# ضأز (ض-أ-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - أ - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضءز

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والزاي و و ا ي ء معهما
ض ي ز، ض أ ز يستعملان فقط
ضيز:
تقول: ضِزْتُه حَقَّه أي مَنَعْتُه، ضَيْزاً. وقوله تعالى:
تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى، أي ناقصة.
ضأز:
ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً، وضازَه يَضيزُه ضَيْزاً غير مهموز، فهو ضائِزٌ وذاكَ مَضيزٌ، واذا هَمَزْتَ قلت: مَضْؤوز.
ويقال: قِسمةٌ ضِزَى وضُوْزَى وضِئْزَى بالهمز قال: فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ قال: وما لا يُهمَز كان حَقُّه: ضازَ يضيز مَضيزاً ومَضازاً اذا نَقَصَه.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الزاي** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ض ي ز**، **ض أ ز** yalnızca kullanılırlar

**ضيز**:
dersin ki: **ضِزْتُه حَقَّه** yani onu (hakkından) menettim, **ضَيْزاً**. Ve O’nun sözü (yüce):
**تلكَ اذاً قِسْمةٌ ضِيزَى**، yani eksik.

**ضأز**:
**ضَأزَه بَضْأزَهُ ضَأزْاً**، ve **ضازَه يَضيزُه ضَيْزاً** hemzesiz; o hâlde o **ضائِزٌ**’dir ve şu **مَضيزٌ**’dir; ve eğer hemze yaparsan dersin ki: **مَضْؤوز**.
Ve denilir: **قِسمةٌ ضِزَى** ve **ضُوْزَى** ve hemze ile **ضِئْزَى**. Dedi ki: **فحَظُّكَ مَضْؤوزٌ وأَنْفُكَ راغِمُ**. Dedi ki: ve hemzelenmeyen şeyin hakkı şudur: **ضازَ يضيز مَضيزاً ومَضازاً**; onu eksilttiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض س  ض ز ( و ا ي ء )
ضوز ، ضيس ، ضيز ، ضأز
فأمّا الضّادُ والسِّين فإن المُنْذِرِيَّ أخبرَني عن الطُّوشيّ عن أبي جعفر الخرّاز عن ابن الأعرابي أنه قال :
( ضوز ضيس ) : الضَّوْزُ : لَوْكُ الشيء .
والضَّوْسُ : أكلُ الطَّعام ، وأما الضّاد والزّايُ فإن الله جلّ وعزّ قال في كتابه : ( الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى ) ( النجم : 22 ) .
وروَى المفضّل بن سَلَمة عن أبيه عن الفرّاء أنه قال في قوله : ( إِذاً قِسْمَةٌ ( ، أي : جائرة .
قال : والقُرّاء جميعُهم على ترك همز : ( ضِيزَى .
قال : ومن العرب من يقول : ضِيزَى ولا يَهمِز . وبعضُهم يقول : ضِئْزَى وضُؤْزَى ، بالهمز ، ولم يَقْرَأ بها أحد نعلمه .
قال : وضِيزَى فُعْلَى ، وإن رأيتَ أوَّلَها مكسوراً ، وهي مِثْلُ بِيض وعِين ، كان أوَّلُها مضموماً فكَرِهوا أن يُترَك على ضَمِّه ، فيقال : بُوضٌ وعُونٌ ، والواحدةُ بَيْضَاءُ وعَيْناءُ ، فكسَروا أولها لتكون بالياء ، ويتألّف الجمع والأثنان والواحد .
وكذلك كرهوا أن يقولوا : ضُوزَى ، فتصير بالواو وهي من الياء . وإنما قضيتُ على أوّلها بالضم ، لأنَّ النُّعوت للمؤنث تأتي إمّا بفَتْح وإمَّا بضم ، فالمَفْتُوح مِثْل سَكْرَى وعَطْشَى ، والمضموم مِثل الأُنثى والحُبلَى . وإذا كان اسماً ليس بنعتٍ كَسَرُوا أوَّله كالذِّكرى والشِّعرى .
وقال ابن الأعرابي : يقال : ما أغنى عَنّي ضَوْزَ سِوَاك ، وأَنشَد :
تعَلَّمَا يا أَيُّها العَجُوزَانْ
ما هاهُنا ما كنْتُما تَضُوزان
فروِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَان
وأخبرني الحَرَّاني عن ابن السكيت : يقال : ضِزْتُه حَقَّه ، أي : نقَصَتْهُ . قال : وأفادني ابن اليزيديّ عن أبي زيد في قوله جلّ وعزّ : الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى } . قال : جائرة ؛ يقال : ضاز يَضِيزُ ضَيْزاً ، وأَنشد :
إذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنيمةٍ
تقنَّعَ جارَانَا فلَم يتَرَمْرَما
قال : وضأَزَ يَضْأَزُ مِثلُه . وأنشد أبو زيد :
إن تَنْأَ عنَّا نَنتَقِصْك وإنْ تُقِم
فحظُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغِمُ
وقال أبو الهيثم : ضِزْتُ فلاناً أضيزُ ضَيْزاً : جُرْتُ عليه .
وقال ابن الأعرابي : تقول العرب : قسمةٌ ضُؤْزَى ( بالضمّ والهمز ) وضُوزَى ( بالضم بلا همز ) وضِئْزَى ( بالكسر والهمز ) وضِيزَى ( بالكسر وترك الهمز ) . قال : ومعناها كُّلها الجَوْرُ ؛ روى ذلك كله عنه أبو العباس أحمد بن يحيى .
ورَوَى سَلَمة عن الفرَّاء قال : الضُّوَازة : شظيّةٌ مِنَ السِّواك .
قلتُ : ضازَ يَضُوز : إذا أَكَلَ . وضازَ يَضِيز : إذا جارَ .

