# ضأل (ض-أ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - أ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضءل

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد واللام و و ا ي ء معهما
ض أ ل، ض ي ل يستعملان فقط
ضؤل:
ضَؤُل يَضْؤُل ضَآلةً وضُؤُولةٍ.
ورجلٌ ضَئيلٌ وقومٌ ضٌؤَلاءُ على فُعَلاء، وضَئيلون، والأنْثَى ضَئيلةٌ، نَعْتٌ للشيء في صِغره وضَعفِه، والجميع ضَآئِلُ.
والضَّئيلةُ: حَيَّةٌ كأنَّها أفْعَى، وفي الحديث: إِنّ العَرْشَ على مَنكِبِ إِسرافيلَ، وإِنّه ليتضاءَلُ من خَشْيةِ اللهِ حتّى يصيرَ مثلَ الوَصَع.
ضيل:
الضّالُ: سِدْرٌ، والواحدةُ ضالَةٌ.

##### Türkçe

باب **الضاد** واللام و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ض أ ل**، **ض ي ل** yalnızca kullanılırlar.

**ضؤل**:
**ضَؤُل** **يَضْؤُل** **ضَآلةً** ve **ضُؤُولةٍ**.
Ve bir adam **ضَئيلٌ**; ve bir kavim **ضٌؤَلاءُ** (فُعَلاء vezni üzere) ve **ضَئيلون**; dişisi **ضَئيلةٌ**; bir şey için küçüklüğünde ve zayıflığında bir niteleme; hepsi **ضَآئِلُ**.
Ve **الضَّئيلةُ**: sanki **أفْعَى** imiş gibi bir yılandır. Ve hadiste: “Şüphesiz **العَرْشَ** **إِسرافيلَ**’in omzu üzerindedir; ve şüphesiz o, Allah korkusundan **ليتضاءَلُ**; ta ki **الوَصَع** gibi oluncaya kadar.”

**ضيل**:
**الضّالُ**: bir **سِدْرٌ**’dür; bir tanesi **ضالَةٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رجلٌ ضَئيلُ الجسم، إذا كانَ صغير الجسم نحيفاً. وقد ضَؤُل ضآلةً. أبو زيد: ضَؤُلَ رأيه ضَآلَةً، إذا صغُر وفالَ رأيُه. ورجلٌ مُتَضائِلٌ، أي شَخْتٌ. وقال:
فتًى قُدَّ قَدَّ السيفِ لا متضائلٌ		ولا رَهِلٌ لَبَّاتـه وبـآدِلُـهْ
ورجلٌ ضَؤُلَةٌ، أي نحيفٌ. والضَئيلَةُ: الحيَّةُ الدقيقةُ.

##### Türkçe

Bir adam **ضَئيلُ الجسم**: beden bakımından küçük, zayıf olduğu zaman. Ve **ضَؤُل** **ضآلةً** (olarak) küçüldü (zayıfladı). Ebû Zeyd: **ضَؤُلَ رأيه ضَآلَةً**: görüşü küçüldüğü ve görüşü zayıf olduğu zaman. Ve bir adam **مُتَضائِلٌ**: yani **شَخْتٌ**. Ve dedi ki:
فتًى قُدَّ قَدَّ السيفِ لا متضائلٌ		ولا رَهِلٌ لَبَّاتـه وبـآدِلُـهْ

Ve bir adam **ضَؤُلَةٌ**: yani zayıf. Ve **الضَئيلَةُ**: ince yılan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والهمزة وما يثلثهما)
(ضأد) الضاد والهمزة والدال أُصَيلٌ قليل الفُروع، يدلُّ على مَرض من الأمراض. قالوا: الضُّؤْد: الزكام، وكذلك الضُّؤْدَة. رجلٌ مَضْؤُود، أي مزكوم. وحُكِيت كلمةٌ أخرى عن أبي زيد، إنْ صحّت، قالوا: ضَأَدْت الرَّجُل ضأداً، إذا خَصمتَه.
(ضأل) الضاد والهمزة واللام أُصَيْلٌ  يدلُّ على ضَعف ودِقَّةٍ في جسم. من ذلك الضَّئيل، وهو الضَّعيف. والفعل منه ضَؤُل يَضْؤُل. ورجل ضُؤَلَةٌ: ضعيف. والضَّئيلة: الحيَّة الدَّقيقة.
(ضأن) الضاد والهمزة والنون أُصَيلٌ صحيح، وهو بعض الأنعام. من ذلك الضأن. يقال أَضْأَنَ الرجلُ، إِذا كَثُرَ ضأنُهُ. والضائنة الواحدة من الضأن. وحكى بعضُهم: فلانٌ ضائن البطنِ: مسترخِيهِ.

