# ضأن (ض-أ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yünlü hayvanlar

- Harfler: ض - أ - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضءن

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الضَّأْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Yünlü hayvanlar | 1 | 1 | [6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/ayet/6:143.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Kıllı hayvan
2. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sol
3. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
4. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sena yaka demektir
5. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
6. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
7. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
8. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
9. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
11. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
13. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضأن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md), [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yünlü küçükbaş hayvan, koyun ve uysal, yumuşak, gevşek tabiat |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimet olarak yaratılan ve helal kılınan temel çiftlik hayvanı çifti |
| Çekirdek Özet 3 | İnsan tabiatındaki sertlik ve yumuşaklık dengesi ile mülkiyet ve helal rızık nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir tür adı sayıp cahiliye şirk sistemindeki haram kılma ve taksimat bağlamından koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضأ | Baskı altında yayılma, yumuşak biçimde çoğalma veya gevşeme eğilimi; nitekim [ضنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3.md) kökünde doğurma ve dölün çokluğu anlamı belirgindir | ن | Yayılma ve çoğalma eğilimine süreklilik, bedensel yumuşaklık ve yün örtüsü ile karakterize olan müstakil bir tür hüviyeti kazandırılmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya yan yatmış beden; sıkışma, yere yakınlık ve bastırma | Yere yakın, uysal, direnç göstermeyen ve yumuşak gövde yapısını simgeler |
| أ | Öküz başı; güç, önderlik, biyolojik canlılık ve başlangıç | Hayvani canlılığı, üreme gücünü ve türün somut beden varlığını ifade eder |
| ن | Filiz veya balık; süreklilik, hareket ve türeyiş | Dölün devamlılığını, yumuşak yapının sürekliliğini ve yün örtüsünün uzamasını temsil eder |
| ضأن | Sıkışıp yayılan yumuşak bedenin canlı bir türeyişle süreklilik kazanması | Dış etkilere direnç göstermeyen, yumuşak, yünlü, uysal ve insan denetimine tam açık koyun cinsi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yünlü küçükbaş hayvan (koyun). Karşıtı olan sert ve kıllı keçiden ([معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md)) yün örtüsü, uysallığı ve bedeninin gevşek yumuşaklığı ile ayrılır. Mecazen gevşek karınlı veya yumuşak huylu insan için de kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Humeyd b. Sevr el-Hilâlî bir beytinde koyun derisinden yapılmış yayık tulumunu nitelemek üzere bu kökü kullanmıştır: وجاءت بضئني كأن دويه / ترنم رعد جاوبته الرواعد |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde koyun cinsinin ayrıştırılması ve güdülmesi bağlamında darbımesel olarak yer almıştır: إضأن ضأنك وامعز معزك (Koyunlarını koyun olarak ayır, keçilerini de keçi olarak ayır). Ayrıca yumuşak mizaçlı ve zayıf kimseler için رجل ضائن denilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde ضأن kökü, yünlü küçükbaş hayvanı (koyun, sürü) adlandıran en eski ve yaygın ortak miras sözcüklerden biridir. Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde kök düzenli ses denklikleriyle korunmuştur. İbranicede sürü ve özellikle koyun-keçi sürüsü anlamına gelen צֹאן (ṣōn), Süryanicede ve Ârâmîcede yine davar ve koyun sürüsü anlamındaki ܥܳܢܳܐ / צאנא (ʿānā / ṣānā) biçimleri doğrudan bu kökün soydaşlarıdır. Akadcada ise şeriat ve ekonomi metinlerinde sürüyü ifade eden ṣēnu(m) kelimesi aynı morfolojik çekirdeği temsil eder. Kökün Sami ortak mirasındaki ilksel semantik matrisi, ehlileştirilmiş, kendiliğinden savunması zayıf, güdülmeye ve yünü için yetiştirilmeye muhtaç uysal sürüyü tanımlamasıdır. Arapçada kelime hemze ile telaffuz edilerek korunmuş, kabile lehçelerinde yumuşatılarak [ضين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%86.md) veya [ضين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%86.md) biçimlerine de uğramıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضأن kökünden türeyen ضائنة ve أَضْأَنَ | Koyun sahibi olmak, koyun sürüsü çoğalmak ve yumuşak mizaçlı olmak yönünde iç türetimler mevcuttur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צֹאן (ṣōn), Akadca ṣēnu(m), Süryanice ܥܳܢܳܐ (ʿānā) | Tüm temel Sami dillerinde sürü ve koyun türünü adlandıran ortak Proto-Semitik sözcük mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Antik Mısır ve Berberi dillerinde küçükbaş hayvan adlandırmaları | Afro-Asyatik katmanda küçükbaş hayvan ve otlatma terimleriyle ortak kök ihtimali bulunsa da doğrudan fonetik denkliği sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضأن | Anlamlı | Yünlü davar, koyun, yumuşaklık | Yün sahibi küçükbaş hayvan türü ve mecazen gevşeklik | Kur'an'da geçer, hedef köktür |
| [ضنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3.md) | Anlamlı | Doğurmak, çok yavru yapmak | Canlının dölünün çoğalması ve gizlendiği yerden çıkması | Kur'an'da geçmez; hedef kökle üretkenlik yönünden ilişkilidir |
| [أضن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [أنض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B6.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |
| نضأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |
| نأض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök teşkil etmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضأن | Merkez | Küçükbaş ehil hayvan | Özellikle yünlü, yumuşak gövdeli ve uysal koyun türünü ifade eder | Beden yapısındaki gevşeklik ve yumuşaklık esastır |
| [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) | Komşu | Küçükbaş hayvan sürüsü | Tür ayrımı gözetmeksizin koyun ve keçinin tamamını ve elde edilen ganimet niteliğindeki faydayı içerir | Mülkiyet ve kazanç boyutu öne çıkar |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Çiftlik hayvanları (en'âm) | Deve, sığır, koyun ve keçiyi içine alan genel nimet ve otlayan hayvan cinsi | İlahi lütuf ve ekonomik genel sınıflandırmadır |
| [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) | Komşu | Dilsiz hayvan cinsi (behîme) | Hayvanların konuşma yetisinden yoksun oluşunu ve genel biyolojik sınıfını anlatır | Anlama ve idrak dışılığı ifade eder |
| [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) | Zıt | Kıllı küçükbaş hayvan (keçi) | Sert kıllı, dik başlı, çevik, tırmanıcı ve sert tabiatlı keçi türünü bildirir | ضأن kökünün fiziksel ve mizaci tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضأن | Koyun, yünlü davar | Yünlü, yumuşak yapılı küçükbaş hayvan cinsi | Kesin |
| Latince | Ovis, aries | Koyun, koç | Biyolojik tür olarak koyunu karşılar; Arapçadaki gevşeklik ve yumuşaklık tabiatı nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Sheep, ovine | Koyun, koyun türü | Yünlü küçükbaş türünü tam karşılar; uysallık çağrışımı taşır fakat kökün bedensel yumuşaklık türevlerini içermez | Güçlü |
| Almanca | Schaf | Koyun | Biyolojik koyun türünü ve sürü hayvanını karşılar; etimolojik olarak yün ve uysallıkla örtüşür | Güçlü |
| Fransızca | Ovin, mouton | Koyun, davar | Evcil küçükbaş yünlü hayvanı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الضَّأْن | Koyun türü (erkek ve dişi çifti) | Cahiliye putperestlerinin hayvanlar üzerinde kurduğu keyfi haram ve helal tabularının çürütülmesi bağlamında, ilahi rızık nizamının somut bir unsuru olarak zikredilir (En'âm [6:143](https://lisan.digital/tr/ayet/6:143.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeriat koyma yetkisi (teşri) | Müşriklerin kendi hevalarıyla koyun türünün dişisini veya erkeğini haram kılmalarının batıllığı ve ilahi vahye isnadının reddi | Yaratılışın aslen mubahlığı ve haram kılma yetkisinin yalnızca Allah'a ait olması |
| Fıkıh | Zekât, kurban ve hedy hükümleri | Zekâta tabi hayvan nisabı, kurban edilecek koyunda yaş şartı (ceza' ve seniy) ve adak ahkâmı | Yünlü küçükbaşın iktisadi ve ibadi bir mükellefiyet nesnesi olarak kesin tanımlanması |
| Tefsir | Sekiz çift hayvanın (ezvâc) izahı | Ayette geçen sekiz eşten koyun çiftinin erkek ve dişisinin insanın tasarrufuna verilmiş rızık oluşu | Cahiliye tabularının ontolojik ve mantıksal tutarsızlığının deşifre edilmesi |
| Hadis | Sürü idaresi ve mizaç analizi | Peygamberlerin çobanlık tecrübesi, koyun sahiplerindeki vakar ve sekinet ile deve sahiplerindeki kabalık mukayesesi | Koyun güdenlerde uysallık, tevazu ve yumuşak huyluluğun gelişmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşri ve tevhid nizamı | İlahi rızık ve ibadet vasıtası | Keyfi tabuları geçersiz kılma | Allah'ın helal kıldığı koyun türünü kutsallaştırarak veya tabulaştırarak haram saymanın şirke dayalı mantığını iptal eder | Kesin |
| İlmi | Biyolojik ve zoolojik sınıflandırma | Ehlileşmiş yünlü memeli türü | Karşıt kutbuyla cins ayrımı | Koyun (ضأن) ile keçi ([معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md)) arasındaki morfolojik, anatomik ve davranışsal farkları belirler | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki egemenlik ve yetki | Teşri otoritesinin tekeliyeti | Toplumsal hiyerarşiyi kırma | Kabile reislerinin veya din adamlarının hayvanlar üzerinde helal-haram belirleme siyasetini reddederek norm koyma hakkını tevhide bağlar | Güçlü |
| İktisadi | Temel küçükbaş hayvancılık sermayesi | Yün, et, süt ve deri kaynağı | Temel geçim ve servet üretimi | Göçebe ve yerleşik ekonomilerde zekâtın matrahını ve sürdürülebilir gıda nizamını kurar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük elastikiyet modülü ve sönümleme katsayısı | Dış kuvvet ve baskı karşısında rijit bir direnç göstermeyip gerilimi emen, yumuşak ve esnek kütle davranışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif uyumlanma ve kolektif sürü davranışı | Bireysel direniş yerine toplumsal normlara ve yönlendirici otoriteye dirençsizce uyum gösteren yumuşak toplumsal katman | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğü sadece sıradan bir çiftlik hayvanı ve et-süt maddesi sayıp, Kur'an'ın müşrik zihniyetini çürütürken kullandığı ontolojik zıtlık ve teşri eksenini görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ضأن ve [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) zıtlığı üzerinden erkeğin, dişinin ve ana rahminde taşınan ceninin rızık olarak insana sunulduğunu, mülkiyetin ve tasarrufun sadece ilahi meşruiyet dairesinde helal olduğunu kavrama |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki mantıksal sorgulamayı (Allah hangisini haram kıldı: İki erkeği mi, iki dişiyi mi, yoksa dişilerin rahimlerinin kuşattığını mı?) anlamsız bir biyolojik detay sayarak vahyin hurafeleri yok eden diyalektik gücünü ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ilahi nimetleri ve mülkiyet alanını insan hevasına ve kabilevi tabulara bırakmadığını; helal ve haram sınırlarının somut yaratılış gerçekliğine dayandığını gösterdiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En'âm suresinde yer alan ve cahiliye Araplarının bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi uydurma yasaklarla hayvanları kendilerine haram kıldıkları bâtıl dini pratikleri eleştiren ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Din adına keyfi yasak koyma eğilimini, din adamı veya yönetici sınıfın rızıkları haramlaştırma yetkisine sahip olduğu zannını ve yaratılmışların meşru kullanım alanını daraltan zihniyeti düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yünlü örtüye sahip, bedeni yumuşak ve gevşek, uysal küçükbaş hayvan (koyun).
- Soyut anlam: Dış etkilere karşı sert direnç göstermeyen, yönlendirilmeye açık yumuşaklık ve insanın istifadesine sunulmuş meşru rızık boyutu.
- Sistematik karşılık: İlahî yaratılış düzeninde helal kılınmış, şirk düzeninin keyfi haram tabularını bozan iktisadi ve teşrii temel nimet birimi.
- LaTeX modeli: $$R(s) = \{ (m, f) \mid \Delta(m, f) = 0 \land H(m, f) = \emptyset \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $s$ koyun türünü temsil eder. $R(s)$ bu türün erkek ($m$) ve dişi ($f$) çiftlerinden oluşan meşru rızık kümesidir. $\Delta(m, f) = 0$ ifadesi, yaratılış ve cevher bakımından erkeğin dişiye veya dişinin erkeğe ontolojik bir haramlık farkı oluşturmadığını simgeler. $H(m, f) = \emptyset$ ise ilahi vahiyde bu cinslerin hiçbirine yönelik keyfi bir haramlık atfının bulunmadığını, müşriklerin tabularının hükümsüz boş küme olduğunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D9%86/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/ayet/6:143.md) — الضَّأْنِ

