitişik olanlardan bir topluluk, **فعيل**’in **فاء**’sını bütünüyle kesreler; böylece “çok” için **كِثير** derler.

**صأ صأ**:
**الصِّيصاءُ**: hurmadan, çekirdeği bağlanmamış olan **حَشَفَ**; ve **الحَبِّ**den içi olmayan şey; karpuz tanesi ve **الحَنظل** ve başkası gibi. Tekili **صِيصاءة**; **فِعلالة**. **ذو الرُمّة** dedi ki:
**بأعقارها القِرْدانُ هَزلَى كأنَّها		نوادِرُ صِيصاء الهَبيدِ المُحَطَّم.**
Ve **البُسرِ**den olan **الشِّيصِ** için **صِيصاءة** dersin.
Ve **الصَّأصَأة**: yavru köpeğin, aşılamadan ve görmeye başlamadan önce gözünü oynatmasıdır.
Ve denilir: **أَبَصْر وَصَأْصَأْتمُ**.

**صيص**:
**الصِّيصِيةُ**: her şey için bir kale olan şey; öküzün **صِيصِية**’si gibi; o da onun boynuzudur. Ve horozun **صِيْصِيَةُ**’si, sanki bacağında bir pençe gibidir.
Ve kavmin **صِيصِيَة**’si: içinde korundukları kaleleri; **قُرَيْظةَ**’dan Yahudilerin kaleleri gibi; Allah’ın onları **صَياصيهم**’den indirdiği yer.
Ve **الصَّياصي**: dokumacıların dikenleri. **دُرَيْد** dedi ki: **كوقع الصَّياصي في النَّسيج المُمَدَّدِ**

**أصي**:
Ve dilin **أَصاةُ**’si: onun çakıl taşı; yani onun ağırbaşlılığı. **طَرَفة**’den rivayet olunur:
**واِنَّ لِسانَ المرء ما لم تكن له		أصاةٌ على عَوْراتِه لـدَلـيلُ**
Ve **حَصاة** diye rivayet olunur. Ve Irak ehlinin **ابن آصَى** diye adlandırdığı bir kuş: **فَعْلَى** (vezninde); **الباشق**’a benzer; ancak kanadı daha uzundur ve avı daha habistir; o da **الحِدَأ**’dır.

**وصي**:
Ve **الوَصاة**: **الوَصِيّة** gibidir.
Ve **الوِصايةُ**, **الوَصيِّ**’nin mastarıdır; fiil: **أوصَيْتُ**.
Ve **وَصَّيتُه**’yu, mübalağa ve çoklukta **تَوصِيةً** (ile).
Ölümden sonra olan **الوَصِيَّةُ**’ye gelince: Arapların sözünün yükseği **أوصَى**’dır; ve **وَصَى** caiz olur. Ve **الوَصِيَّةُ**: kendisiyle vasiyet ettiğin şeydir.
Ve **الوِصايةُ**: **الوَصِيِّ**’nin fiilidir; ve denilmiştir ki: **الوَصِيُّ** **الوِصايةُ**’dır.
Ve otlak, otlayan hayvanlara itaat edip de ona bolluk isabet edince: ona otlak **وَصَى** dedi; **يَصِي** **وَصْياً** ve **وُصِياً**. Dedi ki: **فما جابَهَ المدْرى حدول وَصَى لها**

**وصوص**:
**الوَصواصُ**: perde ve benzerinde, göz miktarınca olan bir yırtık; ondan bakılır. Dedi ki:
**فَعَلْنَ وَصاوِصاً حَذَرَ الغَيارَى		الى مَن في الهَوادجِ والعيونِ**
Ve şu beyit okunmuştur: **في وَهَجانٍ يَلجُ الوَصواصا**. Ve ondan olan isim **الوِصواصُ**’tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الأموي: الصيصُ: الحَشَفُ من التمر. والصيصُ والصيصاءُ: لغةٌ في الشيصِ والشيصاءِ. والصيصاءُ أيضاً: حَبُّ الحنظلِ الذي ليس في جوفه لُبٌّ. والصيصَةٌُ: شوكةُ الحائك التي يُسوِّي بها السَداةَ واللُحمةَ. قال دُرَيد بن الصِمَّة:
فجئتُ إليها والرمـاحُ تَـنـوشُـهُكوَقْعِ الصَياصي في النَسيجِ المُمَدَّدِ
ومنه صَيصِيَةُ الديك التي في رجليه. وصَياصي البقَرِ: قرونها. وربما كانت تركَّب في الرماح مكانَ الأسِنَّة. والصَياصي: الحصونُ.

