# ضبح (ض-ب-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Köz külü demektir

- Harfler: ض - ب - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَبْحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A8%D9%92%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Ateşle rengini değiştirmek | 1 | 1 | [100:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/ayet/100:1.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضبح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87%D9%84.md), حمحم, [زفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%81%D8%B1.md), [نبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin temas ettiği nesnenin yüzeyini dağlayıp rengini karartması veya aşırı eforla ciğerden kopan boğuk, yakıcı nefes sesi |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı ve kesintisiz koşu esnasında hararetle dışarı vurulan kesik, boğuk ve zorlu soluklanma |
| Çekirdek Özet 3 | İçsel enerjinin ve yüksek sürtünmenin dış yüzeyde iz bırakması ya da akustik bir baskı olarak dışa vurulması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sıradan bir kişneme veya hayvan sesi sayıp ateş, hararet, iç basınç ve efor bileşenlerini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضب | İçte toplanma, toprağa veya zemine yapışma, gizli hararet ve basınçla sıkışma ([ضبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B1.md), [ضبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7.md), [ضبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D9%86.md)) | ح | Boğazdan sürtünmeyle çıkan nefes ve hararet unsuru eklenerek içteki sıkışık enerjiyi dışa vuran boğuk bir soluğa veya yüzeyi yalayan yakıcı ize dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | ص harfinin ses yoğunlaşmasıyla türetilmiş olup içeriden gelen şiddetli baskıyı, hedefe kilitlenmeyi ve tutmayı simgeler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Hareketin gövdenin veya nesnenin iç haznesinde, ciğerde ya da bünyede barınmasını temsil eder. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nefes borusundaki veya dış yüzeydeki sınırlayıcı çeperi, sürtünmeli hava çıkışını ve sıcaklığı ifade eder. |
| ضبح | İç haznesinde yüksek gerilimle sıkışan enerjinin sınırlayıcı boğaz veya yüzey çeperini aşarak hararetli, boğuk ve yakıcı bir tesirle dışarı fışkırmasıdır. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Okun veya sopanın eğriliğini düzeltmek için ateşe tutulup ucunun hafifçe yakılması, köz külü ve ateş yakan çakmak taşının kararmış yüzeyidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kumar okunu tavsif ederken ateşte dağlanmış rengi bu kökle ifade etmiştir: واصفر مضبوح نظرت حواره / إلى النار واستودعته كف مجمد |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc çakmak taşının darbe ve kıvılcımla kararmasını şu mısra ile kaydetmiştir: والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs el-Luğa, Lisânü'l-Arab, Dîvânu Tarafe.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضبح kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen, hararetin nesne üzerinde bıraktığı renk dönüşümü ile ciğerden zorlanmayla çıkan sürtünmeli hava sesini birleştiren karakteristik bir ses-anlam matrisine sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan ض-ب-ح dizilimi fonetik bir denk olarak izlenememekte; kök büyük ölçüde Arap yarımadasının sert çöl ortamında koşan binek hayvanlarının soluklanmasını ve ateşte taş/ağaç dağlama pratiklerini betimleyen yerel bir semantik özelleşme sergilemektedir. İbn Fâris'in tespit ettiği iki ana asıl (ses ve ateşin rengi değiştirmesi), aslında içsel sürtünme ve termik baskının dışa yansıması ortak paydasında birleşir. Tilkinin kesik havlamasına veya kurdun hırıltısına ضباح denmesi de sesin boğazdaki yanık, kuru ve sürtünmeli karakterinden kaynaklanır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs el-Luğa, Lisânü'l-Arab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşte kızartma, ağacı dağlama ve boğuk soluk sesi | İçteki hararetin ve sürtünmenin yüzeyde kararma veya boğazda kuru hırıltı oluşturması temelinde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami leksikal özelleşmesi | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir üçlü biçim seyrek olup Arapçada bedevi hayatın gözlemleriyle kökleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda doğrulanabilir ortak kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisânü'l-Arab, Maqāyīs el-Luğa, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضبح | Anlamlı | Ateşte rengi değişmek; boğuk nefes sesi çıkarmak | Hedef köktür; hararet, sürtünme ve zorlu soluklanmayı içerir. | Kur'an'da geçer |
| ضحب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak tescil edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بضح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Dilde kullanım dışı kalmış dizilişlerdendir. | Kur'an'da geçmez |
| [بحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B6.md) | Anlamlı | Hareket etmek, kıpırdamak | Bir şeyin hafifçe oynaması veya canlılık göstermesidir. | Kur'an'da geçmez |
| [حضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%A8.md) | Anlamlı | Ses çıkarmak, yay sesi, kalın ses | Şiddetli ses ve gürültü çıkarma anlamı taşır; ses bağlamında hedef kökle örtüşür. | Kur'an'da geçmez |
| [حبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B6.md) | Anlamlı | Hızlı ve şiddetli vurmak | Nabzın veya kalbin aşırı heyecanla hızlı çarpmasıdır; efor ve ritim yönüyle bağlantılıdır. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضبح | Merkez | Hararetli nefes ve dağlanma | Şiddetli koşuda ciğerden gelen kuru, boğuk ve hararetli soluk sesi | Hedef köktür; kişneme değil, eforun çıkardığı sestir. |
| [صهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%87%D9%84.md) | Komşu | Binek sesi | Atın başını kaldırarak çıkardığı berrak ve doğal kişneme sesi | Doğal iletişim ve meydan okuma sesidir; soluma zorluğu içermez. |
| حمحم | Komşu | Binek sesi | Atın yem isterken veya sahibini görünce çıkardığı kısık ve yumuşak ses | Hararetsiz, şefkat veya talep bildiren sevecen sestir. |
| [زفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Soluk sesi | Göğsü doldurup zorlanarak dışarı verilen hararetli iniltili nefes | İnsanda keder ve cehennem ehlinin nefes darlığında belirgindir. |
| [نبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Hayvan sesi | Köpeğin boğazını açarak çıkardığı keskin ve uyarıcı haykırış | Ses boğazdan yırtıcı biçimde çıkar; nefes yetmezliğinden kaynaklanmaz. |
| [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) | Zıt | Gizli ses | Hararetsiz, baskısız, ayak tıpırtısı veya fısıltı halindeki hafif ses | İç basıncın ve zorlanmanın tamamen bulunmadığı sessizlik halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضبح | Boğuk soluk, ateşte yanma izi | Efor kaynaklı soluk sesi ile termik kararma anlamını birlikte taşır. | Kesin |
| Latince | anhelitus, torrefactio | Nefes nefese kalma, hafif kavurma | Anhelitus soluk baskısını, torrefactio yüzey dağlanmasını karşılar; tek kökte birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | panting, scorching | Hırıltılı soluma, yüzeyi kavurma | Panting ciğerden gelen hızlı nefesi verir; scorching ateşteki hafif yanmayı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | keuchen, ansengen | Kesik kesik solumak, hafif yakmak | Keuchen aşırı koşu soluğunu, ansengen odun veya taşın yüzeyini dağlamayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | halètement, roussir | Nefes nefese kalış, rengini sarartma/yakma | Halètement nefes tükenmesi eforunu, roussir ateşle renk kararmasını aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Lane's Arabic-English Lexicon, Georges (Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch).

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَبْحًا | Yüksek eforla koşan atların boğuk ve yakıcı soluklanması | Gazaya veya göreve koşan adanmış bineklerin hararetle nefes tüketmesi bağlamında (Âdiyât [100:1](https://lisan.digital/tr/ayet/100:1.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yemin ayetlerinin tevhidi gayesi | Allah'ın koşan atların nefesine yemin etmesindeki hikmet ve mahlukatın fiillerindeki kudret tecellisi | Varlıkların nihai gayeleri için bütün güçlerini sarf etmelerindeki ilahi nizam |
| Fıkıh | Cihad ve gazve hukuku | Gazaya tahsis edilen atların bakımı, vakfedilmesi ve savaşta efor sınırlarının belirlenmesi | Mücadelede vasıtaların son kapasitesine kadar seferber edilmesi |
| Tefsir | Âdiyât Suresi ilk ayetinin tevili | ضبح lafzının kişneme mi, ciğer soluğu mu yoksa çakmak taşının sürtünmesiyle çıkan kıvılcım ve duman mı olduğu ihtilafı | Soluk sesi ile ateş ve hararet anlamlarının aynı sahnede bütünleşmesi |
| Hadis | Gazve ve süvari rivayetleri | Allah yolunda koşturulan atların fazileti ve çıkardıkları seslerin cihattan sayılması | İbadet ve adanmışlık bilinciyle harcanan bedensel ve vasıtasal enerji |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Cihat ve adanmışlık | İbadet gayesiyle son nefese kadar gayret sarf etme | Eforun sınırına ulaşma | Müminin hedefe yürürken içindeki tüm enerjiyi yakarak harcamasını simgeler. | Güçlü |
| İlmi | Termodinamik ve fizyoloji | İç enerjinin mekanik işe ve ısıya dönüşmesi | Enerji dönüşüm göstergesi | Aşırı hareketin açığa çıkardığı hararetin solunum yoluyla tahliyesini gösterir. | Güçlü |
| Siyasi | Seferberlik ve teyakkuz | Savunma ve harekâtın en üst alarm seviyesinde icrası | Ani ve baskın güç intikali | Tehdit anında kuvvetlerin gecikmeksizin ve tam kapasiteyle hedefe yöneltilmesidir. | Muhtemel |
| İktisadi | Verimlilik ve kaynak tüketimi | Kaynakların aşırı sürtünme ve yıpranma pahasına kullanımı | Yoğun amortisman ve maliyet | Bir neticeye ulaşmak için sistemin kendi sınırlarını tüketircesine çalıştırılmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme ısısı ve termodinamik disipasyon | Yüksek mekanik hızın moleküler düzeyde sürtünmeye ve ısı kaybına yol açarak gaz çıkışını hızlandırmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik eşiğinde yüksek performans | Toplumsal veya örgütsel hedefler uğruna bireylerin tüm fiziksel ve psikolojik rezervlerini sonuna kadar harcamasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca şiirsel bir "at kişnemesi" yahut sıradan bir hayvan sesi olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nefesin bittiği, hararetin tavan yaptığı, ciğerlerin zorlandığı ve hedefe kilitlenmiş tam bir koşu ve adanmışlık hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki dramatik gerilimi, harareti, kıvılcım çıkaran sürtünmeyi ve amansız seferberlik atmosferini sıradan bir binicilik tasvirine indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vasıtaların ve adanmış neferlerin hedefe ulaşmak için kendi canlarını ve nefeslerini yakarcasına ortaya koydukları en üst çaba seviyesini somutlaştırdığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem ile başlayan, hız, baskın, cihat, teyakkuz ve ahirete hazırlık bilincini uyandıran kıyamet ve cihat sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mücadele ve vazife şuurunun rehavet içinde değil, nefes nefese, tüm sınırları zorlayan bir ciddiyetle yerine getirilmesi gerektiğini ortaya koyarak gevşeklik algısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşe tutulan ağacın renginin değişmesi, çakmak taşının darbeyle kararması ve koşan atın ciğerinden çıkan boğuk, yakıcı nefes sesi.
- Soyut anlam: Bir hedefe kilitlenen varlığın iç rezervlerini hararetle tüketmesi, sürtünme ve baskı altında iş üretmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin en yüksek hızda çalışırken ürettiği kaçınılmaz ısı, sürtünme ve ses emisyonunun toplam dinamik maliyeti.
- LaTeX modeli: $$E_{k} \xrightarrow{\mu} \Delta Q + \Phi_{a}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $E_{k}$ hedefe yönelmiş yüksek kinetik enerjiyi, $\mu$ içsel ve dışsal sürtünme katsayısını, $\Delta Q$ bu sürtünmeden doğan hararet ve termik değişimi (ateşte dağlanma ve közleşme), $\Phi_{a}$ ise ciğerden zorlanmayla çıkan akustik soluk akısını (boğuk nefes sesini) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Adiyat 100:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/ayet/100:1.md) — ضَبْحًا

وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا

Meal (IK): Andolsun; o koştukça koşanlara,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Köz külü demektir. Kızartılmış şeye de dabh denir. “Kızgın bir şekilde saldıranlar” anlamında kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والباء معهما
ح ض ب، ض ب ح، ح ب ض، ب ح ض، مستعملات
حضب:
الحَضَب والحَصَبُ واحدٌ، وقُرِئَ: "حَضَبُ جَهَنَّم"، قال الأعشى:
فلا تَكُ في حَرْبِنا مِحْضَباً		لتجعَلَ قَومَك شَتَّى شُعوبا
أيْ موقِداً.
ضبح:
ضَبَحْتُ العُودَ بالنار: إذا أحرَقْتُ من أعليه شيئاً، وكذلك حِجارة القَدّاحة إذا طَلَعَتْ كأنَّها محترقة: مَضبُوحة، قال طرفة:
واصفَرَ مَضبْوُحٍ نَظَرتُ حوارهَ		إلى النارِ واستَوْدَعتُه كفَّ مُجْمِدِ
أي بَخيلُ يُريدُ المَضْبُوحَ بالنار. يقال: كلُّ شيءٍ مَسَّتْه النارُ فقد ضَبَحَتْه. والضبُّاح: صَوْتُ الثَعلَب. والهامُ يَضْبَحُ، قال الشاعر:
من ضابح الهامِ وبُومٍ نُوَّمٍ
الأُرجوزة للعَجّاج، وقال ذو لارمة:
سَباريت يخلُو سَمْعُ مُجتاز رَكْبهـا		من الصَوتٍ إلاّ من ضُباح الثِعالِبِ
والخَيْلُ تَضْبَحُ في عَدوِها ضَبْحاً: تسمَعُ من أفواهِها صوتاً ليس بصهيل ولا حَمْحَمة.
حبض:
حَبَضَ القلبُ يَحبِضُ حَبْضاً: أي ضَرَباناً شديداً. والعِرقَ يَحبِض ثم يسكُن، وهو أشَدُّ من النَبْض. والوَتَر يَحبِض إذا مَدَدَتَه ثم أرسَلْتَه. وحَبِضَ السُهْمُ: إذا لم يَقَعْ بالرَّميَّة وقصّرَ دونَها فوَقَعَ وَقْعاً غَيْرَ شديدٍ، قال الراجز:
والنَبْلُ يَهوي خَطَأً وَحَبْضا
ويقال: أصابَ القومَ داهِيةٌ من حَبْض الدَّهْرِ: أي من ضَرَباته. ويقال: حَبْضُ الدهر وحَبَضُه أي حركاته. والحَبْض والنَبْض: الحركة، يقال: ما يَحبِض ولا ينبِض.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الباء** onlarla birlikte
ح ض ب، ض ب ح، ح ب ض، ب ح ض، kullanılmışlar

**حضب**:
**الحَضَب** ve **الحَصَبُ** birdir; ve okundu: “**حَضَبُ جَهَنَّم**”; **الأعشى** dedi ki:
فلا تَكُ في حَرْبِنا مِحْضَباً		لتجعَلَ قَومَك شَتَّى شُعوبا
Yani: tutuşturucu.

**ضبح**:
**ضَبَحْتُ العُودَ بالنار**: eğer üst tarafından bir şeyi yaktıysan; ve aynı şekilde **حِجارة القَدّاحة** çıktığı zaman sanki yanmış gibi: **مَضبُوحة**; **طرفة** dedi ki:
واصفَرَ مَضبْوُحٍ نَظَرتُ حوارهَ		إلى النارِ واستَوْدَعتُه كفَّ مُجْمِدِ
Yani: cimri; ateşle **المَضْبُوحَ** ister. Denir: her şey ki ateş ona dokundu, muhakkak onu **ضَبَحَتْه**. Ve **الضبُّاح**: tilkinin sesi. Ve **الهامُ** **يَضْبَحُ**; şair dedi ki:
من ضابح الهامِ وبُومٍ نُوَّمٍ
**الأُرجوزة** **العَجّاج**’ındır; ve **ذو لارمة** dedi ki:
سَباريت يخلُو سَمْعُ مُجتاز رَكْبهـا		من الصَوتٍ إلاّ من ضُباح الثِعالِبِ
Ve **الخَيْلُ** koşusunda **تَضْبَحُ** **ضَبْحاً**: ağızlarından kişneme de değil, **حَمْحَمة** de değil bir ses işitilir.

