# ضبح — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%AD/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%AD.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ضبح

ضبح
ضَبَحَ - يَضْبَحُ - ضَبْح - ضَبْحَاً
ضَبَحَ - يَضْبَحُ + كائن + شيئاً: يشوي ويشلوط: يحرقه بشكل بطيء وغير كامل: يشلوطه وتعلم الحرارة به كما في حرق شرر القدح أو حجارة القداحة
ضَبْح: اسم فعل " ضَبَحَ - يَضْبَحُ "
ضَبْحَاً: حال من " ضَبْح": بشكل يشوي ويشلوط
﴿والعاديات ضبحا﴾: الأفراس العاديات وهي تضبح: تعدو بشدة وتلهث وترسل الهواء الحار أثناء تنفسها والذي يضبح: يشوي ويشلوط: متنفسة مخرجة صوت الزفير ومعه هواء حار يشلوط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأثر السطحي للنار على كائن بدرجاته المختلفة"، وهي:
كَوى - يَكْوِيْ، لَفَحَ - يَلْفَحُ، سَقَرَ - يَسْقُرُ، ضَبَحَ - يَضْبَحُ، سَبَأَ - يَسْبَأُ، أجَّ - يَؤُجُّ (المتعدي)
ضبحاً
 	﴿والعاديات ضبحا(1)﴾ العاديات
مختار الصحاح
● [ضبح] ض ب ح: أبو عبيد ضَبَحَتِ الخيل من باب قطع مثل ضبعت وهو أن تمد أَضْابعها في سيرها وهي أعضادها وقال غيره الضَّبْحُ صوت أنفاسها إذا عدت
معجم الفرائد القرآنية:
ض ب ح
"ضَبْحاً" في قوله تعالى : "وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً" (1) العاديات .
الضَّبْح : خفة العَدْو، وضبحت الخيل: أي مدت قوائمها في عدوها، وقيل: الضبح صوت أنفاس الخيل إذا عدت، وهو ما يسمى بالحمحمة .
الراغب
ضبح
- قال تعالى: }والعاديات ضبحا{ [العاديات/1]، قيل: الضبح: صوت أنفاس الفرس تشبيها بالضباح، وهو صوت الثعلب، وقيل: هو الخفيف العدو، وقد يقال ذلك للعدو، وقيل: الضبح كالضبع، وهو مد الضبع في العدو، وقيل: أصله إحراق العود، شبه عدوه به كتشبيه بالنار في كثرة حركتها.
ملخص اللسان
1.     ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه،  وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ.
2.     وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه
3.     من الضُّباحِ صوت الثعلب
4.     وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛
5.     وقيل: هو الحَمْحَمة؛
6.     وقيل: هو كالبَحَحِ
لسان العرب
● -   ضبح: ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً: أَحرق شيئاً من أَعاليه،  وكذلك اللحم وغيره؛ الأَزهري: وكذلك حجارةُ القَدَّاحةِ إِذا طلعت  كأَنها مُتَحَرِّقةٌ مَضْبوحةٌ. وضَبَحَ القِدْحَ بالنار: لَوَّحَه.  وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ: مُلَوَّح؛ قال:  وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه  على النارِ، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ  أَصفر: قِدْحٌ، وذلك أَن القِدْحَ إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنار  حتى يستوي. والمَضْبوحةُ: حجارة القَدّاحَةِ التي كأَنها محترقة؛ قال رؤبة  بن العجاج يصف أُتُناً وفَحْلَها:  يَدَعْنَ تُرْبَ الأَرضِ مَجْنُونَ الصِّيَقْ،  والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ  والصِّيَقُ: الغُبار. وجنونه: تطايره. والمَضْبُوحُ: حجر الحَرَّة  لسواده.  والضِّبْحُ: الرَّمادُ، وهو من ذلك؛ الأَزهري: أَصله من ضَبَحته النار.  