# ضبأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضبأ

ضَبَأَ بالأَرض يَضْبَأُ ضَبْأً وضُبُوءاً وضَبَأَ في الأَرض، وهو ضَبِيءٌ: لَطِئَ واخْتَبأَ، والموضع: مَضْبَأٌ. وكذلك الذئب إِذا لَزِقَ بالأَرض أَو بشجرة \<ص:111>
أَو استَتَر بالخَمَر لِيَخْتِلَ الصَّيْد. ومنه سُمِّي الرجلُ ضابِئاً، وهو ضابئُ بن الحَرِثِ البُرْجُمِيُّ. وقال الشاعر في الضابِئِ الـمُخْتَبِئِ الصَّيَّادِ: إِلاّ كُمَيْتاً، كالقَناةِ وضابِئاً *  بالفَرْجِ بَيْنَ لَبانِه وَيَدِهْ(1) (1 قوله «ويده» كذا في النسخ والتهذيب بالإفراد ووقع في شرح القاموس بالتثنية ويناسبه قوله في التفسير بعده ما بين يدي فرسه.) يَصفُ الصَّيَّادَ أَنه ضَبَأَ في فُروج ما بين يدي فرسه لِيَخْتِلَ به الوَحْشَ، وكذلك الناقةُ تُعَلَّم ذلك، وأَنشد:
لَـمَّا تَفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَتِه، * آواه في ضِبْنِ مَضْبَإٍ به نَضَبُ قال: والـمَضْبَأُ: الموضع الذي يكون فيه. يقال للناس: هذا مَضْبَؤُكم أَي مَوْضِعُكم، وجمعه مَضابِئُ. وضَبَأَ: لَصِقَ بالأَرضِ. وضَبَأْتُ به الأَرضَ، فهو مَضْبوءٌ به، إِذا أَلْزَقه بها. وضَبَأْتُ إِليه: لَجأْت. وأَضْبَأَ على الشيءِ إِضْبَاءً: سَكَتَ عليه وكَتَمه، فهو مُضْبِئٌ عليه. ويقال: أَضْبَأَ فلان على داهيةٍ مثل أَضَبَّ. وأَضْبَأَ على ما في يَدَيْه: أَمْسَكَ. اللحياني: أَضْبَأَ على ما في يديه، وأَضْبَى، وأَضَبَّ إِذا أَمسك، وأَضْبَأَ القومُ على ما في أَنفُسهم إِذا كتموه. وضَبَأَ: اسْتَخْفَى. وضَبَأَ منه: اسْتَحْيَا. أَبو عبيد: اضْطَبَأْتُ منه أَي اسْتَحْيَيْتُ، رواه بالباءِ عن الأُموي. وقال أَبو الهيثم: إِنما هو اضْطَنَأْتُ بالنون، وهو مذكور في موضعه. وقال الليث: الأَضْباءُ: وَعْوعة جَرْوِ الكلب إِذا وَحْوَحَ، وهو بالفارسية فحنحه(2) ( 2 قوله «فحنحه» كذا رسم في بعض النسخ.). قال أَبو منصور: هذا خطأٌ وتصحيف وصوابه: الأَصْياءُ، بالصاد، من صَأَى يَصْأَى، وهو الصَّئِيُّ.
وروى المنذري بإِسناده عن ابن السكيت عن العُكْليِّ: أَنَّ أَعرابيّاً أَنشده:
فَهاؤُوا مُضابِئَةً، لَم يَؤُلَّ *  بادِئَها البَدْءُ، إِذ تَبْدَؤُهْ قال ابن السّكيت: الـمُضابِئَةُ: الغِرارةُ الـمُثْقَلَةُ تُضْبِئُ من يحْمِلُها تحتها أَي تُخْفِيه.
قال: وعنى بها هذه القصيدة المبتورة. وقوله: لم يَؤُلَّ أَي لم يُضْعِفْ. بادئها: قائِلَها الذي ابْتَدأَها. وهاؤُوا أَي هاتوا. وضَبَأَتِ المرأَةُ إِذا كَثُرَ ولدها. قال أَبو منصور: هذا تصحيف والصواب ضَنَأَت المرأَة، بالنون والهمزة، إِذا كثر ولدها. والضَّابِئُ: الرَّمادُ.