**حبض**:
**حَبَضَ القلبُ** **يَحبِضُ** **حَبْضاً**: yani şiddetli çarpma. Ve damar **يَحبِض** sonra sakinleşir; ve o, **النَبْض**’dan daha şiddetlidir. Ve **الوَتَر** onu gerip sonra salıverdiğin zaman **يَحبِض**. Ve **حَبِضَ السُهْمُ**: eğer atış hedefe düşmedi ve ondan kısa kaldı da şiddetli olmayan bir düşüşle düştüyse; **الراجز** dedi ki:
والنَبْلُ يَهوي خَطَأً وَحَبْضا
Ve denir: kavme, zamanın **حَبْض**’ından bir felaket isabet etti: yani onun darbelerinden. Ve denir: zamanın **حَبْضُه** ve **حَبَضُه** yani onun hareketleri. Ve **الحَبْض** ve **النَبْض**: hareket; denir: ne **يَحبِض** ne de **ينبِض**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو عبيدة: ضَبَحَتِ الخيل ضَبْحاً، مثل ضَبَعَتْ، وهو السَيْرُ. وقال غيره: تَضْبَحُ تَنْحَمُ، وهو صوت أنفاسها إذا عدوْن. قال عنترة:
والخيلُ تَعْلَـمُ حـينَ تَـضبَحُ في حياضِ الموتِ ضَبْحا
والضَبْحُ أيضاً: الرَماد. وضبَحَتْهُ النارُ: غيَّرتْهُ ولم تبالغ فيه. قال الشاعر:
فلمَّا أن تَلَهْوَجْنـا شِـواءبه اللَهَبانُ مَقْهُوراً ضَبيحاً
وانْضَبَحَ لونه، أي تغيَّر إلى السواد قليلاً. والضُباحُ: صوت الثعلب. والمضْبُوحَةُ: حجارة القدَّاحة، التي كأنها محترقة، وقال:
والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبوحَ الفِلَقْ

##### Türkçe

أبو عبيدة: **ضَبَحَتِ** atlar **ضَبْحاً**, **ضَبَعَتْ** gibi; ve o, yürüyüştür. Başkası dedi: **تَضْبَحُ** (yani) kişner; ve o, koştuklarında nefeslerinin sesidir. عنترة dedi:
Ve atlar bilir, ne zaman **تَضبَحُ** ölüm havuzlarında **ضَبْحا**

Ve **الضَبْحُ** da: küldür. Ve ateş onu **ضبَحَتْهُ**: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi. Şair dedi:
Artık biz onun kızartmasını alevler, kahredilmiş, **ضَبيحاً** (olarak) alevlendirdiğimizde

Ve rengi **انْضَبَحَ**, yani azıcık siyahlığa değişti. Ve **الضُباحُ**: tilkinin sesidir. Ve **المضْبُوحَةُ**: çakmak taşlarıdır; sanki yanmış gibidir. Ve dedi:
Ve çakmak taşı olan çakmaktaşı, **مَضْبوحَ** parçalıdır

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ب
حبض ، حضب ، ضبح
استعمل من وجوهها : حبض ، حضب ، ضبح .
ضبح : قال الليث : ضبحتُ العودَ في النار إذا أَحْرَقْت من أعاليه شيئاً ، وكذلك حِجارةُ القدّاحة إذا طلعت كأنها مُتَحَرِّقة مَضبُوحة ، وقال رؤبة :
والمَرْوَذَا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
الحرّاني عن ابن السكيت : ضَبَحَتْه الشمسُ وضَبَتْه إذا غَيَّرت لَوْنَه ولَوَّحته ، وكذلك النار ، وأنشد :
عُلِّقْتُها قبل انْضباح لَوْني
وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ
قال : الانْضِباح : تَغَيُّر اللون .
وقال الليث : الضُّباحُ : صَوْتُ الثَّعالِب وقال ذو الرُّمّة :
سَبَارِيتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتَازِ رَكْبها
من الصوت إلا من ضُباحِ الثّعالبِ
قال : والهام تَضْبَحُ أيضاً ضُباحا ، ومنه قول العَجَّاج :
من ضابِح الهام وبُومٍ بَوَّامِ
وقال الله جلّ وعزّ : ( ) ( العَاديَات : 1 ) . قال بعضهم : يعني الْخَيْل تَضْبَح في عَدْوها ضَبْحاً تسمع من أفواهها صوتاً ليس بِصَهِيل ولا حَمْحَمة . وقال الفرّاء فيما روى سَلَمة عنه : الضّبح : أصوات أنفاس الخيل إذا عَدَوْن ، وكان ابن عبّاس يقول : هي الخَيْلُ تَضْبَح ، وكان عَلِيٌّ يجعل و ) الْعادِيَتِ ضَبْحًا الإبِلَ . وقال بعض أهل اللغة : مَنْ جعلها الإبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً ، يقال : ضبحت الناقة في سيرها ، وضَبَعَت إذا مَدّتْ ضَبْعَيْها في السَّير .
وقال أبو إسحاق : ضَبْح الخَيْلِ وصَوْتُ أجوافها إذا عَدت .
وقال أبو عُبَيدة : ضَبَحَت الخيلُ وضَبَعَت إذا عَدَتْ وهو السَّيْر ، وقال في ( كتاب الخيل ) : هو أن يَمُدَّ الفَرَسُ ضَبْعيه إذا عَدَا حتى كأنه على الأرض طُولاً ، يقال : ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ ، وأنشد :
إنّ الجِيادَ الضَّابِحَاتِ في الغَدَرْ
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة قال : الضَّبْح : الرَّماد ، قلتُ : أصله من ضَبَحته النَّارُ .
حضب : قال ابن المظفّر : قرأ بعض القرّاء : حَصَبُ جَهَنَّمَ ) ( الأنبياء : 98 ) ، وأنشد :
فلا تَكُ في حَربنا مِحْضَباً
فتَجْعَلَ قومَك شَتّى شُعُوبا
وقال الفرّاء : روي عن ابن عباس أَنَّه قال : ( حَضَب جَهَنّم ) مَنْقُوطة ، قال : وكل ما هَيَّجْتَ به النار أو أَوقَدْتها به فهو حَضَب .
وقال الكسائي : حَضَبتُ النارَ إذا خَبَتْ فألقيتَ عليها الحَطَب لتَقِد .
وقال الفرّاء : هو المَحْضَب والمحْضَأ والمِحْضَجُ والمِسْعر بمعنى واحد .
وحكى ابن دريد عن أبي حاتم أنه قال : تُسمّى المِقْلَى المِحْضَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أحضاب الجَبل : جَوَانِبه ، واحدها حِضْب ، وهو سَفْحُه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الحِضْبُ : صوت القَوْسِ وجمعه أَحْضابٌ .
وقال شَمِر : يقال : حِضْب وحَبْض ، وهو صَوْتُ القوس وجمعه أحضاب قال : والحِضْب : الحيّة ، وقال رُؤْبَة :
جَاءَتْ تَصَدَّى خَوْفَ حِضْبِ الاَّحْضاب
وقال في كتابه في ( الحَيّات ) : الحِضْب : الضَّخم من الحَيَّات الذَّكر ، وقال : كل ذكر من الحَيَّات حِضْب مثل الأسود والحُفَّاثِ ونحوها ، وقال رؤبة :
وقد تَطَوَّيْتُ انْطِوَاء الحِضْبِ
بَيْنَ قَتَادِ رَدْهَةٍ وشِقْبِ
أبو العَباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : الحَضْب بالفتح : سُرعة أَخْذِ الطَّرْقِ الرَّهْدَنَ إذا نَقَرَ الحَبَّةَ . الطَّرقُ : الفَخّ ، والرَّهْدَنُ : العُصْفُورُ إذا نَقَر الحَبَّة .
قال : والحَضْب أيضاً : انقلاب الْحَبْل حتى يسقط . والحَضْبُ أيضاً : دخول الحَبْل بين القَعْو والبَكْرة ، وهو مثل المَرَس ، تقول : حَضِبَت البَكْرَةُ ومَرِسَت ، وتأْمُر فتقول : أَحْضِبْ بمعنى أَمْرِس أي رُدَّ الحَبْل إلى مجراه .
حبض : قال الليث : حَبَض القلبُ فهو يَحْبِض حَبْضاً أي يضرب ضَرَباناً شديداً ، وكذلك العِرْق يَحْبِض ثم يَسْكن ، وهو أشدُّ من النَّبْض ، قال : وتَمُدّ الوتَر ثم ترسله فيحبض ، والسهمُ إذا ما وقع بالرّميّة وَقْعاً غير شديد ، يقال : حَبِضَ السَّهْمُ ، وأنشد :
والنَّبْلُ يَهْوِي خطأً وحَبْضا
قال : ويقال : أصاب القومَ داهية من حَبَضِ الدهر .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحابِضُ من السّهام : الذي يقع بين يدي الرّامي .
وقال أبو زيد مِثْلَه ، قلت : وهذا هو الصواب ، فأمَّا ما قاله الليث : إن الحابِضَ الذي يقع بالرّمِيّة وقْعاً غير شديد فليس بصواب .
وجعل ابنُ مقبل المحابِضَ أوتارَ العود في قوله يذكر مُغَنِّيَة تحرك أوتار العُودِ مع غِنائها :
فُضُلاً يُنَازِعُها المحابضُ
رجعَهابِأَحَذَّ لا قَطِعٍ ولا مِصْحالِ
قال أبو عمرو : المحابِضُ : الأوتار في هذا البيت .
وقال ابنُ مُقْبِل أيضاً في محابض العسل :
كأنّ أصواتَها من حيث تَسْمَعُها
صَوْتُ المحابِض يَنْزِعْن المَحارِينا
قال الأصمعي : المحابِضُ : المَشاوِرُ ، وهي عِيدان يُشَارُ بها العَسَل . وقال الشَّنفَري :
أو الخَشْرَمُ المَبْثُوثُ حَثْحَث دَبْرَه
محابيضُ أَرْساهنَّ شارٍ مُعَسِّلُ
أراد بالشّاري الشّائرَ فَقَلَبه ، والمحارين : ما تساقط من الدَّبْر في العسل فمات فيه .
أبو عُبَيد عن أصحابه : أحبَضْتُ حَقَّه إِحْباضاً أي أبطَلْته فحبَضَ حُبُوضاً . أي بَطَل وذهب .
شَمِر : ما له حَبْضٌ ولا نَبْض أي حَرَكة .
قال : ويقال : الحبْضُ : حَبْضُ الحياة ، والنَّبْضُ : نَبْضُ العِرْق .
وروى أبو عُبَيد عن الأحمر في باب الإتباع : ( ما به حَبَض ولا نَبَض ) محرّك الباء أي ما يتحرك ، وكذلك قال ابن السكيت : ما به حَبَضٌ ولا نَبَضٌ أي ما به حَرَاك ، والقياس ما قاله شَمِر .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : حَبَض ماءُ الرَكِيَّة إذا انحدَرَ ونقص
قال أبو زيد : ومنه يقال : حَبَضَ حَقُّ الرجل إذا بَطَل .
وقال ابن الفَرَج : قال أبو عمرو : الإحْباضُ : أن يكُدّ الرجل رَكِيَّتَه فلا يَدَعُ فيها ماء ، قال : والإحباط : أن يذهب ماؤُها فلا يعود كما كان ، قال وسألت الحُصَيْنيّ عنه ، فقال : هما بمعنى واحد .

##### Türkçe

ح ض ب
**حبض** , **حضب** , **ضبح**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حبض** , **حضب** , **ضبح** .

**ضبح** : Leys dedi: Ateşte odunu **ضبحتُ**; yani üst taraflarından bir şeyini yaktığım zaman; yine çakmak taşları da çıktığı zaman sanki yanmış, **مَضبُوحة** (ضبح edilmiş) gibi; Rü’be dedi:
والمَرْوَذَا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Güneş onu **ضَبَحَتْه** ve **ضَبَتْه**; yani rengini değiştirdi ve onu esmerleştirdi; yine ateş de böyledir; ve inşâd etti:
عُلِّقْتُها قبل انْضباح لَوْني
وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ
Dedi: **الانْضِباح**: rengin değişmesidir.

Leys dedi: **الضُّباحُ**: tilkilerin sesidir; Zü’r-Rumme dedi:
سَبَارِيتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتَازِ رَكْبها
من الصوت إلا من ضُباحِ الثّعالبِ
Dedi: ve **الهام** da ayrıca **ضُباحا** olarak **تَضْبَحُ**; ondan A‘câc’ın sözü:
من ضابِح الهام وبُومٍ بَوَّامِ

Allah, celîl ve azîz, dedi: ( ) ( العَاديَات : 1 ) . Bazıları dedi: yani atlar koşmalarında **ضَبْحاً** olarak **تَضْبَح**; ağızlarından, ne kişneme ne de hımhımlama olan bir ses işitilir. Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiğinde dedi: **الضّبح**: atlar koştukları zaman nefeslerinin sesleridir. İbn Abbâs derdi: o, atlardır; **تَضْبَح**. Ali ise ( و ) **الْعادِيَتِ ضَبْحًا**’yı develer kılardı. Dil ehlinden bazıları dedi: onu develer yapan, **ضَبْحاً**’yı **ضَبْعاً** mânâsında yapmıştır; denir: deve yürüyüşünde **ضبحت**; ve **ضَبَعَت**; yani yürüyüşte iki **ضَبْع**’ını uzattığı zaman.

Ebû İshâk dedi: **ضَبْح** atların ve koştukları zaman iç boşluklarının sesidir.

Ebû Ubeyde dedi: Atlar koştukları zaman **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَت**; ve o, yürüyüştür. ( **كتاب الخيل** )’de dedi: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبْع**’ını uzatmasıdır; ta ki sanki yerde boylu boyunca (uzanmış) gibidir; denir: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve inşâd etti:
إنّ الجِيادَ الضَّابِحَاتِ في الغَدَرْ

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الضَّبْح**: küldür. Dedim: aslı, ateşin onu **ضَبَحته**’sindendir.

**حضب** : İbnü’l-Muzaffer dedi: Kurrâdan bazıları okudu: **حَصَبُ جَهَنَّمَ** ) ( الأنبياء : 98 ) ; ve inşâd etti:
فلا تَكُ في حَربنا مِحْضَباً
فتَجْعَلَ قومَك شَتّى شُعُوبا

Ferrâ dedi: İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o dedi: ( **حَضَب جَهَنّم** ) noktalıdır. Dedi: Ateşi onunla alevlendirdiğin yahut onunla yaktığın her şey **حَضَب**’dır.

Kisâî dedi: Ateş söndüğü zaman ona odun atıp tutuşsun diye; ateşi **حَضَبتُ**.

Ferrâ dedi: O, **المَحْضَب** ve **المحْضَأ** ve **المِحْضَجُ** ve **المِسْعر**; bir mânâdadır.

İbn Düreyd, Ebû Hâtim’den hikâye etti: **المِقْلَى**’ya **المِحْضَب** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أحضاب الجَبل**: dağın yanlarıdır; tekili **حِضْب**; ve o, onun yamacıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الحِضْبُ**: yayın sesi; cem‘i **أَحْضابٌ**.

Şemir dedi: denir: **حِضْب** ve **حَبْض**; ve o, yayın sesidir; cem‘i **أحضاب**. Dedi: ve **الحِضْب**: yılandır; Rü’be dedi:
جَاءَتْ تَصَدَّى خَوْفَ حِضْبِ الاَّحْضاب

( **الحَيّات** ) hakkındaki kitabında dedi: **الحِضْب**: yılanların iri olan erkek olanıdır. Dedi: yılanların her erkeği **حِضْب**’dır; **الأسود** ve **الحُفَّاثِ** ve benzerleri gibi. Rü’be dedi:
وقد تَطَوَّيْتُ انْطِوَاء الحِضْبِ
بَيْنَ قَتَادِ رَدْهَةٍ وشِقْبِ

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan dedi: **الحَضْب** (fetha ile): **الطَّرْقِ**’ın, **الرَّهْدَنَ**’ın taneyi gagaladığı zaman, hızlı almasıdır. **الطَّرقُ**: tuzaktır; **الرَّهْدَنُ**: taneyi gagaladığı zaman serçedir.

Dedi: ve **الحَضْب** ayrıca: ipin dönmesi, ta ki düşsün. Ve **الحَضْبُ** ayrıca: ipin **القَعْو** ile **البَكْرة** arasına girmesidir; ve o, **المَرَس** gibidir. Dersin: makara **حَضِبَت** ve **مَرِسَت**. Ve emredersin, dersin: **أَحْضِبْ**; **أَمْرِس** mânâsında; yani ipi yatağına geri döndür.

**حبض** : Leys dedi: Kalp **حَبَض**; o da **يَحْبِض**; **حَبْضاً**; yani şiddetli bir çarpma ile çarpar; yine damar da **يَحْبِض** sonra sakinleşir; ve o, **النَّبْض**’dan daha şiddetlidir. Dedi: kirişi uzatırsın sonra salıverirsin, o da **يحبض**. Ve ok, hedefe şiddetli olmayan bir düşüşle düştüğü zaman; denir: ok **حَبِضَ**; ve inşâd etti:
والنَّبْلُ يَهْوِي خطأً وحَبْضا
Dedi: ve denir: kavme, zamanın **حَبَض**’ından bir musibet isabet etti.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: oklardan **الحابِضُ**: atıcının önüne düşen (ok)tur.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi. Dedim: bu, doğru olanın kendisidir. Leys’in dediğine gelince: **الحابِض** hedefe şiddetli olmayan bir düşüşle düşen (ok)tur; bu doğru değildir.

İbn Mukbil, şarkı söylerken udun tellerini hareket ettiren bir şarkıcıyı zikrettiği sözünde **المحابِضَ**’ı udun telleri kıldı:
فُضُلاً يُنَازِعُها المحابضُ
رجعَهابِأَحَذَّ لا قَطِعٍ ولا مِصْحالِ
Ebû Amr dedi: **المحابِضُ**: bu beyitte tellerdir.