##### Türkçe

ض س  ض ز ( و ا ي ء )
**ضوز** , **ضيس** , **ضيز** , **ضأز**

Artık **الضّاد** ve **السِّين**’e gelince: **المُنْذِرِيَّ** bana **الطُّوشيّ**’den, o **أبي جعفر الخرّاز**’dan, o **ابن الأعرابي**’den haber verdi; onun şöyle dediğini:
( **ضوز ضيس** ) : **الضَّوْزُ**: şeyin çiğnenmesi.
Ve **الضَّوْسُ**: yemeğin yenmesi. Ve artık **الضّاد** ve **الزّايُ**’a gelince: şüphesiz Allah azze ve celle kitabında şöyle dedi: ( **الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى** ) ( **النجم : 22** ) .

Ve **المفضّل بن سَلَمة** babasından, o **الفرّاء**’dan rivayet etti ki, o onun sözü hakkında şöyle dedi: ( **إِذاً قِسْمَةٌ** ) , yani: haksız.
Dedi: ve kurrânın hepsi, ( **ضِيزَى** )’nın hemzesini terk etmek üzeredir.
Dedi: ve Araplardan kimi **ضِيزَى** der ve hemzelemez. Ve kimileri **ضِئْزَى** ve **ضُؤْزَى** der, hemze ile; ve onunla okuyan, bildiğimiz kadarıyla, hiç kimse olmadı.
Dedi: ve **ضِيزَى** **فُعْلَى**’dır; her ne kadar onun evvelini kırık görsen de; ve o **بِيض** ve **عِين** gibidir; onun evveli dammeli idi; onun dammesi üzere bırakılmasını çirkin gördüler; böylece **بُوضٌ** ve **عُونٌ** denilirdi; ve tekili **بَيْضَاءُ** ve **عَيْناءُ**’dır; böylece evvelini kestiler ki yâ ile olsun; ve cem‘, ikil ve tekil telif edilsin.
Ve yine **ضُوزَى** demeyi çirkin gördüler; böylece vâv ile olurdu, hâlbuki o yâ’dandır. Ancak ben onun evveli hakkında damme ile hükmettim; çünkü müennes için sıfatlar ya fetha ile ya da damme ile gelir; fethalı olan **سَكْرَى** ve **عَطْشَى** gibidir; dammeli olan **الأُنثى** ve **الحُبلَى** gibidir. Ve eğer bir isim olup sıfat değilse, **الذِّكرى** ve **الشِّعرى** gibi evvelini keserler.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: denilir: **ما أغنى عَنّي ضَوْزَ سِوَاك**; ve inşad etti:
تعَلَّمَا يا أَيُّها العَجُوزَانْ
ما هاهُنا ما كنْتُما تَضُوزان
فروِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَان

Ve **الحَرَّاني** bana **ابن السكيت**’ten haber verdi: denilir: **ضِزْتُه حَقَّه**; yani: onu eksilttim. Dedi: ve **ابن اليزيديّ** bana **أبي زيد**’den, onun sözü hakkında (azze ve celle): **الاُنثَى تِلْكَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِيزَى** } , fayda verdi. Dedi: haksız; denilir: **ضاز يَضِيزُ ضَيْزاً**; ve inşad etti:
إذا ضازَ عَنَّا حَقَّنا في غَنيمةٍ
تقنَّعَ جارَانَا فلَم يتَرَمْرَما

Dedi: ve **وضأَزَ يَضْأَزُ** onun gibidir. Ve **أبو زيد** inşad etti:
إن تَنْأَ عنَّا نَنتَقِصْك وإنْ تُقِم
فحظُّكَ مَضْؤوزٌ وأنفُكَ راغِمُ

Ve **أبو الهيثم** dedi: **ضِزْتُ** falancayı **أضيزُ ضَيْزاً**: ona zulmettim.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: Araplar der: **قسمةٌ ضُؤْزَى** (damme ve hemze ile) ve **ضُوزَى** (damme ile, hemzesiz) ve **ضِئْزَى** (kesra ve hemze ile) ve **ضِيزَى** (kesra ile ve hemzeyi terk ederek). Dedi: ve onların hepsinin manası zulümdür; bunu onun hakkında bütünüyle **أبو العباس أحمد بن يحيى** rivayet etti.

Ve **سَلَمة** **الفرَّاء**’dan rivayet etti; dedi: **الضُّوَازة**: misvaktan bir kıymık.

Dedim: **ضازَ يَضُوز**: yediği zaman. Ve **ضازَ يَضِيز**: zulmettiği zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَأَزَه حقه يَضْأَزُه ضَأْزاً وضَأَزاً: منعه. وقسمة ضُؤْزَى وضَأْزَى مقصوران: جائرة غير عَدْل وضَازَ يَضِيزُ وضَأَزَ يَضْأَزُ: مثله؛ وأَنشد أَبو زيد:
إِن تَنْأَ عَنَّا نَنْتَقِصْكَ، وإِن تُقِمْ
فَحَظُّك مَضْؤُوز، وأَنْفُك رَاغِم
ابن الأَعرابي: تقول العرب قسمة ضُؤْزَى، بالضم والهمز، وضُوزَى، بالضم بلا همز، وضِئْزَى، بالكسر والهمز، وضِيزَى، بالكسر وترك الهمز، قال: ومعناها كلها الجَوْر. الأَزهري في ترجمة ضوز قال: والضُّوزَة من الرجال الحقير الصغير الشأْن، قال: وأَقْرأَنِيه المنذري عن أَبي الهثيم: الضُّؤْزَة، بالزاي مهموزة، قال: وكذلك ضبطته عنه. قال أَبو منصور: وكلاهما صحيح.والضَّيْأَزُ: المقتحم في الأُمور.

##### Türkçe

**ضَأَزَه** hakkını **يَضْأَزُه** **ضَأْزاً** ve **ضَأَزاً**: onu menetti. Ve **قسمة ضُؤْزَى**
ve **ضَأْزَى** (maksûr) ikisi: haksız, adalet olmayan (bir taksim). Ve **ضَازَ يَضِيزُ** ve **ضَأَزَ يَضْأَزُ**: onun benzeri;
ve Ebû Zeyd inşâd etti:
Eğer bizden uzaklaşırsan seni eksiltiriz; eğer ikamet edersen
senin payın **مَضْؤُوز**dur, burnun da yere sürtülmüş (aşağılanmış)tır.

