# ص (ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sad

- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/siga/%D8%B5.md) | ص | Sad | 1 | 1 | [38:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/ayet/38:1.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
2. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
3. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ص |
| Yapı | Hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | Tek harfli sure açılış hecesi / işareti |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ق, ن |
| Zıt Kök | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Çekirdek Özet 1 | Erken piktografik katmanda bitki, olta, hedefe kilitlenme veya sağlam duruş imgesi; fonetik olarak ıslıklı ve sert vurgu sesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da Sâd suresinin başında ilahi vahyin şanına, zikrin azametine ve hasımların direncine dikkat çeken ilahi hitap nidası |
| Çekirdek Özet 3 | Metin içi bağımsız ses sembolü olarak vahyin beşeri dille taklit edilemezliğini ve ilahi tescili temsil eden tenbih unsuru |
| Kritik Hata Riski | Harfi bağımsız bir kök fiil veya uydurma bir lügat maddesi sayarak zorlama etimolojik türetimlere gitmek ya da tamamen anlamsız bir ses olarak nitelemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa tek harften oluştuğu için biliteral çekirdek analizi uygulanamaz. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefe kilitlenme, dik durma, sert bir tutuş sağlama ve dikkatleri tek noktada toplama hareketini temsil eder. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sure başında tekil nida veya tescil işareti olarak muhatabın algısını yakalayıp ilahi zikre bağlayan fonetik ve sembolik odaklanma. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fonetik olarak dil ucunun üst ön dişlerin arkasına yaklaşması ve dil kökünün damağa yükselmesiyle üretilen ıslıklı ve kalın ses; harfin erken yazı sistemlerindeki görsel biçimi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken Arapça yazıda ve alfabe diziliminde fonetik bir ses birimi ve heceleme öğesi olarak kullanılmıştır. Erken dönem tefsir ve dil otoriteleri, sure başlarındaki tekil harflerin yemîn, tenbih (dikkat çekme) veya ilahi isimlerin remzi olarak kullanıldığını nakletmiştir. |

Kaynak: Kitâbü'l-ʿAyn, Lisânü'l-Arab, Taberî Tefsiri.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ص sesi (Proto-Sami *ṣ́ / *ṣ), sert damaksıllaşmış veya gırtlağı ilgilendiren fısıltılı-ıslıklı (emphatic fricative/affricate) bir ünsüz olarak geniş bir Afro-Asyatik geçmişe sahiptir. İbrânî ve Ârâmî alfabelerindeki tsade (צ) harfi ile fonetik ve tarihsel akrabalık taşır; kökeninde Proto-Sinaik yazıdaki avlanma aracı, olta veya filizlenen bitki hiyeroglifine dayanır. Müstakil bir hece veya sure başı nidası olarak hurûf-ı mukattaa formundaki varlığı, Arap yazı geleneğinde alfabenin harflerinin yalın adlarıyla anılmasından kaynaklanır. Dilbilimsel açıdan bu tür tekil sesler bir türetim kökü değil, fonolojik birer tescil ve dikkat çekme sembolüdür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Arthur Jeffery.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صَادْ | Alfabenin on dördüncü harfinin adı olup sure başında mebnî bir ses veya tenbih nidası olarak yer alır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Tsade (İbranice צ, Fenikece) | Sami dillerinde sert ıslıklı harfi temsil eden standart sessiz harf kökü ve göstergesidir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik emphatic sibilant | Erken Afro-Asyatik ses dizgelerinde damaksıl/gırtlaksıl sert sürtünmeli ünsüz katmanı. | Muhtemel |