##### Türkçe

قال الأموي: **الصيصُ**: hurmadan **الحَشَفُ** (kuru, değersiz hurma). **والصيصُ** ve **الصيصاءُ**: **الشيصِ** ve **الشيصاءِ** hakkında bir dildir (bir söyleyiştir). **والصيصاءُ** أيضاً: iç boşluğunda öz bulunmayan **الحنظلِ** tanesi. **والصيصَةٌُ**: dokumacının, onunla **السَداةَ** ve **اللُحمةَ**yı (çözgüyü ve atkıyı) düzelttiği dikeni. قال **دُرَيد بن الصِمَّة**:
فجئتُ إليها والرمـاحُ تَـنـوشُـهُكوَقْعِ **الصَياصي** في **النَسيجِ** **المُمَدَّدِ**
Ve ondan: horozun, iki ayağında olan **صَيصِيَةُ**si. **وصَياصي البقَرِ**: onun boynuzları. Ve bazen mızraklarda **الأسِنَّة**nin yerine takılırdı. **والصَياصي**: kaleler.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿وأنزل الذين ظاهروهم من أهل الكتاب من صياصيهم﴾ [الأحزاب/26]، أي: حصونهم، وكل ما يتحصن به يقال له: صيصة، وبهذا النظر قيل لقرن البقر: صيصة، وللشوكة التي يقاتل بها الديك: صيصة، والله أعلم بمراده وأسرار كتابه.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿وأنزل الذين ظاهروهم من أهل الكتاب من صياصيهم﴾ [الأحزاب/26]؛ yani: onların kaleleri; ve kendisiyle tahassun olunan her şeye **صيصة** denir; ve bu bakımdan sığırın boynuzuna **صيصة** denilmiştir; ve horozun kendisiyle savaştığı dikene de **صيصة** (denilmiştir); Allah, muradını ve kitabının sırlarını daha iyi bilendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: أَصَاصَت النَّخْلة إِصَاصةً وصَيَّصَت تَصْيِيصاً إِذا صارت شِيصاً، قال: وهذا من الصِّيصِ لا من الصِّيصَاء، يقال: من الصِّيصَاء صَأْصَت صِيصَاءً. والصِّيصُ في لغة بلحرث بن كعب: الحَشَف من التمر. والصِّيصُ والصِّيصَاءُ: لُغةٌ في الشِّيصِ والشِّيصَاء. والصِّيصَاءُ: حبُّ الحنظل الذي ليس في جوفه لُبٌّ؛ وأَنشد أَبو نصر لذي الرمة:وكائنْ تَخَطّتْ ناقَتِي من مَفازةٍ
إِليك، ومن أَحْواض ماءٍ مُسَدَّمِ
بأَرْجائه القِرْدان هَزْلى، كأَنها
نوادِرُ صِيصَاء الهَبِيدِ المحَطَّمِ
