# ضأن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضأن

( *!الضَّائِنُ : الضَّعِيفُ ) ، والماعِزُ : الحازِمُ المانِعُ ما وَرَاءَه ؛ وقيلَ : رجُلٌ *!ضائِنٌ لَيِّنٌ كأَنَّه نَعْجةٌ .
( و ) قيلَ : هو ( المُسْتَرْخِي البَطْنِ ) اللَّيِّنُه .

( و ) قيلَ : هو ( الحَسَنُ الجِسْمِ القَليلُ الطَّعْمِ ) ، وكلٌّ مجازٌ .
( و ) *!الضَّائِنُ : ( الأَبيضُ العَريضُ مِن الرَّمْلِ ) ، قالَ الجعْدِيُّ :
إلى نَعَجٍ من *!ضائِنِ الرَّمْلِ أَعْفَرَا ( و ) *!الضَّائِنُ : ( خِلافُ الماعِزِ مِن الغَنَمِ ، ج *!ضَأْنٌ ) ، كرَكْبٍ ورَاكِبٍ ، ( ويُحَرَّكُ ) كخَدَمٍ وخادِمٍ ، عن أَبي الهَيْثمِ .
( وكأَميرٍ ) كغَزِيَ وقَطِينٍ ، ( وهي *!ضائِنَةٌ ج *!ضَوائِنُ ) ؛ ومنه حدِيثُ شَقِيق : ( مَثَلُ قُرَّاء هذا الزَّمانِ كمَثَلِ غَنَمٍ ضَوائِنَ ذاتِ صُوفٍ عِجَافٍ ) .
( *!وأَضْأَنَ ) الرَّجُلُ : ( كَثُرَ *!ضَأْنُهُ .
( و ) يقالُ : ( *!أَضْئِنْ *!ضَأْنَكَ ) : أَي ( اعْزِلْها مِن المَعَزِ ) .
ونَصّ الأزْهرِيّ : *!اضْأَنْ *!ضَأْنَكَ وامْعَزْ مَعَزَك ، أَي اعْزِلْ ذا مِن ذا ؛ وقد *!ضَأَنْتُها أَي عَزَلْتُها .
( *!والضِّئْنِيُّ ، بالكسْرِ : السِّقاءُ الضخْمُ مِن جِلْدَةٍ يَمْخَضُ بها الرائِبُ ) ؛ صوابُ العِبارَةِ : مِن جِلْدٍ يُمْخَضُ به الرائِبُ ، وهو مِن نادِرِ مَعْدول النَّسَبِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
إذا ما مَشَى وَرْدانُ واهْتَزَّتِ اسْتُهكما اهْتَزَّ *!ضِئْنِيٌّ لفَرْعاء يُؤْدَلُ وأَنْشَدَ الأَزْهرِيُّ لحميدِ بنِ ثَوْر :
وجاءَتْ *!بضِئْنِيٍّ كأَنَّ دَوِيّهُتَرَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْه الرَّواعِدُ ( *!والضَّأْنَةُ : الخِزامَةُ إذا كانتْ من عَقَبٍ ) ، عن شَمِرٍ ، وأَنْشَدَ لابنِ مَيَّادَة :
قطعتُ بمصلالِ الخِشاشِ يَرُدُّهاعلى الكُرْهِ منها *!ضأنَةٌ وجَدِيلُ

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الضِّئينُ ، بالكسْرِ : جَمْعُ *!الضَّأْنِ ، تَمِيمِيَّةٌ ، وهو داخِلٌ على *!الضَّئِينِ ، كأَميرٍ ، أَتْبعُوا الكَسْر الكَسْر ، يطردُ هذا في جَمِيعِ حُرُوفِ الحلقِ إذا كانَ المِثالُ فَعِلاً أَو فَعِيلاً ، ويُجْمَعُ *!الضائِنُ على *!الضِّينُ ، بالكسْرِ والفتْحِ ، مُعْتلاَّن غَيْر مَهْمُوزَيْن ، وهُما نادِرَانِ شاذَّانِ ، لأنَّ *!ضائِناً صَحِيحٌ مَهْموزٌ .
وقد حُكِي في جَمْعِ *!الضَّأْنِ *!أَضْؤُنٌ *!وآضنٌ بالقَلْبِ ، وأنْشَدَ يَعْقوب :
إذا ما دَعى نَعْمانُ *!آضُنَ سالِمٍ عليَّ وإن كانت مُذانِبُه حُمْرَاأَرادَ : *!أَضْؤُناً ، فقَلَبَ .
ومِعْزَى *!ضِئْنيَّةٌ : تأَلَفُ *!الضَّأْنَ ، وهو نادِرٌ مِن مَعْدولِ النَّسَبِ .
ورأْسُ *!ضَأْنِ : جَبَلٌ في أَرْضِ دَوْسٍ .
*!والضَّائِنُ : نوْعٌ مِن الضبابِ خِلافُ الماعِزِ .
( (

### Türkçe

( **الضَّائِنُ** : zayıf olan ) ، ve **الماعِزُ** : arkasında olanı engelleyen, men eden azimli (olan) ; ve denildi ki: **ضائِنٌ** bir adam, yumuşak; sanki o bir koyundur.
( ve ) denildi ki: o, ( karnı gevşek olan ) yumuşağıdır.