İbn Mukbil, balın **محابض**’ı hakkında da dedi:
كأنّ أصواتَها من حيث تَسْمَعُها
صَوْتُ المحابِض يَنْزِعْن المَحارِينا
Asma‘î dedi: **المحابِضُ**: **المَشاوِرُ**’dur; ve onlar, balın kendileriyle karıştırıldığı çubuklardır. Şenferâ dedi:
أو الخَشْرَمُ المَبْثُوثُ حَثْحَث دَبْرَه
محابيضُ أَرْساهنَّ شارٍ مُعَسِّلُ
**الشّاري** ile **الشّائر**’i kastetti de onu ters çevirdi. **المحارين**: balın içine **الدَّبْر**’den dökülüp de onda ölen şeydir.

Ebû Ubeyd, ashabından: Hakkını **أحبَضْتُ**; **إِحْباضاً**; yani onu iptal ettim; o da **حُبُوضاً** olarak **حبَضَ**; yani bâtıl oldu ve gitti.

Şemir: Onun için ne **حَبْضٌ** ne de **نَبْضٌ** vardır; yani hareket.

Dedi: ve denir: **الحبْضُ**: hayatın **حَبْض**’ıdır; ve **النَّبْضُ**: damarın **نَبْض**’ıdır.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den, **الإتباع** bâbında rivayet etti: ( onda ne **حَبَض** ne **نَبَض** vardır ) bâ’nın harekeli (okunuşuyla); yani hareket etmez. İbnü’s-Sikkît de dedi: onda ne **حَبَضٌ** ne **نَبَضٌ** vardır; yani onda hareket yoktur. Kıyas, Şemir’in dediğidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرَكِيَّة**’nin suyu **حَبَض**; yani aktığı ve azaldığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: ve ondan denir: adamın hakkı **حَبَضَ**; yani bâtıl olduğu zaman.

İbnü’l-Ferec dedi: Ebû Amr dedi: **الإحْباضُ**: kişinin kuyusunu yormasıdır; onda su bırakmaz. Dedi: ve **الإحباط**: suyunun gitmesidir; artık olduğu gibi geri dönmez. Dedi: Husaynî’ye onu sordum; o dedi: ikisi bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والباء وما يثلثهما )
(ضبث) الضاد والباء والثاء أصل صحيحٌ يدلُّ على قَبْض. يقال ضبث إِذا قبض على الشَّيء. ويقال ناقةٌ ضَبُوث: يُشَكُّ في سِمَنِها، فتُضْبَث بالأيدي. ويقولون: ضُبِثَ، أي ضُرِبَ. وهو قريب مما ذكرناه.
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ،  حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال.
وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد.
(ضبد)  الضاد والباء والدال ليس بشيء، وإن كان ما ذكره ابنُ دريد صحيحاً، من أن الضَّبَد الضَّمَد. فهو من باب الإِبدال. قال: يقال أَضْبَدْتُه، إِذا أنت أغضبْتَه([2]).
(ضبر) الضاد والباء والراء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدل على جمعٍ وقُوّةٍ. يقال ضَبرَ الشَّيءَ: جَمَعه، وضَبَر الفرسُ قوائِمَه، إذا جَمَعَها ليَثِب. وفرسٌ ضِبِرٌّ من ذلك. وإضبارة الكُتُب([3]) من ذلك. واشتقاق ضَبَارَة منه، وهو أبو عامر بن ضَبَارة. وناقةٌ *مضبَّرةٌ ومضبورةُ الخَلْق، أي شديدة. وقال في صفة فرس:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])والضَّبْر : الجماعة. قال الهُذَليّ:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
وأمَّا الرُّمّانُ الجبليّ فيقال إنَّهم يسمونه الضَّبْر. وقد قلنا إنَّ النباتَ والأماكنَ لا تكادُ تنقاس.
(ضبس) الضاد والباء والسين أُصَيلٌ إنْ صَحَّ فليس إلاَّ في شيءٍ مذمومٍ غير محمود. قال الخليل: الضَّبِيس: الحريص، والضَّبِيس: القليل الفِطنة لا يهتدي لشيء. ويقال الضَّبِيس الجَبان.
(ضبز) الضاد والباء والزاء. يقولون الضَّبْز: شدّة اللَّحظ ولا معنَى لهذا.
(ضبط) الضاد والباء والطاء أصلٌ صحيحٌ. ضَبَطَ الشَّيء ضَبْطاً. والأضبط: الذي يَعمل بيديه جميعاً. ويقال ناقةٌ ضبطاء. قال:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
وفي الحديث: "أنَّه سُئِل عن الأضبط".
(ضبع) الضاد والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معانٍ ثلاثة: أحدها جنسٌ من الحيوان، والآخر عضو من أعضاء الإنسان، والثالث صِفة من صِفة النُّوق.
فالأوَّل الضَّبُع، وهي معروفة، والذكر ضِبْعان، وفي الحديث: "فإذا هو بِضبْعانٍ أَمْدَر([7])"، ثم يستعار ذلك فيُشبَّه السنةُ المجدِبة به، فيقال لها الضَّبُع. وجاء رجلٌ فقال: "يا رسولَ الله، أكلَتْنَا الضَّبُع"، أراد السَّنةَ التي تسميها العرب الضَّبُع؛ كأنَّها تأكلهم كما تأكل الضَّبُعُ. قال:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])وأمَّا العُضو فضَبْع اليد، واشتقاقها من ضَبْع اليد وهو المدّ. والعرب تقول: ضَبَعتِ الناقة وضَبَّعت تضبيعاً، كأنَّها تمدُّ ضَبْعَيها. قال أَبُو عُبيد: الضَّابِع: التي ترفع ضَبْعَها في سيرها.
ومما يشتقُّ من هذا: الاضطباع بالثَّوب: أن يُدْخِل الثَّوبَ من تحت يده اليمنى فيلقيَه على مَنكِبه الأيسر. ومنه الضِّباع، وهو رفع اليدين في الدُّعاء. قال رؤبة:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
أي تمد أضباعَها بالدُّعاء. قال ابن السّكّيت: ضَبَعُوا لنا من الطَّريق، إِذا جعلوا لنا قسماً، يَضْبَعون ضَبْعا. كأنَّه أراد أنَّهم يقدِّرونه فيمدُّون أضباعَهم به. وضَبَعت الخيلُ والإِبلُ، إِذا مدَّت أضباعَها في عَدْوِها، وهي أعضادُها([10]). وقول القائل([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
أي تمدُّون أضباعَكم إلينا بالسّيوف ونمدّ أضْبَاعَنا بها إليكم. قال أبو عمرو: ضَبَعَ القومُ للصُّلْحِ، إِذا مالوا بأضباعهم نحوه. وحَكى قومٌ: كنَّا في ضَبْعِ فلانٍ، أي كَنَفِهِ. وهو ذاك المعنى؛ لأنَّ الكَنَفين جناحا الإنسان، وجناحاه ضَبْعاه. [وَضَبَعت الناقةُ تضبع ضَبْعاً وضَبَعةً([13])]، إِذا أرادت الفحل.
(ضبن) الضاد والباء والنون أصلٌ صحيحٌ، وهو عُضوٌ من الأعضاء. فالضَّبْن: ما بين الإبط والكَشْح. يقال أَضطبنته: جعلته في ضِبْني. والضبْنَة([14]): أهل الرّجُل، يضطبِنها. وناسٌ يقولون: المضبون الزَّمِن، وهو عندي من قلب الميم. ومكان ضَبْنٌ : ضيّق. وهذه الكلمةٌ من الباب الأوّل.
(ضبأ) الضاد والباء والهمزة أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو قريبٌ من الاستخفاء وما شاكلَه، من سُكُوتٍ ومِثلِه. قال أبو زيد: أَضْبأَ الرجُل على الشَّيء إِضْباءً، إِذا سَكَتَ عليه، وهو مُضْبِئٌ عليه. وقد أَضْبَأَ على داهية. وضَبَأْت: استخفَيت. ويقال في هذا إِنّما هو أَضْبَى غير مهموز، والأوّل أجود.
قال أبو سعيد: ضبأ يضبَأُ ضَبْأً، إِذا لصِق بالأرض، والمَضْبَأ: الذي يُضْبَأ فيه، أي يختفي. قال الكميت:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
وسمِّيَ الرَّجُل ضابئاً لذلك. ويقال ضَبَأْتُ إليه، أي لجأت([16]). والضابِئ: الرَّماد([17])، سمِّيَ بذلِكَ لأنَّهُ يَضْبَأُ، كأنَّهُ يَستخفي.
وإِذا ليّنت الهمزةَ تغيَّر المعنى، ويكون من صفات النَّار؛ يقال: ضَبَتْه النَّار، إذا شَوته، تَضْبُوه ضَبْوا. والمَضْباة: خُبز المَلَّة([18]). والله أعلم بالصَّواب.
---------------------ـ
([1]) لرؤبة بن العجاج. وقبله في ديوانه 106 واللسان (ضبح):
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) في الجمهرة (1: 244): "ضبدت الرَّجل تضبيداً: ذكرته بما يغضبه". ومثله في القاموس. وفي اللسان: "ضبدته" مخفف الباء.
([3]) في الأصل: "الكب"، صوابه في اللسان.
([4]) البيت لعبيد بن الأبرص، من بائيته المشهورة، انظر ديوانه 9 وشرح التبريزي للمعلقات 310.
([5]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين: (1: 185)، واللسان (ضبر). وصدره:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) لمعن بن أوس المزني في اللسان (ضبط). وكلمة (غذا) ساقطة من الأصل.
([7]) الأمدر: الذي في جسده لمع من سلحه. ويقال لون له.
([8]) لعباس بن مرداس، كما في اللسان (ضبع). وهو من شواهد النحويين لحذف "كان" بعد أن وتعويض "ما" عنها.
([9]) ديوان رؤبة 177 واللسان (ضبع).
([10]) في الأصل: "وفي أعضادها"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) هو عمرو بن شأس، كما في اللسان (ضبع) والخزانة (3: 599).
([12]) صدره:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) بتثليث الضاد ، وكفرحة، كما في القاموس.
([15]) استشهد في المجمل بكلمتي "سطة المضبأين" فقط.
([16]) في الأصل "الجأت"، صوابه في المجمل.
([17]) في الأصل: "الرماة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18]) في اللسان : "وبعض أهل اليمن يسمون خبزة الملة مضباة من هذا، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، إلا أن تسمّى باسم الموضع"

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الباء** وما يثلثهما )
(**ضبث**) **الضاد** ve**الباء** ve**الثاء** sahih bir asıldır; bir قبض’e delâlet eder. **ضبث** denir, bir şeye قبض ettiği zaman. Ve **ناقةٌ ضَبُوث** denir: onun semizliğinde şüphe edilir; böylece ellerle **تُضْبَث** edilir. Ve derler ki: **ضُبِثَ**; yani **ضُرِبَ**. Ve o, zikrettiğimize yakındır.
(**ضبح**) **الضاد** ve**الباء** ve**الحاء** iki sahih asıldır: birisi ses, diğeri ateş fiilinden bir renk değişmesidir.
Birincisi onların sözü: **ضَبَحَ** tilki **يَضْبَح** **ضَبْحاً**. Ve onun sesi **الضُّبَاح**’tır; ve o **ضابح**’tır. Dedi ki:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
Ama Yüce’nin sözü: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. Denir ki o, onun nefeslerinin sesidir; ve bu daha kıyasîdir. Ve denir ki: bilakis o, **التَّقْريب**’in üstünde bir koşudur. Ve o aslında **ضَبَع**’dır; bu da, iki **ضَبْع**’ını uzatmasıdır; ta ki bir fazlalık bulmasın. Eğer böyle ise, o **الإِبدال**’dendir.
İkinci asla gelince: **الضَّبْح**: odunun üst kısımlarını ateşle yakmaktır. Ve **الضِّبْح**: küldür. Ve **الحجارة المضبوحة** ateşin çakmak taşıdır; sanki yanmış gibidir. Dedi ki:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
Ve denir: **الانضباح** rengin siyahlığa değişmesidir.
(**ضبد**)  **الضاد** ve**الباء** ve**الدال** bir şey değildir; her ne kadar İbn Düreyd’in zikrettiği, **الضَّبَد**’in **الضَّمَد** olduğu, sahih ise de. O, **الإِبدال** babındandır. Dedi ki: **أَضْبَدْتُه** denir, onu öfkelendirdiğin zaman([2]).
(**ضبر**) **الضاد** ve**الباء** ve**الراء** tek bir sahih asıldır; bir toplama ve kuvvete delâlet eder. **ضَبرَ** şeyi: onu topladı, denir. Ve at **ضَبَر** bacaklarını, onları sıçramak için topladığı zaman. Ve bundan **فرسٌ ضِبِرٌّ**. Ve **إضبارة الكُتُب**([3]) bundan. Ve ondan **ضَبَارَة**’nin iştikakı; ve o, Ebû Âmir b. **ضَبَارة**’dır. Ve **ناقةٌ مضبَّرةٌ** ve **مضبورةُ الخَلْق**; yani şiddetli. Ve bir atın vasfında dedi:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])Ve **الضَّبْر**: cemaat. Hüzeli dedi ki:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
Ama dağlık nar’a gelince, denir ki onlar ona **الضَّبْر** adını verirler. Biz demiştik ki bitki ve mekânlar neredeyse kıyaslanmaz.
(**ضبس**) **الضاد** ve**الباء** ve**السين** küçük bir asıldır; sahih olursa, ancak övülmeyen, yerilen bir şeydedir. Halîl dedi ki: **الضَّبِيس**: hırslı. Ve **الضَّبِيس**: az anlayışlı; hiçbir şeye yol bulamaz. Ve denir: **الضَّبِيس** korkaktır.
(**ضبز**) **الضاد** ve**الباء** ve**الزاء**. Derler ki **الضَّبْز**: bakışın şiddeti; ve bunun için bir anlam yoktur.
(**ضبط**) **الضاد** ve**الباء** ve**الطاء** sahih bir asıldır. **ضَبَطَ** şeyi **ضَبْطاً**. Ve **الأضبط**: iki eliyle birden iş yapan kimsedir. Ve denir: **ناقةٌ ضبطاء**. Dedi ki:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
Ve hadiste: “**الأضبط** hakkında soruldu” .
(**ضبع**) **الضاد** ve**الباء** ve**العين** sahih bir asıldır; üç manaya delâlet eder: birincisi hayvandan bir cins, ikincisi insanın uzuvlarından bir uzuv, üçüncüsü de develerin sıfatlarından bir sıfattır.
Birincisi **الضَّبُع**; o bilinir. Ve erkeği **ضِبْعان**. Ve hadiste: “Bir de baktı ki o, **بِضبْعانٍ أَمْدَر**([7])”. Sonra bu ödünç alınır; kıtlık yılı ona benzetilir; ona **الضَّبُع** denir. Bir adam geldi ve dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, bizi **الضَّبُع** yedi”; Arapların **الضَّبُع** diye adlandırdığı yılı kastetti; sanki o, onları **الضَّبُع**’ın yemesi gibi yiyor. Dedi ki:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])Uzva gelince: elin **ضَبْع**’ı; ve onun iştikakı elin **ضَبْع**’ından, o da uzatmadır. Araplar der ki: deve **ضَبَعت** ve **ضَبَّعت** **تضبيعاً**; sanki iki **ضَبْع**’ını uzatıyor. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّابِع**: yürüyüşünde **ضَبْع**’ını kaldıran.
Bundan iştikak olunanlardandır: elbiseyle **الاضطباع**: elbiseyi sağ elinin altından sokup onu sol omzunun üzerine atmasıdır. Ve ondan **الضِّباع**; o, duada iki elin kaldırılmasıdır. Ru’be dedi ki:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
Yani duayla **أضباع**’larını uzatır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **ضَبَعُوا** bize yoldan, bize bir pay yaptıkları zaman; **يَضْبَعون** **ضَبْعا**. Sanki o, onların onu takdir ettiklerini, böylece onunla **أضباع**’larını uzattıklarını kastetti. Ve atlar ve develer **ضَبَعت**, koşularında **أضباع**’larını uzattıkları zaman; ve o, onların **أعضاد**’larıdır([10]). Ve söyleyenin sözü([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
Yani siz kılıçlarla bize doğru **أضباع**’larınızı uzatırsınız, biz de onlarla size doğru **أضْبَاع**’larımızı uzatırız. Ebû Amr dedi ki: kavim sulha **ضَبَعَ**, **أضباع**’larıyla ona meylettikleri zaman. Bir kavim nakletti: Biz falanın **ضَبْع**’ında idik; yani onun **كَنَف**’inde. Ve o, o manadır; çünkü iki **كَنَف** insanın iki kanadıdır; ve onun iki kanadı, iki **ضَبْع**’ıdır. [Ve deve **ضَبَعت** **تضبع** **ضَبْعاً** ve **ضَبَعةً**([13])], erkeği istediği zaman.
(**ضبن**) **الضاد** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; ve o, uzuvlardan bir uzuvdur. Şu halde **الضَّبْن**: koltuk altı ile **الكَشْح** arasıdır. **أَضطبنته** denir: onu **ضِبْن**’ime koydum. Ve **الضبْنَة**([14]): adamın ehli; onu **يضطبِنها**. Ve bazı insanlar der ki: **المضبون** kronik hasta olandır; ve o, bence mîm’in kalb edilmesindendir. Ve **مكان ضَبْنٌ**: dar. Ve bu kelime birinci babdandır.
(**ضبأ**) **الضاد** ve**الباء** ve**الهمزة** tek bir sahih asıldır; ve o, gizlenmeye ve ona benzer şeye yakındır; sükût ve benzeri gibi. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضْبأَ** adam bir şey üzerine **إِضْباءً**, ona karşı sustuğu zaman; ve o, onun üzerinde **مُضْبِئٌ**’dir. Ve bir musibet üzerine **أَضْبَأَ** etmiştir. Ve **ضَبَأْت**: gizlendim. Ve denir ki bu, hemzesiz **أَضْبَى**’dır; birincisi daha iyidir.
Ebû Saîd dedi ki: **ضبأ** **يضبَأُ** **ضَبْأً**, yere yapıştığı zaman. Ve **المَضْبَأ**: içinde **يُضْبَأ** olunan; yani gizlenilen yerdir. Kümeyt dedi ki:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
Ve bunun için adama **ضابئاً** adı verildi. Ve denir: **ضَبَأْتُ** ona; yani sığındım([16]). Ve **الضابِئ**: küldür([17]); ona bu ad verildi, çünkü o **يَضْبَأُ**; sanki o gizlenir.
Hemzeyi yumuşattığın zaman mana değişir; ve ateşin sıfatlarından olur; denir ki: ateş onu **ضَبَتْه**; onu kızarttığı zaman; onu **تَضْبُوه** **ضَبْوا**. Ve **المَضْباة**: **خُبز المَلَّة**’dir([18]). Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------ـ
([1]) Ru’be b. el-Accâc’ındır. Ve ondan önce divanında 106 ve Lisân (**ضبح**)’ta:
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) Cümhere’de (1: 244): “**ضبدت** adamı **تضبيداً**: onu öfkelendiren şeyle andım”. Ve benzeri Kâmûs’ta. Ve Lisân’da: “**ضبدته**” bâ’sı hafifletilmiş.
([3]) Asılda: “**الكب**”; doğrusu Lisân’dadır.
([4]) Beyit Ubeyd b. el-Ebras’ındır; meşhur bâiyyesindendir; divanına 9 ve Tebrîzî’nin Muallakât şerhine 310 bak.
([5]) Sa‘de b. Cüeyye el-Hüzelî’nindir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn’de: (1: 185), ve Lisân (**ضبر**). Ve صدر’ı:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) Ma‘n b. Evs el-Müzenî’nindir; Lisân (**ضبط**)’ta. Ve (**غذا**) kelimesi asıldan düşmüştür.
([7]) **الأمدر**: bedeninde dışkısından bir parıltı olan. Ve denir: onda bir renk.
([8]) Abbâs b. Mirdâs’ındır; Lisân (**ضبع**)’da olduğu gibi. Ve o, nahivcilerin, **أن**’dan sonra “**كان**”ın hazfi ve onun yerine “**ما**” ile telâfi edilmesine dair şahitlerindendir.
([9]) Ru’be divanı 177 ve Lisân (**ضبع**).
([10]) Asılda: “**وفي أعضادها**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) O, Amr b. Şe’s’tir; Lisân (**ضبع**) ve el-Hizâne (3: 599)’da olduğu gibi.
([12]) صدر’ı:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) Tekmile Mücmel’dendir.
([14]) **الضاد**’ın teslîsiyle; ve **كفرحة** gibi; Kâmûs’ta olduğu üzere.
([15]) Mücmel’de yalnız “**سطة المضبأين**” kelimeleriyle istişhâd edilmiştir.
([16]) Asılda “**الجأت**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([17]) Asılda: “**الرماة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) Lisân’da: “Yemen ehlinin bazısı **خبزة الملة**’yi bundan **مضباة** diye adlandırır; İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak mekânın adıyla adlandırılır”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿والعاديات ضبحا﴾ [العاديات/1]، قيل: الضبح: صوت أنفاس الفرس تشبيها بالضباح، وهو صوت الثعلب، وقيل: هو الخفيف العدو، وقد يقال ذلك للعدو، وقيل: الضبح كالضبع، وهو مد الضبع في العدو، وقيل: أصله إحراق العود، شبه عدوه به كتشبيه بالنار في كثرة حركتها.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿والعاديات ضبحا﴾ [العاديات/1]; denildi ki: **الضبح**: atın nefeslerinin sesi; **الضباح** ile benzetme yoluyla; o ise tilkinin sesidir. Ve denildi ki: o, hafif koşudur; ve bu, koşuya da söylenebilir. Ve denildi ki: **الضبح** **الضبع** gibidir; o da koşuda **الضبع**’ın uzatılmasıdır. Ve denildi ki: aslı odunu yakmaktır; koşusunu onunla benzetti; hareketinin çokluğunda ateşle benzetme gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ب ح
ما سمعت إلاّ نباح الأكالب وضباح الثعالب‏.‏
وجاءت الخيل ضوابح وضبحها‏:‏ صوت أنفاسها عند العدو‏.‏