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Sekiz çift; koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram kıldı? Eğer sadıklardan iseniz; bana bilgiye dayanarak haber verin.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا ألقاه.
ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها، ومنه قول امرئ القيس:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ
ونَضَوْتُ وانتَضيتُه: واستَخْرَجْتُه من غِمدِه.
والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ: تخرُج من بينِها.
ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال: تخرُجُ منها.
ونَضَا السَّهْمُ أي مَضَى، قال رؤبة: ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي والنِّضْوُ من الابِل: الذي قد أنْضَته الأسفار أي هَزَلَتْه، والأنْثَى نِضْوةٌ.
والمُنْضي: الذي صارَ بعيره نِضْواً وقد أنْضاه السَّفَرُ.
وسَهْمٌ نِضْوٌ اذا فَسَدَ من كثرة ما رُمِيَ به حتى أخلَقَ.
نضي:
نَضِيُّ السَّهْمِ: قِدْحُه، وهو ما جاوَزَ من السَّهْمِ الرِّيشَ الى النَّصْل، وقال الأعشى: فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه ويقال: النَّضِيُّ الذي لم يُرَشْ من السهام ولم يُزَجَّ.
ونَضِيُّ الرُّمْحِ: ما فَوقَ المِقبَض من صدره، وأنشد:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ
ويقال: النَّضِيُّ الذي قد خَلقَ من الرِّماح والسِّهام.
ضني:
ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً اذا كان به مَرَضٌ مُخامِرٌ، كلَّما ظنَّ أنَّه بَرَأ نُكِسَ، قال:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه
وقد أضْناهُ المَرَضُ إِضناءً.
وَضَنِيتُ: دَوِيتُ.
ضنأ:
ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً اذا نَفَثَتْ في الوَلَد أي كَثُرَ وَلَدُها.
وهي الضانئةُ أي كَثُر ضِنْؤهُا، أي ولدها، وكذلك الماشية اذا كَثُرَ نِتاجُها.
وضِنْءُ كلِّ شيءٍ نَسْلُه.
ضأن:
والضَّئين: الضَّأْنَ، الواحدة ضائنة، والأَضؤُن على أفعُل، أقلّ العَدَد.
ورجلٌ ضائِنٌ أي ليِّنٌ كأنّه نَعْجةٌ، ويقال: هو الذي لا يزالُ حَسَنَ الجِسم، قليلَ الطُّعْم.
ورجلٌ ضائِنٌ: في خَلْقِه استِرخاء.
وهو مِضْئانُ الخَلْق، ونقيضه ما عِزُ الخَلْقِ.
وضن:
الوَضينُ: بطانُ البعير اذا كان مَنْسُوجاً بَعضُه في بعض، يكونُ من السُّيُور، وهو فَعيل في موضع مفعُول، وجمعُه أوضِنة، قال: إليكَ تَعْدو قَلِقاً وضينُها مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها والوَضْنُ: نَسْجُ السَّريرِ وشِبْهه بالجَوْهَر والثِّياب، فهو مَوْضُونٌ، وقوله تعالى: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" أي مَنُسوجَةٍ بالدُّررّ بعضُها في بعضٍ مضاعَفٍ.
نوض:
النَّوْضُ: وُصْلة ما بين العَجُزِ والمَتْن. ولكُلِّ امرأةٍ نَوْضان، وهما لَحْمتانِ مُنْتَبِرتانِ مُكْتَنِفَتا قَطَنِها، يعني وَسَطَ الوَرِكِ، قال رؤبة: إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ والنَّوْضُ: الحَرَكة كالتَّذَبْذُبِ والتَّعَثْكُلِ، وناضَ ينُوضُ نَوْضاً.
أنض:
لَحْمٌ أَنيضٌ: بقي فيه نُهُوءَةٌ، أيْ لم يَنْضَجْ.
وآنَضتُه إِيناضاً أي أنضَجْتُه فنَضِجَ، واللازم أَنُضَ أناضةً فهو أنيض، قال زهير:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

##### Türkçe

باب **الضاد** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ض و**، **ن ض ي**، **ض ن ي**، **ض ن أ**، **ض أ ن**، **و ض ن**، **ن و ض**، **أ ض ن** kullanımdadırlar.

**نضو**:
**نضَا الحِنّاءُ** **ينْضُو** عن **اللِّحْيَةِ** اذا ذَهَبَ لونُه: kınanın rengi gittiğinde sakaldan sıyrılıp gitmesi.
Ve **نُضاوَة الحِنّاء**: el ve saçta rengi gittikten sonra boyadan alınan şeydir. Ve **كُثَيِّر** **عَزَّةَ**’ye hitap ederek dedi ki:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ

Ve **نَضَا الثوبُ** عن نفسِه **الصِّبْغَ** اذا ألقاه: elbisenin, onu attığında boyayı kendinden sıyırıp atması.
Ve **نَضَتِ المرأة** ثوبها عن نفسها: kadın elbisesini kendinden çıkardı; ve ondan **امرئ القيس**’in sözü:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ

Ve **نَضَوْتُ** ve **انتَضيتُه**: onu kınından çıkardım.
Ve **الدّابَّةُ** **تَنْضُو** **الدَّوابَّ**: onların arasından çıkar.
Ve **رَمْلةٌ** **تَنْضُو** سائر **الرِّمال**: onlardan çıkar.
Ve **نَضَا السَّهْمُ** أي مَضَى: ok geçti (yürüdü); **رؤبة** dedi ki:
ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي		نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي

Ve **النِّضْوُ** من **الابِل**: seferlerin onu **أنْضَته** (yani) onu zayıflattığı (devenin) kendisi; dişisi **نِضْوةٌ**’dir.
Ve **المُنْضي**: devesi **نِضْواً** olmuş kimse; sefer onu **أنْضاه**.
Ve **سَهْمٌ نِضْوٌ**: çok atılmaktan bozulup eskidiğinde.

**نضي**:
**نَضِيُّ السَّهْمِ**: onun çubuğu; ve o, okun tüyden uca kadar olan kısmıdır. Ve **الأعشى** dedi ki:
فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه

Ve denir ki: **النَّضِيُّ**: oklardan tüylenmemiş ve yivlenmemiş olan.
Ve **نَضِيُّ الرُّمْحِ**: göğsünden tutma yerinin üstündeki kısım; ve şu beyit okunmuştur:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ

Ve denir ki: **النَّضِيُّ**: mızraklardan ve oklardan eskimiş olan.

**ضني**:
**ضَنِيَ الرجلُ** **ضَنىً** شديداً: onda yerleşik bir hastalık olduğunda; her ne zaman iyileştiğini sansa tersine çevrilir (yeniden nükseder). Dedi ki:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه

Ve hastalık onu **أضْناهُ** **إِضناءً** (yani) onu bitkin düşürdü.
Ve **وَضَنِيتُ**: hastalandım.

**ضنأ**:
**ضَنَأَتِ المرأةُ** **تَضْنَأُ** **ضَنْأً** ve **ضُنُوءاً**: çocuğa üflediğinde; yani çocuğu çoğaldığında.
Ve o **الضانئةُ**’dir: yani **ضِنْؤهُا** çoğaldı; yani çocuğu; aynı şekilde hayvanlar da doğumları çoğaldığında.
Ve her şeyin **ضِنْءُ**: onun neslidir.

**ضأن**:
Ve **الضَّئين**: **الضَّأْنَ**; bir tanesi **ضائنة**; ve **الأَضؤُن** **أفعُل** vezninde, sayıca daha azdır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yani yumuşak; sanki o bir koyundur. Ve denir ki: o, bedeni daima güzel olan, yemeği az olandır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yaratılışında gevşeklik vardır.
Ve o, yaratılışça **مِضْئانُ الخَلْق**’tır; onun zıddı ise yaratılışça keçi olan kimsedir.

**وضن**:
**الوَضينُ**: devenin altlığı; eğer bir kısmı bir kısmına dokunmuş ise; kayışlardan olur; ve o, **فعيل** vezninde **مفعُول** yerindedir; çoğulu **أوضِنة**’dir. Dedi ki:
إليكَ تَعْدو قَلِقاً		وضينُها مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها

Ve **الوَضْنُ**: sedirin ve benzerinin cevher ve elbiselerle dokunmasıdır; o halde o **مَوْضُونٌ**’dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" yani incilerle, bir kısmı bir kısmına (geçirilmiş) kat kat dokunmuş.

**نوض**:
**النَّوْضُ**: kuyruk sokumu ile sırt arasındaki bağlantı. Ve her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır; ve onlar, onun kalçasının pamuğunu kuşatan iki kabarık et parçasıdır; yani kalçanın ortası. **رؤبة** dedi ki:
إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ		جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ

Ve **النَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme gibi harekettir; ve **ناضَ** **ينُوضُ** **نَوْضاً**.

**أنض**:
**لَحْمٌ أَنيضٌ**: onda bir **نُهُوءَةٌ** kaldı; yani pişmedi.
Ve **آنَضتُه** **إِيناضاً**: yani onu pişirdim de pişti; ve lâzımı **أَنُضَ** **أناضةً**; o halde o **أنيض**’dir. **زهير** dedi ki:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضائِنُ: خلاف الماعز، والجمع الضَأنُ وضَأَنٌ أيضاً، وقد يجمع على ضَئِينٍ، والأنثى ضائِنَةٌ، والجمع ضوائِنُ. وأَضْأَنَ الرجل: كثُر ضَأْنُهُ.