ـ

##### Türkçe

(ضاد ve hemze ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**ضأد**) **الضاد** ve **الهمزة** ve **الدال** az dallı bir asıldır; hastalıklardan bir hastalığa delâlet eder. Dediler ki: **الضُّؤْد**: nezle; aynı şekilde **الضُّؤْدَة**. **رجلٌ مَضْؤُود**: yani nezleli. Ebû Zeyd’den başka bir kelime hikâye olundu; eğer sahih ise, dediler ki: **ضَأَدْت** **الرَّجُل** **ضأداً**; onu hasmettiğin zaman.

(**ضأل**) **الضاد** ve **الهمزة** ve **اللام** bir asıldır; bedende zayıflık ve inceliğe delâlet eder. Bundan **الضَّئيل**; o, zayıftır. Fiil ondan **ضَؤُل** **يَضْؤُل**. Ve **رجل ضُؤَلَةٌ**: zayıf. Ve **الضَّئيلة**: ince yılan.

(**ضأن**) **الضاد** ve **الهمزة** ve **النون** sahih bir asıldır; o, en‘âmdan bir kısmıdır. Bundan **الضأن**. Denir: **أَضْأَنَ** **الرجلُ**; koyunu çoğaldığı zaman. Ve **الضائنة**: koyundan bir tek (dişi). Bazıları hikâye etti: falan **ضائن البطنِ**: onun (karnı) gevşek olanı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض أ ل
رجل ضئيل وامرأة ضئيلة وقد ضؤل ضؤلة وتضاءل وتقول‏:‏ فلان ضئيل بئيل‏:‏ دقيق صغير‏.‏
وقال النابغة‏:‏ فبتّ كأني ساورتني ضئيلة من الرقش في أنيابها السم ناقع دقيقة من الحيّات كالأفعى‏.‏
وجاء يضائل شخصه يصغره لئلا يستبين‏.‏
قال زهير‏:‏ فبينا نبغّي الوحش جاء غلامنا يدب ويخفى شخصه ويضائله ومن المجاز‏:‏ ضؤل رأيه وهو ضئيل الرأي‏.‏
وما عليك في ذلك ضؤولة أي ضعف ومذلة‏.‏
وهو يتضاءل عن ذلك‏:‏ يتقاصر عنه‏.‏
وعن بعضهم‏:‏ القياس يتضاءل عند السماع‏.‏