وصفَ ماءً بعِيد العهدِ بورُود الإِبل عليه فقِرْدانُه هَزْلى؛ قال ابن بري: ويروى بأَعْقارِه القردان، وهو جمع عُقْرٍ، وهو مقام الشاربة عند الحوض. وقال أَبو حنيفة الدِّينَوَرِيّ: قال أَبو زياد الأَعرابي وكان ثقةً صدُوقاً إِنه ربما رحل الناس عن دارهم بالبادية وتركوها قِفَاراً، والقِرْدانُ منتشرة في أَعطان الإِبل وأَعْقارِ الحياض، ثم لا يعودون إِليها عشر سنين وعشرين سنة ولا يَخْلُفهم فيها أَحدٌ سواهم، ثم يرجعون إِليها فيجدون القِرْدانَ في تلك المواضع أَحياء وقد أَحَسّت بروائح الإِبل قبل أَن تُوافي فتحركت؛ وأَنشد بيت ذي الرمة المذكور، وصِيصاءُ الهَبيدِ مهزولُ حبّ الحَنْظَلِ ليس إِلا القشر وهذا للقُرادِ أَشبهُ شيء به؛ قال ابن بري: ومثل قول ذي الرمة قول الراجز:
قِرْدانُه، في العَطَنِ الحَوْليّ،
سُودٌ كحبّ الحَنْظلِ المَقْلِيّ
والصِّيصيةُ: شَوْكةُ الحائك التي يُسَوِّي بها السَّدَاةَ واللُحْمة؛ قال دريد بن الصِّمة:
فجئتُ إِليه، والرِّماحُ تَنُوشُه،
كوَقْعِ الصَّياصِي في النَّسِيج المُمَدَّدِ
ومنه صِيصِيةُ الدِّيكِ التي في رِجْله. قال ابن بري: حق صِيصِية شوكة الحائك أَن تُذْكر في المعتل لأَن لامها ياءٌ وليس لامُها صاداً. وصَياصِي البقرِ: قُرونها وربما كانت تُرَكّبُ في الرِّماح مكانَ الأَسِنّة؛ وأَنشد ابن بري لعبد بني الحَسْحاسِ:
فأَصْبَحَت الثِّيرانُ غَرْقَى، وأَصْبَحَتْ
نِساءُ تَميم يَلْتَقِطْن الصَّياصَيا
أَي يَلْتَقِطْنَ القرونَ لينْسِجْن بها؛ يريد لكثرة المطر غَرِقَ الوَحْشُ، وفي التهذيب: أَنه ذكر فتنة تكون في أَقطار الأَرض كأَنها صَياصِي بقرٍ أَي قُرونُها، واحدتُها صِيصة، بالتخفيف، شبَّه الفتنة بها لشدتها وصعوبة الأَمر فيها. والصَّياصي: الحُصونُ. وكلُّ شيء امْتُنِع به وتُحُصِّنَ به، فهو صِيصةٌ، ومنه قيل للحصون: الصِّياصِي؛ قيل: شبَّه الرماحَ التي تُشْرَع في الفتنة وما يشبهها من سائر السلاح بقرون بقر مجتمعة؛ ومنه حديث أَبي هريرة: أَصحابُ الدجال شَوارِبُهم كالصَّياصي، يعني أَنهم أَطالُوها وفَتَلُوها حتى صارت كأَنها قرونُ بَقَرٍ. والصِّيصَة أَيضاً: الوَتِدُ الذي يقْلَع به التَّمْر، والصِّنّارةُ التي يُغْزَل بها ويُنْسَج.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **أَصَاصَت** hurma ağacı **إِصَاصةً** ve **صَيَّصَت** **تَصْيِيصاً**; **شِيصاً** olduğu zaman. Dedi ki: Bu, **الصِّيصِ**’tendir, **الصِّيصَاء**’dan değildir. Denilir: **الصِّيصَاء**’dan **صَأْصَت** **صِيصَاءً**. Ve **الصِّيصُ**, Belhâris b. Ka‘b’ın dilinde: hurmadan **الحَشَف**. Ve **الصِّيصُ** ile **الصِّيصَاءُ**: **الشِّيصِ** ve **الشِّيصَاء** hakkında bir lugattır. Ve **الصِّيصَاءُ**: iç boşluğunda öz bulunmayan **الحنظل** tanesi; Ebû Nasr, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:

وكائنْ تَخَطّتْ ناقَتِي من مَفازةٍ
إِليك، ومن أَحْواض ماءٍ مُسَدَّمِ
بأَرْجائه القِرْدان هَزْلى، كأَنها
نوادِرُ صِيصَاء الهَبِيدِ المحَطَّمِ

Develerin ona varışının üzerinden uzun zaman geçmiş bir suyu, ona develerin gelişinin uzak oluşuyla vasfetti; böylece onun **القِرْدانُ**’ı zayıftır. İbn Berrî dedi ki: “**بأَعْقارِه القردان**” diye de rivayet edilir; bu, **عُقْرٍ**’ün cem‘idir; o da havuz yanında içenin makamıdır. Ebû Hanîfe ed-Dîneverî dedi ki: Ebû Ziyâd el-A‘râbî dedi—ve o güvenilir, doğru sözlü idi—: Bazen insanlar çölde yurtlarından göçerler ve onu ıssız bırakırlar; **القِرْدانُ** develerin **أَعطان**’ında ve havuzların **أَعْقار**’ında yayılmıştır; sonra on yıl ve yirmi yıl ona dönmezler ve orada kendilerinden başka hiç kimse onların yerini almaz; sonra ona dönerler de **القِرْدانَ**’ı o yerlerde diri bulurlar; develer gelmeden önce develerin kokularını hissetmiş ve hareketlenmiştir; ve zikredilen Zü’r-Rumme beytini inşâd etti. Ve **صِيصاءُ الهَبيدِ**: yalnız kabuk olan, zayıf **الحنظل** tanesidir; bu, **القُرادِ**’a en çok benzeyen şeydir. İbn Berrî dedi ki: Zü’r-Rumme’nin sözüne benzer olarak râcizin sözü:

قِرْدانُه، في العَطَنِ الحَوْليّ،
سُودٌ كحبّ الحَنْظلِ المَقْلِيّ

Ve **الصِّيصيةُ**: dokumacının, onunla **السَّدَاةَ** ve **اللُحْمة**’yı düzelttiği dikeni; Düreyd b. es-Sımme dedi ki:

فجئتُ إِليه، والرِّماحُ تَنُوشُه،
كوَقْعِ الصَّياصِي في النَّسِيج المُمَدَّدِ

Ve ondan: horozun bacağında olan **صِيصِيةُ**. İbn Berrî dedi ki: Dokumacının dikeni olan **صِيصِية**’nin hakkı, mu‘tel’de zikredilmesidir; çünkü onun lâm’ı **ياءٌ**’dır, lâm’ı **صاداً** değildir. Ve **صَياصِي البقرِ**: onların boynuzlarıdır; bazen mızraklarda **الأَسِنّة** yerine takılırdı; İbn Berrî, Abd Benî’l-Hasḥâs’a ait olarak inşâd etti:

فأَصْبَحَت الثِّيرانُ غَرْقَى، وأَصْبَحَتْ
نِساءُ تَميم يَلْتَقِطْن الصَّياصَيا

Yani: boynuzları toplarlar ki onunla dokusunlar; çok yağmurdan dolayı vahşî hayvanın boğulduğunu kasteder. Ve **التهذيب**’de: Yeryüzünün taraflarında bir fitne zikretti; sanki o, **صَياصِي بقرٍ** gibidir, yani onların boynuzları; onun bir tanesi **صِيصة**’dir, tahfîf ile. Fitneyi, şiddeti ve işin onda zorluğu sebebiyle ona benzetti. Ve **الصَّياصي**: kalelerdir. Ve kendisiyle korunulan ve kendisiyle tahassun olunan her şey, o bir **صِيصةٌ**’dir; ondan dolayı kalelere **الصِّياصِي** denildi. Denildi ki: Fitnede dikilen mızrakları ve ona benzeyen diğer silahları, bir araya toplanmış sığır boynuzlarına benzetti. Ve ondan Ebû Hureyre hadisi: Deccâl’in ashabının bıyıkları **كالصَّياصي**’dir; yani onları uzattılar ve büktüler, ta ki sanki sığır boynuzları gibi oldu. Ve **الصِّيصَة** ayrıca: hurmayı koparmakla sökülen kazık; ve onunla ip eğrilip dokunan **الصِّنّارةُ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ص ي ص * * الصًّيَاصِي * الحصون