وضَبَحَتْه الشمسُ والنار تَضْبَحُه ضَبْحاً فانْضَبَحَ: لَوَّحته  وغيَّرته؛ وفي التهذيب: وغَيَّرَتْ لونَه؛ قال:  عُلِّقْتُها قبلَ انْضِباحِ لَوْني،  وجُبْتُ لَمَّاعاً بعيدَ البَوْنِ  والانْضِباحُ: تغير اللون؛ وقيل: ضَبَحَتْهُ النارُ غيرته ولم تبالغ  فيه؛ قال مُضَرِّسٌ الأَسديُّ:  فلما أَن تَلَهْوَجْنا شِواءً،  به اللَّهَبانُ مَقْهوراً ضَبِيحا،  خَلَطْتُ لهم مُدامةَ أَذْرِعاتٍ  بماءٍ سَحابةٍ، خَضِلاً نَضُوحا  والمُلَهْوَجُ من الشواء: الذي لم يَتِمَّ نُضْجُه. واللَّهَبانُ:  اتِّقادُ النار واشْتِعالُها.  وانْضَبَحَ لونُه: تغير إلى السواد قليلاً. وضَبَحَ الأَرنبُ والأَسودُ  من الحيات والبُومُ والصَّدَى والثعلبُ والقوسُ يَضْبَحُ ضُباحاً:  صَوَّت؛ أَنشد أَبو حنيفة في وصف قوس:  حَنَّانةٌ من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ،  تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُباح الثَّعلبِ  قال الأَزهري: قال الليث الضُّباح، بالضم، صوت الثعالب؛ قال ذو الرمة:  سَباريتُ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِها  من الصوتِ، إِلا من ضُباحِ الثعالبِ  وفي حديث ابن الزبير: قاتل اللهُ فلاناً ضَبَح ضَبْحَة الثعلب وقَبَعَ  قَبْعةَ القُنْفُذِ؛ قال: والهامُ تَضْبَح أَيضاً ضُباحاً؛ ومنه قول  العَجَّاج:  من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام  وفي حديث ابن مسعود: لا يَخْرُجَنَّ أَحدُكم إِلى ضَبْحةٍ بليل أَي  صَيْحة يسمعها فلعله يصيبه مكروه، وهو من الضُّباحِ صوت الثعلب؛ ويروى صيحة،  بالصاد المهملة والياء المثناة تحتها؛ وفي شعر أَبي طالب:  فإِني والضَّوابحِ كلَّ يومٍ  جمع ضابح. يريد القَسَمَ بمن رفع صوته بالقراءة، وهو جمع شاذ في صفة  الآدمي كفَوارس.  وضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً: نَبَحَ. والضُّباحُ: الصَّهيل.  وضَبَحَت الخيلُ في عَدْوِها تَضْبَحُ ضَبْحاً: أَسْمَعَتْ من أَفواهها صوتاً  ليس بصهيل ولا حَمْحَمَة؛ وقيل: تَضْبَحُ تَنْحِمُ، وهو صوت أَنفاسها  إِذا عدون؛ قال عنترة:  والخيلُ تَعْلَمُ، حين تَضْـ  ـبَحُ في حِياضِ الموتِ ضَبْحا  (* قوله «والخيل تعلم» كذا بالأصل والصحاح. وأَنشده صاحب الكشاف؛ والخيل  تكدح.)  وقيل: هو سير، وقيل: هو عَدْوٌ دون التقريب؛ وفي التنزيل: والعادياتِ  ضَبْحاً؛ كان ابن عباس يقول: هي الخيل تَضْبَحُ، وكان، رضوان الله عليه،  يقول: هي الإِبل؛ يذهب إِلى وقعة بدر، وقال: ما كان معنا يومئذ إِلاَّ فرس  كان عليه المِقْداد. والضَّبْح في الخيل أَظهر عند أَهل العلم؛ قال ابن  عباس، رضي الله تعالى عنهما: ما ضَبَحَتْ دابة قط إِلا كَلْبٌ أَو فرس؛  وقال بعض أَهل اللغة: من جعلها للإِبل جعل ضَبْحاً بمعنى ضَبْعاً؛ يقال:  ضَبَحَت الناقة في سيرها وضَبَعَتْ إِذا مَدَّتْ ضَبْعَيها في السير؛ وقال  أَبو إِسحق: ضَبْحُ الخيل صوت أَجوافها إِذا عَدَت؛ وقال أَبو عبيدة:  ضَبَحَتِ الخيلُ وضَبَعَتْ إِذا عدت، وهو السير؛ وقال في كتاب الخيل: هو أَن  يَمُدَّ الفرسُ ضَبْعَيْه إِذا عدا حتى كأَنه على الأَرض طولاً؛ يقال:  ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ؛ وأَنشد:  إِنَّ الجِيادَ الضَّابِحاتِ في العَدَدْ  وقال ابن قتيبة في حديث أَبي هريرة: تَعِسَ عبدُ الدينار والدرهم الذي  إِن أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ، وإِن مُنع قَبَحَ وكَلَحَ، تَعِسَ فلا  انْتَعَشَ وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ معنى ضَبَحَ: صاح وخاصم عن مُعْطيه، وهذا كما  يقال: فلان يَنْبَحُ دونك، ذهب إِلى الاستعارة؛ وقيل: الضَّبْحُ  الخَضِيعة تُسْمَعُ من جوف الفرس؛ وقيل: الضَّبْحُ شدّةُ النَّفَس عند العَدْو؛  وقيل: هو الحَمْحَمة؛ وقيل: هو كالبَحَحِ؛ وقيل: الضَّبْحُ في السير  كالضَّبْعِ.  وضُبَيْح ومَضْبوحٌ: اسمان.