Kaynak: Lisânü'l-Arab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ص | Anlamlı | Harf adı ve tenbih sesi | Sâd suresinin açılışında yer alan tekil hurûf-ı mukattaa. | Kur'an'da tek harf olarak geçer (Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md)). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ص | Merkez | Hurûf-ı mukattaa | Tek harfli sure açılış hecesi; ıslıklı, kalın ve odaklayıcı nida | Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md) |
| ق | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Tek harfli açılış hecesi; patlamalı ve toplayıcı ses | Kâf [50:1](https://lisan.digital/tr/ayet/50:1.md) |
| ن | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Tek harfli açılış hecesi; genizcil, sürekli ve akıcı ses | Kalem [68:1](https://lisan.digital/tr/ayet/68:1.md) |
| حم | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | İki harfli açılış hecesi kümesi; koruma ve kuşatma tınısı | Mü'min [40:1](https://lisan.digital/tr/ayet/40:1.md) |
| Belirgin fark tespit edilmedi | Zıt | Belirgin fark tespit edilmedi | Belirgin fark tespit edilmedi | Hurûf-ı mukattaa için anlamsal zıt kök tespit edilmedi. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ص | Sure başı harfi / nida | Sâd suresi açılışındaki bağımsız harf göstergesi | Kesin |
| Latince | Littera mystica / Monogramma | Mistik harf / tekil ses imi | Kutsal metin başlarındaki bağımsız harf sembollerini kısmen açıklar ancak ilahi tenbih yönünü tam karşılamaz. | Muhtemel |
| İngilizce | Disjoined letter / Isolated letter | Ayrık harf / tekil harf | Kur'an sure başlarındaki harflerin biçimsel karşılığıdır; tefsirî ve nida boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Geheimnisvoller Buchstabe / Einzelbuchstabe | Bağımsız harf / tekil açılış harfi | Sure başındaki heceleme işlevini biçimsel olarak aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | Lettre isolée / Lettre mystérieuse | Ayrık harf / gizemli harf | Şekilsel olarak harfin metindeki yalnız konumunu ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an; TDV İA Mukattaa Maddesi.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ص | Tenbih ve dikkat çekme | Kur'an'ın şerefine ve öğüt verici oluşuna yemin öncesi muhatabı uyaran nida bağlamı (Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md)). |
| ص | İ'câzü'l-Kur'an tescili | Müşriklerin inat ve muhalefetine karşı Kur'an'ın bu harflerden oluştuğunu ve taklit edilemezliğini ilan eden bağlam (Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md)-2). |
| ص | İlahi isim veya sıfat remzi | Tefsir rivayetlerinde Allah'ın isimlerine (es-Sâdık gibi) işaret sayılan sembolik bağlam (Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İ'câzü'l-Kur'an ve kelâmullah tartışması | Harflerin mahluk olup olmadığı ve insan kelamının yapıtaşlarıyla ilahi kelamın kurulmasındaki meydan okuma boyutu | İlahi kelamın taklit edilemezliği |
| Fıkıh | Kıraat ve namaz hükümleri | Hurûf-ı mukattaanın namazda tilavetinde müstakil ayet sayılıp sayılmaması ve secde gerekip gerekmediği hususu | Kıraat ve ibadet rüknü |
| Tefsir | Müteşâbihât ve sure başı yorumları | Harfin Allah ile elçisi arasında bir sır mı, yemîn mi, yoksa dikkat çekme nidası mı olduğu tartışması | Müteşâbih vahiy göstergesi |
| Hadis | Tilavet fazileti rivayetleri | Her bir harfin (elif, lam, mim örneklerinde olduğu gibi) bağımsız birer sevap birimi olduğuna dair nakiller | Sevap ve tescil birimi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ontolojisi | İlahi tescil mühürü | Tenbih ve ikaz | Muhatabın dikkatini zihni meşguliyetlerden sıyırıp doğrudan ilahi mesaja odaklama işlevi görür. | Güçlü |
| İlmi | Dil ve fonetik epistemolojisi | En küçük yapıtaşı (fonem) | Analitik uyarı | İnsan zihnine bilginin ve dilin en yalın ses birimlerinden inşa edildiğini hatırlatır. | Güçlü |
| Siyasi | Meydan okuma ve hitabet | Otoriter ilan | Meşruiyet teyidi | Kureyş'in siyasi ve edebi kibrine karşı yalın bir harfle meydan okuyarak ilahi otoriteyi kurar. | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu tekil harf üzerinden doğrudan bir iktisadi sistem işlevi türetilememiştir. | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asal sayı / tekil baz vektör | Sistemdeki diğer tüm bileşenlerin kendisinden türediği, bölünemez, yalın ve indirgenemez tekil eleman rolü | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dikkat yoğunlaştırma sinyali (akustik işaret) | İletişimde mesaj akışından hemen önce alıcıyı uyaran, algı kanallarını açan yalın başlangıç dürtüsü | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfi sadece anlamsız bir ses dizisi veya sonradan eklenmiş rastgele bir metin düzenleme işareti sayarak vahiy metnindeki işlevini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi kelamın bilinen insan seslerinden örüldüğünü, buna rağmen taklit edilemez bir azamette durduğunu gösteren i'câz ve tenbih ekseni. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harften zorlama kabalist ve batıni şifreler üreterek ayetin bağlamını terk etmek veya metni bütünüyle anlaşılmaz bir bilmeceye indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Sure başlarındaki hurûf-ı mukattaanın vahyin edebi meydan okumasında, dinleyicinin dikkatini toplamada ve vahyin kaynağını tescil etmede taşıdığı yalın gücü kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sâd suresinin açılışında, Kur'an'ın 'zikir' ve şan sahibi oluşunu niteleyen ve müşriklerin kibrini yeren ayet grubunda (Sâd [38:1](https://lisan.digital/tr/ayet/38:1.md)-3) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an harflerinin beşer dillerinin dışında esrarengiz yabancı kelimeler olduğu iddiasını düzeltir; vahyin bizzat muhatapların konuştuğu alfabenin harfleriyle kurulup mucizeleştiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dil ve damağın temasıyla çıkarılan sert, ıslıklı ve kalın tekil ses birimi; erken yazıdaki yönlendirici odak imgesi.
- Soyut anlam: Dağınık algıyı tek bir noktaya kilitleyen ilahi tenbih, tescil ve meydan okuma iradesi.
- Sistematik karşılık: Mesaj iletiminde karmaşık sistemin en yalın baz birimine indirgenerek alıcıyı hazır hale getiren tetikleyici işaret.
- LaTeX modeli: $$S = \delta(t - t_0) \cdot \mathbf{u}_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$, başlangıç anında gerçekleşen tekil tenbih sinyalini; $\delta(t - t_0)$, zaman ekseninde mesajın başladığı $t_0$ noktasında ortaya çıkan ani Dirac delta darbesini (dikkat yoğunlaştırma fonksiyonunu); $\mathbf{u}_0$ ise harfin fonolojik ve sembolik olarak temsil ettiği yalın baz birim vektörünü ifade eder. Bu yapı, tekil bir sesin alıcı üzerindeki ani ve odaklayıcı etkisini modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/ayet/38:1.md) — ص

ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ

Meal (IK): Sad. Zikr dolu Kur’an’a yemin olsun.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الرباعي من حرف الصّاد
ص
( صفرد ) : ثعلب عن ابن الأعرابي : الصِّفْرِدُ : طائرٌ جَبانٌ يَفزَع من الصَّعْوة وغيرها .
وقال الليث : الصِّفْرِدُ : طائرٌ يألَف البيوت وهو أَجبَن الطّير ، يقال : أَجبَنُ مِن صِفْرِد .
فرصد : الليث : الفِرْصادُ : شجرٌ معروف ، وأَهلُ البَصرة يسمُّون الشجرةَ : فِرْصاداً ، وَحَمْلَه التُّوت . وأنشد :
كأنما تَفَضَ الأَحْمَالَ ذَاوِيَةً
على جَوَانِبِه الفِرْصاد والعِنَبُ
أَراد بالفِرْصاد والعِنَب : الشجرتين لا حَمْلَهُما . أَراد : كأنما نَفَضَ الفرصادُ أحمالَه : ذاوِيَةً نُصبَ على الحال ، والعنَبُ كذلك ، شبَّه أَبْعارَ البقَر بحَب الفِرْصاد والعِنَب .
وقال أَبو عبيد : هو الفِرْصاد والفِرْصيد لِحَمْل هذه الشجرة .
وروَى أبو عمر عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفِرْصد : عَجْمُ الزَّبيب ، وهو العُنْجُد أيضاً .
( صندل ) : قال الليث : الصنْدَل : خشبٌ أحمرُ ، ومنه الأصفر طيّب الريح . والصَّنْدَل من الحُمُر : الشديدُ الخلْق الضَّخْم الرأس ، قال رؤبة :
أَنْعَتُ عَيْراً صَنْدلاً صُنادِلا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : صنْدَلَ البعيرُ : إذا ضَخُم رأسُه ، وقَنْدَلَ الرجُل : ضخمُ رأسُه .
قال : والصِّمْرِدُ : الناقةُ الغَزِيرة اللَّبن . والصمْرِدُ : القليلةُ اللَّبن .
وقال في موضع آخر : الصَّماريد : الغَنَمُ . والصَّمارِيد : الغَنَم السِّمان ، والصماريد : الأرَضون الصلاب .
أبو عُبيد عن الأصمعي : الصمرِد : الناقة القليلةُ اللَّبن .
وقال غيرُه : بئرٌ صِمْرِد : قليلةُ الماء ، وأنشد :
لَيْسَتْ بثَمْدٍ للشِّبَاكِ الرُّشَّحِ
ولا الصَّمارِيدِ البِكاءِ البُلَّحِ
الشِّباك : رَكَايا فُتِح بعضُها في بعض .
صلدم : قال الليث : الصِّلْدِم : القويُّ الشديد الحافرِ ، والأنثى صِلْدِمة ، وكذلك الصلاَدِم ، وجمعُه صلادِم .
 ( صنبر ) : ( رجل ) صنْبُورِ ( فَرْد ضعيف ذليل لا أهل له ولا عِقب ولا ناصر ) ، وفي الحديث : أن كنايته كانوا يقولون : إن محمداً صنبور وقالوا : صُنَيْبيرُ .
وقال أبو عبيدة : الصنْبُورُ : النَّخلةُ تَخرُج من أصل النَّخْلة الأخرى لم تغرَس . قال : وقال الأصمعي : الصنبُورُ : النخلةُ تَبقَى منفَرِدة ، ويَدِقُّ أسفَلها . قال : ولقِيَ رجُلٌ رجُلاً من العرَب فسأَل عن نَخْله فقال : صنْبَر أَسْفَلُه ، وعَشَّشَ أعلاه ، يعني : دَقّ أسفلُه ، وقَلَّ سَعفُه ويبِس .
قال أبو عُبيد : فشبَّهوه بها ، يقولون : إنه فَرْدٌ ليس له وَلَد ، فإذا مات انقطع ذِكرُه .
قال أبو عُبَيد : وقول الأصمعي : أَعجَبُ إليَّ من قول أبي عُبَيدة .
وقال أَوْس يعيبُ قوماً :
مُخَلَّفُون ويَقْضِي الناسُ أَمْرَهُمُ
غشُّ الأَمانَةِ صنْبُورٌ فصنْبُورُ
قال : والصنْبورُ في هذا : القَصَبَةُ التي تكون في الإداوةِ من حديد أو رصاص يشرب منها .
قال أبو عبيد : وقال أبو عُبيدة : الصنبور : مَثْعَبُ الحوض ، وأنشد :
ما بين صنبور إلى الإزَاء
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : الصُّنْبُورُ من النخلة : فُريخٌ ينبتُ فيها .
وقال غيره : صَنابيرُ النخلة : سَعَفَاتٌ تَنْبُت في جِذع النخلة غير مستَأرِضة في الأرض ، وهو المُصَنْبِر من النخل ، وإذا نبت الصنابير في جذْع النخلة أَضْوَتْها ، لأنها تأخذ غذاء الأُمهات . قال : ودواؤها : أن تُقلع تلك الصنابير منها .
فأراد كفار قريش أن محمَّداً بمنزلة صُنبور نَبتَ في جذع نخلة ، فإذا قُلع انقطع ، وكذلك محمدٌ إذا مات فلا عقِب له ، ( صلى الله عليه وسلم )