##### Türkçe

**الضائِنُ**: keçinin zıddı; çoğulu **الضَأنُ** ve ayrıca **ضَأَنٌ**’dır; **ضَئِينٍ** üzere de çoğul yapılabilir. Dişisi **ضائِنَةٌ**’dir; çoğulu **ضوائِنُ**’dur. Ve **أَضْأَنَ** adam: onun **ضَأْنُهُ** çoğaldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ( و ا ي ء )
ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض .
ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً .
سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم .
وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو المُضْنَى من
المرض .
وقومٌ ضَنًى ، أي : ذوو ضَنًى ، وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوو عَدْل .
وقال : تَضَنَّى الرجلُ : إذا تمارَض . وأَضنَى : إذا لَزِم الفِراشَ ، من الضَّنَى .
ويقال : رجلٌ ضَنِ ، ورجلان ضَنِيَان ، وامرأة ضَنِيَة ، وقوم أَضناءٌ .
ويقال : أضناه المَرَضُ وأنضَاه بمعنًى واحد .
ضنأ : قال أبو زيد : ضنأَتِ المرأةُ ضَنّاً وضُنُوءاً : إذا وَلَدَتْ .
وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الضَّنْءُ : الوَلَد ، مهموز ساكن النون ، وقد يقال له : الضِّنء .
قال : وقال الأُمَوِيّ : قال أبو المفضّل أعرابيٌّ من بني سَلامة من بني أسد قال : الضَّنْءُ : الولد ، والضِّنْءُ : الأصل ، وأنشد :
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
أراد ابن هاجَر ، وهو إسماعيل .
الليث : ضنَتِ المرأةُ تضْنُو : إذا كثُر ولدُها ، وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : وهي الضّانية .
ويقال : ضَنَأتِ الماشيةُ : إذا كثُر نِتاجُها قال : وضِنْءُ كلّ شيء : نَسْلُه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : امرأةٌ ضانئة وماشية ، معناهما أن يَكثُر ولدُهما ، وقد ضَنَتْ تَضْنُو ضَناءً ، وضَنأَتْ تضنُو ضَنْأً مهموز .
رَوَى شَمِر عن أبي عُبَيد فيما قرأْتُ على الإياديّ : اضطَبَأْتُ منه : استحيَيْتُ ، رواه بالياء عن الأُمَويّ .
وأَخبَرني الإياديّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : إنما هو اضْطَنَأْتُ بالنّون ؛ وأَنشَد :
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل
وأخبَرَني أبو المفضّل عن الحرّاني عن ابن السّكيت أنّه أنشَده :
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
قال : والتَّزاؤُك : الاستحياء . آرِم ، أي : يُواصِل ، لا يَفْطأُه ، أي : لا يَقهَره .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضُّنَى : الأَوْلاد . قال : والضِّنَى بالكسر : الأوجاعُ المُخِيفة .
وقال ابن دُرَيد في كتاب ( الجَمْهرة ) : قعد فلان مَقعَد ضُنْأةٍ ، أي : مَقعَد ضَرورة ، ومعناه الأَنفَة .
قلت أنا : أحسَب قولَ ابن دُرَيد من الاضطِناء ، وهو الاستحياء .
ضأن ضون : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضّانةُ غيرُ مهموز : البُرَةُ التي يُبْرَى بها البَعِيرُ ؛ ذكرها غيرُ واحد منهم .
وقال ابن الأعرابي : التّضَوُّن : كثرةُ الوَلَد . قال : والضَّوْن : الإنْفَحة .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الضَّيْوَنُ : الهِرُّ ، وجمعُه الضَّيَاوِن .
ومن مَهموزِه : الضَّأْنُ والضَّأَن ؛ مثلُ المَعْز والمَعَز ، وتُجمع ضَئِيناً .
وقال الليث : الضَّأْن : ذواتُ الأصْواف من الغَنَم ؛ ويقال للواحدة : ضائنة ، ورَجلٌ ضائن ؛ قال بعضُهم : هو اللّيّن كأَنَّهُ لَفْجة . وقال آخَرُ : هو الذي لا يزال حسنَ الجِسْم قليلَ الطُّعْم .
ويقال : رَمْلةٌ ضائنة ، وهي البيضاءُ العَرِيضة ، وقال الجَعْدِيّ :
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا
ويقال : اضْأَنْ ضَأْنَك ، وامْعَزْ مَعْزَك ، أي : اعْزِل ذا مِنْ ذَا . وقد ضأَنْتُها : إذا عزلتَها .
وقال محمد بن حَبيب : قال ابن الأعرابيّ : رجلٌ ضائنٌ : إذا كان ضعيفاً ، ورجلٌ ماعِزٌ : إذا كان حازماً مانعاً ما وراءَه .
قال : والضِّئنِيّ : السِّقاءُ الذي يُمخَض به الرائبُ يسمَّى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضَّأْن .
وقال حُمَيْدُ بن ثَوْر :
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ
وضن : سَلَمة عن الفرّاء قال : الميضَانة : القُفّة ، وهي المَرْجُونة والقَفْعة ، وأنشد :
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
قال : حَنّ وهَنّ ، أي : بكى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ( الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ ) ( الواقعة : 15 ) .
قال الفرّاء : الموْضُونةُ : المَنْسُوجةُ ، وإنما سَمّت العربُ وَضينَ الناقةِ وَضِيناً لأنه منسوج .
ويقال : وضَنَ فلانٌ الحجر والآجُر بعضُه فوق بعضٍ : إذا أشْرَجه : فهو مَوْضون .
وقال الليث : الوَضْن : نسجُ السَّرِيرِ وأشباهِه بالجوهر والثياب ، وهو مَوْضُونٌ .
قال : والوَضِينُ : البِطَانُ العَرِيض .
وقال حُميد بن ثوْر :
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
المسمَّمُ : المزيَّنُ بالسُّموم ، وهي خَرَزٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّوَضُّن : التّحبُّبُ . والتوَضُّنُ : التذَلُّلُ . والوُضْنَةُ : الكرسيُّ المنسوجُ .
وقال شَمِر : المَوْضونةُ : الدِّرْعُ المَنْسوجة .
وقال بعضهم : دِرْعٌ مَوْضونةٌ : مُقاربةُ
النَّسْج مثل الموضُونة .
وقال رجل من العرب لامرأته : ضِنِيه يَعني مَتاعَ بيتها أي : قارِبي بعضَه من بعض .
وقيل : الوَضْنُ : النَّضْد ، يقال : وَضَن متاعَه بعضَه فوق بعض .
نوض : قال ابن المظفَّر : النَّوْضُ : وُصْلةُ ما بين العَجُز والمَتْن . ولكل امرأة نَوْضان : وهما لَحْمتان مُنتبِرَتانُ مُكتنفتا قَطَنها ، يعني وَسَط الوَرِك ، وقال رُؤبة :
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
قال : والنَّوْضُ : شِبْه التَّذَبْذُب والتَّعَثْكُل ، يقال : ناضَ يَنُوض نَوْضاً .
وقال أبو عمرو : الأنواضُ : مدافع الماء ، وقال رؤبة :
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ
وقال ابن الأعرابي : الأنواضُ : الأوْدية ، واحدها نَوْض .
ورَوَى أبو العبّاس عنه أنه قال : النَّوْضُ : الحركة ، والتَّفَرّض . والنَّوْضُ : العُصْعُص .
وقال الكسائي : العَرَب تُبدِل من الصاد ضاداً ، فتقول : ما لَكَ مِن هذا مناض ، أي : مناص .
وقال أبو الحسن اللّحياني : يقال : فلان ما يَنُوض لحاجةٍ ، وما يَقدِر أن يَنُوص ، أي : يتحرك لشيء .
وقد ناضَ وناصَ مَناضاً ومَناصاً : إذا ذَهب في الأرض .
وقال ابن الأعرابي : نوّضْتُ الثوبَ بالصِّبغ تَنْويضاً ، أي : ضرّجْته . وأَنشدَ في صِفَة الأسد :
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
أي : مُضَرَّج . أخبرني به المنذري عن أبي العبّاس أحمد بن يحيى عنه .
أبو تراب عن أبي سعيد البغدادي قال : الأنْوَاضُ والأنْواطُ واحد ، وهي ما نُوِّط على الإبل إذا أُوقِرَتْ ، وقال رُؤْبة :
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
أنض : أبو عُبَيد عن أبي زيد : أنَضْت اللحمَ إيناضاً : إذا شَوَيْتَه ولم تُنْضِجْه .
وقال الليث : لحمٌ أَنِيض : فيه نُهُوأةٌ ، وقال زُهَير :
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
وقد أَنُض أَناضَةٌ فهو أَنِيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الإناضُ : إدْراكُ النَّخْل ، ومنه قولُ لَبيد :
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
ويُروَى : وأنِيض .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : إذا أَدْرَك حَمْلُ النَّخْلةِ فهو الإناض .
نضا : قال الليث : نَضَا الحِنّاءُ يَنْضُو عن اللّحية ، أي : خَرَج وذَهب عنه .
ونُضَاوةُ الحِنّاء : ما يؤخذ من الخِضاب ما يَذهبُ لونُه في اليَد والشَّعْر . وقال كُثيّر يخاطب عَزّة :
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغ : إذا أَلقاه .
ونَضَت المرأةُ ثَوْبها عن نفسِها ، ومنه قول امرىء القيس :
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والدّابةُ تنضو الدّوابَّ : إذا خرجتْ من بينها .
ورملةٌ تنضو الرِّمال فهي تَخرُج منها .
ونَضَا السهم ، أي : مَضَى .
وقال رُؤبة :
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي
الحراني عن ابن السكّيت : نَضَوْتُ ثيابي عنّي : إذا ألقيتها عنك .
وقد نَضَوْتُ الجُلَّ عن الفرس نَضْواً ، وقد نضا خِضابُه يَنْضو نَضْواً .
ونَضَا الفَرسُ الخيلَ يَنْضوها : إذا تَقدَّمها وانْسَلَخَ منها . والنِّضْو : البعير المهزول وجمعه أنضاء ، والأنثى نِضْوَة . ويقال لأَنْضاء الإبل : نِضْوان أيضاً .
ويقال : أَنْضى وجه الرجل ، ونَضَا على كذا وكذا : إذا أَخْلَق .
وقال اللّيْثُ : المُنْضِي : الرجل الّذي صار بعيرُه نِضْواً ، وقد أَنْضاه السَّفر .
وانتضَى السيفَ : إذا استلَّه من غِمْده . ونَضَا سَيْفَه : إذا سَلَّه . وسَهْمٌ نِضْوٌ : إذا فَسَد من كَثْرَة ما رُميَ به حتى أَخلَق ، ونَضِيٌّ السَّهْمِ : قِدْحُه ، وهو ما جَاوزَ من السّهم الرِّيشَ إلى النَّصْل ، وقال الأعشى :
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ
ونَضِيُّ الرُّمْح : ما فوقَ المَقْبِض مِن صدرِه ، وأَنشدَ :
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، أوّلُ ما يكون القِدْح قبل أن يُعمَل : نَضِيٌّ ، فإن نُحِت فهو مَخْشوب وخَشِيب ، فإذا لُيِّن فهو مُخلَّق .
قال : وقال أبو عَمْرو : النَّضِيُّ : نَصْلُ السَّهْم .
قلتُ : وقولُ الأعشى يحقِّق قولَ أبي عمرو . وقال ابن دُريد : نَضِيُّ العُنُق :
عَظْمُه ، ونَضِيُّ السَّهم : عُودُه قبلَ أن يُراشَ .
وقال أبو عُبَيدة : نَضَا الفَرَسُ يَنْضُو نُضُوّاً : إذا أَدْلى فأَخرَج جُرْدانَه .
قال : واسمُ الجُرْدان : النَّضِيُّ . ويقال : نَضَا فلانٌ موضعَ كذا يَنْضُوه : إذا جاوَزَه وخَلَّفه نيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : النَّيْضُ بالياء : ضَرَبان العِرْق مِثْلُ النَّبْض سواء .

##### Türkçe

ض ن ( و ا ي ء )
**ضني** ، **ضنأ** ، **ضأن** ، **ضون** ، **وضن** ، **نضا** ، **نوض** ، **أنض** .

**ضني** : ve Leys dedi: **ضَنِي** adam **يَضْنَى** **ضَنًى** şiddetli: onda karışıp yerleşen bir hastalık bulunduğu zaman; ve her ne zaman iyileştiğini zannetse tersine çevrilir (yeniden nükseder); hastalık onu **أضناه** **إضْنَاءً** (iyice zayıf düşürmüştür).

Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **رجلٌ ضَنًى** ve **دَنف**; ve **قَومٌ ضَنًى**; yani: **ذوُو ضنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ**: **ذَوُو عَدْل**; ve **صَوْمٌ** ve **نَوْم**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل ضنًى**; ve **امرأة ضَنًى**; ve **قومٌ ضَنًى**; ve o, hastalıktan **المُضْنَى**’dır.

Ve **قومٌ ضَنًى**; yani: **ذوو ضَنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ ذَوو عَدْل**.

Ve dedi: **تَضَنَّى** adam: hastalık taslar ise. Ve **أَضنَى**: yataktan ayrılmayıp ona yapışırsa; **الضَّنَى**’dan.

Ve denir: **رجلٌ ضَنِ**; ve iki adam **ضَنِيَان**; ve bir kadın **ضَنِيَة**; ve bir kavim **أَضناءٌ**.

Ve denir: hastalık onu **أضناه** ve **أنضَاه**; tek bir mânâ ile.

**ضنأ** : Ebû Zeyd dedi: kadın **ضنأَت** **ضَنّاً** ve **ضُنُوءاً**: doğurduğu zaman.

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; hemzeli, **النون** sâkin; ve ona denilebilir: **الضِّنء**.

Dedi: ve Ümevî dedi: Ebû’l-Mufaddal—Benî Selâme’den, Benî Esed’den bir a‘râbî—dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; ve **الضِّنْءُ**: asıl; ve inşâd etti:
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
İbn Hâcer’i kastetti; o da İsmâ‘îl’dir.

Leys: kadın **ضنَت** **تضْنُو**: çocuğu çok olduğu zaman. Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: ve o, **الضّانية**’dir.

Ve denir: davar **ضَنَأت**: yavrulaması çok olduğu zaman. Dedi: ve her şeyin **ضِنْءُ**’ü: onun neslidir.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **امرأةٌ ضانئة** ve (bir) davar; ikisinin mânâsı: ikisinin çocuğunun çok olmasıdır. Ve (kadın) **ضَنَت** **تَضْنُو** **ضَناءً**; ve **ضَنأَت** **تضنُو** **ضَنْأً** hemzeli.

Şemir, Ebû ‘Ubeyd’den—İyâdî’ye okuduğum şeyde—rivayet etti: **اضطَبَأْتُ** ondan: utandım; onu Ümevî’den **الياء** ile rivayet etti.

Ve İyâdî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: ancak o **اضْطَنَأْتُ**’tur, **النّون** ile. Ve inşâd etti:
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل

Ve Ebû’l-Mufaddal bana Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o ona inşâd etti:
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
Dedi: ve **التَّزاؤُك**: utanma. **آرِم**: yani: sürdürür. **لا يَفْطأُه**: yani: onu yenemez.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الضُّنَى**: çocuklar. Dedi: ve kesre ile **الضِّنَى**: korkutucu ağrılar.

İbn Düreyd, ( **الجَمْهرة** ) kitabında dedi: falan kimse **مَقعَد ضُنْأةٍ** oturdu; yani: zaruret oturuşu. Ve mânâsı: **الأَنفَة**.

Ben dedim: İbn Düreyd’in sözünü **الاضطِناء**’dan sayarım; o da utanmadır.

**ضأن ضون** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: hemzesiz **الضّانةُ**: devenin onunla tıraşlandığı **البُرَةُ**; onlardan birden fazlası onu zikretti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **التّضَوُّن**: çocuğun çokluğu. Dedi: ve **الضَّوْن**: **الإنْفَحة**.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الضَّيْوَنُ**: kedi; çoğulu **الضَّيَاوِن**.

Onun hemzelisinden: **الضَّأْنُ** ve **الضَّأَن**; **المَعْز** ve **المَعَز** gibi; ve **ضَئِيناً** olarak cem‘ edilir.

Leys dedi: **الضَّأْن**: koyundan yün sahipleri; ve bir tanesine denir: **ضائنة**; ve (bir) adama: **ضائن**. Bazıları dedi: o yumuşaktır; sanki o **لَفْجة**’dir. Başkası dedi: o, bedeni daima güzel, yemeği az olandır.

Ve denir: **رَمْلةٌ ضائنة**; ve o, beyaz geniş olandır. Ve Ca‘dî dedi:
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا

Ve denir: **اضْأَنْ ضَأْنَك** ve **امْعَزْ مَعْزَك**; yani: şunu bundan ayır. Ve **ضأَنْتُها**: onu ayırdığın zaman.

Muhammed b. Habîb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ ضائنٌ**: zayıf olduğu zaman. Ve **رجلٌ ماعِزٌ**: azimli, arkasındakini engelleyici olduğu zaman.

Dedi: ve **الضِّئنِيّ**: ekşimiş sütü çalkalamakla kullanılan tulumdur; eğer **الضَّأْن** derisinden iri olursa ona **ضِئْنِيّاً** denir.

Humeyd b. Sevr dedi:
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ

**وضن** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الميضَانة**: sepet; ve o **المَرْجُونة** ve **القَفْعة**’dır. Ve inşâd etti:
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
Dedi: **حَنّ** ve **هَنّ**; yani: ağladı.

Ve Allah—aziz ve celîl—dedi: ( ( **الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ** ) ( الواقعة : 15 ) .