##### Türkçe

* ص ي ص * * **الصًّيَاصِي** * kaleler, hisarlar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الصيص، بالكسر  : لغة في  الشيص، كالصيصاء  ، لغة في الشيصاء. ونقل الجوهري عن الأموي أن الصيص في لغة بلحارث بن كعب: الحشف من التمر،  وهي  ، أي الصيصاء أيضا:  حب الحنظل، الذي ما فيه لب  . قال الدينوري: قال بعض الرواة: وهو أيضا من كل شيء وكذلك نحو حب البطيخ والقثاء وما أشبههما، وأنشد أبو نصر لذي الرمة:
  وكائن تخطت ناقتي من مفازة                      إليك ومن أحواض ماء مسدم
  بأرجائه القردان هزلى كأنها                      نوادر صيصاء الهبيد المحطم وصف ماء بعيد العهد بورود الإبل عليه، فقردانه هزلى. قال ابن بري: ويروى: بأعقاره القردان. وقال الدينوري: قال أبو زياد الأعرابي -وكان ثقة صدوقا- إنه ربما رحل الناس عن ديارهم بالبادية وتركوها، قفارا والقردان منتشرة في أعطان الإبل وأعقار الحياض، ثم لا يعودون إليها عشر سنين، وعشرين سنة، ولا يخلفهم فيها أحد سواهم، ثم يرجعون إليها فيجدون القردان في تلك المواضع أحياء، وقد أحست بروائح الإبل قبل أن توافي، فتحركت. وأنشد بيت ذي الرمة المذكور. وصيصاء الهبيد: مهزول حب الحنظل ليس إلا القشر، وهذا القراد أشبه شيء به. قال ابن بري: ومثل قول ذي الرمة قول الراجز:
  قردانه في العطن الحولي                      سود كحب الحنظل المقلي  وقد صاصت النخلة  تصاص، ويقال من الصيصاء: صاصت صيصاء،  وصيصت  تصييصا، وهذا من الصيص،  وأصاصت  إصاصة، الثلاثة عن ابن الأعرابي. الأولى نقلها الصاغاني في العباب: إذا صار ما عليها صيصا، أي شيصا.  والصيصة، كذا في سائر النسخ، وهو خطأ، أو هو على التخفيف، وفي الصحاح والعباب: والصيصية،  شوكة الحائك  التي  يسوي بها السدى واللحمة  ، وأنشد لدريد بن الصمة:
  فجئت إليه والرمـاح تـنـوشـه                      كوقع الصياصي في النسيج الممدد قال ابن بري: حق صيصية الحائك أن تذكر في المعتل، لأن لامها ياء، وليس لامها صادا. منه الصيصية:  شوكة الديك  التي في رجليه. الصيصية أيضا:  قرن البقر والظباء   والجمع الصياصي، وربما كانت تركب في الرماح مكان الأسنة، وإنما سميت صياصي لأنها يتحصن بها. وأنشد ابن بري لعبد بني الحسحاس:

  فأصبحت الثيران غرقى وأصبحت                      نساء تميم يلتقطن الـصـياصـيا أي يلتقطن القرون لينسجن بها، يريد: لكثرة المطر غرق الوحش. وفي الحديث، وذكر فتنة تكون في أقطار الأرض:  كأنها صياصي بقر  ، أي قرونها. يقال واحدها صيصة، بالتخفيف، شبه الفتنة بها لشدتها وصعوبة الأمر فيها. الصيصية:  الحصن  ، والجمع الصياصي، ومنه قوله تعالى  من صياصيهم  ، أي من حصونهم التي تحصنا بها.  وكل ما امتنع به  فهو صيصية،  ج صياص  ، بحذف الياء على التخفيف. قال أبو عمرو: الصيصية من الرعاء:  الراعي الحسن القيام على ماله. و  قال غيره: الصيصية:  الود  ، أي الوتد الذي  يقلع به التمر  ، شبه بقرن البقر، قال:
  خالي عويف وأبو علج
  المطعمان اللحم بالعشج
  وبالغداة فلق البرنج
  يقلع بالود وبالصيصج أراد أبو علي، وبالعشي، والبرني، وبالصيصي.

##### Türkçe

**الصيص** (kesre ile): **الشيص** hakkında bir dildir; **الصيصاء** gibi, **الشيصاء** hakkında bir dildir. el-Cevherî, el-Emevî’den nakletti: **الصيص** Belhâris b. Ka‘b’ın dilinde: hurmadan **الحشف** (kuru, düşük kaliteli hurma)dır; ve o, yani **الصيصاء** da: içi olmayan **حب الحنظل** (Ebu Cehil karpuzunun tanesi)dir. ed-Dîneverî dedi: Bazı râviler dedi: O, her şeyden de (olur); ve yine karpuz tanesi ve hıyar tanesi ve onlara benzeyenler gibi. Ebû Nasr, Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:

  وكائن تخطت ناقتي من مفازة                      إليك ومن أحواض ماء مسدم
  بأرجائه القردان هزلى كأنها                      نوادر **صيصاء** الهبيد المحطم