قال : وقال سِمْعان : الصنابير يقال لها العِقَّان والرَواكِيب ؛ وقد أَعقَّت النخلة : إذا أنبتت العِقّان . قال : ويقال للفَسِيلة التي تنبت في أمها : الصُّنبور ، وأصلُ النخلة أيضاً صُنْبُورها .
وقال أبو سَعِيد : المُصَنْبَرة من النخيل : التي تنبت الصنابير في جُذوعها فتُفسدها ، لأنها تأخذ غذاء الأمهات فتُضوِيها .
قلت : وهذا كلُّه يقوي قول أبي عُبَيدة .
وروَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : الصُّنبورُ : الوَحِيد . والصُّنبورُ : الضعيفُ .
والصُّنبورُ : الذي لا وَلدَ له ولا عَشيرةَ ، ولا ناصرَ من قريب ولا من غريب . والصُّنورُ : الداهية ، وأنشد :
لِيَهْنىءْ تُراثِي لامرىء غيرِ ذِلّةٍ
صَنابِرُ أُحْدانٌ لهنَّ حَفِيفُ
سَرِيعاتُ مَوْتٍ رَيِّثاتِ إفاقةٍ
إذا ما حُمِلْن حَمْلُهنَّ خَفِيفُ
قال : أراد بالصنابر سِهاماً دِقاقاً ، شُبِّهت بصنابير النَّخلة التي تَخرجُ في أصلها دِقاقاً . وقوله : أُحدانٌ ، أي : أفرادٌ . سريعاتُ موتٍ : يُمِتْنَ مَن رُميَ بهنَّ ، قال ذلك ابن الأعرابي ، أخبرني به المنذري عن ثعلب عنه .
عن عمرو عن أبيه : الصَّنْبَرُ : الرَّقيقُ الضّعيف من كل شيء ، من الحيوان والشجَر .
سلمة عن الفراء قال : الصَّنَّبَرُ : آخِرُ أيام العجوز ، وأنشد :
فإذا انقضَتْ أيّامُ شَهْلَتِنا
صنٌّ وصِنّبُر مع الوَبْرِ
وقال أبو عُبَيد : الصنَّبَرْ والصنَّبِرُ : البَرْد . وقال غيرُه : يقال : صِنِّبَرْ بكسر النون ، وقال طَرَفة :
بجفانٍ تَعتَرِي نادِينَا
وسَدِيفٍ حينَ هَاجَ الصنِّبِرْ
وقال أبو عُبَيد : الصنَّوْبَر : ثمرة الأَرْزَة وهي شجرة . قال : وتسمَّى الشجرة صَنَوْبَرةً من أجلِ ثَمِرها .
بنصر : وقال اللّيث : البِنْصِر : الإصبع التي بين الوسطى والخِنْصِر . قال : والإصْطَبْل : موقف الفرَس ، شاميَّة والجميعُ الأُصَابِل ، قال : والبَلَنْصاةُ : بَقْلة . ويقال طائر ، والجميع البَلَنْصَى .
وقال ابن الأعرابيّ : البَلَصوص : طائر ، ويُجمع البَلَنْصَى على غَيْرِ قياس ، ونحو ذلك رُوِي عن الخليل بن أحمد .
دلمص : أبو عُبَيد : الدُّلامِصُ : البَرَّاق .
وقال الأصمعي : هو الدُّلَمِص . والدُّمَالِص : لِلّذي يَبرُق لونُه .
قال : وبعضُ العَرَب تقول : دُلَمِص ودُلامِص .
( صطفل ) : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الاصْطَفْلِين : الجَزَر الّذي يُؤْكل ، وهي لغةٌ شاميّة ، الواحدة إِصْطَفْلِيْنَة ، وهي المَشَا أيضاً .
ورَوَى شَمِر بإسنادٍ له عن القاسم بن مُخَيْمَرَة أنّه قال : إن الوَالِيَ ليَنْحِتُ أقاربه كما تَنْحِتُ القَدُوم الإصْطَفْلِيْنَة حتى تَخلُص إلى قَلْبها .
وقالَ شمر : الإصْطَفْلِيْنَة كالجَزَرَة ، وليست بعربيَّة مَحْضَة ، لأن الصاد والطاء لا تكادان تجتمعان في محضِ كلامِ العرب .
قال : وإنما جاء في الصِّراط والإصْطَبل
والأصطُم ، وأصلها كلُّها السِّين .
( صفنط سفنط ) : وقال الأصمعيّ : الأصفِنْطُ : الْخَمْر بالروميّة ، وهي الإسْفَنْط وقال بعضُهم : هي خَمْرٌ فيها أفاوِيه .
وقال أبو عُبَيد : هي أعلى الخمر وصفْوتها . وقال ابن نُجِيم : هي خُمور مخلوطَة .
وقال شمر : سألتُ ابن الأعرابي عنها فقال : الإسْفِنْط اسمٌ من أسمائها لا أدري ما هو ؟ وقد ذَكَرها الأعشى فقال :
أو اسْفِنْطَ عَانَة بَعْدَ الرُّقا
دِ شَكَّ الرّصَافُ إليها غدِيرَا
( قرفص ) : وقال ابن شُمَيل : القُرافِصَة : الصغِير من الرِّجال .
وقال غيره : قُرافِصة من أسماء الأَسَد .
( بلصم ) : وقال ابن السكّيت : بَلْصَم الرَّجُل . وكَلْصَم : إذا فَرَّ .
( بربص ) : قال اللَّيث : بربصنا الأرض : إذا أرسلتَ فيها الماء فمخرتها لتجود .
آخر حرف الصاد