##### Türkçe

ض ب ح
**ما سمعت إلاّ نباح الأكالب وضباح الثعالب‏.‏**
Ben, ancak köpeklerin havlamasını ve tilkilerin **ضباح**’ını işittim.

**وجاءت الخيل ضوابح وضبحها‏:‏ صوت أنفاسها عند العدو‏.‏**
Atlar **ضوابح** olarak geldi; onların **ضبح**’ı: koşu sırasında nefeslerinin sesidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه، وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه. وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ: مُلَوَّح؛ قال:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه
على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
أَصفر: قِدْحٌ، وذلك أَن القِدْحَ إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنار حتى يستوي. والمَضْبوحةُ: حجارة القَدّاحَةِ التي كأَنها محترقة؛ قال رؤبة بن العجاج يصف أُتُناً وفَحْلَها:
يَدَعْنَ تُرْبَ الأَرضِ مَجْنُونَ الصِّيَقْ،
والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
والصِّيَقُ: الغُبار. وجنونه: تطايره. والمَضْبُوحُ: حجر الحَرَّة لسواده.
والضِّبْحُ: الرَّمادُ، وهو من ذلك؛ الأَزهري: أَصله من ضَبَحته النار. وضَبَحَتْه الشمسُ والنار تَضْبَحُه ضَبْحاً فانْضَبَحَ: لَوَّحته وغيَّرته؛ وفي التهذيب: وغَيَّرَتْ لونَه؛ قال:
عُلِّقْتُها قبلَ انْضِباحِ لَوْني،
وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ
والانْضِباحُ: تغير اللون؛ وقيل: ضَبَحَتْهُ النارُ غيرته ولم تبالغ فيه؛ قال مُضَرِّسٌ الأَسديُّ:
فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،
به اللَّهَبانُ مَقْهوراً ضَبِيحا،
خَلَطْتُ لهم مُدامةَ أَذْرِعاتٍ
بماءٍ سَحابةٍ، خَضِلاً نَضُوحا
والمُلَهْوَجُ من الشواء: الذي لم يَتِمَّ نُضْجُه. واللَّهَبانُ: اتِّقادُ النار واشْتِعالُها.
وانْضَبَحَ لونُه: تغير إلى السواد قليلاً. وضَبَحَ الأَرنبُ والأَسودُ من الحيات والبُومُ والصَّدَى والثعلبُ والقوسُ يَضْبَحُ ضُباحاً: صَوَّت؛ أَنشد أَبو حنيفة في وصف قوس:
حَنَّانةٌ من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ،
تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُباح الثَّعلبِ
قال الأَزهري: قال الليث الضُّباح، بالضم، صوت الثعالب؛ قال ذو الرمة: سَباريتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِها
من الصوتِ، إِلا من ضُباحِ الثعالبِ
وفي حديث ابن الزبير: قاتل اللهُ فلاناً ضَبَح ضَبْحَة الثعلب وقَبَعَ قَبْعةَ القُنْفُذِ؛ قال: والهامُ تَضْبَح أَيضاً ضُباحاً؛ ومنه قول العَجَّاج:
من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام
وفي حديث ابن مسعود: لا يَخْرُجَنَّ أَحدُكم إِلى ضَبْحةٍ بليل أَي صَيْحة يسمعها فلعله يصيبه مكروه، وهو من الضُّباحِ صوت الثعلب؛ ويروى صيحة، بالصاد المهملة والياء المثناة تحتها؛ وفي شعر أَبي طالب: فإِني والضَّوابحِ كلَّ يومٍ
جمع ضابح. يريد القَسَمَ بمن رفع صوته بالقراءة، وهو جمع شاذ في صفة الآدمي كفَوارس.
وضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً: نَبَحَ. والضُّباحُ: الصَّهيل. وضَبَحَت الخيلُ في عَدْوِها تَضْبَحُ ضَبْحاً: أَسْمَعَتْ من أَفواهها صوتاً ليس بصهيل ولا حَمْحَمَة؛ وقيل: تَضْبَحُ تَنْحِمُ، وهو صوت أَنفاسها إِذا عدون؛ قال عنترة:
والخيلُ تَعْلَمُ، حين تَضْـ
ـبَحُ في حِياضِ الموتِ ضَبْحا
(* قوله «والخيل تعلم» كذا بالأصل والصحاح. وأَنشده صاحب الكشاف؛ والخيل تكدح.)
وقيل: هو سير، وقيل: هو عَدْوٌ دون التقريب؛ وفي التنزيل: والعادياتِ ضَبْحاً؛ كان ابن عباس يقول: هي الخيل تَضْبَحُ، وكان، رضوان الله عليه، يقول: هي الإِبل؛ يذهب إِلى وقعة بدر، وقال: ما كان معنا يومئذ إِلاَّ فرس كان عليه المِقْداد. والضَّبْح في الخيل أَظهر عند أَهل العلم؛ قال ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما: ما ضَبَحَتْ دابة قط إِلا كَلْبٌ أَو فرس؛ وقال بعض أَهل اللغة: من جعلها للإِبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً؛ يقال: ضَبَحَت الناقة في سيرها وضَبَعَتْ إِذا مَدَّتْ ضَبْعَيها في السير؛ وقال أَبو إِسحق: ضَبْحُ الخيل صوت أَجوافها إِذا عَدَت؛ وقال أَبو عبيدة: ضَبَحَتِ الخيلُ وضَبَعَتْ إِذا عدت، وهو السير؛ وقال في كتاب الخيل: هو أَن يَمُدَّ الفرسُ ضَبْعَيْه إِذا عدا حتى كأَنه على الأَرض طولاً؛ يقال: ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ؛ وأَنشد:
إِنَّ الجِيادَ الضَّابِحاتِ في العَدَدْ
وقال ابن قتيبة في حديث أَبي هريرة: تَعِسَ عبدُ الدينار والدرهم الذي إِن أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ، وإِن مُنع قَبَحَ وكَلَحَ، تَعِسَ فلا انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ معنى ضَبَحَ: صاح وخاصم عن مُعْطيه، وهذا كما يقال: فلان يَنْبَحُ دونك، ذهب إِلى الاستعارة؛ وقيل: الضَّبْحُ الخَضِيعة تُسْمَعُ من جوف الفرس؛ وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛ وقيل: هو الحَمْحَمة؛ وقيل: هو كالبَحَحِ؛ وقيل: الضَّبْحُ في السير كالضَّبْعِ.
وضُبَيْح ومَضْبوحٌ: اسمان.

##### Türkçe

**ضَبَحَ** odunu ateşle **يَضْبَحُه** **ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; aynı şekilde et ve başkası da; el-Ezherî: çakmak taşlarının taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحةٌ** gibi. Ve **ضَبَحَ** çakmak çubuğunu ateşle: onu kızarttı. Ve **قِدْحٌ ضَبِيحٌ** ve **مَضْبوحٌ**: kızartılmış; dedi ki:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه
على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
**أَصفر**: çakmak çubuğudur; bu, çakmak çubuğunda eğrilik olduğu zaman ateşle doğrultulur, ta ki düzelsin. Ve **المَضْبوحةُ**: yanmış gibi olan çakmak taşının taşlarıdır; Ru’be b. el-Accâc, bir dişi deve ve erkeğini vasfederken dedi:
يَدَعْنَ تُرْبَ الأَرضِ مَجْنُونَ الصِّيَقْ،
والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ
Ve **الصِّيَقُ**: tozdur. Ve onun deliliği: onun savrulmasıdır. Ve **المَضْبُوحُ**: siyahlığından dolayı harre taşıdır.

Ve **الضِّبْحُ**: küldür; o, bundandır; el-Ezherî: aslı, ateşin onu **ضَبَحَتْه** olmasındandır. Ve güneş ve ateş onu **ضَبَحَتْه**; **تَضْبَحُه ضَبْحاً**; böylece **فانْضَبَحَ**: onu kızarttı ve onu değiştirdi; تهذيب’de: ve onun rengini değiştirdi; dedi ki:
عُلِّقْتُها قبلَ انْضِباحِ لَوْني،
وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ
Ve **الانْضِباحُ**: rengin değişmesidir; ve denildi: ateş onu **ضَبَحَتْه**: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi; Mudarris el-Esedî dedi ki:
فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،
به اللَّهَبانُ مَقْهوراً ضَبِيحا،
خَلَطْتُ لهم مُدامةَ أَذْرِعاتٍ
بماءٍ سَحابةٍ، خَضِلاً نَضُوحا
Ve **المُلَهْوَجُ** şişten: pişmesi tamamlanmamış olandır. Ve **اللَّهَبانُ**: ateşin tutuşması ve alevlenmesidir.

Ve **انْضَبَحَ** onun rengi: azıcık siyahlığa değişti. Ve tavşan ve yılanlardan kara olan ve baykuş ve **الصَّدَى** ve tilki ve yay **يَضْبَحُ ضُباحاً**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe, bir yayı vasfederken inşâd etti:
حَنَّانةٌ من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ،
تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُباح الثَّعلبِ
El-Ezherî dedi: Leys dedi ki: **الضُّباح** (ötre ile), tilkilerin sesidir; Zû’r-Rumme dedi ki:
سَباريتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِها
من الصوتِ، إِلا من ضُباحِ الثعالبِ
Ve İbn ez-Zübeyr hadîsinde: Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحَة**si gibi **ضَبَحَ** ve kirpinin **قَبْعة**si gibi **قَبَعَ**; dedi ki: ve baykuşlar da **ضُباحاً** **تَضْبَح** eder; ondan el-Accâc’ın sözü:
من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام
Ve İbn Mes‘ûd hadîsinde: sizden biriniz geceleyin bir **ضَبْحةٍ**’ye çıkmasın; yani işittiği bir çığlığa; belki ona bir hoşnutsuzluk isabet eder; o, **الضُّباح**tan, tilkinin sesidir; ve **صيحة** diye rivayet edilir; **الصاد** مهملة ve altındaki iki noktalı **الياء** ile; Ebû Tâlib’in şiirinde:
فإِني والضَّوابحِ كلَّ يومٍ
**ضَّوابح**: **ضابح**’ın cem‘idir. Okumayla sesini yükseltenle yemin etmeyi ister; bu, insan sıfatında **فَوارس** gibi şâz bir cem‘dir.

Ve **ضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً**: havladı. Ve **الضُّباحُ**: kişnemedir. Ve atlar koşularında **ضَبَحَت**; **تَضْبَحُ ضَبْحاً**: ağızlarından kişneme ve hımhımlama olmayan bir ses işittirdi; ve denildi: **تَضْبَحُ**: **تَنْحِمُ** eder; o, koştukları zaman nefeslerinin sesidir; Antara dedi ki:
والخيلُ تَعْلَمُ، حين تَضْـ
ـبَحُ في حِياضِ الموتِ ضَبْحا
(* Onun sözü “والخيل تعلم”: asılda ve Sıhâh’ta böyledir. Ve Keşşâf’ın sahibi onu inşâd etti; ve “والخيل تكدح”.)
Ve denildi: o, yürüyüştür; ve denildi: o, **التقريب**’den aşağı bir koşudur; ve tenzîlde: **والعادياتِ ضَبْحاً**; İbn Abbâs derdi: o, **تَضْبَحُ** eden atlardır; ve o, رضوان الله عليه, derdi: o, develerdir; Bedir vak‘asına gider; ve dedi: o gün bizimle bir attan başka yoktu; onun üzerinde Mikdâd vardı. Ve atlarda **الضَّبْح** ilim ehli yanında daha açıktır; İbn Abbâs, رضي الله تعالى عنهما, dedi: hiçbir binek **ضَبَحَتْ** etmedi; ancak köpek veya at; ve dil ehlinin bazısı dedi: onu develer için yapan, **ضَبْحاً**yı **ضَبْعاً** mânasında yapmıştır; denilir: deve yürüyüşünde **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; yürüyüşte iki **ضَبْع**ını uzattığı zaman; Ebû İshâk dedi: atların **ضَبْح**ı, koştukları zaman iç boşluklarının sesidir; Ebû Ubeyde dedi: atlar koştukları zaman **ضَبَحَتِ** ve **ضَبَعَتْ**; o, yürüyüştür; ve atlar kitabında dedi: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبْع**ını uzatmasıdır; ta ki sanki yerde boylu boyunca imiş gibi; denilir: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve inşâd etti:
إِنَّ الجِيادَ الضَّابِحاتِ في العَدَدْ
Ve İbn Kuteybe, Ebû Hureyre hadîsinde dedi: dinar ve dirhem kulu bedbaht olsun; ki eğer verilirse övdü ve **ضَبَحَ** etti; ve eğer men edilirse çirkinledi ve yüzünü ekşitti; bedbaht olsun; böylece dirilmedi; ve diken batırıldı; böylece çıkarılmadı; **ضَبَحَ**ın mânası: bağırdı ve vereni adına çekişti; bu, “falanca senin önünde **يَنْبَحُ** eder” denildiği gibidir; istiâreye gitti; ve denildi: **الضَّبْحُ** atın karnından işitilen hıdı‘adır; ve denildi: **الضَّبْحُ** koşu sırasında nefesin şiddetidir; ve denildi: o, hımhımlamadır; ve denildi: o, kısıklık gibidir; ve denildi: yürüyüşte **الضَّبْحُ**, **الضَّبْع** gibidir.