مقاييس اللغة:
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ،  حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال.
وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد.
القاموس المحيط:
ضَبَحَ الخَيْلُ، كمَنَعَ، ضَبْحاً وضُباحاً أسْمَعَتْ من أفْواهِها صَوْتاً ليس بِصَهيلٍ ولا حَمْحَمَةٍ، أو عَدَتْ دونَ التَّقْريبِ، والنارُ الشيءَ غَيَّرَتْهُ، ولم تُبالِغْ فانْضَبَحَ. والضِّبْحُ، بالكسر الرَّمادُ. وكغُرابٍ صَوْتُ الثَّعْلَبِ، وع، ومُحَدِّثٌ. والمَضْبوحَةُ حِجارَةُ القَدَّاحَةِ. والضَّبيحُ أفْراسٌ للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ، وللشُّوَيْعِرِ محمدِ ابنِ حُمْرانَ، وللحازوقِ الحَنَفِيِّ الخارِجِيِّ، وللْأَسْعَرِ الجُعْفِيِّ، ولداودَ بنِ مُتَمِّم. وكزُبَيْرٍ فَرَسانِ للْحُصَيْنِ ابنِ حُمامٍ، ولِخَوَّات بنِ جُبَيْرٍ. وضَبْحٌ، بالفتح المَوْضِعُ الذي يَدْفَعُ منه أوائِلُ الناسِ من عَرَفاتٍ. وكشَدَّادٍ ابنُ إسْماعِيلَ الكوفِيُّ، وابنُ محمدِ بنِ عَلِيٍّ مُحَدِّثانِ. والضَّبْحاءُ القوسُ وقد عَمِلَتْ فيها النارُ. والمُضابَحَةُ المُقابَحَةُ والمُكافَحَةُ.