##### Türkçe

ض أ ل
**رجل ضئيل** ve **امرأة ضئيلة**; ve **ضؤل** **ضؤلة** (olarak) ve **تضاءل**. Ve dersin ki: **فلان ضئيل بئيل**: ince, küçük.
Ve **النابغة** dedi ki:
“Böylece geceyi geçirdim; sanki bana saldırmış **ضئيلة** (vardı), **الرقش**’ten; dişlerinde zehir, akıcı; ince, yılanlardan; engerek gibi.”
Ve geldi; **يضائل شخصه**: onu küçültür; görünmesin diye.
**زهير** dedi ki:
“Derken biz vahşi hayvanı ararken, oğlanımız geldi; sürünür ve şahsını gizler ve **يضائله**.” Ve mecazdandır: **ضؤل رأيه**; ve o, **ضئيل الرأي**’dir.
Ve senin üzerine bunda **ضؤولة** yoktur; yani zayıflık ve zillet.
Ve o, bundan **يتضاءل**: ondan geri kalır.
Ve bazılarından: kıyas, semâ‘ (işitme/nakil) yanında **يتضاءل**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّئِيلُ: الصغير الدَّقيق الحَقير. والضِّئِيل: النَّحيف، والجمع ضُؤَلاء وضِئالٌ؛ قال النابغة الجعدي:
لا ضِئالٌ ولا عَواوِيرُ حَمَّا
لُون، يَوْمَ الخِطابِ، للأَثقال
والأُنثى ضَئيلةٌ، وقد ضَؤُلَ ضَآلةً وتَضاءَل؛ قال أَبو خِراش: وما بَعْدَ أَنْ قد هَدَّني الدَّهْرُ هَدَّةً
تَضالَ لها جِسْمي، ورَقَّ لها عَظْمي
أَراد تَضاءَل فحذف، وروى أَبو عمرو تَضاءلْ لها، بالإِدْغام (* قوله
«بالادغام» زاد في المحكم: وهذا بعيد لأَنه لا يلتقي في شعر ساكنان) والمُضْطَئلُ: الضَّئيل؛ قال:
رأَيتُك يا ابنَ قُرْمَةَ حين تَسْمو،
مع القَرِمَيْن، تَضْطئِل المَقاما
أَراد تَضْطَئِل للمَقام فحدف وأَوْصَل، وفي التهذيب: مُضْطَئِل المقام. وضاءَل شَخْصَه: صَغَّره؛ قال زهير:
فبَيْنا نَذُودُ الوَحْشَ، جاء غُلامُنا
يَدِبُّ ويُخْفي شَخْصَه، ويُضائِلُه
وتَضاءَلَ الرجلُ: أَخْفى شخصَه قاعداً وتَصاغَر. وفي الحديث: إِن العَرْش على مَنْكِب إسْرافِيل وإِنَّه لَيَتَضاءَلُ من خشية الله حتى يَصير مثل الوَصَع؛ يريد يَتَصاغر ويَدِقُّ تواضُعاً. أَبو زيد: ضَؤُلَ رأْيُه ضَآلةً إِذا صَغُر وفالَ رَأْيُه. ورجل مُتضائلٌ أَي شَخْتٌ؛ وقال العُجَير السَّلولي، وقيل زينب أُخت يزيد بن
الطَّثَرِيَّة:
فَتىً قُدَّ السَّيفِ لا مُتضائلٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُهْ
وقال مالك بن نُوَيرة:
نُعِدُّ الجِيادَ الحُوَّ والكُمْتَ كالقَنا،
وكُلَّ دِلاصٍ نَسْجُها مُتضائلُ
أَي دَقيقٌ. ورَجُل ضُؤَلةٌ أَي نحيف. وتَضاءَلَ الشيءُ إِذا تَقَبَّضَ وانضمَّ بعضُه إِلى بعض. وفي حديث عمر: قال للجِنِّيِّ إِني أَراك ضَئيلاً شَخيتاً. وفي حديث الأَحْنَف: إِنَّك لضَئيلٌ أَي نحيف ضعيف. واستعمل أَبو حنيفة التَّضاؤل في البَقْل فقال: إِن الكُرُنْبَ إِذا كان إِلى جَنْب الحَبَلة تَضاءَل منها وذَلَّ وساءت حالُه. وهو عليه ضُؤْلانٌ أَي كَلٌّ. وحسَبُه عليه ضُؤْلانٌ إِذا عِيب به؛ وأَنشد ابن جني: أَنا أَبو المِنْهالِ، بَعْضَ الأَحْيان،
ليسَ عَلَيَّ حَسَبي بضُؤْلان
أَراد بضئيل أَي القائم مقامَه والمُغْنِي غَناءَه، وأَعْمَل في الظرف معنى التشبيه أَي أُشْبِهُ أَبا المنهال في بعض الأَحيان، وأَنا مثل أَبي المِنْهال. أَبو منصور: ضَؤُلَ الرجل يضْؤُل ضَآلةً وضُؤُولةً إِذا قالَ رَأْيُه، وضَؤُل ضَآلةً إِذا صَغُر. وقال الليث: الضَّئيل نعت للشيء في ضَعْفه وصِغَره ودِقَّته، وجَمْعه ضُؤَلاءُ وضَئيلُون، والأُنثى ضَئيلة. والضُّؤُولة: الهُزال. الجوهري: رَجُلٌ ضَئيل الجسم إِذا كان صغير الجسم نحيفاً.
والضَّئيلة: الحَيَّة الدقيقة. المحكم: الضَّئيلة حَيَّة كأَنها أَفْعَى. والضَّئيلة: اللَّهاة؛ عن ثعلب.

##### Türkçe

**الضَّئِيلُ**: küçük, ince, hakir olan. Ve **الضِّئِيل**: zayıf (ince yapılı) olan.

Çoğulu **ضُؤَلاء** ve **ضِئالٌ**’dır; en-Nâbiğa el-Ca‘dî dedi ki:
لا ضِئالٌ ولا عَواوِيرُ حَمَّا
لُون، يَوْمَ الخِطابِ، للأَثقال

Dişisi **ضَئيلةٌ**’dir; ve **ضَؤُلَ** **ضَآلةً** ve **تَضاءَل**; Ebû Hirâş dedi ki:
وما بَعْدَ أَنْ قد هَدَّني الدَّهْرُ هَدَّةً
تَضالَ لها جِسْمي، ورَقَّ لها عَظْمي

**تَضاءَل**’i kastetti de hazfetti; Ebû ‘Amr **تَضاءلْ لها** diye, idğam ile rivayet etti.
(* sözü
«بالادغام» muhkem’de artırdı: ve bu uzaktır; çünkü şiirde iki sâkin bir araya gelmez.)

Ve **المُضْطَئلُ**: **الضَّئيل**; dedi ki:
رأَيتُك يا ابنَ قُرْمَةَ حين تَسْمو،
مع القَرِمَيْن، تَضْطئِل المَقاما

**تَضْطَئِل للمَقام**’ı kastetti de hazfetti ve ulaştırdı; ve Tehzîb’de: **مُضْطَئِل المقام**.

Ve **ضاءَل شَخْصَه**: onu küçülttü; Züheyr dedi ki:
فبَيْنا نَذُودُ الوَحْشَ، جاء غُلامُنا
يَدِبُّ ويُخْفي شَخْصَه، ويُضائِلُه