Ve **ضُبَيْح** ve **مَضْبوحٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ب ح * أبو عبيد * ضَبَحَتِ * الخيل من باب قطع مثل ضبعت وهو أن تمد أَضْابعها في سيرها وهي أعضادها وقال غيره * الضَّبْحُ * صوت أنفاسها إذا عدت

##### Türkçe

* ض ب ح * Ebû Ubeyd: **ضَبَحَتِ** atlar, “kesti” babındandır; **ضبعت** gibi; o da, yürüyüşünde **أَضْابعها**’sını uzatmandır; bunlar onun **أعضادها**’sıdır. Başkası dedi ki: **الضَّبْحُ**, koştuğu zaman nefeslerinin sesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضبح الخيل كمنع  ، هكذا في سائر النسخ، والأولى: ضبحت الخيل، في عدوها تضبح  ضبحا  ، بفتح فسكون،  وضباحا  بالضم:  أسمعت من أفواهها صوتا ليس بصهيل ولا حمحمة  . وقيل: تضبح: تنحم، وهو صوت أنفاسها إذا عدون، قال عنترة:
  والخيل تعلـم حـين تـض                      بخ في حياض الموت ضبحا والضباح: الصهيل.  أو  ضبحت، إذا  عدت  عدوا  دون التقريب  . وفي التنزيل:  والعاديات ضبحا  كان ابن عباس يقول: هي الخيل تضبح. وهذا القول قدمه الجوهري في الصحاح، ونقله عن أبي عبيدة، قال: ضبحت الخيل ضبحا: مثل ضبعت، وهو السير. وكان علي رضوان الله عليه يقول: هي الإبل تذهب إلى وقعة بدر، وقال: ما كان معنا يومئذ إلا فرس كان عليه المقداد، والضبح في الخيل أظهر عند أهل العلم. قال ابن عباس رضي الله عنهما: ما ضبحت دابة قط إلا اللغة: من جعلها للإبل جعل ضبحا بمعنى  ضبعا  يقال: ضبحت الناقة في سيرها وضبعت، إذا مدت ضبعيها في السير. وفي كتاب الخيل لأبي عبيدة: هو أن يمد الفرس ضبعيه إذا عدا حتى كأنه على الأرض طولا، يقال: ضبحت وضبعت، وأنشد:
  إن الجياد الضابحات في العدد وقال السهيلي في الروض: الضبح نفس الخيل والإبل إذا أعيت. ضبحت  النار  والشمس  الشيء  كالعود والقدح واللحم وغيرها تضبحه ضبحا:  غيرته  ولوحته. وفي التهذيب: غيرت لونه وقيل: ضبحته النار: غيرته  ولم تبالغ  . وفي اللسان: ضبح العود بالنار يضبحه ضبحا: أحرق شيئا من أعاليه، وكذلك اللحم وغيره. وفي التهذيب: وكذلك حجارة القداحة إذا طلعت كأنها متحرقة مضبوحة. وضبح القدح بالنار: لوحه. وقدح ضبيح ومضبوح: ملوج. قال:
  وأصفر مضبوح نظرت حـواره                      على النار واستودعته كف مجمد أصفر: قدح، وذلك أن القدح إذا كان فيه عوج ثقف بالنار حتى يستوي  فانضبح  انضباحا. ويقال: انضبح لونه، إذا تغير إلى السواد قليلا.  والضبح، بالكسر: الرماد  ، لتغير لونه. ضباح  كغراب: صوت الثعلب  ، نقله الأزهري عن الليث. تقول: ما سمعت إلا نباح الأكالب وضباح الثعالب. وفي حديث ابن الزبير:  قاتل الله فلانا، ضبح ضبحة الثعلب وقبع قبعة القنفذ  . وفي اللسان: ضبح الأرنب والأسود من الحيات والبوم والصدى والثعلب والقوس، إذا صوت، قال ذو الرمة:
  سباريت يخلو سمع مجتاز ركبهامن الصوت إلا من ضباح الثعالب والهام تضبح ضباحا. ومنه قول العجاج:
  من ضابح الهام وبوم بوام

  ضباح  : ع. ومحدث  ، وفي نسخة: واسم.  والمضبوحة: حجارة القداحة  التي كأنها محترقة. والمضبوح: حجر الحرة، لسواده.  والضبيح  ، كأمير: اسم  أفراس: للريب بن شريق، كأمير،  وللشويعر محمد بن حمران  الجعفي،  وللحازوق  ، بالحاء المهملة، فاعول من حزق  الحنفي الخارجي  ، رثته ابنته، وسيأتي،  وللأسعر  ، وفي نسخة: الأسعد  الجعفي، ولداوود بن متمم  بن نويرة. ضبيح،  كزبير: فرسان للحصين بن حمام، ولخوات بن جبير  الصحابي.  وضبح بالفتح  فسكون، اسم  الموضع الذي يدفع منه أوائل الناس من عرفات  . ضباح  كشداد ابن إسماعيل الكوفي، و  ضباح  بن محمد بن علي، محدثان  .  والضبحاء: القوس وقد عملت فيها النار  فغيرت لونها. وقد ضبحت تضبح ضبحا: صوتت. أنشد أبو حنيفة:
  حنانة من نشم أو تولب
  تضبح في الكف ضباح الثعلب والمضابحة: المقابحة والمكافحة  والمدافعة عنك. ومما يستدرك عليه: الضوابح، وهو في شعر أبي طالب:
  فإني والضوابح كل يوم جمع ضابح، يريد القسم بمن رفع صوته بالقراءة، وهو جمع شاذ في صفة الآدمي، كفوارس. وضبح يضبح ضباحا: نبح. وفي حديث أبي هريرة:  تعس عبد الدينار والدرهم، الذي إن أعطي مدح وضبح، وإن منع قبح وكلح  . قال ابن قتيبة: معنى ضبح: صاح وخاصم عن معطيه، وهذا كما يقال: فلان ينبح دونك، ذهب إلى الاستعارة. وعن أبي حنيفة: الضبح والضبي: الشي. والمضابح والمضابي: المقالي. وضبيح ومضبوح: اسمان.

##### Türkçe

**ضبح** atlarınki, **منع** gibi (çekimle); işte bu, diğer bütün nüshalarda böyledir; daha evlâ olan: **ضبحت الخيل**’dir; koşusunda **تضبح** **ضبحا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **ضباحا** (damme ile): ağızlarından, ne kişneme ne de **حمحمة** olan bir ses işittirdi. Ve denildi: **تضبح**: **تنحم** eder; o, koştukları vakit nefeslerinin sesidir. **عنترة** dedi:
  Ve atlar bilir, ne vakit **تض**
                      **بخ** eder, ölüm havuzlarında **ضبحا**; ve **الضباح**: kişnemedir. Yahut **ضبحت**; eğer, **التقريب** olmaksızın bir koşuşla koştu ise. Ve tenzîlde: **والعاديات ضبحا**; **ابن عباس** derdi: o, **الخيل**dir, **تضبح** eder. Bu sözü **الجوهري** **الصحاح**’ta öne aldı ve onu **أبي عبيدة**’den nakletti; dedi: **ضبحت الخيل ضبحا**: **ضبعت** gibi; ve o, yürüyüştür. Ve **علي** رضوان الله عليه derdi: o, Bedir vak‘asına giden develerdir; ve dedi: o gün bizimle, üzerinde **المقداد** olan bir attan başka bir şey yoktu; ve **الضبح** atlarda, ilim ehli yanında daha zâhirdir. **ابن عباس** رضي الله عنهما dedi: hiçbir binek hayvanı asla **ضبحت** etmedi, ancak dil (bakımından): onu develer için yapan, **ضبحا**’yı **ضبعا** mânâsında yapmıştır; denilir: **ضبحت الناقة** yürüyüşünde ve **ضبعت**; eğer yürüyüşte iki **ضبع**’ını uzattı ise. **أبي عبيدة**’nin **كتاب الخيل**’inde: o, atın koştuğu vakit iki **ضبع**’ını uzatmasıdır; ta ki sanki yerde boylu boyunca (uzanmış) gibidir; denilir: **ضبحت** ve **ضبعت**. Ve şu beyit okundu:
  Şüphesiz sayıda **الجياد الضابحات**.
Ve **السهيلي** **الروض**’da dedi: **الضبح** atların ve develerin, yoruldukları vakit nefesidir. **ضبحت النار والشمس الشيء**; **كالعود والقدح واللحم** ve başkaları onu **تضبحه ضبحا**: onu değiştirdi ve onu kızarttı. Ve **التهذيب**’de: onun rengini değiştirdi. Ve denildi: **ضبحته النار**: onu değiştirdi ve mübalağa etmedi. Ve **اللسان**’da: **ضبح العود بالنار يضبحه ضبحا**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; ve bunun gibi et ve başkası. Ve **التهذيب**’de: ve bunun gibi, çakmak taşları çıktığı vakit sanki yanmış, **مضبوحة** gibidir. Ve **ضبح القدح بالنار**: onu kızarttı. Ve **قدح ضبيح ومضبوح**: kızartılmış. Dedi:
  Ve sarı, **مضبوح**; onun dönüşünü gördüm,
                      ateş üzerinde; ve onu bir donmuş el emanet etti.
**أصفر**: bir **قدح**tır; ve bu, **القدح**’ta bir eğrilik olduğu vakit, düzleşinceye kadar ateşle doğrultulur; böylece **فانضبح انضباحا**. Ve denilir: **انضبح لونه**; eğer azıcık siyaha değişti ise. Ve **الضبح** (kesre ile): kül; renginin değişmesinden dolayı. **ضباح** **كغراب**: tilkinin sesi; onu **الأزهري** **الليث**’ten nakletti. Dersin: köpeklerin havlamasından ve tilkilerin **ضباح**’ından başka bir şey işitmedim. Ve **حديث ابن الزبير**’de: “Allah falancaya karşı savaşsın; tilkinin **ضبحة**’si gibi **ضبح** etti ve kirpinin **قبعة**’si gibi **قبع** etti.” Ve **اللسان**’da: **ضبح** tavşan, ve yılanlardan siyah olanlar, ve baykuş, ve **الصدى**, ve tilki, ve yay; eğer ses çıkardı ise. **ذو الرمة** dedi:
  Geçenin binekleriyle geçenin kulağı, sesten boşalır;
  ancak tilkilerin **ضباح**’ından (başka).
Ve **الهام** **تضبح ضباحا**. Ve ondan **العجاج**’ın sözü:
  **من ضابح الهام وبوم بوام**

**ضباح**: bir özel addır. Ve **محدث**; ve bir nüshada: ve isim. Ve **المضبوحة**: çakmak taşlarıdır; sanki yanmış gibidir. Ve **المضبوح**: **حجر الحرة**’dır; siyahlığından dolayı. Ve **الضبيح** **كأمير**: atların adıdır: **الريب بن شريق**’in (atı) için, **كأمير**; ve **الشويعر محمد بن حمران الجعفي**’nin (atı) için; ve **الحازوق**’un (atı) için; **بالحاء المهملة**; **حزق**’tan **فاعول**; **الحنفي الخارجي**’nin (atı) için; onu kızı mersiye etti; ve gelecektir; ve **للأسعر**’ın (atı) için; ve bir nüshada: **الأسعد الجعفي**; ve **داوود بن متمم بن نويرة**’nin (atı) için. **ضبيح** **كزبير**: iki süvarinin adıdır: **الحصين بن حمام**’ın ve **خوات بن جبير الصحابي**’nin. Ve **ضبح** (fetha sonra sükûn ile): Arafat’tan insanların ilklerinin itildiği yerin adıdır. **ضباح**: **شداد ابن إسماعيل الكوفي** gibi; ve **ضباح بن محمد بن علي**; iki muhaddistir. Ve **الضبحاء**: ateşin işlendiği, böylece rengini değiştirdiği yaydır. Ve **ضبحت تضبح ضبحا**: ses çıkardı. **أبو حنيفة** şu beyiti okudu:
  **حنانة** (bir yay) **من نشم أو تولب**
  elde, tilkinin **ضباح**’ı gibi **تضبح** eder.
Ve **المضابحة**: **المقابحة** ve **المكافحة** ve senden (yana) müdafaa etmektir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الضوابح**; ve o, **أبي طالب**’ın şiirindedir:
  Şüphesiz ben ve **الضوابح** her gün...
**ضابح**’ın cem‘idir; okumayla sesini yükseltenle yemin etmeyi ister; ve o, âdemî sıfatında şâz bir cem‘dir; **كفوارس** gibi. Ve **ضبح يضبح ضباحا**: havladı. Ve **حديث أبي هريرة**’de: “Dinarın ve dirhemin kulu helâk olsun; o ki, verilirse övdü ve **ضبح** etti; ve men edilirse çirkinleşti ve yüzünü ekşitti.” **ابن قتيبة** dedi: **ضبح**’ın mânâsı: bağırdı ve vereni için çekişti; ve bu, “falanca senin yerine havlar” denildiği gibidir; istiâreye gitti. Ve **أبي حنيفة**’den: **الضبح والضبي**: **الشي**. Ve **المضابح والمضابي**: kızartma tavalarıdır. Ve **ضبيح ومضبوح**: iki isimdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَبَحَتِ الخَيْلُ
1 ضَبَحَتِ الخَيْلُ ذ , (AO, S, O, K, * [in the K ضَبَحَ,]) aor. ضَبَحَ , (K,) inf. n. ضَبْحٌ (AO, S, K) and ضُبَاحٌ, (K,) i. q. نَحَمَت, i. e. [The horses breathed pantingly, or hard, with a sound from the chest; or] made the breathing to be heard when running: (S, O:) [or breathed laboriously, when fatigued; and in like manner one says of camels; for] ضَبْحٌ signifies the breathing of horses and of camels when fatigued: (Suh, TA:) or caused a sound to be heard from their mouths, different from neighing, and from the sound termed حَمْحَمَةٌ, (K, TA,) in their running: (TA:) [or it signifies also the horses neighed; for it is said that] الضُّبَاحُ is also syn. with الصَّهِيلُ: (TA:) or, [but probably only with the former of the two inf. ns. mentioned above,] ran a pace less quick than that which is termed تَقْرِيب: (K, TA:) or i. q. ضَبَعَت, (AO, S, O, TA,) which means they stretched forth their arms, (AO, TA,) going along, (AO, S, * O, TA,) or running: (AO, TA:) accord. to I'Ab, one does not say ضَبَحَتْ دَابَّةٌ except in speaking of a dog or a horse: [he app. means that this verb is used thus only as denoting the uttering of a sound, or a manner of breathing:] some of the lexicologists say that those who use it in relation to a camel make ضَبْحٌ to have the meaning of ضَبْعٌ. (TA.) ― -b2- ضَبَحَ, (L, TA,) inf. n. ضُبَاحٌ, (S, A, O, L, K, TA,) as meaning He, or it, uttered a cry, or sound, is also said of the fox, (S, * A, * O, * L, K, * TA,) and of the hare, and of the serpent called أَسْوَد, and of the owl, and of what is termed الصَّدَا [which see, for it is variously explained]: (L, TA:) and is also expl. as meaning نَبَحَ [he barked, &c.]. (TA.) ― -b3- And ضَبَحَتِ القَوْسُ, aor. as above, inf. n. ضَبْحٌ, (assumed tropical:) The bow [twanged, or] made a sound. (TA.) ― -b4- And ضَبَحَ is also used as meaning (tropical:) He cried out, and entered into an altercation for a person who had given him money. (IKt, O, * TA, from a trad.) -A2- ضَبَحَتْهُ النَّارُ, (S, O, K, TA,) and الشَّمْسُ, aor. ضَبَحَ , inf. n. ضَبْحٌ, (TA,) The fire, and the sun, altered it: (TA:) or altered its colour: (T, TA:) or altered it, but not in a great degree; (S, O, K, TA;) namely, a thing, (K, TA,) such as a stick, and an arrow, and flesh-meat, &c. (TA.) And ضَبَحَهُ بِالنَّارِ, aor. ضَبَحَ , inf. n. ضَبْحٌ, He altered it in colour by fire; namely, an arrow: and he burned it in a portion of its upper parts; namely, a stick, and flesh-meat, &c. (L, TA.) And ضَبْحٌ is expl. by AHn as meaning The act of roasting, broiling, or frying. (TA.)