Ferrâ dedi: **الموْضُونةُ**: dokunmuş olan. Araplar, devenin **وَضينَ**’ine **وَضِيناً** adını ancak dokunmuş olduğu için verdi.

Ve denir: falan kimse taşı ve tuğlayı bir kısmını bir kısmının üstüne **وضَنَ**: onu üst üste dizip yerleştirdiği zaman; o hâlde o **مَوْضون**’dur.

Leys dedi: **الوَضْن**: sedirin ve benzerlerinin mücevher ve elbiselerle örülmesidir; ve o **مَوْضُونٌ**’dur.

Dedi: ve **الوَضِينُ**: geniş astardır.

Humeyd b. Sevr dedi:
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
**المسمَّمُ**: **السُّموم** ile süslenmiş olan; ve o, boncuktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **التَّوَضُّن**: sevdirmedir. Ve **التوَضُّنُ**: alçalmadır. Ve **الوُضْنَةُ**: dokunmuş kürsüdür.

Şemir dedi: **المَوْضونةُ**: dokunmuş zırhtır.

Bazıları dedi: **دِرْعٌ مَوْضونةٌ**: dokuması birbirine yakın olan; **الموضُونة** gibi.

Araplardan bir adam karısına dedi: **ضِنِيه**; evinin eşyasını kasteder; yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştır.

Ve denildi: **الوَضْنُ**: **النَّضْد**; denir: eşyasını bir kısmını bir kısmının üstüne koyduğunda **وَضَن**.

**نوض** : İbnü’l-Muzaffar dedi: **النَّوْضُ**: sağrı ile sırt arasındaki bağlantı parçası. Ve her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır: ve onlar, kalçasını kuşatan, kabarmış iki et parçasıdır; yani: kalçanın ortası. Ve Ru’be dedi:
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
Dedi: ve **النَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme benzeri; denir: **ناضَ يَنُوض نَوْضاً**.

Ebû ‘Amr dedi: **الأنواضُ**: su itişleri (akıntı itmeleri). Ve Ru’be dedi:
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأنواضُ**: vadiler; tekili **نَوْض**.

Ebû’l-‘Abbâs ondan rivayet etti ki o dedi: **النَّوْضُ**: hareket; ve **التَّفَرّض**. Ve **النَّوْضُ**: kuyruk sokumu.

Kisâî dedi: Araplar **الصاد**’dan **ضاد**’ı değiştirir; derler: senin için bundan **مناض** yoktur; yani: **مناص**.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: denir: falan kimse bir ihtiyaç için **ما يَنُوض**; ve bir şey için **أن يَنُوص** gücü yetmez; yani: hareket eder.

Ve **ناضَ** ve **ناصَ**: **مَناضاً** ve **مَناصاً**: yeryüzünde gittiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: elbiseyi boya ile **نوّضْتُ** **تَنْويضاً**; yani: onu kan kırmızısına boyadım. Ve aslanın sıfatında inşâd etti:
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
yani: kana bulanmış. Bunu bana Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, ondan haber verdi.

Ebû Turâb, Ebû Sa‘îd el-Bağdâdî’den dedi: **الأنْوَاضُ** ve **الأنْواطُ** birdir; ve onlar, yüklendikleri zaman develerin üzerine asılan şeylerdir. Ve Ru’be dedi:
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ

**أنض** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: eti **أنَضْت** **إيناضاً**: onu kızarttığın ve pişirmediğin zaman.

Leys dedi: **لحمٌ أَنِيض**: onda bir **نُهُوأةٌ** vardır. Ve Züheyr dedi:
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
Ve **أَنُض** **أَناضَةٌ**; o hâlde o **أَنِيض**’dir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الإناضُ**: hurmanın olgunluğa erişmesi. Ve ondan Lebîd’in sözü:
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
Ve rivayet edilir: **وأنِيض**.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: hurma ağacının yükü olgunlaştığı zaman o **الإناض**’dır.

**نضا** : Leys dedi: kına **نَضَا** **يَنْضُو** sakaldan; yani: çıktı ve ondan gitti.

Ve **نُضَاوةُ الحِنّاء**: boyadan alınan, elde ve saçta rengi giden şeydir. Ve Kuseyyir, Azze’ye hitap ederek dedi:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ

Elbise, boyayı kendinden **نَضَا**: onu attığı zaman.

Ve kadın elbisesini kendinden **نَضَت**; ve ondan İmru’ül-Kays’ın sözü:
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ

Ve binek hayvanı, hayvanların arasından **تنضو**: onların arasından çıktığı zaman.

Ve kum tepeciği, kumlardan **تنضو**; yani: onlardan çıkar.

Ve **نَضَا** ok; yani: geçti.

Ru’be dedi:
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: elbiselerimi üzerimden **نَضَوْتُ**: onları senden attığın zaman.

Ve atın üzerinden örtüyü **نَضَوْتُ** **نَضْواً**; ve boyası **نضا** **يَنْضو** **نَضْواً**.

Ve at, atları **نَضَا** **يَنْضوها**: onlara geçtiği ve onlardan sıyrıldığı zaman. Ve **النِّضْو**: zayıflamış deve; çoğulu **أنضاء**; dişisi **نِضْوَة**. Ve develerin **أَنْضاء**’ına **نِضْوان** da denir.

Ve denir: adamın yüzü **أَنْضى**; ve falan şeye karşı **نَضَا**: eskittiği zaman.

Leys dedi: **المُنْضِي**: devesi **نِضْواً** olmuş adam; ve yolculuk onu **أَنْضاه**.

Ve kılıcı **انتضَى**: onu kınından çektiği zaman. Ve kılıcını **نَضَا**: onu çektiği zaman. Ve **سَهْمٌ نِضْوٌ**: çok atılmaktan bozulup eskidiği zaman. Ve **نَضِيٌّ السَّهْمِ**: onun çubuğudur; ve o, oktan tüyü aşarak temrene kadar olan kısımdır. A‘şâ dedi:
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ

Ve **نَضِيُّ الرُّمْح**: göğsünden tutma yerinin üstündeki kısımdır. Ve inşâd etti:
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: çubuk, işlenmeden önce ilk hâli: **نَضِيٌّ**’dir; eğer yontulursa o **مَخْشوب** ve **خَشِيب**’dir; eğer yumuşatılırsa o **مُخلَّق**’tır.

Dedi: ve Ebû ‘Amr dedi: **النَّضِيُّ**: okun temrenidir.

Ben dedim: A‘şâ’nın sözü, Ebû ‘Amr’ın sözünü tahkik eder. İbn Düreyd dedi: **نَضِيُّ العُنُق**: onun kemiği. Ve **نَضِيُّ السَّهم**: tüy takılmadan önce onun çubuğu.

Ebû ‘Ubeyde dedi: at **نَضَا** **يَنْضُو** **نُضُوّاً**: sarkıtıp **جُرْدان**’ını çıkardığı zaman.

Dedi: ve **الجُرْدان**’ın adı: **النَّضِيُّ**’dir. Ve denir: falan kimse falan yeri **نَضَا** **يَنْضُوه**: onu geçtiği ve onu geride bıraktığı zaman; **نيض**.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **النَّيْضُ** **بالياء**: damar atmasıdır; **النَّبْض** gibi, eşittir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والهمزة وما يثلثهما)
(ضأد) الضاد والهمزة والدال أُصَيلٌ قليل الفُروع، يدلُّ على مَرض من الأمراض. قالوا: الضُّؤْد: الزكام، وكذلك الضُّؤْدَة. رجلٌ مَضْؤُود، أي مزكوم. وحُكِيت كلمةٌ أخرى عن أبي زيد، إنْ صحّت، قالوا: ضَأَدْت الرَّجُل ضأداً، إذا خَصمتَه.
(ضأل) الضاد والهمزة واللام أُصَيْلٌ  يدلُّ على ضَعف ودِقَّةٍ في جسم. من ذلك الضَّئيل، وهو الضَّعيف. والفعل منه ضَؤُل يَضْؤُل. ورجل ضُؤَلَةٌ: ضعيف. والضَّئيلة: الحيَّة الدَّقيقة.
(ضأن) الضاد والهمزة والنون أُصَيلٌ صحيح، وهو بعض الأنعام. من ذلك الضأن. يقال أَضْأَنَ الرجلُ، إِذا كَثُرَ ضأنُهُ. والضائنة الواحدة من الضأن. وحكى بعضُهم: فلانٌ ضائن البطنِ: مسترخِيهِ.

ـ

##### Türkçe

(ضاد ve hemze ve onların üçlenenleri babı)

(ضأد) **الضاد** ve **الهمزة** ve **الدال**; az dallı bir asıldır; hastalıklardan bir hastalığa delâlet eder. Dediler ki: **الضُّؤْد**: nezle; ve yine **الضُّؤْدَة**. **رجلٌ مَضْؤُود**: yani nezleli. Ebû Zeyd’den başka bir kelime hikâye olundu; eğer sahih ise, dediler ki: **ضَأَدْت** **الرَّجُل** **ضأداً**; onu hasmettiğin zaman.

(ضأل) **الضاد** ve **الهمزة** ve **اللام**; bir asıldır; bedende zayıflık ve inceliğe delâlet eder. Bundan: **الضَّئيل**; o, zayıftır. Fiil ondan: **ضَؤُل** **يَضْؤُل**. Ve **رجل ضُؤَلَةٌ**: zayıf. Ve **الضَّئيلة**: ince yılan.

(ضأن) **الضاد** ve **الهمزة** ve **النون**; sahih bir asıldır; ve o, en‘âmın bir kısmıdır. Bundan: **الضأن**. Denir: **أَضْأَنَ** **الرجلُ**; **ضأنُهُ** çoğaldığı zaman. Ve **الضائنة**: **الضأن**dan bir tek (dişi). Bazıları hikâye etti: falan **ضائن البطنِ**: onun (karnı) gevşek olanı.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضأن معروف. قال تعالى: ﴿من الضأن اثنين﴾ [الأنعام/143]، وأضأن الرجل: إذا كثر ضأنه، وقيل: الضائنة واحد الضأن.

##### Türkçe

- **الضأن** bilinen (şey)dir. Yüce Allah dedi: ﴿**من الضأن اثنين**﴾ [الأنعام/143]; ve **أضأن** adam: eğer **ضأنه** çoğalırsa; ve denildi: **الضائنة** **الضأن**’ın biridir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض أ ن
ماله الضأن والمعز والضئين والمعيز وعنده ضائنة من الغنم‏:‏ ولحم وجلد ضائن وماعز‏.‏
وأضأن فلان وأمعز‏:‏ كثر ضأنه ومعزه‏.‏
وتقول العرب‏:‏ إضأن ضأنك وامعز معزك أي اعزلها وضأنت ضأني ومعزت معزي‏.‏
وسقاء ضئني‏:‏ ضخم من جلد ضأن يمخض به‏.‏
قال حميد‏:‏ وجاءت بضئني كأن دويّه ترنم رعد جاوبته الرواعد ومن المجاز‏:‏ رجل ضائن‏:‏ لين الجانب وقيل‏:‏ هو الذي لايزال حسن الجسم وهو قليل الطعم‏.‏
وبت على رملة ضائنة ورمل ضائن‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ يظل وحري من الأرض تحته إلى نعج من ضائن الرمل أهيما وقال الجعدي‏:‏ وباتت كأن بطنها لي ريطة إلى نعج من ضائن الرمل أعفرا وقال الطرماح‏:‏ فباتت أهاضيب السميّ تلفه إلى نعج من عجمة الرمل ضائن يراد اللين والوطاءة‏.‏