Ve **تَضاءَلَ الرجلُ**: oturarak şahsını gizledi ve küçümsendi. Hadiste: Şüphesiz arş İsrâfîl’in omzu üzerindedir ve o, Allah korkusundan mutlaka **يَتَضاءَلُ**; nihayet **الوَصَع** gibi olur; yani tevazu olarak küçülür ve incelir. Ebû Zeyd: **ضَؤُلَ رأْيُه ضَآلةً**; küçük oldu ve görüşü zayıf olduğu zaman. Ve **رجل مُتضائلٌ** yani **شَخْتٌ**; ve el-‘Uceyr es-Selûlî dedi, ve denildi ki: Zeyneb, Yezîd b. et-Tathariyye’nin kız kardeşi:
فَتىً قُدَّ السَّيفِ لا مُتضائلٌ،
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُه وبآدِلُهْ

Mâlik b. Nuveyra dedi:
نُعِدُّ الجِيادَ الحُوَّ والكُمْتَ كالقَنا،
وكُلَّ دِلاصٍ نَسْجُها مُتضائلُ

Yani ince. Ve **رَجُل ضُؤَلةٌ** yani zayıf (ince yapılı). Ve **تَضاءَلَ الشيءُ**: büzüşüp bir kısmı bir kısmına toplandığı zaman. Ömer’in hadisinde: cinnîye dedi ki: Şüphesiz ben seni **ضَئيلاً شَخيتاً** görüyorum. el-Ahnef’in hadisinde: Şüphesiz sen mutlaka **ضَئيلٌ**sün; yani zayıf, güçsüz. Ebû Hanîfe, **التَّضاؤل**’ü sebzede kullandı da dedi ki: Şüphesiz **الكُرُنْبَ** **الحَبَلة**’nin yanında olduğu zaman ondan **تَضاءَل** eder, zelil olur ve hâli kötüleşir. Ve onun üzerinde **ضُؤْلانٌ** vardır; yani yorgunluk. Ve onun soyu üzerinde **ضُؤْلانٌ** vardır; onunla ayıplandığı zaman; İbn Cinnî inşad etti:
أَنا أَبو المِنْهالِ، بَعْضَ الأَحْيان،
ليسَ عَلَيَّ حَسَبي بضُؤْلان

**بضئيل**’i kastetti; yani onun yerini tutan ve onun yeterliliğini yeterli kılan; ve zarf içinde teşbih manasını işletti; yani bazı zamanlarda Ebû’l-Minhâl’e benzerim, ve ben Ebû’l-Minhâl gibiyim. Ebû Mansûr: **ضَؤُلَ الرجل يضْؤُل ضَآلةً وضُؤُولةً**: görüşü zayıf olduğu zaman; ve **ضَؤُل ضَآلةً**: küçük olduğu zaman. Leys dedi: **الضَّئيل** şey için, onun zayıflığında, küçüklüğünde ve inceliğinde bir niteleme; çoğulu **ضُؤَلاءُ** ve **ضَئيلُون**; dişisi **ضَئيلة**. Ve **الضُّؤُولة**: zayıflık (cılızlık). Cevherî: **رَجُلٌ ضَئيل الجسم**: bedeni küçük, zayıf olduğu zaman.

Ve **الضَّئيلة**: ince yılan. Muhkem: **الضَّئيلة** sanki **أَفْعَى** gibi bir yılandır. Ve **الضَّئيلة**: küçük dil; Sa‘leb’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض أ ل * رجل * ضَئيلُ * الجسم إذا كان صغير الجسم نحيفا وقد * ضَؤُلَ * بالهمز من باب ظرف

##### Türkçe

* ض أ ل * adam: bedeni küçük, zayıf olduğunda **ضَئيلُ** (beden). Ve hemzeli olarak, zarf bâbından **ضَؤُلَ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضئيل، كأمير: الصغير الجسم، الدقيق الحقير، وأيضا: النحيف، كما في الصحاح، كالمضطئل فيهما، أي في الحقارة والنحافة، وأنشد الليث:
  رأيتك يا ابن قرمة حين تسمو                      مع القرمين مضطئل المقام وقال عمر للجني: إني أراك ضئيلا شخيتا. وفي حديث الأحنف: إنك لضئيل، أي نحيف ضعيف. وقال الليث: الضئيل: نعت الشيء في ضعفه، وصغره، ودقته، ج: ضؤلاء، ككرماء، وضئال، بالكسر، وضئيلون والأنثى ضئيلة، قال الجعدي:
  لا ضئال ولا عواوير حما                      لون يوم الخطاب للأثقال وقد ضؤل، ككرم، ضآلة، وتضاءل، قال أبو خراش:
  وما بعد أضن قد هدني الدهر هدةتضال لها جسمي ورق لها عظمي أراد: تضاءل، فحذف، وروى أبو عمرو: تضاءل لها، بالإدغام، وضاءل شخصه: صغره، وحقره، كيلا يستبين، قال زهير:
  فبينا نذود الوحش جاء غلامنا                      يدب ويخفي شخصه ويضائله وتضاءل الرجل: أخفى شخصه قاعدا، وتصاغر، ومنه الحديث: إن العرش على منكب إسرافيل، وإنه ليتضاءل من خشية الله ?، حتى يصير مثل الوصع، يريد: يتصاغر، ويدق تواضعا. ويقال: هو عليه ضؤلان بالضم: أي كل. والضؤلة، بالضم، كذا في النسخ، والصواب: كتؤدة: الضعيف، النحيف الحقير. والضئيلة، كسفينة: اللهاة عن ثعلب، وأيضا: الحية الدقيقة، كما في الصحاح، وفي المحكم: حية كأنها أفعى، قال النابغة الذبياني:
  فبت كأني ساورتنـي ضـئيلة                      من الرقش في أنيابها السم ناقع ومما يستدرك عليه: قال أبو زيد: ضؤل الرجل، ككرم، ضآلة: صغر، وفال رأيه، وهو مجاز. ورجل متضائل: شخت، وقالت زينب ترثي أخاها يزيد بن الطثرية:
  فتى قد قد السيف لا متضائل                      ولا رهل لباتـه وبـآدلـه نقله الجوهري. ونسج متضائل: رقيق، قال مالك ابن نويرة:
  نعد الجياد الحو والكمت كالقنا                      وكل دلاص نسجها متضائل