مُضَابَحَةٌ
3 مُضَابَحَةٌ ذ The act of mutual reviling, or vilifying, and encountering, (K, TA,) and contending, or striving, to repel. (TA.)

تضابح
6 تضابح ذ [It sent forth a sound]. (Ham p. 615 [q. v.: it is there said to be from الضَّبْحُ meaning الصَّوْتُ].)

انضبح
7 انضبح ذ It became altered, (K, TA,) or altered in colour, (TA,) but not in a great degree, by fire, (K, TA,) and by the sun. (TA.) And انضبح لَوْنُهُ His, or its, colour became altered a little towards blackness. (S, TA.)

ضَبْحٌ
ضَبْحٌ ذ , (so in three copies of the S, and in the O,) or ↓ ضِبْحٌ, with kesr, (so accord. to the K,) Ashes: (S, O, K:) so called because of the alteration of their colour. (TA.)

ضِبْحٌ
ضِبْحٌ ذ : see what next precedes.

ضَبْحَةٌ
ضَبْحَةٌ ذ A cry of a fox [&c.: an inf. n. un.]. (TA.)

قَوْسٌ ضَبْحَآءُ
قَوْسٌ ضَبْحَآءُ ذ A bow upon which fire has taken effect (K, TA) so as to alter its colour: (TA:) like ضَهْبَآءُ. (TA in art. ضهب. [See also what next follows.])

ضَبِيحٌ
ضَبِيحٌ ذ An arrow altered in colour [by fire]; as also ↓ مَضْبُوحٌ. (TA. [See an ex. of the latter in a verse of Tarafeh cited voce مُجْمِدٌ: and see also what here next precedes.]) It is also applied, (S, O,) in the same sense, (O,) to roasted flesh-meat. (S, O.) [And Freytag explains it as meaning, in the Deewan of Jereer, “ Cutis nigra, usta vulneribus. ”]

ضَابِحٌ
ضَابِحٌ ذ A man raising his voice in reading or reciting: pl. ضَوَابِحُ, which is anomalous, like فَوَارِسُ [pl. of فَارِسٌ]. (TA.) ― -b2- And خَيْلٌ ضَوَابِحُ Horses stretching forth their arms in their going along: (A:) or running vehemently; like ضَوَابِعُ. (TA in art. ضبع.)

مَضْبُوحٌ
مَضْبُوحٌ ذ : see ضَبِيحٌ. ― -b2- Also The stone that is in the [kind of ground called] حَرَّة [q. v.]: because of its blackness. (TA.) And مَضْبُوحَةٌ Stones from which one strikes fire, (S, O, K,) appearing as though burnt. (S, O.)

مَضَابِحُ
مَضَابِحُ ذ [a pl. of which the sing. is most probably مِضْبَحٌ] Frying-pans. (AHn, TA.)

##### Türkçe

ضَبَحَتِ الخَيْلُ
1 **ضَبَحَتِ الخَيْلُ** ذ , (AO, S, O, K, * [K’de **ضَبَحَ** ,]) muzârîsi **ضَبَحَ** , (K,) mastarı **ضَبْحٌ** (AO, S, K) ve **ضُبَاحٌ**, (K,) **نَحَمَت** ile aynı mânâdadır; yani [atlar göğüsten bir sesle soluk soluğa, yahut sertçe nefes aldılar; veya] koşarken nefes alışı işitilir kıldılar: (S, O:) [yahut yorgunluk hâlinde güçlükle nefes aldılar; ve aynı şekilde develer hakkında da söylenir; zira] **ضَبْحٌ** yorgunluk hâlinde atların ve develerin nefes alışı demektir: (Suh, TA:) yahut koşmalarında, kişnemeden ve **حَمْحَمَةٌ** denilen sesten farklı olarak, ağızlarından bir ses işitilir kıldılar: (K, TA,) (TA:) [yahut ayrıca “atlar kişnedi” mânâsına da gelir; çünkü] **الضُّبَاحُ**’ın **الصَّهِيلُ** ile de eş anlamlı olduğu söylenmiştir: (TA:) yahut, [fakat muhtemelen yalnız yukarıda zikredilen iki mastardan ilkinin ile,] **تَقْرِيب** denilen süratten daha az hızlı bir yürüyüşle koştular: (K, TA:) yahut **ضَبَعَت** ile aynı mânâdadır, (AO, S, O, TA,) ki bu, yürürken, (AO, S, * O, TA,) yahut koşarken, (AO, TA,) kollarını uzattılar demektir: (AO, TA:) İ’Ab’a göre, köpek veya at hakkında konuşma dışında **ضَبَحَتْ دَابَّةٌ** denmez: [o, görünüşe göre bu fiilin böylece ancak bir ses çıkarma yahut bir nefes alış tarzını bildirmek üzere kullanıldığını kasteder:] lugatçılardan bazıları, bunu deveye nispetle kullananların **ضَبْحٌ**’a **ضَبْعٌ** mânâsını verdiklerini söyler. (TA.) ― -b2- **ضَبَحَ**, (L, TA,) mastarı **ضُبَاحٌ**, (S, A, O, L, K, TA,) “o, yahut o şey, bir çığlık yahut ses çıkardı” mânâsıyla, tilki hakkında da söylenir, (S, * A, * O, * L, K, * TA,) ve tavşan hakkında, ve **أَسْوَد** denilen yılan hakkında, ve baykuş hakkında, ve **الصَّدَا** denilene dair [ki ona bak; zira çeşitli şekillerde açıklanmıştır]: (L, TA:) ve ayrıca **نَبَحَ** diye de açıklanmıştır [havladı, vb.]. (TA.) ― -b3- Ve **ضَبَحَتِ القَوْسُ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **ضَبْحٌ**, (farzedilen mecaz:) yay [tınladı, yahut] bir ses çıkardı. (TA.) ― -b4- Ve **ضَبَحَ** ayrıca (mecaz:) “bağırdı ve kendisine para vermiş bir kimse için münakaşaya girdi” mânâsında da kullanılır. (IKt, O, * TA, bir rivayetten.)

-A2- **ضَبَحَتْهُ النَّارُ**, (S, O, K, TA,) ve **الشَّمْسُ**, muzârîsi **ضَبَحَ**, mastarı **ضَبْحٌ**, (TA,) ateş ve güneş onu değiştirdi: (TA:) yahut rengini değiştirdi: (T, TA:) yahut onu değiştirdi, fakat büyük bir derecede değil; (S, O, K, TA;) yani bir şeyi, (K, TA,) meselâ bir çubuğu, bir oku ve et parçasını, vb. (TA.) Ve **ضَبَحَهُ بِالنَّارِ**, muzârîsi **ضَبَحَ**, mastarı **ضَبْحٌ**, onu ateşle rengini değiştirerek yaptı; yani bir oku: ve onun üst kısımlarının bir bölümünü yaktı; yani bir çubuğu ve et parçasını, vb. (L, TA.) Ve **ضَبْحٌ**, AHn tarafından “kızartma, közleme yahut tavada kızartma fiili” diye açıklanmıştır. (TA.)

مُضَابَحَةٌ
3 **مُضَابَحَةٌ** ذ Karşılıklı sövme yahut kötüleme ve karşılaşma, (K, TA,) ve defetmek için çekişme yahut çabalama. (TA.)

تضابح
6 **تضابح** ذ [Bir ses çıkardı]. (Ham s. 615 [bkz.: orada **الضَّبْحُ** “**الصَّوْتُ**” mânâsında olmak üzere ondan olduğu söylenmiştir].)

انضبح
7 **انضبح** ذ Ateşle, (K, TA,) ve güneşle (TA,) büyük bir derecede olmaksızın değişti, (K, TA,) yahut rengi değişti. (TA.) Ve **انضبح لَوْنُهُ** Onun rengi biraz siyahlığa doğru değişti. (S, TA.)

ضَبْحٌ
**ضَبْحٌ** ذ , (S’nin üç nüshasında ve O’da böyle,) yahut ↓ **ضِبْحٌ**, kesre ile, (K’ye göre böyle,) kül: (S, O, K:) rengi değiştiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

ضِبْحٌ
**ضِبْحٌ** ذ : bir öncekinin hemen öncesine bak.

ضَبْحَةٌ
**ضَبْحَةٌ** ذ Bir tilkinin [&c.: birim mastar] çığlığı. (TA.)

قَوْسٌ ضَبْحَآءُ
**قَوْسٌ ضَبْحَآءُ** ذ Ateşin tesir ettiği (K, TA) ve böylece rengini değiştirdiği bir yay: (TA:) **ضَهْبَآءُ** gibi. (TA, ضهب maddesinde. [Ayrıca hemen ardından gelene de bak.])

ضَبِيحٌ
**ضَبِيحٌ** ذ Ateşle rengi değiştirilmiş bir ok; bunun gibi ↓ **مَضْبُوحٌ**. (TA. [İkincisinin bir örneğine, Tarafeh’in bir beytinde, **مُجْمِدٌ** maddesinde zikredilene bak: ve ayrıca burada hemen öncekine de bak.]) Aynı mânâda, (S, O,) (O,) kızartılmış et parçasına da uygulanır. (S, O.)

ضَابِحٌ
**ضَابِحٌ** ذ Okuma yahut tilâvette sesini yükselten bir adam: çoğulu **ضَوَابِحُ**; bu, **فَارِسٌ**’in çoğulu **فَوَارِسُ** gibi, kıyas dışıdır. (TA.) ― -b2- Ve **خَيْلٌ ضَوَابِحُ** Yürüyüşlerinde kollarını uzatan atlar: (A:) yahut şiddetle koşan; **ضَوَابِعُ** gibi. (TA, ضبع maddesinde.)

مَضْبُوحٌ
**مَضْبُوحٌ** ذ : **ضَبِيحٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca **حَرَّة** denilen [yer türü] içindeki taş: siyahlığı sebebiyle. (TA.) Ve **مَضْبُوحَةٌ** Ateş çıkarılan taşlar, (S, O, K,) yanmış gibi görünen. (S, O.)

مَضَابِحُ
**مَضَابِحُ** ذ [tekili büyük ihtimalle **مِضْبَحٌ** olan bir çoğul] kızartma tavaları. (AHn, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَبَح
ضَبَح A ( n. ac. ضَبْح 1 ,  ضُبَاْح 24 ),
a.  Blackened, scorched ( fire ).

b.  ( n. ac. ضَبْح 1 ), Panted, snorted ( horse ).

c.  Yelped ( fox ).

ضَاْبَحَ
ضَاْبَحَ III ,
a.  Reviled, abused, inveighed against.

اِنْضَبَحَ
اِنْضَبَحَ VII ,
a.  Was blackened, scorched.

ضَبْح
ضَبْح 1 ,  ضِبْح 2 ,
a.  Ashes, cinders.

##### Türkçe

**ضَبَح**
**ضَبَح** I (mastarı: **ضَبْح** 1, **ضُبَاْح** 24),
a. Kararmış, yanık (ateş).

b. (mastarı: **ضَبْح** 1), solumuş, homurdanmış (at).

c. İnlemiş (tilki).