##### Türkçe

Dörtlü (kök) babı, **الصّاد** harfinden
**ص**
(**صفرد**) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصِّفْرِدُ**: korkak bir kuştur; **الصَّعْوة**’dan ve başkasından ürker.
Leys dedi: **الصِّفْرِدُ**: evlere alışan bir kuştur ve kuşların en korkağıdır; denir ki: “**صِفْرِد**’den daha korkak.”

**فرصد**: Leys: **الفِرْصادُ**: bilinen bir ağaçtır; Basra ehli ağaca **فِرْصاداً** der; onun meyvesi **التُّوت**’tur. Şiir okudu:
Sanki yükleri silkeleyen, solmuş (hâlde)
Onun yanlarında **الفِرْصاد** ve **العِنَبُ**
**الفِرْصاد** ve **العِنَب** ile kastetti: iki ağacı, onların meyvesini değil. Kastetti: sanki **الفرصاد** yüklerini silkeledi; **ذَاوِيَةً** hâl olarak nasbedilmiştir; **العِنَبُ** da böyledir; sığır dışkılarını **الفِرْصاد** ve **العِنَب** tanesine benzetti.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Bu ağacın meyvesi için **الفِرْصاد** ve **الفِرْصيد** (denir).
Ebû ‘Umer, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الفِرْصد**: kuru üzümün çekirdeğidir; o, **العُنْجُد** da (denir).