  وتضاءل الشيء: إذا تقبض، وانضم بعضه إلى بعض، واستعمل أبو حنيفة التضاؤل للبقل، فقال: إن الكرنب إذا كان إلى جنب النخلة تضاءل منها، وذل، وساءت حاله. وحسبه عليه ضؤلان، إذا عيب به. والضؤولة، بالضم: الهزال، والمذلة.

##### Türkçe

**الضئيل**، **كأمير**: küçük cüsseli, ince, hakir; ayrıca: zayıf-ince; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **كالمضطئل** ikisinde de, yani hakirlikte ve zayıflıkta. **الليث** şu beyti okudu:
  Seni gördüm ey **ابن قرمة** yükseldiğin vakit                      iki **القرمين** ile birlikte, makamca **مضطئل**.
Ve **عمر** cinne dedi: “Şüphesiz ben seni **ضئيلا** **شخيتا** görüyorum.” Ve **الأحنف** hadîsinde: “Şüphesiz sen elbette **ضئيل**sin”, yani zayıf-ince, güçsüz. **الليث** dedi: **الضئيل**: şeyin zayıflığında, küçüklüğünde ve inceliğinde sıfattır. Çoğulu: **ضؤلاء**، **ككرماء**; ve **ضئال** (kesre ile); ve **ضئيلون**. Dişisi **ضئيلة**. **الجعدي** dedi:
  Ne **ضئال** ne de **عواوير** koruma                      **الخطاب** gününde yükler için renk.
Ve **ضؤل** etti, **ككرم**; **ضآلة** (olarak); ve **تضاءل** etti. **أبو خراش** dedi:
  Ve sonra bir **أضن**’dan sonra zaman beni bir vuruşla yıpratmadı ki                      bedenim ona **تضال** etsin ve kemiğim ona incelsin.
Muradı: **تضاءل**; sonra hazf etti. Ve **أبو عمرو** rivayet etti: “**تضاءل لها**”, idğam ile. Ve **ضاءل** şahsını: onu küçülttü ve hakirleştirdi; ta ki seçilmesin. **زهير** dedi:
  Biz vahşi hayvanı sürerken birden oğlanımız geldi                      sürünerek ve şahsını gizleyerek ve onu **يضائله**.
Ve **تضاءل** adam: oturarak şahsını gizledi; ve küçümsendi. Ondandır hadîs: “Şüphesiz **العرش** **إسرافيل**’in omzu üzerindedir; ve şüphesiz o, Allah korkusundan elbette **ليتضاءل** eder, ta ki **الوصع** gibi olur.” Muradı: küçülür ve tevazu olarak incelir. Ve denilir: “O, onun üzerinde **ضؤلان** (damme ile)dır”: yani hepsi. Ve **الضؤلة** (damme ile), nüshalarda böyle; doğrusu: **كتؤدة**: zayıf, ince, hakir. Ve **الضئيلة**، **كسفينة**: **ثعلب**’dan küçük dil; ayrıca: ince yılan; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المحكم**’de: sanki bir **أفعى** olan bir yılan. **النابغة الذبياني** dedi:
  Geceledim sanki bana bir **ضـئيلة** musallat olmuş                      **الرقش**’tan; dişlerinde zehir akıcı.
Ve üzerine istidrâk edilenden: **أبو زيد** dedi: Adam **ضؤل** etti, **ككرم**; **ضآلة** (olarak): küçüldü; ve görüşü bozuldu; bu mecazdır. Ve **متضائل** adam: **شخت**. Ve **زينب** kardeşi **يزيد بن الطثرية** için mersiye söylerken dedi:
  Bir delikanlı ki kılıç onu yontmuştur; **متضائل** değil                      ne de göğsü ve koltuk altları gevşek.
Onu **الجوهري** nakletti. Ve **نسج متضائل**: ince. **مالك ابن نويرة** dedi:
  Uzun boyunlu ve doru atları mızrak gibi sayarız                      ve her zırh ki dokuması **متضائل**.