**ضَاْبَحَ**
**ضَاْبَحَ** III,
a. Sövmüş, kötülemiş, aleyhinde ağır söz söylemiş.

**اِنْضَبَحَ**
**اِنْضَبَحَ** VII,
a. Kararmış, yanmış.

**ضَبْح**
**ضَبْح** 1, **ضِبْح** 2,
a. Kül, kor.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضبح
ضَبَحَ - يَضْبَحُ - ضَبْح - ضَبْحَاً
ضَبَحَ - يَضْبَحُ + كائن + شيئاً: يشوي ويشلوط: يحرقه بشكل بطيء وغير كامل: يشلوطه وتعلم الحرارة به كما في حرق شرر القدح أو حجارة القداحة
ضَبْح: اسم فعل " ضَبَحَ - يَضْبَحُ "
ضَبْحَاً: حال من " ضَبْح": بشكل يشوي ويشلوط
﴿والعاديات ضبحا﴾: الأفراس العاديات وهي تضبح: تعدو بشدة وتلهث وترسل الهواء الحار أثناء تنفسها والذي يضبح: يشوي ويشلوط: متنفسة مخرجة صوت الزفير ومعه هواء حار يشلوط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأثر السطحي للنار على كائن بدرجاته المختلفة"، وهي:
كَوى - يَكْوِيْ، لَفَحَ - يَلْفَحُ، سَقَرَ - يَسْقُرُ، ضَبَحَ - يَضْبَحُ، سَبَأَ - يَسْبَأُ، أجَّ - يَؤُجُّ (المتعدي)
ضبحاً
 	﴿والعاديات ضبحا(1)﴾ العاديات
مختار الصحاح
● [ضبح] ض ب ح: أبو عبيد ضَبَحَتِ الخيل من باب قطع مثل ضبعت وهو أن تمد أَضْابعها في سيرها وهي أعضادها وقال غيره الضَّبْحُ صوت أنفاسها إذا عدت
معجم الفرائد القرآنية:
ض ب ح
"ضَبْحاً" في قوله تعالى : "وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً" (1) العاديات .
الضَّبْح : خفة العَدْو، وضبحت الخيل: أي مدت قوائمها في عدوها، وقيل: الضبح صوت أنفاس الخيل إذا عدت، وهو ما يسمى بالحمحمة .
الراغب
ضبح
- قال تعالى: }والعاديات ضبحا{ [العاديات/1]، قيل: الضبح: صوت أنفاس الفرس تشبيها بالضباح، وهو صوت الثعلب، وقيل: هو الخفيف العدو، وقد يقال ذلك للعدو، وقيل: الضبح كالضبع، وهو مد الضبع في العدو، وقيل: أصله إحراق العود، شبه عدوه به كتشبيه بالنار في كثرة حركتها.
ملخص اللسان
1.     ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه،  وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ.
2.     وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه
3.     من الضُّباحِ صوت الثعلب
4.     وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛
5.     وقيل: هو الحَمْحَمة؛
6.     وقيل: هو كالبَحَحِ
لسان العرب
● -   ضبح: ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه،  وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت  كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه.  وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ: مُلَوَّح؛ قال:  وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه  على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ  أَصفر: قِدْحٌ، وذلك أَن القِدْحَ إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنار  حتى يستوي. والمَضْبوحةُ: حجارة القَدّاحَةِ التي كأَنها محترقة؛ قال رؤبة  بن العجاج يصف أُتُناً وفَحْلَها:  يَدَعْنَ تُرْبَ الأَرضِ مَجْنُونَ الصِّيَقْ،  والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ  والصِّيَقُ: الغُبار. وجنونه: تطايره. والمَضْبُوحُ: حجر الحَرَّة  لسواده.  والضِّبْحُ: الرَّمادُ، وهو من ذلك؛ الأَزهري: أَصله من ضَبَحته النار.  وضَبَحَتْه الشمسُ والنار تَضْبَحُه ضَبْحاً فانْضَبَحَ: لَوَّحته  وغيَّرته؛ وفي التهذيب: وغَيَّرَتْ لونَه؛ قال:  عُلِّقْتُها قبلَ انْضِباحِ لَوْني،  وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ  والانْضِباحُ: تغير اللون؛ وقيل: ضَبَحَتْهُ النارُ غيرته ولم تبالغ  فيه؛ قال مُضَرِّسٌ الأَسديُّ:  فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،  به اللَّهَبانُ مَقْهوراً ضَبِيحا،  خَلَطْتُ لهم مُدامةَ أَذْرِعاتٍ  بماءٍ سَحابةٍ، خَضِلاً نَضُوحا  والمُلَهْوَجُ من الشواء: الذي لم يَتِمَّ نُضْجُه. واللَّهَبانُ:  اتِّقادُ النار واشْتِعالُها.  وانْضَبَحَ لونُه: تغير إلى السواد قليلاً. وضَبَحَ الأَرنبُ والأَسودُ  من الحيات والبُومُ والصَّدَى والثعلبُ والقوسُ يَضْبَحُ ضُباحاً:  صَوَّت؛ أَنشد أَبو حنيفة في وصف قوس:  حَنَّانةٌ من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ،  تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُباح الثَّعلبِ  قال الأَزهري: قال الليث الضُّباح، بالضم، صوت الثعالب؛ قال ذو الرمة:  سَباريتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِها  من الصوتِ، إِلا من ضُباحِ الثعالبِ  وفي حديث ابن الزبير: قاتل اللهُ فلاناً ضَبَح ضَبْحَة الثعلب وقَبَعَ  قَبْعةَ القُنْفُذِ؛ قال: والهامُ تَضْبَح أَيضاً ضُباحاً؛ ومنه قول  العَجَّاج:  من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام  وفي حديث ابن مسعود: لا يَخْرُجَنَّ أَحدُكم إِلى ضَبْحةٍ بليل أَي  صَيْحة يسمعها فلعله يصيبه مكروه، وهو من الضُّباحِ صوت الثعلب؛ ويروى صيحة،  بالصاد المهملة والياء المثناة تحتها؛ وفي شعر أَبي طالب:  فإِني والضَّوابحِ كلَّ يومٍ  جمع ضابح. يريد القَسَمَ بمن رفع صوته بالقراءة، وهو جمع شاذ في صفة  الآدمي كفَوارس.  وضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً: نَبَحَ. والضُّباحُ: الصَّهيل.  وضَبَحَت الخيلُ في عَدْوِها تَضْبَحُ ضَبْحاً: أَسْمَعَتْ من أَفواهها صوتاً  ليس بصهيل ولا حَمْحَمَة؛ وقيل: تَضْبَحُ تَنْحِمُ، وهو صوت أَنفاسها  إِذا عدون؛ قال عنترة:  والخيلُ تَعْلَمُ، حين تَضْـ  ـبَحُ في حِياضِ الموتِ ضَبْحا  (* قوله «والخيل تعلم» كذا بالأصل والصحاح. وأَنشده صاحب الكشاف؛ والخيل  تكدح.)  وقيل: هو سير، وقيل: هو عَدْوٌ دون التقريب؛ وفي التنزيل: والعادياتِ  ضَبْحاً؛ كان ابن عباس يقول: هي الخيل تَضْبَحُ، وكان، رضوان الله عليه،  يقول: هي الإِبل؛ يذهب إِلى وقعة بدر، وقال: ما كان معنا يومئذ إِلاَّ فرس  كان عليه المِقْداد. والضَّبْح في الخيل أَظهر عند أَهل العلم؛ قال ابن  عباس، رضي الله تعالى عنهما: ما ضَبَحَتْ دابة قط إِلا كَلْبٌ أَو فرس؛  وقال بعض أَهل اللغة: من جعلها للإِبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً؛ يقال:  ضَبَحَت الناقة في سيرها وضَبَعَتْ إِذا مَدَّتْ ضَبْعَيها في السير؛ وقال  أَبو إِسحق: ضَبْحُ الخيل صوت أَجوافها إِذا عَدَت؛ وقال أَبو عبيدة:  ضَبَحَتِ الخيلُ وضَبَعَتْ إِذا عدت، وهو السير؛ وقال في كتاب الخيل: هو أَن  يَمُدَّ الفرسُ ضَبْعَيْه إِذا عدا حتى كأَنه على الأَرض طولاً؛ يقال:  ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ؛ وأَنشد:  إِنَّ الجِيادَ الضَّابِحاتِ في العَدَدْ  وقال ابن قتيبة في حديث أَبي هريرة: تَعِسَ عبدُ الدينار والدرهم الذي  إِن أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ، وإِن مُنع قَبَحَ وكَلَحَ، تَعِسَ فلا  انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ معنى ضَبَحَ: صاح وخاصم عن مُعْطيه، وهذا كما  يقال: فلان يَنْبَحُ دونك، ذهب إِلى الاستعارة؛ وقيل: الضَّبْحُ  الخَضِيعة تُسْمَعُ من جوف الفرس؛ وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛  وقيل: هو الحَمْحَمة؛ وقيل: هو كالبَحَحِ؛ وقيل: الضَّبْحُ في السير  كالضَّبْعِ.  وضُبَيْح ومَضْبوحٌ: اسمان.
مقاييس اللغة:
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ،  حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال.
وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد.
القاموس المحيط:
ضَبَحَ الخَيْلُ، كمَنَعَ، ضَبْحاً وضُباحاً أسْمَعَتْ من أفْواهِها صَوْتاً ليس بِصَهيلٍ ولا حَمْحَمَةٍ، أو عَدَتْ دونَ التَّقْريبِ، والنارُ الشيءَ غَيَّرَتْهُ، ولم تُبالِغْ فانْضَبَحَ. والضِّبْحُ، بالكسر الرَّمادُ. وكغُرابٍ صَوْتُ الثَّعْلَبِ، وع، ومُحَدِّثٌ. والمَضْبوحَةُ حِجارَةُ القَدَّاحَةِ. والضَّبيحُ أفْراسٌ للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ، وللشُّوَيْعِرِ محمدِ ابنِ حُمْرانَ، وللحازوقِ الحَنَفِيِّ الخارِجِيِّ، وللْأَسْعَرِ الجُعْفِيِّ، ولداودَ بنِ مُتَمِّم. وكزُبَيْرٍ فَرَسانِ للْحُصَيْنِ ابنِ حُمامٍ، ولِخَوَّات بنِ جُبَيْرٍ. وضَبْحٌ، بالفتح المَوْضِعُ الذي يَدْفَعُ منه أوائِلُ الناسِ من عَرَفاتٍ. وكشَدَّادٍ ابنُ إسْماعِيلَ الكوفِيُّ، وابنُ محمدِ بنِ عَلِيٍّ مُحَدِّثانِ. والضَّبْحاءُ القوسُ وقد عَمِلَتْ فيها النارُ. والمُضابَحَةُ المُقابَحَةُ والمُكافَحَةُ.
تاج العروس:
ضبح
ضَبَحَ الخَيْلُ كمَنَعَ " هكذا في سائر النسخ والأَوْلَى : ضَبَحَت الخَيْلُ في عَدْوِهَا تَضْبَحُ " ضَبْحاً " بفتح فسكون " وضُبَاحاً " بالضّمّ : " أَسْمَعَتْ من أَفْوَاهِها صَوْتاً ليس بصَهِيلٍ ولا حَمْحَمةٍ " . وقيل : تَضْبَح : تَنْحِمُ وهو صَوْتُ أَنْفَاسِهَا إِذا عَدَوْنَ قال عَنْتَرةُ :
والخَيْلُ تَعْلَمُ حينَ تَضْ ... بَخُ في حِيَاضِ المَوْتِ ضَبْحَا والضُّبَاحُ : الصَّهِيلُ . " أَو " ضَبَحَتْ إِذا " عَدَتْ " عَدْواً " دونَ التَّقْرِيبِ " . وفي التنزيل : " وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً " كان ابن عبّاسِ يقول : هي الخَيْل تَضْبَحُ . وهذَا القَوْلُ قَدَّمَه الجَوْهَرِيُّ في الصّحاح ونَقَلَه عن أَبي عُبيدَةَ قال : ضَبَحَتْ الخَيْلُ ضَبْحاً : مثل ضَبَعَتْ وهو السَّيْر . وكان عليٌّ رِضْوَانُ الله عليه يقول : هي الإِبلُ تَذهَب إلى وَقْعَةِ بدْرٍ وقال : ما كان معنا يومئذ إِلاّ فرسٌ كان عليه المِقْدَادُ والضَّبْح في الخيل أَظْهَرُ عند أَهلِ العِلْم . قال ابن عبّاس رضي الله عنهما : ما ضَبَحَتْ دابَّةٌ قَطُّ إِلاّ اللُّغَةِ : من جَعَلها للإِبلِ جَعَلَ ضَبْحاً بمعنى " ضَبْعاً " يقال : ضَبَحَت النّاقَةُ في سَيْرِها وضَبَعتْ إِذا مَدَّتْ ضَبُعَيْهَا في السَّيْرِ . وفي كِتَاب الخَيْلِ لأَبي عُبَيْدةَ : هو أَن يَمُدَّ الفَرسُ ضَبُعَيْه إِذا عَدَا حتّى كأَنّه على الأَرْضِ طُولاً يقال : ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ وأَنشد :
" إِنّ الجِيادَ الضّابحاتِ في العدَدْ وقال السّهيليّ في الرّوض : الضَّبْح نَفَسُ الخَيْلِ والإِبلِ إِذا أَعْيَتْ . ضَبَحَت " النَّارُ " والشَّمسُ " الشيْءَ " كالعُودِ والقِدْحِ واللّحْمِ وغيرِهَا تَضْبَحُه ضَبْحاً : " غيَّرَتْه " ولَوَّحَتْه . وفي التَّهْذِيب : غَيَّرَتْ لَوْنَه وقيل : ضَبَحَتْه النّارُ : غَيَّرَتْه " ولم تُبَالِغْ " . وفي اللسان : ضَبَحَ العُودَ بالنّارِ يَضْبَحُه ضَبْحاً : أَحْرَقَ شيئاً من أَعالِيه وكذلك اللَّحْم وغيره . وفي التّهذيب : وكذلك حِجَارةُ القَدّاحةِ إِذا طَلعَتْ كأَنّهَا مُتحرِّقةٌ مَضْبوحةٌ . وضَبَحَ القِدْحَ بالنَّارِ : لَوَّحَه . وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ : مُلوَّجٌ . قال :
وأَصفْرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَهُ ... عَلَى النَّارِ واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ أَصْفر : قِدْح وذلك أَنّ القِدْح إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنّار حتى يَسْتَوِيَ " فانْضَبَحَ " انْضباحاً . ويقال : انْضَبَحَ لَوْنُه إِذا تَغَيَّرَ إِلى السَّوَاد قليلاً . " والضِّبْح بالكسر : الرَّمَادُ " لتَغيُّرِ لَوْنِه . ضُبَاحٌ " كغُرَابٍ : صَوْتُ الثَّعْلَبِ " نقله الأَزهرِيّ عن الليث . تقول : ما سَمِعْتُ إِلاّ نُباحَ الأَكالِب وضُبَاحَ الثّعَالب . وفي حديث ابن الزُّبير : " قاتَلَ اللهُ فُلاناً ضَبَحَ ضَبْحةَ الثَّعْلَبِ وقَبَعَ قَبْعَةَ القُنْفُذِ " . وفي اللّسان : ضَبَحَ الأَرْنَبُ والأَسْوَدُ من الحَيّاتِ والبُومُ والصَّدَى والثَّعلبُ والقَوْسُ إِذا صَوَّت قال ذو الرّمّة :
" سَبَارِيتَ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِهَامِنَ الصَّوْتِ إِلاّ مِن ضُبَاحِ الثَّعَالبِ والهامُ تَضْبَحُ ضُبَاحاً . ومنه قول العَجّاج :
" مِنْ ضابِحِ الهَامِ وبُومٍ بَوَّامْ
ضُبَاحٌ " : ع . ومُحدِّث " وفي نسخةٍ : واسمٌ . " والمَضْبُوحةُ : حِجارةُ القَدّاحَةِ " الّتي كأَنّها مُحتَرِقةٌ . والمَضْبوحُ : حَجَرُ الحَرَّة لسَوادِه . " والضَّبِيحُ " كأَمِيرٍ : اسمُ " أَفْرَاسٍ : للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ كأَمير " وللشُّوَيْعَرِ مُحَمَّدِ بنِ حُمْرَانَ " الجُعْفيّ " وللحازُوقِ " بالحاءِ المهملة فاعُول من حزق " الحَنَفيّ الخارِجيّ " رَثَتْه ابنتُه وسيأْتي " وللأَسْعَرِ " وفي نسخة : الأَسْعَد " الجُعْفِيّ ولِدَاوُودَ بن مُتَمِّم " بن نُوَيْرَة . ضُبَيحٌ " كزُبَير : فَرَسان للحُصَيْنِ بن حُمَامٍ ولخَوَّاتِ بنِ جُبَيرٍ " الصّحابيّ . " وضَبْحٌ بالفتح " فسكون اسم " الموضع الّذي يَدْفَع منه أَوَائِلُ النّاس من عَرَفاتٍ " . ضَبَّاحٌ " كشَدَّادٍ ابنُ إِسماعيلَ الكُوفيّ و " ضَبّاحُ " بنُ محمَّدِ بن عليٍّ مُحدِّثانِ " . " والضَّبْحاءُ : القَوْسُ وقد عَمِلَت فيها النّارُ " فغَيَّرَتْ لَوْنَها . وقد ضَبَحَتْ تَضْبَح ضَبْحاً : صَوَّتَت . أَنشد أَبو حَنيفةَ :
" حَنَّانَة من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ
" تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُبَاحَ الثَّعْلبِ والمُضابَحةُ : المُقابَحة والمُكافَحَة " والمُدَافَعةُ عنك . ومما يستدرك عليه : الضَّوَابِحُ وهو في شِعر أَبي طَالِب :
" فإِنّي والضّوابحِ كلَّ يَوْمٍ جمع ضَابِحٍ يريد القَسَمَ بمن رَفَعَ صَوْتَه بالقرَاءَةِ وهو جِمعٌ شاذٌّ في صفة الآدَميّ كفَوَارسَ . وضَبَحَ يَضْبَحُ ضُبَاحاً : نَبَحَ . وفي حديث أَبي هُرَيْرَة : " تَعِسَ عبدُ الدّينار والدِّرْهم الّذي إِنْ أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ وإِنْ مُنِع قَبَحَ وكَلَحَ " . قال ابن قُتيبة : معنى ضَبَح : صَاحَ وخَاصَمَ عن مُعْطِيه وهذا كما يقال : فلانٌ يَنْبَح دُونَك ذَهَبَ إِلى الاستعارة . وعن أَبي حَنيفةَ : الضَّبْح والضَّبْيُ : الشَّيُّ . والمَضَابِحُ والمَضَابِي : المَقَالِي . وضُبَيحٌ ومَضْبوحٌ : اسمانِ

##### Türkçe

ضبح
**ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** - **ضَبْح** - **ضَبْحَاً**
**ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** + bir varlık + bir şeyi: kızartır ve yüzeyini yakar: onu yavaş ve tam olmayan bir biçimde yakar: onu yüzeyini yakar ve ısı onda belirir; tıpkı çakmak kıvılcımını yahut çakmak taşlarını yakmada olduğu gibi.
**ضَبْح**: fiil ismi: “ **ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** ”.
**ضَبْحَاً**: “ **ضَبْح** ”dan hâl: kızartır ve yüzeyini yakar biçimde.
﴿**والعاديات ضبحا**﴾: koşan atlar; ve onlar **تضبح** eder: şiddetle koşar, solur ve nefes alıp verirken sıcak havayı gönderir; ve o **يضبح** eder: kızartır ve yüzeyini yakar: nefes alıp veren, nefes verme sesini çıkaran ve onunla birlikte yüzeyi yakan sıcak hava (çıkaran).
Ve lafız, “bir varlık üzerinde ateşin yüzeysel etkisi (derecelerinin farklılığıyla)” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**كَوى - يَكْوِيْ**، **لَفَحَ - يَلْفَحُ**، **سَقَرَ - يَسْقُرُ**، **ضَبَحَ - يَضْبَحُ**، **سَبَأَ - يَسْبَأُ**، **أجَّ - يَؤُجُّ** (müteaddî)

ضبحاً
﴿**والعاديات ضبحا(1)**﴾ **العاديات**

Muhtârü’s-sıhâh
● [**ضبح**] ض ب ح: Ebû Ubeyd: **ضَبَحَتِ الخيل** “**قطع** babından”dır; **ضبعت** gibi; o da, yürüyüşünde **أَضْابع**ını uzatmasıdır; ve onlar onun **أعضاد**ıdır. Başkası dedi ki: **الضَّبْحُ** onun, koştuğu zaman nefeslerinin sesidir.

Muʿcemü’l-ferâʾid el-Kurʾâniyye:
ض ب ح
“**ضَبْحاً**”, Yüce Allah’ın sözü olan: “**وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً**” (1) **العاديات**’ta.
**الضَّبْح**: koşunun hafifliği; ve **ضبحت الخيل**: yani koşusunda ayaklarını uzattı; ve denildi ki: **الضبح** atların koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ve o, **الحمحمة** diye adlandırılandır.

er-Râgıb
ضبح
- Yüce Allah dedi: }**والعاديات ضبحا**{ [**العاديات/1**]; denildi ki: **الضبح**: atın nefeslerinin sesi; **الضباح**a benzetme olarak; ve o, tilkinin sesidir. Ve denildi ki: o, hafif koşudur; ve bu, koşuya da söylenebilir. Ve denildi ki: **الضبح** **الضبع** gibidir; ve o, koşuda **الضبع**ı uzatmaktır. Ve denildi ki: aslı, odunu yakmaktır; koşusunu ona benzetti; ateşe benzetme gibi, hareketinin çokluğunda.

Lisân özeti
1. **ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir; el-Ezherî: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi.
2. **وضَبَحَ القِدْحَ بالنار**: onu kızarttı/renk verdi.
3. **الضُّباح**tan: tilkinin sesi.
4. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** koşu sırasında nefesin şiddetidir.
5. Ve denildi ki: o, **الحَمْحَمة**dir.
6. Ve denildi ki: o, **البَحَح** gibidir.