تاج العروس:
ضبح
ضَبَحَ الخَيْلُ كمَنَعَ " هكذا في سائر النسخ والأَوْلَى : ضَبَحَت الخَيْلُ في عَدْوِهَا تَضْبَحُ " ضَبْحاً " بفتح فسكون " وضُبَاحاً " بالضّمّ : " أَسْمَعَتْ من أَفْوَاهِها صَوْتاً ليس بصَهِيلٍ ولا حَمْحَمةٍ " . وقيل : تَضْبَح : تَنْحِمُ وهو صَوْتُ أَنْفَاسِهَا إِذا عَدَوْنَ قال عَنْتَرةُ :
والخَيْلُ تَعْلَمُ حينَ تَضْ ... بَخُ في حِيَاضِ المَوْتِ ضَبْحَا والضُّبَاحُ : الصَّهِيلُ . " أَو " ضَبَحَتْ إِذا " عَدَتْ " عَدْواً " دونَ التَّقْرِيبِ " . وفي التنزيل : " وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً " كان ابن عبّاسِ يقول : هي الخَيْل تَضْبَحُ . وهذَا القَوْلُ قَدَّمَه الجَوْهَرِيُّ في الصّحاح ونَقَلَه عن أَبي عُبيدَةَ قال : ضَبَحَتْ الخَيْلُ ضَبْحاً : مثل ضَبَعَتْ وهو السَّيْر . وكان عليٌّ رِضْوَانُ الله عليه يقول : هي الإِبلُ تَذهَب إلى وَقْعَةِ بدْرٍ وقال : ما كان معنا يومئذ إِلاّ فرسٌ كان عليه المِقْدَادُ والضَّبْح في الخيل أَظْهَرُ عند أَهلِ العِلْم . قال ابن عبّاس رضي الله عنهما : ما ضَبَحَتْ دابَّةٌ قَطُّ إِلاّ اللُّغَةِ : من جَعَلها للإِبلِ جَعَلَ ضَبْحاً بمعنى " ضَبْعاً " يقال : ضَبَحَت النّاقَةُ في سَيْرِها وضَبَعتْ إِذا مَدَّتْ ضَبُعَيْهَا في السَّيْرِ . وفي كِتَاب الخَيْلِ لأَبي عُبَيْدةَ : هو أَن يَمُدَّ الفَرسُ ضَبُعَيْه إِذا عَدَا حتّى كأَنّه على الأَرْضِ طُولاً يقال : ضَبَحَتْ وضَبَعَتْ وأَنشد :
" إِنّ الجِيادَ الضّابحاتِ في العدَدْ وقال السّهيليّ في الرّوض : الضَّبْح نَفَسُ الخَيْلِ والإِبلِ إِذا أَعْيَتْ . ضَبَحَت " النَّارُ " والشَّمسُ " الشيْءَ " كالعُودِ والقِدْحِ واللّحْمِ وغيرِهَا تَضْبَحُه ضَبْحاً : " غيَّرَتْه " ولَوَّحَتْه . وفي التَّهْذِيب : غَيَّرَتْ لَوْنَه وقيل : ضَبَحَتْه النّارُ : غَيَّرَتْه " ولم تُبَالِغْ " . وفي اللسان : ضَبَحَ العُودَ بالنّارِ يَضْبَحُه ضَبْحاً : أَحْرَقَ شيئاً من أَعالِيه وكذلك اللَّحْم وغيره . وفي التّهذيب : وكذلك حِجَارةُ القَدّاحةِ إِذا طَلعَتْ كأَنّهَا مُتحرِّقةٌ مَضْبوحةٌ . وضَبَحَ القِدْحَ بالنَّارِ : لَوَّحَه . وقِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ : مُلوَّجٌ . قال :
وأَصفْرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حِوارَهُ ... عَلَى النَّارِ واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ أَصْفر : قِدْح وذلك أَنّ القِدْح إِذا كان فيه عَوَجٌ ثُقِّفَ بالنّار حتى يَسْتَوِيَ " فانْضَبَحَ " انْضباحاً . ويقال : انْضَبَحَ لَوْنُه إِذا تَغَيَّرَ إِلى السَّوَاد قليلاً . " والضِّبْح بالكسر : الرَّمَادُ " لتَغيُّرِ لَوْنِه . ضُبَاحٌ " كغُرَابٍ : صَوْتُ الثَّعْلَبِ " نقله الأَزهرِيّ عن الليث . تقول : ما سَمِعْتُ إِلاّ نُباحَ الأَكالِب وضُبَاحَ الثّعَالب . وفي حديث ابن الزُّبير : " قاتَلَ اللهُ فُلاناً ضَبَحَ ضَبْحةَ الثَّعْلَبِ وقَبَعَ قَبْعَةَ القُنْفُذِ " . وفي اللّسان : ضَبَحَ الأَرْنَبُ والأَسْوَدُ من الحَيّاتِ والبُومُ والصَّدَى والثَّعلبُ والقَوْسُ إِذا صَوَّت قال ذو الرّمّة :
