# ضأ (ض-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(**باب الضاد في المضاعف [والمطابق]**)

(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilemede tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm ki *** ben zamanın musibetine karşı **لا أتضعضعُ**([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi olmadığı zaman.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallanılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince *hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bu bütününün hiçbiri bir şey değildir; her ne kadar zikredilmiş olsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.

[Birinciye gelince o **الضَّفف**tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerinde çoğaldığı zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O, عليه السلام, ekmek ve etten ancak **على ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerindeki ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çok, ancak **ضَفَّاً** olarak sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.

Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **على ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele üzere; onda sağlamca yerleşemedim.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık (**أُصَيلٌ**)tır: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir manaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lugat. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı manadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; **ضَلاَلٍ** ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve **الضّلاَل**ın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleridir; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman; ve mescidi ve evi **ضللت**; onlara yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**e düştüler; yani **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye kattım” denir: **ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء**; ben onu **ضمّاً** olarak **أضُمُّه**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir cemaat. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani cemaatlerin (yarışında) önde giden. Ve **إِضمامةٌ من كُتُب**; **إِضْبارة** gibi.

Babdan: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyde cimrilik ettim” denir: **ضَنِنْتُ بالشّيءِ**; onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** olarak **أَضَنُّ**; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; nefis olup kendisiyle cimrilik edildiği zaman. Ve falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّي**mdir; nefis olup kendisiyle cimrilik edilen olduğu zaman. Ve bazen **ضَنَنْتُ** (nun’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o da asıldır. Hadiste: “**يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين**”([5]).

**الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleridir. **ضَوْضَوْا** denir; hemzesiz.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondan: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.

Babdan: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: aralarında toplanan bir yağ ve *pekmezdir([7]); “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْعُ**ı iri; sanki dolu **ضِباب**lar gibidir. Sonra o **ضِباب**ları, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve denir: **مَضَابَّ مُنْكَرة**ye düştük; yani **الضِّباب**ı çok olan yer parçalarına. Ve **الضُّبَاضِب**: *kısa şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o, **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرت** ederim, **أفطرُها**”; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve “onu **ضَبَبْتُها**; **أَضُبُّها** **ضبّاً**”; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ**a gelince: başparmağını memenin üzerine, parmaklarını da başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**” sözleridir; bu, ikisini de **الفِرْسِن**([9])de tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “eli **ضبَّت**” sözüne gelince; kan aktığı zaman; bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**([10])dan kalbedilmiştir; ve geçti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti, **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağıldığı zaman bağıran.

Bu babdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o, bir **خَرَز**([13])dir.

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondan **الضِّحّ**: güneş ışığı; yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey (kadar). Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzaması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzar.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.

Birincisi: **الضِّدّ**; şeyin zıddı. Ve **المتضادّان**: iki şey; bir vakitte bir araya gelmeleri caiz olmaz; gece ve gündüz gibi.

Diğer kelime **الضَّدُّ**dur; o da dolmadır; **الضاد**ın fethasıyla. “Tulumunu doldurdu” denir: **ضَدَّ القِربَة**; onu **ضَدّاً** olarak doldurdu.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.

Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. Ve “ona zarar verdi” denir: **ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً**. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık (cılızlık). Ve **الضِّرّ**: kadının **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. “Falan kadın **على ضِرّ** üzere evlendi” denir; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **على ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzere evlenir. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan **اضطُرَّ** oldu; zaruretten. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmenin iki taşı, iki **ضَرَّة**ye benzetildi de onlara **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan; yahut bedeninin zayıflığı.

İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Babdan: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّة**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])

Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvveti. Ve “falanın şey üzerinde **ذو ضرير**i vardır” denir; ona karşı sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
* **جُرأةً وضَرِيرا**([17]) *
Ve ata denir: **أضرَّ على فأس اللِّجامِ**; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve el-Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, el-Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (**جول**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) el-Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam, ganimetleri taksim ederken Peygamber’e صلى الله عليه وآله وسلم geldi de ona dedi ki: adaletli ol; çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: **يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية**.”
([6]) Ve **الضوضاء**; hemze ile de.
([7]) Asılda: “**وربما**”; tahrif. el-Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu el-Mücmel’de.
([9]) Asılda: “**الفِرْس**”; doğrusu el-Mücmel’de.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) el-Kâmûs’ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; el-Mücmel’de **الجيم**in şeddelenmesiyle. Bu lafız el-Lisân’da gelmemiştir.
([13]) el-Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile, el-Mücmel’den.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu el-Lisân (**ضرر**)’de; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhili şair el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. el-Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve el-Lisân (**ضرر**)’de bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضُؤْضُؤٌ
ضُؤْضُؤٌ ذ : see the next paragraph but one, in two places. -A2- Also The bird called أَخْيَل [q. v.]: (O, K:) so says ISd: but IDrd doubts its correctness. (TA.)

ضِئْضَأٌ
ضِئْضَأٌ ذ : see the next paragraph.