##### Türkçe

ض أ ن
Onun için **الضأن** ve **المعز** ve **الضئين** ve **المعيز** vardır; ve onun yanında koyundan bir **ضائنة** vardır: ve **ضائن** ve **ماعز** eti ve derisi vardır.
Ve falan kimse **أضأن** oldu ve **أمعز** oldu: onun **ضأن**’ı ve **معز**’ı çoğaldı.
Araplar der ki: **إضأن** **ضأنك** ve **امعز** **معزك**; yani onları ayır; ve **ضأنت** **ضأني** ve **معزت** **معزي**.
**وسقاء ضئني**: **ضأن** derisinden, onunla yayık çalkalanan iri (tulum).
Humeyd dedi:
Ve **بضئني** ile geldi; sanki onun uğultusu, ona gök gürültüleri cevap veren bir gök gürültüsünün terennümüdür.
Mecazdan: **رجل ضائن**: yumuşak huylu; ve denildi ki: o, bedeni güzel olmaya devam eden, ve az yiyen kimsedir.
Ve **رملة ضائنة** üzerinde ve **رمل ضائن** üzerinde geceledim.
İbn Mukbil dedi:
Altında yerden bir sıcaklık olduğu hâlde, **ضائن الرمل**’den bir dişi koyuna, şaşkın olarak, (gündüz) gölgelenir.
Câ‘dî dedi:
Ve geceledi; sanki karnı benim için bir örtüdür; **ضائن الرمل**’den bir dişi koyuna, tozlu olarak.
Tırmâh dedi:
Derken **السميّ**’nin tepeleri onu sarar; **عجمة الرمل**’den bir dişi koyuna, **ضائن**.
Yumuşaklık ve alçaklık kastedilir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به فيقال: كَبْش ضائنٌ، والأُنثى ضائنة. والضّائنُ: خلافُ الماعز، والجمع الضّأْنُ والضّأَنُ مثل المَعْزِ والمَعَزِ. والضَّئِينُ والضِّئينُ: تميمية. والضَّيْن والضِّينُ، غير مهموزين؛ عن ابن الأَعرابي: كلها أَسماء لجمعهما، فالضأْن كالرَّكْب، والضَّأَنُ كالقَعَد، والضَّئِين كالغَزِيّ والقَطِين، والضِّئِين داخل على الضِّئِين، أَتبعوا الكسر الكسر، يطرد هذا في جميع حروف الحلق إذا كان المثال فَعِلاَ أَو فَعِيلاَ، وأَما الضِّينُ والضَّيْنُ فشاذ نادر، لأَن ضائناً صحيح مهموز، والضِّين والضَّين معتلّ غير مهموز، وقد حكي في جمع الضّأْنِ أَضْؤُنٌ؛ وقوله أَنشده يعقوب في المبقلوب:
إذا ما دَعا نَعْمانُ آضُنَ سالِمٍ،
عَلَنَّ، وإن كانت مَذانِبُه حُمْرَا
(* قوله «علنّ» الذي في المحكم: عليّ). أَراد: أَضْؤُناً، فقلب، ودُعاؤه أَن يكثر الحشيش فيه فيصير فيه الذُّبابُ، فإِذا تَرَنَّم سمع الرِّعاءُ صوْتَه فعلموا أَن هناك رَوْضة فساقوا إِبلهم ومواشيهم إليها فَرَعَوْا منها، فذلك دُعاء نَعْمَانَ إياهم. قال أَبو الهيثم: جمع الضائن ضَأَنٌ، كما يقال ماعِزٌ ومَعَز، وخادِم وخَدَم، وغائب وغَيَب، وحارس وحَرَس، وناهِل ونَهَلٌ. قال: والضّانُ أَصله ضَأْن، فخفف. والضّأْنُ: جمع الضائن، ويُجْمَع الضَّئِينَ، والأُنثى ضائنة، والجمع ضَوائن. وفي حديث شَقيق: مَثَلُ قُرّاءِ هذا الزمان كَمَثل غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوف عِجاف؛ الضوائن جمع ضائنة وهي الشاة من الغنم خلاف المعز. ومِعْزَى ضِئْنيَّةٌ: تأْلف الضّأْنَ، وسِقاءٌ ضِئْنِيٌّ على ذلك اللفظ إِذا كان من مَسْكِ ضائنةٍ وكان واسعاً، وكل ذلك من نادر معدول النسب؛ أَنشد ابن الأَعرابي: إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُه،
كما اهْتَزَّ ضِئْنِيٌُّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ.
عنى بالضِّئْنِيِّ هذا النوع من الأَسْقية. التهذيب: الضِّئْنيّ السقاء الذي يُمْخَضُ به الرائب، يسمى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضّأْن؛ قال حُميد:
وجاءتْ بضِئْنِيٍّ، كأَنَّ دَوِيّهُ
تَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ.
وأَضْأَنَ القومُ: كثرَ ضأْنهم. ويقال: اضْأَنْ ضأْنك وامْعَزْ مَعَزَك أَي اعْزِلْ ذا من ذا. وقد ضأَنْتُها أَي عزَلْتها. ورجل ضائنٌ إذا كان ضعيفاً، ورجل ماعِزٌ إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه. ورجل ضائنٌ: لَيِّنٌ كأَنه نعجة، وقيل: هو الذي لا يزال حسن الجسم مع قلة طُعْمٍ، وقيل: هو اللَّيِّنُ البطن المُسْترْخِية. ويقال: رملة ضائنةٌ، وهي البيضاء العريضة؛ وقال الجَعْدِي:
إلى نَعّجٍ من ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا
(* قوله «وقال الجعدي إلخ» صدره كما في التكملة:
فباتت كأن بطنها طي ريطة
وزاد: والضأنة، بفتح فسكون، الخزامة إذا كانت من عقب.)
وفي حديث أَبي هريرة: قال له أَبانُ بن سعيد وَبْرٌ تدَلَّى من رأْسِ ضالٍ؛ ضالٌ، بالتخفيف: مكان أَو جبل بعينه، يريد به تَوْهِينَ أَمره وتحقير قدره، ويروى بالنون، وهو أَيضاً جبل في أَرض دَوْسٍ، وقيل: أَراد به الضأْن من الغنم، فتكون أَلفه همزة.

##### Türkçe

**الضّائنُ** koyundan: yün sahibi olan; onunla vasıflandırılır da şöyle denir: **كَبْش ضائنٌ**,
ve dişisi **ضائنة**. Ve **الضّائنُ**: keçinin zıddı; çoğulu **الضّأْنُ** ve **الضّأَنُ**, **المَعْزِ** ve **المَعَزِ** gibi. Ve **الضَّئِينُ** ve **الضِّئينُ**: Temîm lehçesidir. Ve **الضَّيْن**
ve **الضِّينُ**, hemzesiz; İbnü’l-A‘râbî’den: bunların hepsi ikisinin cem‘i için isimlerdir; artık **الضأْن** **الرَّكْب** gibi, ve **الضَّأَنُ** **القَعَد** gibi, ve **الضَّئِين** **الغَزِيّ** ve **القَطِين** gibi, ve **الضِّئِين** **الضَّئِين** üzerine dâhil olmuştur; kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bu, bütün boğaz harflerinde, misal **فَعِلاَ** yahut **فَعِيلاَ** olduğu zaman cereyan eder. Amma **الضِّينُ** ve **الضَّيْنُ** ise şâz, nâdirdir; çünkü **ضائناً** sahih hemzelidir; **الضِّين** ve **الضَّين** ise mu‘tel, hemzesizdir. Ve **الضّأْنِ** cem‘inde **أَضْؤُنٌ** rivayet edilmiştir; ve onun sözü, Ya‘kūb’un **المبقلوب**’da inşâd ettiği:

إذا ما دَعا نَعْمانُ آضُنَ سالِمٍ،
عَلَنَّ، وإن كانت مَذانِبُه حُمْرَا

(* sözü “**علنّ**” ki **المحكم**’de: **عليّ**). Murad etti: **أَضْؤُناً**; sonra ters çevirdi. Ve onun duası: onda otun çoğalmasıdır; böylece onda sinek olur; artık terennüm ettiği vakit çobanlar sesini işitirler de orada bir çayır olduğunu bilirler; develerini ve hayvanlarını ona sürerler de ondan otlarlar; işte bu, Nu‘mân’ın onlara duasıdır. Ebü’l-Heysem dedi: **الضائن**’in cem‘i **ضَأَنٌ**’dır; nitekim **ماعِزٌ** ve **مَعَز** denir, ve **خادِم** ve **خَدَم**, ve **غائب** ve **غَيَب**, ve **حارس** ve **حَرَس**, ve **ناهِِل** ve **نَهَلٌ**. Dedi: ve **الضّانُ**’ın aslı **ضَأْن**’dır; sonra hafifletti. Ve **الضّأْنُ**: **الضائن**’in cem‘idir; ve **الضَّئِينَ** cem‘ yapılır; dişisi **ضائنة**’dir; çoğul **ضَوائن**. Ve Şakīk hadîsinde: “Bu zamanın kurrâsının misali, zayıf, yün sahibi **غَنَمٍ ضَوائِنَ** misali gibidir”; **الضوائن** **ضائنة**’nin cem‘idir; o da koyundan olan koyundur, keçinin zıddı. Ve **مِعْزَى ضِئْنيَّةٌ**: **الضّأْنَ**’a ülfet eder. Ve **سِقاءٌ ضِئْنِيٌّ** o lafız üzere, eğer **ضائنةٍ** derisinden ise ve geniş ise; ve bunların hepsi, nâdir, nesebden me‘dûl olandır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُه،
كما اهْتَزَّ ضِئْنِيٌُّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ.

**الضِّئْنِيِّ** ile bu tür kırbaları kastetti. **التهذيب**: **الضِّئْنيّ** ekşi sütü çalkalamakla kullanılan kırbadır; **الضّأْن** derisinden iri olduğu zaman **ضِئْنِيّاً** diye adlandırılır. Humeyd dedi:

وجاءتْ بضِئْنِيٍّ، كأَنَّ دَوِيّهُ
تَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ.

Ve **أَضْأَنَ القومُ**: onların **ضأْن**’ları çoğaldı. Ve denir: **اضْأَنْ ضأْنك وامْعَزْ مَعَزَك**; yani bunu şundan ayır. Ve **ضأَنْتُها**: yani onu ayırdım. Ve adam **ضائنٌ** (olur) eğer zayıf ise; ve adam **ماعِزٌ** (olur) eğer azimli, arkasındakini men eden ise. Ve adam **ضائنٌ**: yumuşaktır, sanki bir koyun gibi. Ve denildi: o, az tatla beraber bedeni güzel olmaya devam eden kimsedir. Ve denildi: o, karnı yumuşak, gevşek olandır. Ve denir: **رملة ضائنةٌ**; o, beyaz, geniş (kum)dur. Câ‘dî dedi:

إلى نَعّجٍ من ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا

(* sözü “ve Câ‘dî dedi ilh.”: onun başı, **التكملة**’de olduğu üzere:
فباتت كأن بطنها طي ريطة
ve ekledi: ve **الضأنة**—fetha sonra sükûn ile—eğer soydan ise **الخزامة**’dır.)

Ve Ebû Hureyre hadîsinde: Ebân b. Sa‘îd ona dedi: “**وَبْرٌ** bir **ضالٍ** başından sarktı”; **ضالٌ**, tahfîf ile: belirli bir yer yahut bir dağdır; onunla işini zayıflatmayı ve kadrini küçültmeyi ister. Ve nûn ile de rivayet edilir; o da Daws arazisinde bir dağdır. Ve denildi: onunla koyundan **الضأْن**’ı kastetti; böylece onun elif’i hemze olur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض أَ ن * * الضَّائِنُ * ضد الماعز والجمع * الضَّأْنُ * والمعز كراكب وركب وسافر وسفر و * ضَأنُ * أيضا كحارس وحرس وقد يجمع على * ضَئِينٍ * مثل غز وغزي والأنثى * ضائِنةٌ * والجمع * ضَوائِنُ * و * أضْأنَ * الرجل كثر ضأنه

##### Türkçe

* ض أَ ن * * **الضَّائِنُ** * keçinin zıddıdır; çoğulu **الضَّأْنُ**’dur. Ve **المعز** (keçiler) “**راكب** ve **ركب**” ve “**سافر** ve **سفر**” gibi (çoğul yapılır). Ve **ضَأنُ** da “**حارس** ve **حرس**” gibi (çoğul yapılır). Ve bazen **ضَئِينٍ** üzere de çoğul yapılır; “**غز** ve **غزي**” gibi. Dişisi **ضائِنةٌ**’dir; çoğulu **ضَوائِنُ**’dur. Ve **أضْأنَ**: adam, koyunu ( **ضأنه** ) çok oldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

( *!الضَّائِنُ : الضَّعِيفُ ) ، والماعِزُ : الحازِمُ المانِعُ ما وَرَاءَه ؛ وقيلَ : رجُلٌ *!ضائِنٌ لَيِّنٌ كأَنَّه نَعْجةٌ .
( و ) قيلَ : هو ( المُسْتَرْخِي البَطْنِ ) اللَّيِّنُه .

( و ) قيلَ : هو ( الحَسَنُ الجِسْمِ القَليلُ الطَّعْمِ ) ، وكلٌّ مجازٌ .
( و ) *!الضَّائِنُ : ( الأَبيضُ العَريضُ مِن الرَّمْلِ ) ، قالَ الجعْدِيُّ :
إلى نَعَجٍ من *!ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا ( و ) *!الضَّائِنُ : ( خِلافُ الماعِزِ مِن الغَنَمِ ، ج *!ضَأْنٌ ) ، كرَكْبٍ ورَاكِبٍ ، ( ويُحَرَّكُ ) كخَدَمٍ وخادِمٍ ، عن أَبي الهَيْثمِ .
( وكأَميرٍ ) كغَزِيَ وقَطِينٍ ، ( وهي *!ضائِنَةٌ ج *!ضَوائِنُ ) ؛ ومنه حدِيثُ شَقِيق : ( مَثَلُ قُرَّاء هذا الزَّمانِ كمَثَلِ غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوفٍ عِجَافٍ ) .
( *!وأَضْأَنَ ) الرَّجُلُ : ( كَثُرَ *!ضَأْنُهُ .
( و ) يقالُ : ( *!أَضْئِنْ *!ضَأْنَكَ ) : أَي ( اعْزِلْها مِن المَعَزِ ) .
ونَصّ الأزْهرِيّ : *!اضْأَنْ *!ضَأْنَكَ وامْعَزْ مَعَزَك ، أَي اعْزِلْ ذا مِن ذا ؛ وقد *!ضَأَنْتُها أَي عَزَلْتُها .
( *!والضِّئْنِيُّ ، بالكسْرِ : السِّقاءُ الضخْمُ مِن جِلْدَةٍ يَمْخَضُ بها الرائِبُ ) ؛ صوابُ العِبارَةِ : مِن جِلْدٍ يُمْخَضُ به الرائِبُ ، وهو مِن نادِرِ مَعْدول النَّسَبِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُهكما اهْتَزَّ *!ضِئْنِيٌّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ وأَنْشَدَ الأَزْهرِيُّ لحميدِ بنِ ثَوْر :
وجاءَتْ *!بضِئْنِيٍّ كأَنَّ دَوِيّهُتَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ ( *!والضَّأْنَةُ : الخِزامَةُ إذا كانتْ من عَقَبٍ ) ، عن شَمِرٍ ، وأَنْشَدَ لابنِ مَيَّادَة :
قطعتُ بمصلالِ الخِشاشِ يَرُدُّهاعلى الكُرْهِ منها *!ضأنَةٌ وجَدِيلُ