" سَبَارِيتَ يَخْلُو سَمْعُ مُجْتازِ رَكْبِهَامِنَ الصَّوْتِ إِلاّ مِن ضُبَاحِ الثَّعَالبِ والهامُ تَضْبَحُ ضُبَاحاً . ومنه قول العَجّاج :
" مِنْ ضابِحِ الهَامِ وبُومٍ بَوَّامْ
ضُبَاحٌ " : ع . ومُحدِّث " وفي نسخةٍ : واسمٌ . " والمَضْبُوحةُ : حِجارةُ القَدّاحَةِ " الّتي كأَنّها مُحتَرِقةٌ . والمَضْبوحُ : حَجَرُ الحَرَّة لسَوادِه . " والضَّبِيحُ " كأَمِيرٍ : اسمُ " أَفْرَاسٍ : للرَّيْبِ بنِ شَريقٍ كأَمير " وللشُّوَيْعَرِ مُحَمَّدِ بنِ حُمْرَانَ " الجُعْفيّ " وللحازُوقِ " بالحاءِ المهملة فاعُول من حزق " الحَنَفيّ الخارِجيّ " رَثَتْه ابنتُه وسيأْتي " وللأَسْعَرِ " وفي نسخة : الأَسْعَد " الجُعْفِيّ ولِدَاوُودَ بن مُتَمِّم " بن نُوَيْرَة . ضُبَيحٌ " كزُبَير : فَرَسان للحُصَيْنِ بن حُمَامٍ ولخَوَّاتِ بنِ جُبَيرٍ " الصّحابيّ . " وضَبْحٌ بالفتح " فسكون اسم " الموضع الّذي يَدْفَع منه أَوَائِلُ النّاس من عَرَفاتٍ " . ضَبَّاحٌ " كشَدَّادٍ ابنُ إِسماعيلَ الكُوفيّ و " ضَبّاحُ " بنُ محمَّدِ بن عليٍّ مُحدِّثانِ " . " والضَّبْحاءُ : القَوْسُ وقد عَمِلَت فيها النّارُ " فغَيَّرَتْ لَوْنَها . وقد ضَبَحَتْ تَضْبَح ضَبْحاً : صَوَّتَت . أَنشد أَبو حَنيفةَ :
" حَنَّانَة من نَشَمٍ أَو تَوْلَبِ
" تَضْبَحُ في الكَفِّ ضُبَاحَ الثَّعْلبِ والمُضابَحةُ : المُقابَحة والمُكافَحَة " والمُدَافَعةُ عنك . ومما يستدرك عليه : الضَّوَابِحُ وهو في شِعر أَبي طَالِب :
" فإِنّي والضّوابحِ كلَّ يَوْمٍ جمع ضَابِحٍ يريد القَسَمَ بمن رَفَعَ صَوْتَه بالقرَاءَةِ وهو جِمعٌ شاذٌّ في صفة الآدَميّ كفَوَارسَ . وضَبَحَ يَضْبَحُ ضُبَاحاً : نَبَحَ . وفي حديث أَبي هُرَيْرَة : " تَعِسَ عبدُ الدّينار والدِّرْهم الّذي إِنْ أُعْطِيَ مَدَحَ وضَبَحَ وإِنْ مُنِع قَبَحَ وكَلَحَ " . قال ابن قُتيبة : معنى ضَبَح : صَاحَ وخَاصَمَ عن مُعْطِيه وهذا كما يقال : فلانٌ يَنْبَح دُونَك ذَهَبَ إِلى الاستعارة . وعن أَبي حَنيفةَ : الضَّبْح والضَّبْيُ : الشَّيُّ . والمَضَابِحُ والمَضَابِي : المَقَالِي . وضُبَيحٌ ومَضْبوحٌ : اسمانِ

### Türkçe

ضبح
**ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** - **ضَبْح** - **ضَبْحَاً**
**ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** + bir varlık + bir şeyi: kızartır ve yüzeyini yakar: onu yavaş ve tam olmayan bir biçimde yakar: onu yüzeyini yakar ve ısı onda belirir; tıpkı çakmak kıvılcımını yahut çakmak taşlarını yakmada olduğu gibi.
**ضَبْح**: fiil ismi: “ **ضَبَحَ** - **يَضْبَحُ** ”.
**ضَبْحَاً**: “ **ضَبْح** ”dan hâl: kızartır ve yüzeyini yakar biçimde.
﴿**والعاديات ضبحا**﴾: koşan atlar; ve onlar **تضبح** eder: şiddetle koşar, solur ve nefes alıp verirken sıcak havayı gönderir; ve o **يضبح** eder: kızartır ve yüzeyini yakar: nefes alıp veren, nefes verme sesini çıkaran ve onunla birlikte yüzeyi yakan sıcak hava (çıkaran).