Uzak zamandır develerin ona varması olmayan bir suyu vasfetti; bu yüzden onun keneleri zayıftır. İbn Berrî dedi: Şöyle de rivayet edilir: **بأعقاره** القردان. ed-Dîneverî dedi: Ebû Ziyâd el-A‘râbî dedi —ve o güvenilir, doğru sözlü idi—: Bazen insanlar çölde yurtlarından göçerler ve onu ıssız bırakırlar; ve keneler develerin ağıllarında ve havuzların diplerinde yayılmıştır; sonra on yıl, yirmi yıl ona dönmezler; ve onlardan başka hiç kimse orada onların yerini almaz; sonra ona dönerler de keneleri o yerlerde diri bulurlar; ve develer gelmeden önce onların kokularını hissetmiş, böylece hareketlenmiştir. Ve zikredilen Zü’r-Rumme beytini inşâd etti. **صيصاء الهبيد**: kabuğundan başka bir şey olmayan zayıf **حب الحنظل**dür; ve bu kene ona en çok benzeyen şeydir. İbn Berrî dedi: Zü’r-Rumme’nin sözüne benzer, râcizin sözü:

  قردانه في العطن الحولي                      سود كحب الحنظل المقلي

Ve hurma ağacı **صاصت** (diye) **تصاص**; ve **الصيصاء**’dan (olarak) denir: **صاصت صيصاء**; ve **صيصت** (diye) **تصييصا**; ve bu, **الصيص**’tendir. Ve **أصاصت** (diye) **إصاصة**; üçü de İbnü’l-A‘râbî’den. Birincisini es-Sâgânî **العباب**’da nakletti: Üzerinde olan şey **صيصا** (olduğu zaman), yani **شيصا** (olduğu zaman). Ve **الصيصة**; diğer bütün nüshalarda böyle (geçer); ve bu hatadır; yahut hafifletme üzerinedir. **الصحاح** ve **العباب**’da: ve **الصيصية**: dokumacının **شوكة**’si; onunla **السدى** ve **اللحمة**’yi düzeltir. Düreyd b. es-Sımme’ye ait olarak inşâd etti:

  فجئت إليه والرمـاح تـنـوشـه                      كوقع الصياصي في النسيج الممدد

İbn Berrî dedi: Dokumacının **صيصية**’sinin hakkı, mu‘tel’de zikredilmesidir; çünkü onun lâm’ı yâ’dır; lâm’ı sâd değildir. Ondan **الصيصية**: bacaklarında olan horozun **شوكة**’si. **الصيصية** ayrıca: sığırın ve ceylanların **قرن**’u; çoğulu **الصياصي**’dir. Ve bazen mızraklarda, temrenlerin yerine takılırdı. Ancak **صياصي** diye adlandırıldı; çünkü onunla korunulur. İbn Berrî, Abd Benî’l-Hasḥâs’a ait olarak inşâd etti:

  فأصبحت الثيران غرقى وأصبحت                      نساء تميم يلتقطن الـصـياصـيا

Yani boynuzları toplarlar ki onunla dokusunlar; muradı: yağmurun çokluğundan vahşî hayvan boğuldu. Hadiste, yeryüzünün bucaklarında olacak bir fitne zikredildi: **كأنها صياصي بقر**; yani onun boynuzları. Tekili **صيصة** denir, hafifletme ile; fitne, şiddeti ve işin onda zorluğu sebebiyle ona benzetildi. **الصيصية**: **الحصن** (kale)dir; çoğulu **الصياصي**’dir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **من صياصيهم**; yani onunla korundukları kalelerinden. Ve kendisiyle korunulan her şey, o **صيصية**’dir; çoğulu **صياص**; hafifletme için yâ’nın hazfi ile. Ebû ‘Amr dedi: Çobanlardan **الصيصية**: malına iyi bakıp gözeten iyi çobandır. Ve başkası dedi: **الصيصية**: **الود**’dur; yani hurmanın onunla koparıldığı **الوتد** (kazık)tır; sığırın boynuzuna benzetildi. Dedi:

  خالي عويف وأبو علج
  المطعمان اللحم بالعشج
  وبالغداة فلق البرنج
  يقلع بالود وبالصيصج