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الضِّئينُ ، بالكسْرِ : جَمْعُ *!الضَّأْنِ ، تَمِيمِيَّةٌ ، وهو داخِلٌ على *!الضَّئِينِ ، كأَميرٍ ، أَتْبعُوا الكَسْر الكَسْر ، يطردُ هذا في جَمِيعِ حُرُوفِ الحلقِ إذا كانَ المِثالُ فَعِلاً أَو فَعِيلاً ، ويُجْمَعُ *!الضائِنُ على *!الضِّينُ ، بالكسْرِ والفتْحِ ، مُعْتلاَّن غَيْر مَهْمُوزَيْن ، وهُما نادِرَانِ شاذَّانِ ، لأنَّ *!ضائِناً صَحِيحٌ مَهْموزٌ .
وقد حُكِي في جَمْعِ *!الضَّأْنِ *!أَضْؤُنٌ *!وآضنٌ بالقَلْبِ ، وأنْشَدَ يَعْقوب :
إذا ما دَعى نَعْمانُ *!آضُنَ سالِمٍ عليَّ وإن كانت مُذانِبُه حُمْرَاأَرادَ : *!أَضْؤُناً ، فقَلَبَ .
ومِعْزَى *!ضِئْنيَّةٌ : تأَلَفُ *!الضَّأْنَ ، وهو نادِرٌ مِن مَعْدولِ النَّسَبِ .
ورأْسُ *!ضَأْنِ : جَبَلٌ في أَرْضِ دَوْسٍ .
*!والضَّائِنُ : نوْعٌ مِن الضبابِ خِلافُ الماعِزِ .
( (

##### Türkçe

( **الضَّائِنُ** : zayıf olan ) ، ve **الماعِزُ** : arkasında olanı engelleyen, men eden azimli (olan) ; ve denildi ki: **ضائِنٌ** bir adam, yumuşak; sanki o bir koyundur.
( ve ) denildi ki: o, ( karnı gevşek olan ) yumuşağıdır.

( ve ) denildi ki: o, ( bedeni güzel, tadı az olan ) , ve hepsi mecazdır.
( ve ) **الضَّائِنُ** : ( kumdan beyaz, geniş olan ) ، el-Ca‘dî dedi ki:
Kumun **ضائِنِ**’inden, toprak renkli, koyunlara doğru (giderim). ( ve ) **الضَّائِنُ** : ( koyundan **الماعِزِ**’in zıddı; çoğulu **ضَأْنٌ** ) ، **رَكْبٍ** ve **رَاكِبٍ** gibi, ( ve harekelenir ) **خَدَمٍ** ve **خادِمٍ** gibi, Ebû’l-Heysem’den.
( ve **أَميرٍ** gibi ) **غَزِيَ** ve **قَطِينٍ** gibi, ( ve o **ضائِنَةٌ**’dir; çoğulu **ضَوائِنُ** ) ; bundan Şakîk hadisi: ( Bu zamanın kurrâsının misali, yünü olan, zayıf **ضَوائِنَ** koyunların misali gibidir ) .
( **وأَضْأَنَ** ) adam: ( onun **ضَأْنُ**’u çoğaldı.
( ve ) denilir: ( **أَضْئِنْ** **ضَأْنَكَ** ) : yani ( onu keçilerden ayır ) .
Ezherî’nin nassı: **اضْأَنْ** **ضَأْنَكَ** ve **امْعَزْ** **مَعَزَكَ** ، yani bunu şundan ayır; ve ben onu **ضَأَنْتُها**: yani onu ayırdım.
( **والضِّئْنِيُّ** , kesre ile: ekşimiş sütü çalkaladığı bir deriden olan büyük tulum ) ; ibarenin doğrusu: ekşimiş sütün kendisiyle çalkalandığı bir deriden; ve o, nesebin nadir çevrilmişlerindendir; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Virdân yürüdüğü ve ikinizin kıçı sallandığı zaman, dalları uzun bir kadına doğru sarkıtılan bir **ضِئْنِيٌّ** gibi sallanır. Ve Ezherî, Humeyd b. Sevr için inşâd etti:
Ve bir **بضِئْنِيٍّ** ile geldi; sanki onun uğultusu, gök gürültüsünün terennümü; ona gök gürültüleri karşılık verdi. ( **والضَّأْنَةُ** : **الخِزامَةُ**’dır, eğer **عَقَبٍ**’den olursa ) ، Şemir’den; ve İbn Meyyâde için inşâd etti:
Onu, **الخِشاشِ**’ın **مصلالِ**’iyle kestim; ondan, istemeyerek, onu geri çevirir: bir **ضأنَةٌ** ve bir örgü.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الضِّئينُ** , kesre ile: **الضَّأْنِ**’in cem‘i, Temîm lehçesidir; ve o, **الضَّئِينِ** üzerine dâhildir, **أَميرٍ** gibi; kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bu, bütün boğaz harflerinde, misal **فَعِلاً** yahut **فَعِيلاً** olduğu zaman, sürer; ve **الضائِنُ** **الضِّينُ** üzerine cem‘ olunur, kesre ve fetha ile; ikisi de illetli, hemzesizdir; ve ikisi nadirdir, şâzdır; çünkü **ضائِناً** sahih, hemzelidir.
Ve **الضَّأْنِ**’in cem‘inde **أَضْؤُنٌ** ve kalb ile **آضنٌ** hikâye olundu; ve Ya‘kūb inşâd etti:
Nu‘mân, Sâlim’in **آضُنَ**’unu bana çağırdığı zaman, onun kuyrukları kırmızı olsa bile. İstedi: **أَضْؤُناً**; sonra kalb etti.
Ve **ضِئْنيَّةٌ** bir keçi: **الضَّأْنَ**’a ülfet eder; ve o, nesebin çevrilmişinden nadirdir.
Ve **رأْسُ** **ضَأْنِ** : Devs toprağında bir dağdır.
Ve **الضَّائِنُ** : kertenkelelerden bir türdür; **الماعِزِ**’in zıddı.
( (

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَأَنْتُ الضَّأْنَ
1 ضَأَنْتُ الضَّأْنَ ذ I set apart the sheep [from the goats]. (Az, TA, and K in art. معز.) One says, اِضْأَنْ ضَأْنَكَ وَامْعَزْ مَعْزَكَ Set apart thy sheep from the goats, and set apart thy goats from the sheep. (Az, TA.)

اضأن
4 اضأن ذ , (S, M, K,) said of a man, (S,) or of a party of men, (M,) His, or their, ضَأْن [or sheep] became numerous. (S, M, K.)

ضَأْنٌ
ضَأْنٌ ذ (S, M, Msb, K) and ↓ ضَأَنٌ (S, M, K) and ↓ ضَئِينٌ, (S, M, Msb, K,) which is also pronounced ↓ ضِئِينٌ, with kesr to the first letter because of the kesr following, agreeably with a general rule applying to a word [of the measure فَعِيلٌ] having any faucial letter [for its second radical], and ↓ ضِينٌ and ↓ ضَيْنٌ, which are mentioned by IAar, without ء, and therefore extr., (M,) [Sheep;] such as have wool, of what are termed غَنَم; one of which is called ↓ ضَائِنٌ; (Msb;) [i. e.] they are pls., (S, K,) or [rather] quasi-pl. ns., (M,) of ↓ ضَائِنٌ, (S, M, K,) which signifies one that has wool, (M,) or the opposite of مَاعِزٌ, (S, K,) of what are termed غَنَم: (M, K:) ضَأْنٌ is of the fem. gender; (IAmb, Msb;) and has for its pl. أَضْؤُنٌ [properly a pl. of pauc.] (IAmb, M, Msb) and آضُنٌ, which occurs in poetry, and is formed by transposition from أَضْؤُنٌ: (M:) the fem. of ↓ ضَائِنٌ is ضَائِنَةٌ; (S, M, Msb, K;) the pl. of which is ضَوَائِنُ. (S, M, K.) ― -b2- ضَأْنٌ also signifies A certain species of [the lizards called] ضِبَاب [pl. of ضَبٌّ]; opposed to the مَاعِز. (TA.) And A certain species of jerboas, also called شُفَارِىٌّ; (T voce تَدْمُرِىٌّ, q. v.; and TA in art. شفر;) differing from the مَاعِز thereof. (T and TA in art. دمر.)

ضَأَنٌ
ضَأَنٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ضَيْنٌ
ضَيْنٌ ذ and ضِينٌ: see ضَأْنٌ.

ضَأْنَةٌ
ضَأْنَةٌ ذ A [ring for the nose of a camel, such as is termed] خِزَامَة, when made of sinew. (Sh, K.) [But see ضَانَةٌ, in art. ضون.]

ضِئْنِىٌّ
ضِئْنِىٌّ ذ is an extr., distorted, rel. n. [from ضَأْنٌ]. (M.) You say مِعْزًى ضِئْنِيَّةٌ Goats that keep to the ضَأْن [or sheep]. (M.) And سِقَآءٌ ضِئْنِىٌّ A wide, (M,) or large, (K,) skin, of the hide of a sheep, (M, K,) in which [milk such as is termed] رَائِب is churned. (K.)

ضَئِينٌ
ضَئِينٌ ذ and ضِئِينٌ: see ضَأْنٌ.

ضَائِنٌ
ضَائِنٌ ذ : see ضَأْنٌ, in three places. ― -b2- It is also used as an epithet: one says كَبْشٌ ضَائِنٌ [app. meaning A ram: كَبْشٌ alone having several meanings]. (M.) ― -b3- And it signifies also (tropical:) Weak: (K, TA:) [opposed to مَاعِزٌ:] or a soft man, as though he were a ewe: (M, TA:) or one who ceases not to be goodly in body while a scanty eater: (M, K: *) or soft and flaccid in the belly. (M, K. *) ― -b4- And (assumed tropical:) Such as is white and broad, of sands. (K, TA.)

##### Türkçe

ضَأَنْتُ الضَّأْنَ
1 **ضَأَنْتُ الضَّأْنَ** ذ Koyunları [keçilerden] ayırdım. (Az, TA ve K, **معز** maddesinde.) Şöyle denir: **اِضْأَنْ ضَأْنَكَ وَامْعَزْ مَعْزَكَ** Koyunlarını keçilerden ayır, ve keçilerini koyunlardan ayır. (Az, TA.)

اضأن
4 **اضأن** ذ, (S, M, K,) bir adam hakkında söylendiğinde, (S,) yahut bir grup adam hakkında, (M,) Onun, yahut onların, **ضَأْن** [yani koyunları] çoğaldı. (S, M, K.)

ضَأْنٌ
**ضَأْنٌ** ذ (S, M, Msb, K) ve ↓ **ضَأَنٌ** (S, M, K) ve ↓ **ضَئِينٌ**, (S, M, Msb, K,) ki bu ayrıca ↓ **ضِئِينٌ** diye de telaffuz olunur; birinci harfe kesre verilmesi, ardından gelen kesre sebebiyle, ikinci kök harfi boğaz harflerinden herhangi biri olan [vezni **فَعِيلٌ** olan] bir kelimeye uygulanan genel bir kaideye uygun olarak; ve ↓ **ضِينٌ** ve ↓ **ضَيْنٌ**, ki bunlar IAar tarafından, ء olmaksızın zikredilmiştir ve bu sebeple gariptir, (M,) [Koyun;] **غَنَم** denilenlerden, yünü olanlar; bunlardan birine ↓ **ضَائِنٌ** denir; (Msb;) [yani] bunlar, (S, K,) ↓ **ضَائِنٌ**’in, (S, M, K,) çoğullarıdır, yahut [daha doğrusu] yarı-çoğul isimleridir, (M,) ki o, yünü olan (M,) yahut **مَاعِزٌ**’in zıddı olan, (S, K,) **غَنَم** denilenlerdendir: (M, K:) **ضَأْنٌ** müennes cinstendir; (IAmb, Msb;) ve bunun çoğulu **أَضْؤُنٌ**’dur [aslında azlık çoğulu], (IAmb, M, Msb) ve şiirde vâki olan **آضُنٌ**’dur; ve bu, **أَضْؤُنٌ**’dan takdim-te’hîr ile yapılmıştır: (M:) ↓ **ضَائِنٌ**’in müennesi **ضَائِنَةٌ**’dir; (S, M, Msb, K;) bunun çoğulu da **ضَوَائِنُ**’dur. (S, M, K.) ― -b2- **ضَأْنٌ** ayrıca, [**ضَبٌّ**’ın çoğulu olan] **ضِبَاب** denilen [kertenkelelerin] belirli bir türü demektir; **مَاعِز**’e karşıttır. (TA.) Ve ayrıca, **شُفَارِىٌّ** diye de adlandırılan, jerboa’ların belirli bir türü; (T, **تَدْمُرِىٌّ** maddesinde, bk.; ve TA, **شفر** maddesinde;) bunların **مَاعِز**’inden farklıdır. (T ve TA, **دمر** maddesinde.)