(**صندل**) : Leys dedi: **الصنْدَل**: kırmızı bir ağaçtır; ondan sarı olanı da vardır, güzel kokuludur. **الصَّنْدَل** (develerin) kızıllarından: yaratılışı sert, başı iri olan (devedir). Ru’be dedi ki:
Bir eşeği niteliyorum: **صَنْدلاً** **صُنادِلا**
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Deve **صنْدَلَ** (oldu): başı irileştiği zaman; adam **قَنْدَلَ**: başı iridir.
Dedi: **الصِّمْرِدُ**: sütü bol deve. **الصمْرِدُ**: sütü az (olan).
Başka bir yerde dedi: **الصَّماريد**: koyunlardır. **الصَّمارِيد**: semiz koyunlardır; **الصماريد**: sert topraklardır.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الصمرِد**: sütü az deve.
Başkası dedi: **بئرٌ صِمْرِد**: suyu az (kuyu). Şiir okudu:
Ağların sızdıran (suyun) için bir **ثَمْد** değildir
Ne de **الصَّمارِيدِ**’in, ağlayan **البُلَّحِ**’ın
**الشِّباك**: bazıları bazılarının içine açılmış kuyulardır.

**صلدم**: Leys dedi: **الصِّلْدِم**: güçlü, şiddetli, tırnağı (sağlam) olan; dişisi **صِلْدِمة**; **الصلاَدِم** de böyledir; çoğulu **صلادِم**.

(**صنبر**) : (**رجل**) **صنْبُورِ** (tek, zayıf, zelil; ehli yok, nesli yok, yardımcısı yok). Hadiste: onun künyesi hakkında derlerdi ki: “Muhammed **صنبور**dur”; ve “**صُنَيْبيرُ**” dediler.
Ebû ‘Ubeyde dedi: **الصنْبُورُ**: başka bir hurma ağacının kökünden çıkan, dikilmemiş hurma fidanıdır. Dedi: Asma‘î dedi: **الصنبُورُ**: tek başına kalan hurma ağacıdır; altı incelir. Dedi: Bir adam, Araplardan bir adama rastladı; hurmalığını sordu; o da dedi ki: altı **صنْبَر** oldu, üstü yuva yaptı; yani: altı inceldi, yaprakları azaldı ve kurudu.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Onu ona benzettiler; derler ki: o, çocuğu olmayan tek bir kimsedir; ölünce zikri kesilir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î’nin sözü, Ebû ‘Ubeyde’nin sözünden bana daha hoş gelir.
Evs, bir kavmi ayıplayarak dedi ki:
Geri bırakılmışlardır; insanlar işlerini görürken
Emanete hıyanet: **صنْبُورٌ** da **صنْبُورُ**
Dedi: Buradaki **الصنْبورُ**: ibrikte bulunan, demirden veya kurşundan olan, ondan içilen kamış (boru)dur.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **الصنبور**: havuzun oluğudur. Şiir okudu:
**صنبور** ile **الإزَاء** arasında
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Hurma ağacından **الصُّنْبُورُ**: onda biten bir yavrucuktur.
Başkası dedi: Hurma ağacının **صَنابيرُ**’i: hurma gövdesinde biten, yerde kök salmayan yaprak demetleridir; bu, hurmadan **المُصَنْبِر**’dir. **الصنابير** hurma gövdesinde bittiğinde onu zayıflatır; çünkü anaların gıdasını alır. Dedi: onun ilacı: o **الصنابير**’in ondan sökülmesidir.
Kureyş kâfirleri, Muhammed’in, hurma gövdesinde bitmiş bir **صُنبور** menzilesinde olmasını kastettiler; sökülünce kesilir; Muhammed de böyledir: ölünce onun nesli yoktur. (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun)
Dedi: Sim‘ân dedi: **الصنابير**’e **العِقَّان** ve **الرَواكِيب** denir; hurma ağacı **أَعقَّت** (oldu): **العِقّان** bitirdiği zaman. Dedi: Anasında biten fidan için **الصُّنبور** denir; hurmanın kökü de onun **صُنْبُورها**dır.
Ebû Sa‘îd dedi: Hurmalardan **المُصَنْبَرة**: gövdelerinde **الصنابير** biten, onları bozan (hurmalar)dır; çünkü anaların gıdasını alır da onları zayıflatır.
Dedim: Bu, bütünüyle Ebû ‘Ubeyde’nin sözünü güçlendirir.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الصُّنبورُ**: tek olan. **الصُّنبورُ**: zayıf olan.
**الصُّنبورُ**: çocuğu olmayan, aşireti olmayan; yakından da uzaktan da yardımcısı olmayan kimsedir. **الصُّنورُ**: musibet (büyük bela)dır. Şiir okudu:
Zillet olmaksızın bir kimse için mirasım kutlu olsun;
**صَنابِرُ** teklerdir; onlar için bir hışırtı vardır.
Ölümleri çabuktur, ayılmaları gecikmiştir;
Yüklendiklerinde, onların yükü hafiftir.
Dedi: **الصنابر** ile ince okları kastetti; hurmanın kökünde ince çıkan **صنابير**’e benzetildi. “**أُحدانٌ**” sözü: yani tekler. “Süratli ölüm”: onlarla atılan kimseyi öldürürler. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; bunu bana Münzirî, Sa‘leb’den, ondan haber verdi.
‘Amr’dan, babasından: **الصَّنْبَرُ**: her şeyden ince, zayıf olan; hayvandan ve ağaçtan.
Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **الصَّنَّبَرُ**: yaşlı kadının günlerinin sonudur. Şiir okudu:
Bizim **شَهْلَتِنا**’mızın günleri bitince
**صنٌّ** ve **صِنّبُر** ile **الوَبْرِ** (gelir)
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصنَّبَرْ** ve **الصنَّبِرُ**: soğuktur. Başkası dedi: **صِنِّبَرْ** denir; **النون**’u kesre ile. Tarafe dedi ki:
Bizim meclisimize uğrayan çanaklarla,
Ve **سَدِيفٍ** ile; **الصنِّبِرْ** coştuğu zaman.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصنَّوْبَر**: **الأَرْزَة**’nin meyvesidir; o bir ağaçtır. Dedi: meyvesinden dolayı ağaca **صَنَوْبَرةً** denir.

