# ضأبل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%A8%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D8%A8%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضأبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%A8%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضأبل

الضئبل، كزئبر: وقد تضم باؤهما، ونص الجوهري: وربما ضم الباء فيهما: الداهية، وأنشد الجوهري للكميت:
  ولم تتكأدهم المعضلات                      ولا مصمئلتها الضئبل قال ثعلب: وليس في الكلام فعلل غيرهما، أي بكسر الفاء وضم اللام، فإن كان هذا والزئبر مسموعين بضم الباء فهما من النوادر. وقال ابن كيسان: هذا إذا جاء على هذا المثال شهد للهمزة بأنها زائدة، وإذا وقعت حروف الزيادة في الكلمة جاز أن تخرج عن بناء الأصول، فلهذا ما جاءت هكذا، كما في الصحاح، والعباب. وقال الأزهري في الثلاثي الصحيح قال: أهمله الليث، قال: وفيه حرف زائد، ذكره أبو عبيد عن الأصمعي: جاء فلان بالضئبل والنئطل، وهما الداهية، قال الكميت:
  ألا يفزع الأقوام مما أظلهمولما تجئهم ذات ودقين ضئبل قال: وإن كانت الهمزة أصلية فالكلمة رباعية. وقال ابن سيده: الضئبل، بالكسر والهمز، مثل الزئبر، والضئبل:الداهية، حكى الأخيرة ابن جني، والأكثر ما بدأنا به، بالكسر، قال زياد الملقطي:
  تلمس أن تهدي لجارك ضئبلا                      وتلفى لئيما للوعاءين صاملا قال شيخنا: وقد سبق له في الصاد المهملة: صئبل للداهية، فهو ثالث. قلت: قد تقدم هناك أنها لغة بني ضبة، والضاد أعرف، كما في المحكم، وزاد ابن بري على هاتين الكلمتين نئدل، قال: وهو الكابوس. قلت: وقد تقدم للمصنف في زئبر ما نصه: أو لحن، أي ضم بائه، وهنا عده من النظائر والأشباه، ففيه تأمل.

### Türkçe

**الضئبل**، **كزئبر**: ve ikisinin de **باء**’ları zamme ile de gelebilir; el-Cevherî şöyle nas etti: ve belki ikisinde de **الباء** zamme edilir: musibet; el-Cevherî, Kumeyt’ten şu beyti şahit getirdi:
  Ve onları çetin müşküller yormadı                      ne de onun **الضئبل**’i (pek şiddetlisi) onları bitkin düşürdü. Sa‘leb dedi: ve sözde ikisi dışında **فعلل** yoktur; yani **الفاء**’nın kesresi ve **اللام**’ın zammı ile. Şayet bu ve **الزئبر** **الباء**’nın zammı ile işitilmiş ise, o ikisi nadirlerdendir. İbn Keysân dedi: bu, bu misal üzere geldiği vakit, **الهمزة**’nin زائد olduğuna şahitlik eder; ve ziyade harfleri kelimede vaki olunca, asılların binasından çıkması caiz olur; işte bundan dolayı böyle geldi; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ezherî, sahih üçlü hakkında dedi: Leys onu ihmal etti; dedi: ve onda زائد bir harf vardır; onu Ebû Ubeyd, Asma‘î’den nakletti: falan kimse **بالضئبل** ve **النئطل** ile geldi; ve ikisi musibettir; Kumeyt dedi:
  Kavimler, üzerlerine gölge salandan ürkmez mi; ve onlara iki **ودق** sahibi **ضئبل** gelmediği halde. Dedi: ve eğer **الهمزة** asliyse, kelime dörtlüdür. İbn Sîde dedi: **الضئبل**; kesre ve hemz ile; **الزئبر** gibi; ve **الضئبل**: musibet; sonuncusunu İbn Cinnî nakletti; ve ekseriyet, bizim başladığımızdır; kesre ile. Ziyâd el-Mulkatî dedi:
  Komşuna bir **ضئبل** hediye etmeyi ararsın                      ve iki kap için sağlam duran bir alçağı bulursun. Şeyhimiz dedi: ve onun için **الصاد** المهملة’de daha önce geçti: musibet için **صئبل**; o halde o üçüncüdür. Dedim: orada onun Benî Dıbbe’nin dili olduğu geçmişti; ve **الضاد** daha bilinir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve İbn Berrî, bu iki kelime üzerine **نئدل**’i ziyade etti; dedi: ve o **الكابوس**’tur. Dedim: ve musannifin **زئبر**’de şu nası geçmişti: yahut lahn; yani onun **باء**’sını zamme etmek; ve burada onu nazîrler ve benzerlerdendir diye saydı; bunda teemmül vardır.