( ve ) denildi ki: o, ( bedeni güzel, tadı az olan ) , ve hepsi mecazdır.
( ve ) **الضَّائِنُ** : ( kumdan beyaz, geniş olan ) ، el-Ca‘dî dedi ki:
Kumun **ضائِنِ**’inden, toprak renkli, koyunlara doğru (giderim). ( ve ) **الضَّائِنُ** : ( koyundan **الماعِزِ**’in zıddı; çoğulu **ضَأْنٌ** ) ، **رَكْبٍ** ve **رَاكِبٍ** gibi, ( ve harekelenir ) **خَدَمٍ** ve **خادِمٍ** gibi, Ebû’l-Heysem’den.
( ve **أَميرٍ** gibi ) **غَزِيَ** ve **قَطِينٍ** gibi, ( ve o **ضائِنَةٌ**’dir; çoğulu **ضَوائِنُ** ) ; bundan Şakîk hadisi: ( Bu zamanın kurrâsının misali, yünü olan, zayıf **ضَوائِنَ** koyunların misali gibidir ) .
( **وأَضْأَنَ** ) adam: ( onun **ضَأْنُ**’u çoğaldı.
( ve ) denilir: ( **أَضْئِنْ** **ضَأْنَكَ** ) : yani ( onu keçilerden ayır ) .
Ezherî’nin nassı: **اضْأَنْ** **ضَأْنَكَ** ve **امْعَزْ** **مَعَزَكَ** ، yani bunu şundan ayır; ve ben onu **ضَأَنْتُها**: yani onu ayırdım.
( **والضِّئْنِيُّ** , kesre ile: ekşimiş sütü çalkaladığı bir deriden olan büyük tulum ) ; ibarenin doğrusu: ekşimiş sütün kendisiyle çalkalandığı bir deriden; ve o, nesebin nadir çevrilmişlerindendir; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Virdân yürüdüğü ve ikinizin kıçı sallandığı zaman, dalları uzun bir kadına doğru sarkıtılan bir **ضِئْنِيٌّ** gibi sallanır. Ve Ezherî, Humeyd b. Sevr için inşâd etti:
Ve bir **بضِئْنِيٍّ** ile geldi; sanki onun uğultusu, gök gürültüsünün terennümü; ona gök gürültüleri karşılık verdi. ( **والضَّأْنَةُ** : **الخِزامَةُ**’dır, eğer **عَقَبٍ**’den olursa ) ، Şemir’den; ve İbn Meyyâde için inşâd etti:
Onu, **الخِشاشِ**’ın **مصلالِ**’iyle kestim; ondan, istemeyerek, onu geri çevirir: bir **ضأنَةٌ** ve bir örgü.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الضِّئينُ** , kesre ile: **الضَّأْنِ**’in cem‘i, Temîm lehçesidir; ve o, **الضَّئِينِ** üzerine dâhildir, **أَميرٍ** gibi; kesreyi kesreye tâbi kıldılar; bu, bütün boğaz harflerinde, misal **فَعِلاً** yahut **فَعِيلاً** olduğu zaman, sürer; ve **الضائِنُ** **الضِّينُ** üzerine cem‘ olunur, kesre ve fetha ile; ikisi de illetli, hemzesizdir; ve ikisi nadirdir, şâzdır; çünkü **ضائِناً** sahih, hemzelidir.
Ve **الضَّأْنِ**’in cem‘inde **أَضْؤُنٌ** ve kalb ile **آضنٌ** hikâye olundu; ve Ya‘kūb inşâd etti:
Nu‘mân, Sâlim’in **آضُنَ**’unu bana çağırdığı zaman, onun kuyrukları kırmızı olsa bile. İstedi: **أَضْؤُناً**; sonra kalb etti.
Ve **ضِئْنيَّةٌ** bir keçi: **الضَّأْنَ**’a ülfet eder; ve o, nesebin çevrilmişinden nadirdir.
Ve **رأْسُ** **ضَأْنِ** : Devs toprağında bir dağdır.
Ve **الضَّائِنُ** : kertenkelelerden bir türdür; **الماعِزِ**’in zıddı.
( (