ضَأَنٌ
**ضَأَنٌ** ذ: bir önceki paragrafı gör.

ضَيْنٌ
**ضَيْنٌ** ذ ve **ضِينٌ**: **ضَأْنٌ**’u gör.

ضَأْنَةٌ
**ضَأْنَةٌ** ذ Sinirden yapıldığında, **خِزَامَة** denilen [devenin burnu için halka]. (Sh, K.) [Fakat **ضون** maddesinde **ضَانَةٌ**’ye bak.]

ضِئْنِىٌّ
**ضِئْنِىٌّ** ذ, **ضَأْنٌ**’dan [nisbet] bozuk, çarpıtılmış, bir nisbet ismidir. (M.) Şöyle dersin: **مِعْزًى ضِئْنِيَّةٌ** **ضَأْن**’a [yani koyunlara] sokulan/uyum sağlayan keçiler. (M.) Ve **سِقَآءٌ ضِئْنِىٌّ** Geniş, (M,) yahut büyük, (K,) koyun derisinden bir tulum; (M, K,) içinde **رَائِب** denilen [süt] yayıklandığı. (K.)

ضَئِينٌ
**ضَئِينٌ** ذ ve **ضِئِينٌ**: **ضَأْنٌ**’u gör.

ضَائِنٌ
**ضَائِنٌ** ذ: **ضَأْنٌ**’u, üç yerde, gör. ― -b2- Ayrıca bir sıfat olarak da kullanılır: şöyle denir: **كَبْشٌ ضَائِنٌ** [görünüşe göre “bir koç”; **كَبْشٌ** tek başına birkaç mânaya sahip olmakla birlikte]. (M.) ― -b3- Ve ayrıca (mecazen:) Zayıf demektir: (K, TA:) [**مَاعِزٌ**’e karşıt:] yahut sanki bir koyunmuş gibi yumuşak bir adam: (M, TA:) yahut az yiyen olduğu hâlde bedende güzel olmaktan geri durmayan kimse: (M, K: *) yahut karında yumuşak ve gevşek. (M, K. *) ― -b4- Ve (farz edilen mecazla:) Kumlardan, beyaz ve geniş olan. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ضءن

ضَانَ
ضَانَ أَضْاَنَ IV ,
a.  Had many sheep.

ضَائِن
ضَائِن [ 21 ] , ( pl. ضَأْن [ 1 ] ,  ضَأَن [ 4 ] ,  ضَئِيْن [ 25 ] ),
a.  Sheep.

ضَائِنَة
ضَائِنَة [ 21t ] , ( pl. ضَوَائِن [ 41 ] ),
a.  Ewe.

ضَانِي
ضَانِي
a.  [ coll. ], Mutton, sheep's ( flesh ).

##### Türkçe

ضَانَ
**ضَانَ** **أَضْاَنَ** IV ,
a. Çok koyunu oldu.

ضَائِن
**ضَائِن** [ 21 ] , ( pl. **ضَأْن** [ 1 ] , **ضَأَن** [ 4 ] , **ضَئِيْن** [ 25 ] ),
a. Koyun.

ضَائِنَة
**ضَائِنَة** [ 21t ] , ( pl. **ضَوَائِن** [ 41 ] ),
a. Dişi koyun.

ضَانِي
**ضَانِي**
a. [ toplu ], Koyun eti, koyunun (eti).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ضءن

ضءن
ضَأَنَ - يَضْأَنُ - ضَائِن - ضَأْن
ضَأَنَ - يَضْأَنُ + الكائن أو الشيء: يضعف ويسترخي ويلين
ضَائِن: ذو الصوف من الغنم
ضَأن: جمع " ضَائِن "
تفرق عن غنم ومعز: الغنم: مجموع  المعز والضأن، والضأن: ذو الصوف من الغنم، و المعز: ذو الشعر من الغنم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الليونة والطراوة والرخاوة" وهي:
رَعُنَ - يَرْعُنُ، رَخِيَ - يَرْخَى (رَخُوَ - يَرْخُو)، لانَ - يَليْنُ، عَهَن - يَعْهِنُ، ضَأَنَ - يَضْأَنُ، طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو)
ضأن
 	﴿ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [ضأَن] ض أَ ن: الضَّائِنُ ضد الماعز والجمع الضَّأْنُ والمعز كراكب وركب وسافر وسفر و ضَأنُ أيضا كحارس وحرس وقد يجمع على ضَئِينٍ مثل غز وغزي والأنثى ضائِنةٌ والجمع ضَوائِنُ و أضْأنَ الرجل كثر ضأنه
معجم الفرائد القرآنية
ض أ ن
"الضَّأْنِ" ي قوله تعالى:" ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ" (143) الأنعام.
الضَّأنُ : ذو الصوف من الغنم، ويقابل المعز، وهو جمع ضائن .
الراغب
ضأن
- الضأن معروف. قال تعالى: }من الضأن اثنين{ [الأنعام/143]، وأضأن الرجل: إذا كثر ضأنه، وقيل: الضائنة واحد الضأن.
ملخص اللسان:
1.     الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به ، والجمع الضّأْنُ ، والضّانُ أَصله ضَأْن، فخفف.
2.     الضوائن جمع ضائنة وهي الشاة من الغنم خلاف المعز.
3.     وقد ضأَنْتُها أَي عزَلْتها.
4.     ورجل ضائنٌ إذا كان ضعيفاً،
5.     ورجل ضائنٌ: لَيِّنٌ كأَنه نعجة، كأَنه نعجة، وقيل: هو الذي لا يزال حسن الجسم مع قلة طُعْمٍ، وقيل: هو       اللَّيِّنُ البطن المُسْترْخِية.
لسان العرب
● - ضأن: الضّائنُ من الغنم: ذو الصوفِ، ويُوصَفُ به فيقال: كَبْش ضائنٌ،       والأُنثى ضائنة. والضّائنُ: خلافُ الماعز، والجمع الضّأْنُ والضّأَنُ مثل       المَعْزِ والمَعَزِ. والضَّئِينُ والضِّئينُ: تميمية. والضَّيْن       والضِّينُ، غير مهموزين؛ عن ابن الأَعرابي: كلها أَسماء لجمعهما، فالضأْن       كالرَّكْب، والضَّأَنُ كالقَعَد، والضَّئِين كالغَزِيّ والقَطِين، والضِّئِين       داخل على الضِّئِين، أَتبعوا الكسر الكسر، يطرد هذا في جميع حروف الحلق إذا       كان المثال فَعِلاَ أَو فَعِيلاَ، وأَما الضِّينُ والضَّيْنُ فشاذ نادر،       لأَن ضائناً صحيح مهموز، والضِّين والضَّين معتلّ غير مهموز، وقد حكي في       جمع الضّأْنِ أَضْؤُنٌ؛ وقوله أَنشده يعقوب في المبقلوب:       إذا ما دَعا نَعْمانُ آضُنَ سالِمٍ،       عَلَنَّ، وإن كانت مَذانِبُه حُمْرَا       (* قوله «علنّ» الذي في المحكم: عليّ). أَراد: أَضْؤُناً، فقلب، ودُعاؤه       أَن يكثر الحشيش فيه فيصير فيه الذُّبابُ، فإِذا تَرَنَّم سمع الرِّعاءُ       صوْتَه فعلموا أَن هناك رَوْضة فساقوا إِبلهم ومواشيهم إليها فَرَعَوْا       منها، فذلك دُعاء نَعْمَانَ إياهم. قال أَبو الهيثم: جمع الضائن ضَأَنٌ،       كما يقال ماعِزٌ ومَعَز، وخادِم وخَدَم، وغائب وغَيَب، وحارس وحَرَس،       وناهِل ونَهَلٌ. قال: والضّانُ أَصله ضَأْن، فخفف. والضّأْنُ: جمع الضائن،       ويُجْمَع الضَّئِينَ، والأُنثى ضائنة، والجمع ضَوائن. وفي حديث شَقيق:       مَثَلُ قُرّاءِ هذا الزمان كَمَثل غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوف عِجاف؛ الضوائن       جمع ضائنة وهي الشاة من الغنم خلاف المعز. ومِعْزَى ضِئْنيَّةٌ: تأْلف       الضّأْنَ، وسِقاءٌ ضِئْنِيٌّ على ذلك اللفظ إِذا كان من مَسْكِ ضائنةٍ       وكان واسعاً، وكل ذلك من نادر معدول النسب؛ أَنشد ابن الأَعرابي:       إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُه،       كما اهْتَزَّ ضِئْنِيٌُّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ.       عنى بالضِّئْنِيِّ هذا النوع من الأَسْقية. التهذيب: الضِّئْنيّ السقاء       الذي يُمْخَضُ به الرائب، يسمى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد       الضّأْن؛ قال حُميد:       وجاءتْ بضِئْنِيٍّ، كأَنَّ دَوِيّهُ       تَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ.       وأَضْأَنَ القومُ: كثرَ ضأْنهم. ويقال: اضْأَنْ ضأْنك وامْعَزْ مَعَزَك       أَي اعْزِلْ ذا من ذا. وقد ضأَنْتُها أَي عزَلْتها. ورجل ضائنٌ إذا كان       ضعيفاً، ورجل ماعِزٌ إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه. ورجل ضائنٌ: لَيِّنٌ       كأَنه نعجة، وقيل: هو الذي لا يزال حسن الجسم مع قلة طُعْمٍ، وقيل: هو       اللَّيِّنُ البطن المُسْترْخِية. ويقال: رملة ضائنةٌ، وهي البيضاء       العريضة؛ وقال الجَعْدِي:       إلى نَعّجٍ من ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا       (* قوله «وقال الجعدي إلخ» صدره كما في التكملة:       فباتت كأن بطنها طي ريطة       وزاد: والضأنة، بفتح فسكون، الخزامة إذا كانت من عقب.)       وفي حديث أَبي هريرة: قال له أَبانُ بن سعيد وَبْرٌ تدَلَّى من رأْسِ       ضالٍ؛ ضالٌ، بالتخفيف: مكان أَو جبل بعينه، يريد به تَوْهِينَ أَمره وتحقير       قدره، ويروى بالنون، وهو أَيضاً جبل في أَرض دَوْسٍ، وقيل: أَراد به       الضأْن من الغنم، فتكون أَلفه همزة.
مقاييس اللغة:
(ضأن) الضاد والهمزة والنون أُصَيلٌ صحيح، وهو بعض الأنعام. من ذلك الضأن. يقال أَضْأَنَ الرجلُ، إِذا كَثُرَ ضأنُهُ. والضائنة الواحدة من الضأن. وحكى بعضُهم: فلانٌ ضائن البطنِ: مسترخِيهِ.
القاموس المحيط:
الضَّائِنُ الضعيفُ، والمُسْتَرْخِي البطنِ، والحَسَنُ الجِسْمِ، القليلُ الطَّعْمِ، والأبيضُ العريضُ من الرَّمْلِ، وخِلافُ الماعِزِ من الغَنَمِ ج ضَأْنٌ، ويُحَرَّكُ، وكأميرٍ، وهي ضَائِنَةٌ ج ضَوائِنُ.
وأضأَنَ: كثُرَ ضَأْنُهُ. وأضْئِنْ ضَأْنَكَ: اعْزِلْها من المَعَزِ. والضِئْنِيُّ، بالكسرِ: السِقاء الضخْمُ من جِلْدَةٍ يُمْخَضُ بها الرائِبُ. والضَّانَةُ: الخِزامَةُ إذا كانت من عَقَبٍ.
تاج العروس:
( الضائن الضعيف ) والماعز الحازم المانع ما وراءه وقيل رجل ضائن لين كانه نعجة ( و ) قيل هو ( المسترخى البطن ) اللينه ( و ) قيل هو ( الحسن الجسم القليل الطعم ) وكل مجاز ( و ) الضائن ( الابيض العريض من الرمل ) قال الجعدى * الى نعج من ضائن الرمل اعفرا * ( و ) الضائن ( خلاف الماعز من الغنم ج ضان ) كركب وراكب ( ويحرك ) كخدم وخادم عن أي الهيثم ( وكامير ) كغزى وقطين ( وهى ضائنة ج ضوائن ) ومنه حديث شقيق مثل قراء هذا الزمان كمثل غنم ضوائن ذات صوف عجاف ( واضان ) الرجل ( كثرضانه و ) يقال اضئن ضانك ) أي ( اعزلها من المعز ) ونص الازهرى اضان ضانك وامعز معزك أي اعزل ذا من ذا وقد ضانتها أي عزلتها ( والضئنى بالكسر السقاء الضخم من جلدة يمخض بها الرائب ) صواب العبارة من جلد يمخض به الرائب وهو من نادر معدول انسب وانشد ابن الاعرابي إذا ما مشى وردان واهتزت استه * كما اهتز ضئنى لفرعاء يؤدل وانشد الازهرى لحميد بن ثور وجاءت بضئنى كان دويه * ترنم رعد جاوبته الرواعد ( والضانة الخزامة إذا كانت من عقب ) عن شمر وانشد لابن ميادة قطعت بمصلال الخشاش يردها * على الكره منها ضانة وجديل
* ومما يستدرك عليه الضئين بالكسر جمع الضان تميمية وهو داخل على الضئين كامير اتبعوا الكسر الكسر يطرد هذا في جميع حروف الحلق إذا كان المثال فعلا أو فعيلا ويجمع الضائن على الضين بالكسر والفتح معتلان غير مهموزين وهمانا دران شاذان لان ضائنا صحيح مهموز وقد حكى في جمع الضان اضؤن وآضن بالقلب وانشد يعقوب إذا ماد عى نعمان آضن سالم * على وان كانت مذانبه حمرا اراد اضؤنا فقلب ومعزى ضئنية تالف الضان وهو نادر من معدول انتسب وراس ضان جبل في ارض دوس والضائن نوع من الضباب خلاف الماعز