ضِئْضِئٌ
ضِئْضِئٌ ذ (S, O, K) and ↓ ضِئْضِىْءٌ and ↓ ضُؤْضُؤٌ and ↓ ضُوْضُوْءٌ (O, K) and accord. to ISd ↓ ضِئْضَأٌ, which is of an extr. measure, (TA,) Origin, root, race, or stock; syn. أَصْلٌ: (S, O, K:) and the place in which a thing originates; syn. مَعْدِنٌ: (K:) hence, in a خُطْبَة of Aboo-Tálib, الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى جَعَلَنَا مِنْ ذُرِّيَّةِ اـِبْرَاهِيمَ وَزَرْعِ اـِسْمَاعِيلَ وَضِئْضِئِ مَعَدٍّ وَعُنْصُرِ مُضَرَ i. e. [Praise be to God, who made us to be of the offspring of Abraham and of the seed of Ishmael and] of the stock of Ma'add [and of the race of Mudar]: and يَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هٰذَا, occurring in a trad., i. e. There shall spring from the stock, or race, of this; or, as some relate it, it is [صِئْصِئ,] with the unpointed ص, which means the same: and you say ضِئْضِئُ صِدْقٍ and صِدْقٍ ↓ ضُؤْضُؤُ [An excellent origin or race]: (TA:) [see an ex. voce بُؤْبُؤٌ, in art. بأ: and see also ضِنْءٌ:] or ضِئْضِئٌ &c. signify multitude, and abundance, of offspring or breed; (K, TA;) whence the ضِئْضِئ of sheep. (TA.)

ضَأْضَآءٌ
ضَأْضَآءٌ ذ , [in the CK الضَأْضَأُ is erroneously put for الضَّأْضَأءُ,] as also ↓ ضَوْضَآءٌ (O, K, TA) and ضَوْضًى, (CK,) [which belong to art. ضو and the last of which is mentioned in the K in art. ضوض,] The voices, cries, or shouts, of men, (AA, O, K, TA,) in war, * or fight. (O, K, TA.)

ضَوْضَآءٌ
ضَوْضَآءٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ضُؤْضُوْءٌ
ضُؤْضُوْءٌ ذ : see ضِئْضِئٌ.

ضِئْضِىْءٌ
ضِئْضِىْءٌ ذ : see ضِئْضِئٌ.

مُضَوْضِئٌ
مُضَوْضِئٌ ذ or مُضَوْضٍ, (accord. to different copies of the K,) the former app. the original of the latter, [which is mentioned in the K in art. ضوض, but in the CK there written مَضَوْضِىٌّ,] (TA,) applied to a man, Crying out, shouting or clamouring. (K.)

##### Türkçe

ضُؤْضُؤٌ
ضُؤْضُؤٌ ذ: iki yerde, ondan sonraki ikinci paragrafa bak. -A2- Ayrıca **أَخْيَل** denilen kuş: (O, K:) ISd böyle söyler; fakat IDrd onun doğruluğundan şüphe eder. (TA.)

ضِئْضَأٌ
ضِئْضَأٌ ذ: bir sonraki paragrafa bak.

ضِئْضِئٌ
ضِئْضِئٌ ذ (S, O, K) ve ↓ ضِئْضِىْءٌ ve ↓ ضُؤْضُؤٌ ve ↓ ضُوْضُوْءٌ (O, K) ve ISd’ye göre ↓ ضِئْضَأٌ; ki bu, aşırı bir vezindendir; (TA;) asıl, kök, soy, yahut nesep; eşanlamlısı **أَصْلٌ**: (S, O, K:) ve bir şeyin çıktığı yer; eşanlamlısı **مَعْدِنٌ**: (K:) bundan dolayı, Ebû-Tâlib’in bir **خُطْبَة**’sinde, **الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى جَعَلَنَا مِنْ ذُرِّيَّةِ اـِبْرَاهِيمَ وَزَرْعِ اـِسْمَاعِيلَ وَضِئْضِئِ مَعَدٍّ وَعُنْصُرِ مُضَرَ** yani [Hamd Allah’a mahsustur; bizi İbrahim’in zürriyetinden ve İsmail’in ekininden ve] Ma‘add’ın soyundan [ve Mudar’ın unsurundan] kıldı: ve bir rivayette vârid olan **يَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هٰذَا**, yani Bunun soyundan yahut nesebinden çıkacaktır; yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere, noktasız **ص** ile, aynı mânaya gelen [**صِئْصِئ**]’dir: ve sen **ضِئْضِئُ صِدْقٍ** ve **صِدْقٍ** ↓ **ضُؤْضُؤُ** dersin [mükemmel bir asıl yahut soy]: (TA:) [بأ maddesinde **بُؤْبُؤٌ** lafzı altında bir örneğe bak; ve ayrıca **ضِنْءٌ**’e de bak:] yahut **ضِئْضِئٌ** vb., neslin yahut dölün çokluğu ve bolluğu mânasına gelir; (K, TA;) bundan dolayı koyunun **ضِئْضِئ**’i. (TA.)

ضَأْضَآءٌ
ضَأْضَآءٌ ذ, [CK’de **الضَأْضَأُ** yanlışlıkla **الضَّأْضَأءُ** yerine konmuştur,] ve ayrıca ↓ ضَوْضَآءٌ (O, K, TA) ve ضَوْضًى, (CK,) [ki bunlar ضو maddesine aittir ve sonuncusu K’de ضوض maddesinde zikredilmiştir,] insanların sesleri, haykırışları yahut bağırışları, (AA, O, K, TA,) savaşta, * yahut dövüşte. (O, K, TA.)

ضَوْضَآءٌ
ضَوْضَآءٌ ذ: bir önceki paragrafa bak.

ضُؤْضُوْءٌ
ضُؤْضُوْءٌ ذ: **ضِئْضِئٌ**’e bak.

ضِئْضِىْءٌ
ضِئْضِىْءٌ ذ: **ضِئْضِئٌ**’e bak.

مُضَوْضِئٌ
مُضَوْضِئٌ ذ yahut مُضَوْضٍ, (K’nin farklı nüshalarına göre,) birincisi görünüşe göre ikincinin aslıdır, [ki ikincisi K’de ضوض maddesinde zikredilmiştir; fakat CK’de orada **مَضَوْضِىٌّ** diye yazılmıştır,] (TA,) bir adama nispetle: bağıran, haykıran yahut feryat eden. (K.)