Lisânü’l-ʿArab
● - **ضبح**: **ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir; el-Ezherî: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi. Ve **ضَبَحَ القِدْحَ بالنار**: onu kızarttı/renk verdi. Ve **قِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ**: kızartılmış/renk verilmiş; dedi ki:
Ve sarı bir **مَضْبوح**un yavrusuna baktım
ateş üzerinde; ve onu bir dondurucunun avucuna emanet ettim
Sarı: bir **قِدْح**tır; bu, **قِدْح**ta eğrilik bulunduğu zaman ateşle düzeltilip doğrultuluncaya kadardır. Ve **المَضْبوحة**: yanmış gibi olan çakmak taşlarıdır; Rü’be b. el-ʿAccâc, bir dişi deve ve erkeğini vasfederken dedi:
Yerin toprağını çılgın **الصِّيَق** bırakırlar,
ve çakmak taşı olan çakıl taşını, yarığı **مَضْبُوحَ الفِلَقْ** (bırakırlar).
Ve **الصِّيَقُ**: tozdur. Ve onun deliliği: saçılıp uçuşmasıdır. Ve **المَضْبُوحُ**: siyahlığından dolayı **حجر الحَرَّة**dır. Ve **الضِّبْحُ**: küldür; ve o, bundandır; el-Ezherî: aslı, ateşin onu **ضَبَحَتْه** olmasındandır. Ve güneş ve ateş onu **تَضْبَحُه ضَبْحاً** ile **ضَبَحَتْه** de, böylece **فانْضَبَحَ**: onu kızarttı/renk verdi ve değiştirdi; **التهذيب**’de: ve rengini değiştirdi; dedi ki:
Onu, rengimin **انْضِباح**ından önce astım,
ve uzak menzilli parlak birini delip geçtim.
Ve **الانْضِباحُ**: rengin değişmesidir; ve denildi ki: ateş onu **ضَبَحَتْه**: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi; **مُضَرِّسٌ الأَسديُّ** dedi:
Biz, şiş kebap olarak kızarınca,
iki alevle, zorlanmış **ضَبِيحا** olarak,
onlara **أَذْرِعاتٍ** şarabını karıştırdım,
bulut suyuyla; ıslak, sızıcı.
Ve şiş kebaptan **المُلَهْوَجُ**: pişmesi tamamlanmamış olandır. Ve **اللَّهَبانُ**: ateşin tutuşması ve alevlenmesidir. Ve **انْضَبَحَ لونُه**: biraz siyahlığa değişti. Ve tavşan, yılanlardan kara olan, baykuş, **الصَّدَى**, tilki ve yay **يَضْبَحُ ضُباحاً**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe, bir yayı vasfederken şu beyti okudu:
**حَنَّانةٌ** **نَشَم**dan yahut **تَوْلَب**den,
elde, tilkinin **ضُباح**ı gibi **تَضْبَحُ** eder.
el-Ezherî dedi: el-Leys dedi ki: **الضُّباح** (ötre ile) tilkilerin sesidir; Zû’r-Rumme dedi ki:
Onun kervanının geçeninin kulağı, sesten boş kalır,
ancak tilkilerin **ضُباح**ından (boş kalmaz).
Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحَة**si gibi **ضَبَحَ** etti ve kirpinin **قَبْعَة**si gibi **قَبَعَ** etti.” dedi; ve **الهامُ** da **ضُباحاً** **تَضْبَحُ** eder; ondan, el-ʿAccâc’ın sözü:
**من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام**
Ve İbn Mesʿûd hadîsinde: “Sizden biri, geceleyin bir **ضَبْحة**ye çıkmasın”; yani işittiği bir çığlık; belki ona bir kötülük isabet eder; ve o, **الضُّباح**tandır: tilkinin sesi; ve **صيحة** diye de rivayet edilir; **الصاد** (ihmâl edilmiş) ve altından iki noktalı **الياء** ile. Ebû Tâlib’in şiirinde:
Şüphesiz ben ve **الضَّوابحِ** her gün…
**ضابح**ın cemʿidir. Okumayla sesini yükseltenlerle yemin etmeyi ister; ve bu, insan sıfatında **فَوارس** gibi şâz bir cemʿdir. Ve **ضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً**: havladı. Ve **الضُّباحُ**: kişnemedir. Ve atlar koşularında **تَضْبَحُ ضَبْحاً** ile **ضَبَحَت**: ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمَة** olan bir ses işittirdi; ve denildi ki: **تَضْبَحُ**: **تَنْحِمُ** eder; ve o, koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ʿAntere dedi ki:
Ve atlar bilir; ne zaman **تَضْبَحُ** ederlerse,
ölüm havuzlarında **ضَبْحا** (ederler).
(* “**والخيل تعلم**” asılda ve **الصحاح**’ta böyle; ve **الكشاف** sahibinin rivayet ettiği: “**والخيل تكدح**”.)
Ve denildi ki: o, yürüyüştür; ve denildi ki: o, **التقريب**den aşağı bir koşudur. Ve tenzîlde: **والعاديات ضَبْحاً**; İbn Abbâs derdi ki: onlar, atlardır; **تَضْبَحُ** ederler; ve o, رضوان الله عليه, derdi ki: onlar, develerdir; Bedir vakasına gider; ve dedi ki: o gün bizimle, üzerinde Mikdâd’ın bulunduğu bir attan başka bir şey yoktu. Ve atlarda **الضَّبْح** ilim ehli yanında daha açıktır. İbn Abbâs, رضي الله تعالى عنهما, dedi ki: hiçbir binek **ضَبَحَتْ** etmedi; ancak köpek yahut at. Ve dil ehlinin bazısı dedi ki: onu develer için yapan, **ضَبْحاً**yı “**ضَبْعاً**” manasında yapmıştır; denir ki: dişi deve yürüyüşünde **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; yürüyüşte iki **ضَبْع**ını uzattığı zaman. Ebû İshâk dedi ki: atların **ضَبْح**ı, koştukları zaman iç boşluklarının sesidir. Ebû ʿUbeyde dedi ki: atlar koştukları zaman **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; ve o, yürüyüştür. Ve “Kitâbü’l-hayl”de dedi ki: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبْع**ını uzatmasıdır; öyle ki sanki yerde boylu boyunca (uzanmış) gibidir; denir ki: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve şu beyti okudu:
Şüphesiz sayıda, **الضَّابِحات** olan cins atlar…
Ve İbn Kuteybe, Ebû Hureyre hadîsinde dedi ki: “Dinarın ve dirhemin kulu helâk olsun; kendisine verilirse övdü ve **ضَبَحَ** etti; verilmezse çirkinleşti ve surat astı; helâk olsun da dirilmesin; diken batsın da çıkarılmasın.” **ضَبَحَ**ın manası: bağırdı ve vereni adına çekişti; bu, “falanca senin önünde **يَنْبَحُ** eder” denmesi gibidir; istiʿâreye gitti. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** atın içinden işitilen bir hırıltıdır. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** koşu sırasında nefesin şiddetidir. Ve denildi ki: o, **الحَمْحَمة**dir. Ve denildi ki: o, **البَحَح** gibidir. Ve denildi ki: yürüyüşte **الضَّبْحُ**, **الضَّبْع** gibidir. Ve **ضُبَيْح** ve **مَضْبوحٌ**: iki isimdir.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**ضبح**) **الضاد** ve **الباء** ve **الحاء** iki sahih asıldır: birincisi bir sestir; diğeri, ateş fiilinden bir renk değişmesidir.
Birincisi: onların sözü: tilki **ضَبَحَ** eder; **يَضْبَح** **ضَبْحاً**. Ve onun sesi **الضُّبَاح**tır; ve o, **ضابح**tır. Dedi ki:
Rabbime dua ettim; o, hayal kırıklığına uğratmaz
içinde küçük bir tilki olarak **ضابحاً** bulunduğuna (dair).
Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿**وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً**﴾ [**العاديات 1**]. Denir ki: o, nefeslerinin sesidir; ve bu daha kıyasîdir. Ve denir ki: bilakis o, **التَّقْريب**in üstünde bir koşudur. Ve o, aslında **ضَبَع**dır; bu da, iki **ضَبْع**ını uzatmasıdır; öyle ki daha fazlasını bulamaz. Eğer böyle ise, o, **الإِبدال**dendir.
İkinci asla gelince: **الضَّبْح**: odunun üst taraflarını ateşle yakmaktır. Ve **الضِّبْح**: küldür. Ve **الحجارة المضبوحة**: ateş çakma taşıdır; sanki yanmış gibidir. Dedi ki:
* ve çakmak taşı olan çakıl taşını, yarığı **مضبوحَ الفِلَق** *
Ve denir ki: **الانضباح** rengin siyahlığa değişmesidir.

el-Qâmûsü’l-muhît:
Atlar **ضَبَحَ** etti; **مَنَعَ** gibi; **ضَبْحاً** ve **ضُباحاً**: ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمَة** olan bir ses işittirdiler; yahut **التَّقْريب**den aşağı koştular. Ve ateş, şeyi: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi; böylece **فانْضَبَحَ**. Ve **الضِّبْحُ** (kesre ile): küldür. Ve **غُراب** gibi: tilkinin sesi; ve (aynı zamanda) bir râvî/muhaddis. Ve **المَضْبوحَةُ**: çakmak taşıdır. Ve **الضَّبيحُ**: **الرَّيْبِ بنِ شَريقٍ**’in, **الشُّوَيْعِرِ محمدِ ابنِ حُمْرانَ**’ın, **الحازوقِ الحَنَفِيِّ الخارِجِيِّ**’nin, **الْأَسْعَرِ الجُعْفِيِّ**’nin ve **داودَ بنِ مُتَمِّم**’in atlarıdır. Ve **زُبَيْر** gibi: **الحُصَيْنِ ابنِ حُمامٍ**’ın ve **خَوَّات بنِ جُبَيْرٍ**’in iki atıdır. Ve **ضَبْحٌ** (fetha ile): **عَرَفاتٍ**’tan insanların ilklerinin itildiği yer. Ve **شَدَّاد** gibi: **ابنُ إسْماعِيلَ الكوفِيُّ** ve **ابنُ محمدِ بنِ عَلِيٍّ** iki muhaddistir. Ve **الضَّبْحاءُ**: ateşin üzerinde işlendiği yaydır. Ve **المُضابَحَةُ**: **المُقابَحَةُ** ve **المُكافَحَةُ**dır.

Tâcü’l-ʿarûs:
ضبح
Atlar **ضَبَحَ** etti; **مَنَعَ** gibi: “bütün nüshalarda böyle; daha evlâ olan: atlar koşularında **تَضْبَحُ** eder” **ضَبْحاً** (fetha sonra sükûn ile) ve **ضُبَاحاً** (damme ile): “ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمة** olan bir ses işittirdiler.” Ve denildi ki: **تَضْبَح**: **تَنْحِمُ** eder; ve o, koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ʿAntere dedi ki:
Ve atlar bilir; ne zaman **تَضْ...بَخُ** ederlerse,
ölüm havuzlarında **ضَبْحَا**.
Ve **الضُّبَاحُ**: kişnemedir. “Yahut” **ضَبَحَتْ**: “koştu” **عَدْواً** ile “**التَّقْريب**den aşağı.” Ve tenzîlde: “**وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً**”. İbn Abbâs derdi ki: onlar, atlardır; **تَضْبَحُ** ederler. Bu sözü Cevherî, **الصحاح**’ta öne aldı ve Ebû ʿUbeyde’den nakletti; dedi ki: atlar **ضَبَحَتْ** **ضَبْحاً**: **ضَبَعَتْ** gibi; ve o, yürüyüştür. Ve Ali, رضوان الله عليه, derdi ki: onlar, develerdir; Bedir vakasına gider; ve dedi ki: o gün bizimle, üzerinde Mikdâd’ın bulunduğu bir attan başka bir şey yoktu. Ve atlarda **الضَّبْح** ilim ehli yanında daha açıktır. İbn Abbâs, رضي الله عنهما, dedi ki: hiçbir binek asla **ضَبَحَتْ** etmedi; ancak… dil (ehli): onu develer için yapan, **ضَبْحاً**yı “**ضَبْعاً**” manasında yapmıştır; denir ki: dişi deve yürüyüşünde **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; yürüyüşte iki **ضَبُع**ını uzattığı zaman. Ebû ʿUbeyde’nin “Kitâbü’l-hayl”inde: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبُع**ını uzatmasıdır; öyle ki sanki yerde boylu boyunca gibidir; denir ki: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve şu beyti okudu:
“Şüphesiz sayıda, **الضّابحات** olan cins atlar…”
Ve Süheylî, **الرّوض**’da dedi ki: **الضَّبْح**: atların ve develerin, yoruldukları zaman nefesidir. Ateş ve güneş, odun ve **القِدْح** ve et ve başkası gibi şeyi **تَضْبَحُه ضَبْحاً** ile **ضَبَحَت**: “onu değiştirdi” ve ona renk verdi. **التَّهْذِيب**’de: rengini değiştirdi. Ve denildi ki: ateş onu **ضَبَحَتْه**: onu değiştirdi “ve aşırıya gitmedi.” **اللسان**’da: **ضَبَحَ العُودَ بالنّارِ يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir. **التّهذيب**’de: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi. Ve **ضَبَحَ القِدْحَ بالنَّارِ**: ona renk verdi. Ve **قِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ**: kızartılmış/renk verilmiş. Dedi ki:
Ve sarı bir **مَضْبوح**un yavrusuna baktım…
ateş üzerinde; ve onu bir dondurucunun avucuna emanet ettim.
Sarı: bir **قِدْح**tır; bu, **قِدْح**ta eğrilik bulunduğu zaman ateşle düzeltilip doğrultuluncaya kadardır. “Böylece **فانْضَبَحَ**” **انْضِباحاً**. Ve denir ki: **انْضَبَحَ لَوْنُه**: biraz siyahlığa değiştiği zaman. “Ve **الضِّبْح** (kesre ile): küldür”; renginin değişmesinden dolayı. **ضُبَاحٌ** “**غُرَاب** gibi: tilkinin sesi”; el-Ezherî, el-Leys’ten nakletti. Dersin ki: köpeklerin havlamasından ve tilkilerin **ضُبَاح**ından başka bir şey işitmedim. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحة**si gibi **ضَبَحَ** etti ve kirpinin **قَبْعة**si gibi **قَبَعَ** etti.” **اللسان**’da: tavşan, yılanlardan kara olan, baykuş, **الصَّدَى**, tilki ve yay, ses çıkardığı zaman **ضَبَحَ** eder; Zû’r-Rumme dedi ki:
“Onun kervanının geçeninin kulağı, sesten boş kalır; ancak tilkilerin **ضُبَاح**ından (boş kalmaz).”
Ve **الهامُ** **ضُبَاحاً** **تَضْبَحُ** eder. Ondan, el-ʿAccâc’ın sözü:
“**مِنْ ضابِحِ الهَامِ وبُومٍ بَوَّامْ**”
**ضُبَاحٌ**: (aynı zamanda) bir râvî/muhaddis. Bir nüshada: ve bir isim. “Ve **المَضْبُوحةُ**: çakmak taşlarıdır”; sanki yanmış gibidir. Ve **المَضْبوحُ**: siyahlığından dolayı **حَجَرُ الحَرَّة**dır. “Ve **الضَّبِيحُ**” **أَمِير** gibi: “atların adı”dır: **الرَّيْبِ بنِ شَريقٍ**’in ( **أَمير** gibi), ve **الشُّوَيْعَرِ مُحَمَّدِ بنِ حُمْرَانَ**’ın “**الجُعْفيّ**”, ve **الحازُوقِ**’un ( **الحاءِ** (ihmâl edilmiş) ile; **حزق**tan **فاعُول**), “**الحَنَفيّ الخارِجيّ**” (kızı onu mersiyeledi; gelecek), ve **الأَسْعَرِ**’in (bir nüshada: **الأَسْعَد**), “**الجُعْفِيّ**”in ve **دَاوُودَ بن مُتَمِّم**’in, **بن نُوَيْرَة**. **ضُبَيحٌ** “**زُبَير** gibi”: **الحُصَيْنِ بن حُمَامٍ**’ın ve **خَوَّاتِ بنِ جُبَيرٍ**’in “**الصّحابيّ**” iki atıdır. “Ve **ضَبْحٌ** (fetha ile) sonra sükûn: **عَرَفاتٍ**’tan insanların ilklerinin itildiği yerin adı.” **ضَبَّاحٌ** “**شَدَّاد** gibi”: **ابنُ إِسماعيلَ الكُوفيّ** ve “**ضَبّاحُ**” b. **محمَّدِ بن عليٍّ** iki muhaddistir. “Ve **الضَّبْحاءُ**: ateşin üzerinde işlendiği yaydır”; böylece rengini değiştirdi. Ve **ضَبَحَتْ تَضْبَح ضَبْحاً**: ses çıkardı. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
“**حَنَّانَة** **نَشَم**dan yahut **تَوْلَب**den,
elde, tilkinin **ضُبَاح**ı gibi **تَضْبَحُ** eder.”
Ve **المُضابَحةُ**: **المُقابَحة** ve **المُكافَحَة**dır; ve senden (bir şeyi) savmadır. Ve buna ek olarak: **الضَّوَابِحُ**; Ebû Tâlib’in şiirindedir:
“Şüphesiz ben ve **الضّوابحِ** her gün…”
**ضَابِح**ın cemʿidir; okumayla sesini yükseltenlerle yemin etmeyi ister; ve bu, insan sıfatında **فَوَارس** gibi şâz bir cemʿdir. Ve **ضَبَحَ يَضْبَحُ ضُبَاحاً**: havladı. Ebû Hureyre hadîsinde: “Dinarın ve dirhemin kulu helâk olsun; kendisine verilirse övdü ve **ضَبَحَ** etti; verilmezse çirkinleşti ve surat astı.” İbn Kuteybe dedi ki: **ضَبَحَ**ın manası: bağırdı ve vereni adına çekişti; bu, “falanca senin önünde **يَنْبَح** eder” denmesi gibidir; istiʿâreye gitti. Ebû Hanîfe’den: **الضَّبْح** ve **الضَّبْيُ**: kızartmadır. Ve **المَضَابِحُ** ve **المَضَابِي**: tavalar/kızartma yerleridir. Ve **ضُبَيحٌ** ve **مَضْبوحٌ**: iki isimdir.