### Türkçe

**ضَبَأَ** yerle **يَضْبَأُ** **ضَبْأً** ve **ضُبُوءاً** (diye) ve **ضَبَأَ** yerde; o ise **ضَبِيءٌ**: yapıştı ve gizlendi; yer ise: **مَضْبَأٌ**. Aynı şekilde kurt, yere yahut bir ağaca yapıştığı zaman
\<ص:111>
yahut avı aldatmak için örtüyle gizlendiği zaman. Ondan dolayı adama **ضابِئاً** adı verildi; o, **ضابئُ بن الحَرِثِ البُرْجُمِيُّ**’dir. Şair, gizlenen avcı **الضابِئِ** hakkında dedi:
İllâ bir doru, mızrak gibi ve bir **ضابِئاً** *  göğsünün ve elinin arasındaki açıklıkta (1)

(1) “**ويده**” sözü: nüshalarda ve **التهذيب**’de tekil olarak böyledir; **شرح القاموس**’ta ikil olarak vâki olmuştur; ve onu, ondan sonra tefsirdeki “atının iki eli arasındaki” sözü uygun düşürür.)

Avcıyı vasfeder: vahşi hayvanı onunla aldatmak için, atının iki eli arasındaki açıklıklarda **ضَبَأَ** etti (gizlendi); aynı şekilde dişi deveye de bu öğretilir; ve (şu beyit) okundu:
Onun üzerinden yumurtasının kabuğu yarılınca, * onu, içinde **نَضَبُ** bulunan bir **مَضْبَإٍ**’in **ضِبْنِ**’inde barındırdı.

Dedi: **الـمَضْبَأُ**: içinde bulunduğu yer. İnsanlara denir: “Bu sizin **مَضْبَؤُكم**” yani “sizin yeriniz”; onun çoğulu **مَضابِئُ**’dür.

Ve **ضَبَأَ**: yere yapıştı. Ve “Onunla yeri **ضَبَأْتُ**”, o ise onunla **مَضْبوءٌ**’dur; onu ona yapıştırdığı zaman. Ve “Ona **ضَبَأْتُ**”: sığındım. Ve “Bir şey üzerine **أَضْبَأَ** **إِضْبَاءً**”: onun üzerinde sustu ve onu gizledi; o ise onun üzerinde **مُضْبِئٌ**’dir. Ve denir: “Falan, bir musibet üzerine **أَضْبَأَ**”, tıpkı **أَضَبَّ** gibi. Ve “İki elindekinin üzerine **أَضْبَأَ**”: tuttu. **اللحياني**: “İki elindekinin üzerine **أَضْبَأَ**”, ve **أَضْبَى**, ve **أَضَبَّ**; tuttuğu zaman. Ve “Topluluk, nefislerindekinin üzerine **أَضْبَأَ**”: onu gizledikleri zaman.

Ve **ضَبَأَ**: gizlendi. Ve “Ondan **ضَبَأَ**”: utandı. **أَبو عبيد**: “Ondan **اضْطَبَأْتُ**” yani “utandım”; onu, **الأُموي**’den **الباء** ile rivayet etti. **أَبو الهيثم** dedi: Ancak o, **اضْطَنَأْتُ** **النون** iledir; o, kendi yerinde zikredilmiştir. **الليث** dedi: **الأَضْباءُ**: köpek yavrusunun, **وَحْوَحَ** ettiği zamanki ulumasıdır; o, Farsçada **فحنحه**’dir (2)

(2) “**فحنحه**” sözü: bazı nüshalarda böyle resmedilmiştir. **أَبو منصور** dedi: Bu bir hatadır ve tashiftir; doğrusu: **الأَصْياءُ**, **الصاد** ile; **صَأَى يَصْأَى**’dan; o ise **الصَّئِيُّ**’dir.

**المنذري**, isnadıyla **ابن السكيت**’ten, **العُكْليِّ**’den rivayet etti: Bir bedevî ona (şu beyiti) okuttu:
Haydi getirin bir **مُضابِئَةً**; onun başlangıcını, onu başlattığı zaman, başlangıç zayıflatmadı.

**ابن السّكيت** dedi: **الـمُضابِئَةُ**: ağırlaştırılmış torbadır; onu taşıyanı, altında **تُضْبِئُ** eder; yani onu gizler.

Dedi: Onunla, bu kopuk kasideyi kastetti. Ve “**لم يَؤُلَّ**” sözü: yani zayıflatmadı. “**بادئها**”: onu başlatan söyleyeni. Ve “**هاؤُوا**”: yani getirin.

Ve kadın **ضَبَأَتِ**; çocuğu çok olduğu zaman. **أَبو منصور** dedi: Bu bir tashiftir; doğrusu, **ضَنَأَت** kadındır; **النون** ve **الهمزة** ile; çocuğu çok olduğu zaman.

Ve **الضَّابِئُ**: küldür.