##### Türkçe

ضءن
**ضَأَنَ - يَضْأَنُ - ضَائِن - ضَأْن**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 13:47 yazar: Administrator
**ضَأَنَ - يَضْأَنُ** + canlı veya şey: zayıflar, gevşer ve yumuşar
**ضَائِن**: koyundan yün sahibi olan
**ضَأن**: “ **ضَائِن** ”in çoğulu
Koyun ve keçiden ayrılır: **الغنم**: keçi ve **الضأن**’ın toplamı; **الضأن**: koyundan yün sahibi olan; **المعز**: koyundan kıl sahibi olan
Ve lafız “yumuşaklık, tazelik ve gevşeklik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَعُنَ - يَرْعُنُ**، **رَخِيَ - يَرْخَى (رَخُوَ - يَرْخُو)**، **لانَ - يَليْنُ**، **عَهَن - يَعْهِنُ**، **ضَأَنَ - يَضْأَنُ**، **طَرِيَ - يَطْرَى (طَرُوَ - يَطْرُو)**

**ضأن**
﴿**ثمانية أزواج من الضأن اثنين ومن المعز اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين نبئوني بعلم إن كنتم صادقين(143)**﴾ الأنعام

مختار الصحاح
● [**ضأَن**] ض أَ ن: **الضَّائِنُ** keçinin zıddıdır; çoğulu **الضَّأْنُ**’dur; ve **المعز** (tekil-çoğul) **كراكب وركب وسافر وسفر** gibidir; ve **ضَأنُ** da **كحارس وحرس** gibidir; ve **ضَئِينٍ** üzerine de çoğul yapılabilir, **مثل غز وغزي**; dişisi **ضائِنةٌ**’dir; çoğulu **ضَوائِنُ**’dir; ve adam **أضْأنَ**: onun **ضأنه**’ı çoğaldı

معجم الفرائد القرآنية
ض أ ن
“**الضَّأْنِ**” Yüce Allah’ın sözü: “ **ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ** ” (143) الأنعام.
**الضَّأنُ**: koyundan yün sahibi olan; ve **المعز**’e karşılıktır; ve o, **ضائن**’in çoğuludur.

الراغب
**ضأن**
- **الضأن** bilinir. Yüce Allah dedi: }**من الضأن اثنين**{ [الأنعام/143]; ve adam **أضأن**: **ضأنه** çoğaldığı zaman; ve denildi ki: **الضائنة** **الضأن**’ın tekilidir.

ملخص اللسان:
1. **الضّائنُ** koyundan: yün sahibi olan; onunla vasıflanılır; denir ki: **كَبْش ضائنٌ**; çoğulu **الضّأْنُ**’dur; ve **الضّانُ** aslı **ضَأْن**’dır; hafifletildi.
2. **الضوائن**: **ضائنة**’nin çoğuludur; o, koyundan koyundur; **المعز**’in hilafınadır.
3. Ve **ضأَنْتُها**: yani onu ayırdım.
4. Ve adam **ضائنٌ**: zayıf olduğu zaman,
5. Ve adam **ضائنٌ**: sanki bir koyun gibi yumuşak; sanki bir koyun gibi; ve denildi ki: o, az yiyecekle birlikte bedeni güzel olmaya devam eden kimsedir; ve denildi ki: o, karın yumuşak, gevşek olandır.

لسان العرب
● - **ضأن**: **الضّائنُ** koyundan: yün sahibi olan; onunla vasıflanılır; denir ki: **كَبْش ضائنٌ**; dişisi **ضائنة**. Ve **الضّائنُ**: keçinin hilafınadır; çoğulu **الضّأْنُ** ve **الضّأَنُ**; **مثل المَعْزِ والمَعَزِ**. Ve **الضَّئِينُ** ve **الضِّئينُ**: Temîm lehçesidir. Ve **الضَّيْن** ve **الضِّينُ**: hemzesiz; İbnü’l-A‘râbî’den: bunların hepsi ikisinin cem‘i için isimlerdir; **فالضأْن كالرَّكْب** ve **الضَّأَنُ كالقَعَد** ve **الضَّئِين كالغَزِيّ والقَطِين**; ve **الضِّئِين** **الضِّئِين** üzerine dâhil olmuştur; kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bu, boğaz harflerinin hepsinde, misal **فَعِلاَ** yahut **فَعِيلاَ** olduğu zaman düzenli olarak yürür; ama **الضِّينُ** ve **الضَّيْنُ** şâz, nadirdir; çünkü **ضائناً** sahih, hemzelidir; **الضِّين** ve **الضَّين** mu‘tel, hemzesizdir; ve **الضّأْنِ**’in cem‘inde **أَضْؤُنٌ** rivayet edilmiştir; ve Yakub’un **المبقلوب**’da okuduğu sözü:
إذا ما دَعا نَعْمانُ آضُنَ سالِمٍ،
عَلَنَّ، وإن كانت مَذانِبُه حُمْرَا
(* “**علنّ**” sözü, **المحكم**’de: **عليّ**).
İstedi: **أَضْؤُناً**; sonra çevirdi. Ve onun çağrısı: onda otun çoğalmasıdır; böylece onda sinek olur; o terennüm ettiği zaman çobanlar onun sesini işitirler; böylece orada bir çayır olduğunu bilirler; develerini ve hayvanlarını oraya sürerler; ondan otlarlar; işte bu, Nu‘mân’ın onlara duasıdır. Ebû’l-Heysem dedi: **الضائن**’in çoğulu **ضَأَنٌ**’dır; nasıl ki **ماعِزٌ** ve **مَعَز** denir; ve **خادِم** ve **خَدَم**; ve **غائب** ve **غَيَب**; ve **حارس** ve **حَرَس**; ve **ناهِل** ve **نَهَلٌ**. Dedi: ve **الضّانُ** aslı **ضَأْن**’dır; hafifletildi. Ve **الضّأْنُ**: **الضائن**’in çoğuludur; ve **الضَّئِينَ** cem‘ yapılır; dişisi **ضائنة**; çoğulu **ضَوائن**. Ve Şakîk hadîsinde:
**مَثَلُ قُرّاءِ هذا الزمان كَمَثل غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوف عِجاف**؛
**الضوائن**: **ضائنة**’nin çoğuludur; o, koyundan koyundur; **المعز**’in hilafınadır. Ve **مِعْزَى ضِئْنيَّةٌ**: **الضّأْنَ**’a ülfet eder. Ve **سِقاءٌ ضِئْنِيٌّ**: o lafız üzere; eğer **ضائنة** derisinden ise ve geniş ise; ve bunların hepsi, nisbetin nadir, çevrilmiş olanındandır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُه،
كما اهْتَزَّ ضِئْنِيٌُّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ.
**الضِّئْنِيِّ** ile, bu tür kırbaları kastetti. **التهذيب**: **الضِّئْنيّ** kırba; onunla ekşimiş süt çalkalanır; eğer **الضّأْن** derisinden iri ise **ضِئْنِيّاً** diye adlandırılır; Humeyd dedi:
وجاءتْ بضِئْنِيٍّ، كأَنَّ دَوِيّهُ
تَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ.
Ve kavim **أَضْأَنَ**: onların **ضأْن**’ları çoğaldı. Ve denir: **اضْأَنْ ضأْنك وامْعَزْ مَعَزَك**: yani bunu bundan ayır. Ve **ضأَنْتُها**: yani onu ayırdım. Ve adam **ضائنٌ**: zayıf olduğu zaman; ve adam **ماعِزٌ**: azimli, arkasındakini engelleyici olduğu zaman. Ve adam **ضائنٌ**: sanki bir koyun gibi yumuşak; ve denildi ki: o, az yiyecekle birlikte bedeni güzel olmaya devam eden kimsedir; ve denildi ki: o, karın yumuşak, gevşek olandır. Ve denir: **رملة ضائنةٌ**; o, beyaz, geniş olandır; ve el-Ca‘dî dedi:
إلى نَعّجٍ من ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا
(* “**وقال الجعدي إلخ**”in başı, **التكملة**’de olduğu gibi:
فباتت كأن بطنها طي ريطة
ve ekledi: ve **الضأنة** (fetha sonra sükûn ile): eğer arka taraftan ise burun halkasıdır.)
Ve Ebû Hureyre hadîsinde: ona Ebân b. Sa‘îd dedi: **وَبْرٌ تدَلَّى من رأْسِ ضالٍ**; **ضالٌ**, hafifletme ile: belirli bir yer yahut bir dağ; onun işini zayıflatmayı ve değerini küçültmeyi ister; ve nûn ile de rivayet edilir; ve o da Dûs toprağında bir dağdır; ve denildi ki: onunla koyundan **الضأْن**’ı kastetti; böylece onun elif’i hemze olur.

مقاييس اللغة:
(**ضأن**) **الضاد** ve hemze ve **النون** sahih bir asıldır; ve o, en‘âmın bir kısmıdır. Bundan: **الضأن**. Denir: adam **أَضْأَنَ**; onun **ضأنُهُ** çoğaldığı zaman. Ve **الضائنة**: **الضأن**’dan bir tanedir. Bazıları nakletti: falan kimse **ضائن البطنِ**: onun karnı gevşektir.

القاموس المحيط:
**الضَّائِنُ**: zayıf; ve karın gevşek olan; ve bedeni güzel olan; az yiyen; ve kumdan beyaz, geniş olan; ve koyundan keçinin hilafı; çoğulu **ضَأْنٌ**; ve harekelenir; ve **كأميرٍ**; ve dişisi **ضَائِنَةٌ**; çoğulu **ضَوائِنُ**.
Ve **أضأَنَ**: onun **ضَأْنُهُ** çoğaldı. Ve **أضْئِنْ ضَأْنَكَ**: onu **المَعَزِ**’den ayır. Ve **الضِئْنِيُّ** (kesre ile): ekşimiş süt çalkalanan, bir deriden olan iri kırba. Ve **الضَّانَةُ**: eğer arka taraftan ise burun halkası.

تاج العروس:
(**الضائن الضعيف**) ve **الماعز**: azimli, arkasındakini engelleyici; ve denildi ki: adam **ضائن**: sanki bir koyun gibi yumuşak. Ve denildi ki: o (**المسترخى البطن**) yumuşak olan. Ve denildi ki: o (**الحسن الجسم القليل الطعم**) ve hepsi mecazdır. Ve **الضائن** (**الابيض العريض من الرمل**); el-Ca‘dî dedi:
* الى نعج من ضائن الرمل اعفرا *
Ve **الضائن** (**خلاف الماعز من الغنم ج ضان**) **كركب وراكب**; ve (harekelenir) **كخدم وخادم**; Ebû’l-Heysem’den. Ve (**وكامير**) **كغزى وقطين**; ve o **ضائنة**’dir; çoğulu **ضوائن**. Ondan Şakîk hadîsi: **مثل قراء هذا الزمان كمثل غنم ضوائن ذات صوف عجاف**. Ve adam (**واضان**) (**كثرضانه**); ve denir: (**اضئن ضانك**) yani (**اعزلها من المعز**). Ezherî’nin nassı: **اضان ضانك وامعز معزك** yani bunu bundan ayır; ve **ضانتها**: yani onu ayırdım. Ve (**والضئنى بالكسر السقاء الضخم من جلدة يمخض بها الرائب**) ibarenin doğrusu: ekşimiş süt onunla çalkalanan bir deriden; ve o, nisbetin nadir, çevrilmiş olanındandır. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
إذا ما مشى وردان واهتزت استه * كما اهتز ضئنى لفرعاء يؤدل
Ve Ezherî, Humeyd b. Sevr’den inşâd etti:
وجاءت بضئنى كان دويه * ترنم رعد جاوبته الرواعد
Ve (**والضانة الخزامة إذا كانت من عقب**) Şemmer’den; ve İbn Meyyâde’den inşâd etti:
قطعت بمصلال الخشاش يردها * على الكره منها ضانة وجديل
* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الضئين** (kesre ile) **الضان**’ın çoğuludur; Temîm lehçesidir; ve **الضئين** üzerine dâhil olmuştur; **كامير**; kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bu, boğaz harflerinin hepsinde, misal **فعلا** yahut **فعيلا** olduğu zaman düzenli olarak yürür. Ve **الضائن** **الضين** üzerine (kesre ve fetha ile) cem‘ yapılır; ikisi mu‘tel, hemzesizdir; ikisi de nadir, şâzdır; çünkü **ضائنا** sahih, hemzelidir. Ve **الضان**’ın cem‘inde **اضؤن** ve **آضن** (kalb ile) rivayet edilmiştir; ve Yakub inşâd etti:
إذا ماد عى نعمان آضن سالم * على وان كانت مذانبه حمرا
İstedi: **اضؤنا**; sonra çevirdi. Ve **معزى ضئنية**: **الضان**’a ülfet eder; ve o, nisbetin nadir, çevrilmiş olanındandır. Ve **راس ضان**: Dûs toprağında bir dağdır. Ve **الضائن**: kertenkelelerden bir türdür; **الماعز**’in hilafınadır.