Ve **تضاءل** şey: büzüldüğü ve bir kısmı bir kısmına toplandığı vakit. Ve **أبو حنيفة** **التضاؤل**’ü sebze için kullandı; şöyle dedi: “Şüphesiz **الكرنب** hurma ağacının yanında olduğu vakit ondan **تضاءل** eder, ve zelil olur, ve hâli kötüleşir.” Ve onun hesabı üzerinde **ضؤلان** vardır, onunla ayıplandığı vakit. Ve **الضؤولة** (damme ile): zayıflık ve zillet.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَؤُلَ
1 ضَؤُلَ ذ , [aor. ضَاَُ ,] (S, M, O, Msb, K,) inf. n. ضَآلَةٌ (S, M, O, Msb) and ضُؤُولَةٌ; (Msb;) and ↓ تَضَآءَلَ; (M, Msb, K;) He, or it, [accord. to the S and O app. said of a man or of a man's body, and accord. to the Msb said of a thing,] was, or became, small in body, or small, and lean: (S, O, Msb:) or small, slender, or thin, and despicable, abject, or ignominious: and also [simply] lean, or spare: (M, K:) and in like manner ↓ اِضْطَأَلَ: (M:) [or lean, or spare, and weak: or weak, small, and slender, or thin: (see the part. n., ضَئِيلٌ:)] or ضُؤُولَةٌ signifies the being lean, or emaciated; and base, abject, or despicable. (TA.) Accord. to AZ, (S, O, TA,) ضَؤُلَ, said of a man, (TA,) or ضَؤُلَ رَأْيُهُ, (S, O;) signifies He was, or became, small, or little, [in estimation,] and weak in judgment. (S, O, TA.)

ضآءل شَخْصَهُ
3 ضآءل شَخْصَهُ ذ , (M, TA,) [in the O, and in copies of the K, ضَأَلَ, but the former is the right,] He made his person small, (M, O, * K, TA,) in order that he might not appear. (TA.) Zuheyr says,
فَبَيْنَا نَذُودُ الوَحْشَ جَآءَ غُلَامُنَا
يَدِبُّ وَيُخْفِى شَخْصَهُ وَيُضَائِلُهْ
[And while we were driving the wild animals, our young man came, creeping, and hiding his person, and making it small]. (M, TA.)

تَضَآءَلَ
6 تَضَآءَلَ ذ : see 1. In a verse of Aboo-Khirásh, تَضَالَ لَهَا جِسْمِى [meaning My body became lean, or spare, by reason of it,] occurs for تَضَآءَلَ: or, as AA relates it, he said تَضَأءَل لَّهَا, with idghám. (M.) ― -b2- Also He became small, or thin; he shrank, or became contracted; (O, * TA, and Ham * pp. 653 and 658;) by reason of abasement, (TA,) or from fear: (Ham p. 658:) he hid his person, sitting, and shrank, or became contracted. (M, K, TA.) And It (a thing) shrank, became contracted, or drew itself together. (TA.) AHn has used it [in this sense] in relation to a herb, or leguminous plant. (M, TA.)

اِضْطَأَلَ
8 اِضْطَأَلَ ذ : see 1.

ضُؤُلَةٌ
ضُؤُلَةٌ ذ , (S, O, TA,) like تُوَدَةٌ, (O, TA,) in the copies of the K ضُؤْلَة, but the former is the right, (TA,) an epithet applied to a man, (S, O,) Lean, or spare: (S:) or weak, (K, TA,) lean, or spare, and despicable, abject, or ignominious. (TA.) [See also ضَئِيلٌ.]

هُوَ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ
هُوَ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ ذ , (M, K, TA,) with damm, (TA,) [in the CK, erroneously, ضَوَلانٌ,] He, or it, is a burden upon him; syn. كَلٌّ. (M, K, TA.) ― -b2- And حَسَبُهُ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ His grounds of pretension to respect, or honour, are a cause of reproach to him. (M, TA.)

ضَئِيلٌ
ضَئِيلٌ ذ (also pronounced [by some] ضِئِيلٌ, like شِعِيرٌ [for شَعِيرٌ, q. v.], Ham p. 129) Small in body, and lean; (Msb;) or so ضَئِيلُ الجِسْمِ, applied to a man: (S, O:) or small, slender, or thin, and despicable, abject, or ignominious: and also [simply] lean, or spare: and so ↓ مُضْطَئِلٌ, (M, K,) in both senses: (K:) or lean, or spare, and weak: (TA:) or weak, small, and slender, or thin: (Lth, TA:) and ↓ مُتَضَائِلٌ [likewise] signifies thin, or slender; applied to a man; syn. شَخْتٌ: (S, O, TA:) the pl. of ضَئِيلٌ is ضُؤَلَآءُ and ضِئَالٌ (M, K, TA) and ضَئِيلُونَ: (TA:) and the fem. is ضَئِيلَةٌ. (M, TA.)