Ebû ‘Alî’yi kastetti; ve **بالعشي** (olmalıydı); ve **البرني** (olmalıydı); ve **بالصيصي** (olmalıydı).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

صَاصَتِ النَّخْلَةُ
1 صَاصَتِ النَّخْلَةُ ذ , [aor. تَصِيصُ,] The palm-tree bore dates which had become such as are termed صِيص, i. e., شِيص; (K, * TA;) as also ↓ صيّصت, (K,) inf. n. تَصْيِيصٌ; (TA;) and ↓ اصاصت, (K,) inf. n. اـِصَاصَةٌ; (TA;) all three on the authority of IAar, and the first mentioned by Sgh, in the O; and صَأْصَأَت, from صِئْصَآءٌ [a dial. var. of صِيصَآءٌ, i. q. صِيصٌ]. (TA.)

2 صَيَّصَ see the preceding paragraph.

4 أَصْيَصَ see the preceding paragraph.

صِيصٌ
صِيصٌ ذ , in the dial. of Belhلrith Ibn-Kaab, The [bad] kind of dates called حَشَفٌ; (S;) i. q. شِيصٌ; as also ↓ صِيصَآءٌ; (K;) صِيصٌ and صِيصَآءٌ being dial. vars. of شِيصٌ and شِيصَآءٌ. (S.)

صِيصَةٌ
صِيصَةٌ ذ : see صِيصِيَةٌ, throughout.

صِيصَآءٌ
صِيصَآءٌ ذ : see صِيصٌ. [It is also said to signify] Dates without stones. (L in art. لقح.) ― -b2- Also The pips of a colocynth that have no hearts, (AHn, S, K,) being husks only; (AHn;) to which a poet likens ticks that have been long left in a desolate place: (AHn, S: *) and so, accord. to some, of anything, such as the melon and the cucumber and the like. (AHn.)

صِيصِيَةٌ
صِيصِيَةٌ ذ , (S, IB, O,) or ↓ صِيصَةٌ, (K,) thus in all the copies of the K, but it is a mistake, or a contracted form, (TA,) The weaver's [implement called] شَوْكَة, with which he makes the warp and the woof even: (S, IB, K:) but IB says that its last radical letter is ى, not ص; so that it should be mentioned among the class of infirm words: (TA;) pl. صَيَاصٍ. (S.) ― -b2- Hence, (S,) The spur of the cock. (S, K.) ― -b3- [Hence also,] The horn of the bull or cow, and of the gazelle: (K:) pl. as above, (TA,) signifying the horns of bulls or cows; which were sometimes fixed upon spears, instead of the iron heads: (S:) and to such horns, called by this name, conflict and faction, or sedition, (فِتْنَة,) is likened in a trad., because of its grievousness: some say that the sing. is صِيصَةٌ, [as in the K,] contracted. (TA.) ― -b4- And hence, (TA,) A wooden pin, or peg, with which dates are plucked out [when they are compacted in a mass, closely adhering together, in the receptacle of woven palm-leaves, or the like, in which they are packed]: (K:) likened to the horn of a bull or cow: in this sense, the word is written صِيصَةٌ: and a certain poet changes it to صِيصَجّ. (TA.) ― -b5- [Hence also,] Anything with which one defends himself: pl. as above, (K,) [in the CK erroneously written صَيَاصِى, as though it had the article ال prefixed to it, or were itself prefixed to another noun, for otherwise it is written and pronounced] with the [final] ى elided. (TA.) ― -b6- [Hence also,] A fortress: (K:) pl. in this sense as above. (S, TA.) ― -b7- [Hence also,] A pastor who manages [and protects] well his herds or flocks: (AA, K:) in this sense also written صِيصَةٌ. (AA, as in the TA.)

##### Türkçe

صَاصَتِ النَّخْلَةُ
1 **صَاصَتِ النَّخْلَةُ** ذ , [muzâri‘: **تَصِيصُ**,] Hurma ağacı, **صِيص** denilen, yani **شِيص** olan hurmaları verdi; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **صيّصت**, (K,) mastar: **تَصْيِيصٌ**; (TA;) ve ↓ **اصاصت**, (K,) mastar: **اـِصَاصَةٌ**; (TA;) bu üçü de IAar’ın rivayetine göre; ve birincisi O’da Sgh tarafından zikredilmiştir; ve **صَأْصَأَت**, **صِئْصَآءٌ**’dan [**صِيصَآءٌ**’nun lehçe varyantı; **صِيصٌ** ile aynı anlamda]. (TA.)