İbnü’l-A‘râbî: Araplar **قسمة ضُؤْزَى** derler; zamme ve hemze ile; ve **ضُوزَى**, zamme ile
hemzesiz; ve **ضِئْزَى**, kesre ve hemze ile; ve **ضِيزَى**, kesre ile ve hemzeyi terk ederek; dedi ki:
ve bunların hepsinin manası **الجَوْر**dur. Ezherî, **ضوز** maddesinde dedi ki: ve **الضُّوزَة** erkeklerden
hakir, şanı küçük olandır; dedi ki: Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den okuttu:
**الضُّؤْزَة**, **الزاي** hemzeli olarak; dedi ki: onu ondan böylece ضبط ettim. Ebû Mansûr dedi ki: ikisi de
sahihtir. Ve **الضَّيْأَزُ**: işlerde atılgan (dalmacı) olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضأز الرجل، كمنع، ضأزا، بفتح، فسكون وضأزا، بالتحريك: جار، مثل ضاز يضوز ويضيز، فهو مضوز، وأنشد أبو زيد:
  وإن تنأ عنا ننتقصك وإن تقـم                      فحظك مضؤوز وأنفك راغم ضأز فلانا حقه يضأزه ضأزا وضأزا: بخسه ونقصه ومنعه. وقسمة ضأزى وضؤزى: مقصوران، ويثلث، لغة في ضيزى، بالكسر غير مهموز، أي ناقصة، أو جائرة غير عدل. وقال ابن الأعرابي: تقول العرب: قسمة ضؤزى، بالضم والهمز، وضوزى، بالضم بلا همز، وضئزى، بالكسر والهمز، وضيزى، بالكسر وترك الهمز، ومعناها كلها الجور. فقول شيخنا منكرا على المصنف إثباتها بالهمز غريب، وسيأتي أيضا نقل ذلك عن أبي زيد. ومما يستدرك عليه: الضيأز، كجعفر: المقتحم في الأمور. والضوزة من الرجال: الحقير الصغير الشأن. وقال الأزهري: وأقرأنيه المنذري عن أبي الهيثم: الضؤزة، بالزاي مهموز.. هكذا قال وكذلك ضبطته عنه، ويروى بالراء وترك الهمز، قال: وكلاهما صحيح، وقد تقدم في الراء.

##### Türkçe

**ضأز** adam, **منع** gibi, **ضأزا** (fetha ile, sonra sükûn ile) ve **ضأزا** (hareke ile): zulmetti; **ضاز يضوز ويضيز** gibi; o hâlde o **مضوز**dur. Ebû Zeyd inşâd etti:
  “Ve eğer bizden uzaklaşırsan seni eksiltiriz; ve eğer durursan                      senin payın **مضؤوز**dur ve burnun yere sürtülmüş.”

**ضأز** falancanın hakkını, onu **يضأزه** **ضأزا** ve **ضأزا** ile: onu eksiltti, noksanlaştırdı ve onu men etti. Ve **قسمة ضأزى** ve **ضؤزى**: ikisi de maksûrdur; ve üçlenir; **ضيزى** hakkında bir dildir; kesre ile, hemzesiz; yani noksan, yahut âdil olmayan zulmedici. İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar der ki: **قسمة ضؤزى** (damme ve hemze ile), ve **وضوزى** (damme ile, hemzesiz), ve **وضئزى** (kesre ve hemze ile), ve **وضيزى** (kesre ile ve hemzeyi terk ederek); ve bunların hepsinin mânası zulümdür. Şeyhimizin, musannifin onu hemze ile isbât etmesini inkâr ederek söylediği söz gariptir; ve bunun nakli Ebû Zeyd’den de ayrıca gelecektir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الضيأز**, **جعفر** gibi: işlere dalan. Ve erkeklerden **الضوزة**: hakir, şanı küçük olan. Ezherî dedi: Münzirî onu bana Ebû’l-Heysem’den okuttu: **الضؤزة**, **الزاي** ile hemzeli.. işte böyle dedi; ve ben onu ondan böyle ضبط ettim. Ve **بالراء** ile ve hemzeyi terk ederek rivayet olunur; dedi ki: ikisi de sahihtir; ve **الراء**da daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَأَزَ
1 ضَأَزَ ذ , aor. ضَاََ , inf. n. ضَأْزٌ and ضَأَزٌ, He deviated from the right course; or acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically; (K;) like ضَازَ, aor. يَضُوزُ and يَضِيزُ. (TA.) ― -b2- ضَأَزَهُ حَقَّهُ, (K,) aor. ضَاََ , inf. n. ضَأْزٌ and ضَآزٌ, (TA,) [but the latter is probably a mistake for ضَأَزٌ,] He deprived him, or defrauded him, of a part, or the whole, of his right, or due: (K:) he refused it to him; or withheld it from him: (TA:) like ضَازَهُ اـِيَّاهُ, aor. يَضِيزُهُ (S * and K * and TA in art. ضيز) and يَضُوزُهُ. (K * and TA in art. ضوز.)