ضَئِيلَةٌ
ضَئِيلَةٌ ذ fem. of ضَئِيلٌ. (M, TA.) ― -b2- Also [as a subst.] A slender serpent: (S, O, K:) or a serpent resembling the viper. (M.) ― -b3- And The لَهَاة [or uvula]. (Th, M, K.)

مُضْطَئِلٌ
مُضْطَئِلٌ ذ : see ضَئِيلٌ.

مُتَضَائِلٌ
مُتَضَائِلٌ ذ : see ضَئِيلٌ. ― -b2- It is also applied as an epithet to the weaving of a coat of mail [app. as signifying Delicate, or fine; or small, or contracted, in the rings]. (TA.)

##### Türkçe

**ضَؤُلَ**
1 **ضَؤُلَ** ذ , [muzâri‘ **ضَاَُ** ,] (S, M, O, Msb, K,) mastar ismi **ضَآلَةٌ** (S, M, O, Msb) ve **ضُؤُولَةٌ**; (Msb;) ve ↓ **تَضَآءَلَ**; (M, Msb, K;) O, yahut o (şey), [S ve O’ya göre görünüşe göre bir adam yahut bir adamın bedeni hakkında söylenir; Msb’ye göre ise bir şey hakkında söylenir,] bedence küçük oldu yahut küçükleşti; yahut küçük ve zayıf-etsiz oldu: (S, O, Msb:) yahut küçük, ince, yahut narin, ve aşağılık, zelil, yahut yüz kızartıcı oldu: ve ayrıca [sadece] zayıf-etsiz, yahut cılız oldu: (M, K:) ve bunun gibi ↓ **اِضْطَأَلَ**: (M:) [yahut zayıf-etsiz, yahut cılız, ve güçsüz oldu: yahut güçsüz, küçük, ve ince, yahut narin oldu: (ism-i fâile bak: **ضَئِيلٌ**:)] yahut **ضُؤُولَةٌ** zayıf-etsiz olmayı, yahut eriyip zayıflamayı; ve aşağı, zelil, yahut hakir olmayı ifade eder. (TA.) AZ’ye göre, (S, O, TA,) **ضَؤُلَ**, bir adam hakkında söylenince, (TA,) yahut **ضَؤُلَ رَأْيُهُ**, (S, O;) “O, yahut o (kimse), [itibar bakımından] küçük, yahut az oldu ve hükümde zayıf oldu” demektir. (S, O, TA.)

**ضآءل شَخْصَهُ**
3 **ضآءل شَخْصَهُ** ذ , (M, TA,) [O’da ve K’nın nüshalarında **ضَأَلَ**, fakat birincisi doğrudur,] O, görünmesin diye şahsını küçük yaptı. (TA.) Zuheyr der ki,
فَبَيْنَا نَذُودُ الوَحْشَ جَآءَ غُلَامُنَا
يَدِبُّ وَيُخْفِى شَخْصَهُ وَيُضَائِلُهْ
[Ve biz yaban hayvanlarını sürüp dururken, delikanlımız geldi; sürünerek, şahsını gizleyerek ve onu küçük yaparak]. (M, TA.)

**تَضَآءَلَ**
6 **تَضَآءَلَ** ذ : 1’e bak. Ebû-Hirâş’ın bir beytinde, **تَضَالَ لَهَا جِسْمِى** [mânâsı: “Bundan dolayı bedenim zayıf-etsiz yahut cılız oldu”] **تَضَآءَلَ** yerine vâki olmuştur: yahut AA’nın rivayet ettiğine göre, o **تَضَأءَل لَّهَا** dedi; idğâm ile. (M.) ― -b2- Ayrıca: O küçük oldu yahut inceldi; büzüldü yahut kasıldı; (O, * TA, ve Ham * s. 653 ve 658;) alçalmadan dolayı, (TA,) yahut korkudan: (Ham s. 658:) şahsını gizledi, oturarak, ve büzüldü yahut kasıldı. (M, K, TA.) Ve o (şey) büzüldü, kasıldı, yahut kendini topladı. (TA.) AHn onu [bu mânâda] bir ot yahut baklagil bitkisi hakkında kullanmıştır. (M, TA.)

**اِضْطَأَلَ**
8 **اِضْطَأَلَ** ذ : 1’e bak.

**ضُؤُلَةٌ**
**ضُؤُلَةٌ** ذ , (S, O, TA,) **تُوَدَةٌ** gibi, (O, TA,) K’nın nüshalarında **ضُؤْلَة**, fakat birincisi doğrudur, (TA,) bir adama nispetle kullanılan bir sıfat: (S, O,) zayıf-etsiz, yahut cılız: (S:) yahut güçsüz, (K, TA,) zayıf-etsiz, yahut cılız, ve hakir, zelil, yahut yüz kızartıcı. (TA.) [Ayrıca **ضَئِيلٌ**’e bak.]