**بنصر**: Leys dedi: **البِنْصِر**: orta parmak ile **الخِنْصِر** arasındaki parmaktır. Dedi: **الإصْطَبْل**: atın durduğu yerdir; Şam lehçesidir; çoğulu **الأُصَابِل**. Dedi: **البَلَنْصاةُ**: bir ottur; kuş da denir; çoğulu **البَلَنْصَى**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَلَصوص**: bir kuştur; **البَلَنْصَى**’nın çoğulu kıyasa aykırı olarak yapılır; bunun benzeri Halîl b. Ahmed’den rivayet edilmiştir.

**دلمص**: Ebû ‘Ubeyd: **الدُّلامِصُ**: parlak olan.
Asma‘î dedi: o, **الدُّلَمِص**’tir. **الدُّمَالِص**: rengi parlayan kimse içindir.
Dedi: Arapların bir kısmı **دُلَمِص** ve **دُلامِص** der.

(**صطفل**) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الاصْطَفْلِين**: yenilen havuçtur; bu Şam lehçesidir; tekili **إِصْطَفْلِيْنَة**; o, **المَشَا** da (denir).
Şemmer, kendi isnadıyla Kâsım b. Muhaymira’dan rivayet etti: dedi ki: “Vali, akrabalarını, **القَدُوم**’un **الإصْطَفْلِيْنَة**’yi yontması gibi yontar; ta ki onun kalbine ulaşıncaya kadar.”
Şemmer dedi: **الإصْطَفْلِيْنَة** havuç gibidir; saf Arapça değildir; çünkü **الصاد** ile **الطاء** Arapların saf sözünde neredeyse bir araya gelmez.
Dedi: Ancak **الصِّراط** ve **الإصْطَبل** ve **الأصطُم**’da gelmiştir; bunların hepsinin aslı **السِّين**’dir.

(**صفنط سفنط**) : Asma‘î dedi: **الأصفِنْطُ**: Rumca şaraptır; o, **الإسْفَنْط**’tır. Bazıları dedi: o, içinde **أفاوِيه** bulunan bir şaraptır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: o, şarabın en üstünü ve en safıdır. İbn Nüceym dedi: o, karıştırılmış şaraplardır.
Şemmer dedi: Onu İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: **الإسْفِنْط** onun adlarından bir addır; ne olduğunu bilmiyorum. A‘şâ onu zikretti; dedi ki:
Ya da **اسْفِنْطَ** ‘Âne’den, uykudan sonra;
**الرّصَافُ** ona bir gölcük yararak (akıtıp) (getirdi).

(**قرفص**) : İbn Şümeyl dedi: **القُرافِصَة**: erkeklerin küçüğü.
Başkası dedi: **قُرافِصة** aslanın adlarındandır.

(**بلصم**) : İbnü’s-Sikkît dedi: Adam **بَلْصَم** (oldu) ve **كَلْصَم**: kaçtığı zaman.

(**بربص**) : Leys dedi: Yeri **بربصنا** (yaptık): içine su saldığın zaman, onu yarıp (sürüyüp) verimli olsun diye.