ضَأْزَى
ضَأْزَى ذ : see what here follows.

ضُؤْزَى
ضُؤْزَى ذ : see what here follows.

قِسْمَةٌ ضِئْزَى
قِسْمَةٌ ضِئْزَى ذ , and ↓ ضُؤْزَى, and ↓ ضَأْزَى, (K,) the first mentioned by AZ (S in art. ضيز) and IAar, (TA,) and the second by Fr (S ubi suprà) and IAar, (TA,) and the third by Fr, (S ubi suprà,) A defective, (K,) or an unjust, (TA,) division: (K, TA:) as also ضِيزَى (IAar, K) and ضُوزَى. (IAar, TA.)

##### Türkçe

**ضَأَزَ**
1 **ضَأَزَ** ذ, muzâri‘ **ضَاََ**, mastar ismi **ضَأْزٌ** ve **ضَأَزٌ**, doğru yoldan saptı; yahut zulmetti, haksızlık etti, zarar verici davrandı, veya zorbalık etti; (K;) **ضَازَ** gibi, muzâri‘i **يَضُوزُ** ve **يَضِيزُ**. (TA.) ― -b2- **ضَأَزَهُ حَقَّهُ**, (K,) muzâri‘ **ضَاََ**, mastar ismi **ضَأْزٌ** ve **ضَآزٌ**, (TA,) [fakat ikincisi muhtemelen **ضَأَزٌ** için bir hatadır,] onun hakkının, yahut alacağının bir kısmından veya tamamından onu mahrum etti, yahut onu aldattı: (K:) onu ona vermeyi reddetti; yahut onu ondan alıkoydu: (TA:) **ضَازَهُ اـِيَّاهُ** gibi, muzâri‘i **يَضِيزُهُ** (S * ve K * ve TA, **ضيز** maddesinde) ve **يَضُوزُهُ**. (K * ve TA, **ضوز** maddesinde.)

**ضَأْزَى**
**ضَأْزَى** ذ : burada ardından gelen şeye bak.

**ضُؤْزَى**
**ضُؤْزَى** ذ : burada ardından gelen şeye bak.

**قِسْمَةٌ ضِئْزَى**
**قِسْمَةٌ ضِئْزَى** ذ, ve ↓ **ضُؤْزَى**, ve ↓ **ضَأْزَى**, (K,) birincisini AZ (S, **ضيز** maddesinde) ve IAar, (TA,) ikincisini Fr (S, yukarıda anılan yerde) ve IAar, (TA,) üçüncüsünü de Fr, (S, yukarıda anılan yerde,) zikretmiştir; kusurlu, (K,) yahut haksız, (TA,) bir taksim: (K, TA:) ayrıca **ضِيزَى** (IAar, K) ve **ضُوزَى**. (IAar, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ضءز

ضَأَز
ضَأَز A ( n. ac. ضَأْز 1 ,  ضَأَز 4 ),
a.  Was unjust to; wronged; defrauded ( of his right ).

ضَأْزَى
ضَأْزَى [ 1ya ] ,  ضِئْزَى [ 2ya ] ,

ضُؤْزَى
ضُؤْزَى [ 3ya ],
a.  Defective, weak.

##### Türkçe

ضَأَز
ضَأَز A (mastar-ı akusatif: **ضَأْز** 1, **ضَأَز** 4),
a. Ona karşı zulmetti; haksızlık etti; (hakkından) onu aldattı.

ضَأْزَى
**ضَأْزَى** [1ya], **ضِئْزَى** [2ya],

ضُؤْزَى
**ضُؤْزَى** [3ya],
a. Kusurlu, zayıf.