**هُوَ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ**
**هُوَ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ** ذ , (M, K, TA,) damme ile, (TA,) [CK’da yanlış olarak **ضَوَلانٌ**,] O, yahut o (şey), onun üzerinde bir yüktür; eş anlamlısı **كَلٌّ**. (M, K, TA.) ― -b2- Ve **حَسَبُهُ عَلَيْهِ ضُؤْلَانٌ**: Onun saygı yahut şeref iddiasına dayanakları, onun için bir ayıplama sebebidir. (M, TA.)

**ضَئِيلٌ**
**ضَئِيلٌ** ذ (bazılarınca [şöyle] de telaffuz edilir: **ضِئِيلٌ**, **شِعِيرٌ** gibi [**شَعِيرٌ** yerine, bk.], Ham s. 129) Bedence küçük ve zayıf-etsiz; (Msb;) yahut **ضَئِيلُ الجِسْمِ** böyledir; bir adama nispetle: (S, O:) yahut küçük, ince, yahut narin, ve hakir, zelil, yahut yüz kızartıcı: ve ayrıca [sadece] zayıf-etsiz, yahut cılız: ve böylesi ↓ **مُضْطَئِلٌ**, (M, K,) iki mânâda da: (K:) yahut zayıf-etsiz, yahut cılız, ve güçsüz: (TA:) yahut güçsüz, küçük, ve ince, yahut narin: (Lth, TA:) ve ↓ **مُتَضَائِلٌ** [keza] ince, yahut narin demektir; bir adama nispetle; eş anlamlısı **شَخْتٌ**: (S, O, TA:) **ضَئِيلٌ**’ün çoğulu **ضُؤَلَآءُ** ve **ضِئَالٌ**’dır (M, K, TA) ve **ضَئِيلُونَ**: (TA:) ve müennesi **ضَئِيلَةٌ**’dir. (M, TA.)

**ضَئِيلَةٌ**
**ضَئِيلَةٌ** ذ **ضَئِيلٌ**’ün müennesi. (M, TA.) ― -b2- Ayrıca [isim olarak]: ince bir yılan: (S, O, K:) yahut engerek yılanına benzeyen bir yılan. (M.) ― -b3- Ve **لَهَاة** [yahut küçük dil]. (Th, M, K.)

**مُضْطَئِلٌ**
**مُضْطَئِلٌ** ذ : **ضَئِيلٌ**’e bak.

**مُتَضَائِلٌ**
**مُتَضَائِلٌ** ذ : **ضَئِيلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca zırhın dokumasına nispetle bir sıfat olarak da kullanılır [görünüşe göre “nâzik, yahut ince; yahut halkalarda küçük, yahut büzülmüş” mânâsında]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ضءل

ضَأَلَ
ضَأَلَ A ( n. ac. ضَأْل 1 ),
a.  Made himself small, crouched down.

ضَؤُلَ
ضَؤُلَ U ( n. ac. ضَالَة [ 22t ] ,  ضُؤُوْلَة [ 27t ] ),
a.  Was small, paltry.

ضَاْءَلَ
ضَاْءَلَ III ,
a.  see I .

تَضَاْءَلَ
تَضَاْءَلَ VI ,
a.  see صَؤُلَ

b.  Shrank, crouched.

ضَئِيْل
ضَئِيْل [ 25 ] , ( pl. صِئَال [ 23 ] ,

ضُؤَلَآء
ضُؤَلَآء [ 43 ] ),
a.  Small, little; thin, spare; insignificant, paltry.

ضَال
ضَال
a.  see under ضَيَلَ

##### Türkçe

**ضَأَلَ**
**ضَأَلَ** A (mastarı: **ضَأْل** 1),
a. Kendini küçük yaptı, çömeldi.

**ضَؤُلَ**
**ضَؤُلَ** U (mastarı: **ضَالَة** [ 22t ], **ضُؤُوْلَة** [ 27t ]),
a. Küçük, değersiz oldu.

**ضَاْءَلَ**
**ضَاْءَلَ** III,
a. I’e bak.

**تَضَاْءَلَ**
**تَضَاْءَلَ** VI,
a. **صَؤُلَ**’e bak.

b. Küçüldü, çömeldi.

**ضَئِيْل**
**ضَئِيْل** [ 25 ], (çoğulu: **صِئَال** [ 23 ],

**ضُؤَلَآء**
**ضُؤَلَآء** [ 43 ]),
a. Küçük, ufak; ince, zayıf; önemsiz, değersiz.

**ضَال**
**ضَال**
a. **ضَيَلَ** maddesi altında bak.