**الصاد** harfinin sonu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الصاد المهملة حرف من الحروف العشرة المهموسة، والزايُ والسينُ والصادُ في حَيّز واحد، وهذه الثلاثة أَحْرُف هي الأَسَلِيَّة لأَن مبناها من أَسَلَة اللسان، وهي مُسْتدَقّ طرف اللسان، ولا تَأْتَلِف الصاد مع السين ولا مع الزاي في شيء من كلام العرب.

##### Türkçe

**الصاد** (ihmâl edilmiş) harf, fısıltılı on harften bir harftir; **الزاي** ve **السين** ve **الصاد** tek bir hayyizdedir; bu üçü, **أَحْرُف** olan **الأَسَلِيَّة**’dir; çünkü bunların binası, dilin **أَسَلَة**’sindendir; o, dil ucunun inceltilmiş kısmıdır; ve **الصاد**, Arapların كلام’ından hiçbir şeyde **السين** ile de **الزاي** ile de birleşmez.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

alphabetical letter ص ذ The fourteenth letter of the alphabet; called صَادٌ. It is one of the letters termed مَهْمُوسَة [or nonvocal, i. e. pronounced with the breath only, without the voice]; and of the letters termed أَسَلِيَّة, as also ز and س, because proceeding from the tip of the tongue; (TA;) and is one of the letters termed مُسْتَعْلِيَة, which are obstacles to اـِمَالَة: (M in art. صود:) it is not conjoined with س, nor with ز, [nor, as some say, with ج, (see اـِجَّاصٌ,)] in any Arabic word. (TA. [See also art. صود.]) It is a radical, and a substitute; not an augmentative. (M in art. صود.) It is sometimes substituted for س; and, as MF observes, what Ibn-Umm-Kásim says appears to mean that this substitution is allowable unrestrictedly; but Ibn-Málik, in the Tes-heel, makes it subject to conditions, saying that it is allowable accord. to a certain dial. when the س is followed by غ or خ or ق or ط, even when separated therefrom by a letter or by two letters: MF says that the dial. above mentioned is that of Benu-l-'Ambar, accord. to Sb and others; who give as exs. صَغِبَ for سَغِبَ, and صَخِرَ for سَخِرَ, and صَقَبٌ for سَقَبٌ, and صَطَعَ for سَطَعَ. (TA.) -A2- [As a numeral, ص denotes Ninety.]

##### Türkçe

alfabetik harf **ص**. Alfabenin on dördüncü harfi; **صَادٌ** diye adlandırılır. **مَهْمُوسَة** diye adlandırılan harflerdendir [yahut sesli olmayan; yani yalnız nefesle, ses olmaksızın telaffuz edilen]; ve **أَسَلِيَّة** diye adlandırılan harflerdendir; yine **ز** ve **س** gibi; dilin ucundan çıktığı için; (TA;) ve **مُسْتَعْلِيَة** diye adlandırılan harflerdendir; bunlar **اـِمَالَة**’ye engel olanlardır: (M, **صود** maddesinde:) hiçbir Arapça kelimede **س** ile, ne de **ز** ile, [ne de, bazılarının dediğine göre, **ج** ile, (**اـِجَّاصٌ**’a bak,)] bitişik olmaz. (TA. [Ayrıca **صود** maddesine de bak.]) Aslîdir ve bedeldir; artırma harfi değildir. (M, **صود** maddesinde.) Bazen **س** yerine bedel kılınır; ve MF’nin belirttiği üzere, İbn-Ümm-Kásim’in söylediği şey, bu bedelin kayıtsız şartsız caiz olduğu mânasına gelir görünür; fakat İbn-Málik, Tes-heel’de, onu şartlara bağlar; **س**’nin ardından **غ** veya **خ** veya **ق** veya **ط** geldiğinde, hatta aralarında bir harf yahut iki harf ile ayrılmış olsa bile, belirli bir lehçeye göre bunun caiz olduğunu söyleyerek: MF der ki, yukarıda zikredilen lehçe, Sb ve başkalarına göre Benû-l-’Ambar’ın lehçesidir; ve örnek olarak **صَغِبَ**’ı **سَغِبَ** yerine, ve **صَخِرَ**’ı **سَخِرَ** yerine, ve **صَقَبٌ**’u **سَقَبٌ** yerine, ve **صَطَعَ**’ı **سَطَعَ** yerine verirler. (TA.) -A2- [Sayı olarak, **ص** doksanı gösterir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ص
ص
a.  Şād.  The fourteenth letter of the alphabet. Its numerical value is Ninety, (90).

##### Türkçe

ص
ص
a. **شād**. Alfabenin on dördüncü harfi. Sayısal değeri doksan (90)’dır.