2 **صَيَّصَ**: önceki paragrafa bak.

4 **أَصْيَصَ**: önceki paragrafa bak.

صِيصٌ
**صِيصٌ** ذ , Belhلrith İbn-Kaab lehçesinde, **حَشَفٌ** denilen [kötü] hurma türü; (S;) **شِيصٌ** ile aynı anlamda; bunun gibi ↓ **صِيصَآءٌ**; (K;) **صِيصٌ** ve **صِيصَآءٌ**, **شِيصٌ** ve **شِيصَآءٌ**’nun lehçe varyantlarıdır. (S.)

صِيصَةٌ
**صِيصَةٌ** ذ : baştan sona **صِيصِيَةٌ**’ye bak.

صِيصَآءٌ
**صِيصَآءٌ** ذ : **صِيصٌ**’e bak. [Ayrıca şu anlama geldiği de söylenir:] çekirdeksiz hurmalar. (L, **لقح** maddesinde.) ― -b2- Ayrıca: içleri olmayan, yalnız kabuk olan kabak çekirdekleri; (AHn, S, K,) (AHn;) bir şairin, ıssız bir yerde uzun süre bırakılmış keneleri kendisine benzettiği: (AHn, S: *) ve bazılarına göre, kavun ve hıyar ve benzeri gibi her şeyde (böylesi). (AHn.)

صِيصِيَةٌ
**صِيصِيَةٌ** ذ , (S, IB, O,) yahut ↓ **صِيصَةٌ**, (K,) K’nın bütün nüshalarında böyle; fakat bu bir hatadır yahut kısaltılmış bir şekildir, (TA,) dokumacının, çözgüyü ve atkıyı düzgün yaptığı **شَوْكَة** denilen [âlet]; (S, IB, K:) fakat IB, onun son kök harfinin ص değil ى olduğunu söyler; böylece illetli kelimeler sınıfı içinde zikredilmesi gerekir: (TA;) çoğulu **صَيَاصٍ**. (S.) ― -b2- Buradan, (S,) horozun mahmuzu. (S, K.) ― -b3- [Buradan ayrıca,] boğanın yahut ineğin ve ceylanın boynuzu: (K:) çoğulu yukarıdaki gibi, (TA,) boğaların yahut ineklerin boynuzları anlamında; bunlar bazen demir uçlar yerine mızraklara takılırdı: (S:) ve bu adla anılan bu tür boynuzlara, bir rivayette, şiddetinden dolayı çatışma ve hizipleşme yahut fitne (**فِتْنَة**) benzetilmiştir: bazıları, tekilin, [K’da olduğu gibi] kısaltılmış **صِيصَةٌ** olduğunu söyler. (TA.) ― -b4- Ve buradan, (TA,) hurmaların [bir kütle hâlinde sıkışıp birbirine yapıştıklarında, örülmüş hurma yapraklarından olan yahut benzeri bir kap içinde paketlendiklerinde] çıkarılıp koparıldığı tahta bir çivi yahut kazık: (K:) boğanın yahut ineğin boynuzuna benzetilmiştir: bu anlamda kelime **صِيصَةٌ** diye yazılır: ve belli bir şair onu **صِيصَجّ**’e çevirir. (TA.) ― -b5- [Buradan ayrıca,] kişinin kendisiyle savunduğu her şey: çoğulu yukarıdaki gibi, (K,) [CK’da yanlışlıkla, başına ال takısı getirilmiş yahut kendisi başka bir isme muzaf kılınmış gibi **صَيَاصِى** yazılmıştır; yoksa o, yazılış ve söylenişte] sonundaki ى düşürülmüş olarak (gelir). (TA.) ― -b6- [Buradan ayrıca,] bir kale: (K:) bu anlamda da çoğulu yukarıdaki gibidir. (S, TA.) ― -b7- [Buradan ayrıca,] sürülerini yahut davarlarını iyi idare eden [ve koruyan] bir çoban: (AA, K:) bu anlamda da **صِيصَةٌ** diye yazılır. (AA, TA’da olduğu gibi.)