Ve lafız, “bir varlık üzerinde ateşin yüzeysel etkisi (derecelerinin farklılığıyla)” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**كَوى - يَكْوِيْ**، **لَفَحَ - يَلْفَحُ**، **سَقَرَ - يَسْقُرُ**، **ضَبَحَ - يَضْبَحُ**، **سَبَأَ - يَسْبَأُ**، **أجَّ - يَؤُجُّ** (müteaddî)

ضبحاً
﴿**والعاديات ضبحا(1)**﴾ **العاديات**

Muhtârü’s-sıhâh
● [**ضبح**] ض ب ح: Ebû Ubeyd: **ضَبَحَتِ الخيل** “**قطع** babından”dır; **ضبعت** gibi; o da, yürüyüşünde **أَضْابع**ını uzatmasıdır; ve onlar onun **أعضاد**ıdır. Başkası dedi ki: **الضَّبْحُ** onun, koştuğu zaman nefeslerinin sesidir.

Muʿcemü’l-ferâʾid el-Kurʾâniyye:
ض ب ح
“**ضَبْحاً**”, Yüce Allah’ın sözü olan: “**وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً**” (1) **العاديات**’ta.
**الضَّبْح**: koşunun hafifliği; ve **ضبحت الخيل**: yani koşusunda ayaklarını uzattı; ve denildi ki: **الضبح** atların koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ve o, **الحمحمة** diye adlandırılandır.

er-Râgıb
ضبح
- Yüce Allah dedi: }**والعاديات ضبحا**{ [**العاديات/1**]; denildi ki: **الضبح**: atın nefeslerinin sesi; **الضباح**a benzetme olarak; ve o, tilkinin sesidir. Ve denildi ki: o, hafif koşudur; ve bu, koşuya da söylenebilir. Ve denildi ki: **الضبح** **الضبع** gibidir; ve o, koşuda **الضبع**ı uzatmaktır. Ve denildi ki: aslı, odunu yakmaktır; koşusunu ona benzetti; ateşe benzetme gibi, hareketinin çokluğunda.

Lisân özeti
1. **ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir; el-Ezherî: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi.
2. **وضَبَحَ القِدْحَ بالنار**: onu kızarttı/renk verdi.
3. **الضُّباح**tan: tilkinin sesi.
4. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** koşu sırasında nefesin şiddetidir.
5. Ve denildi ki: o, **الحَمْحَمة**dir.
6. Ve denildi ki: o, **البَحَح** gibidir.

Lisânü’l-ʿArab
● - **ضبح**: **ضَبَحَ العُودَ بالنار يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir; el-Ezherî: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi. Ve **ضَبَحَ القِدْحَ بالنار**: onu kızarttı/renk verdi. Ve **قِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ**: kızartılmış/renk verilmiş; dedi ki:
Ve sarı bir **مَضْبوح**un yavrusuna baktım
ateş üzerinde; ve onu bir dondurucunun avucuna emanet ettim
Sarı: bir **قِدْح**tır; bu, **قِدْح**ta eğrilik bulunduğu zaman ateşle düzeltilip doğrultuluncaya kadardır. Ve **المَضْبوحة**: yanmış gibi olan çakmak taşlarıdır; Rü’be b. el-ʿAccâc, bir dişi deve ve erkeğini vasfederken dedi:
Yerin toprağını çılgın **الصِّيَق** bırakırlar,
ve çakmak taşı olan çakıl taşını, yarığı **مَضْبُوحَ الفِلَقْ** (bırakırlar).
Ve **الصِّيَقُ**: tozdur. Ve onun deliliği: saçılıp uçuşmasıdır. Ve **المَضْبُوحُ**: siyahlığından dolayı **حجر الحَرَّة**dır. Ve **الضِّبْحُ**: küldür; ve o, bundandır; el-Ezherî: aslı, ateşin onu **ضَبَحَتْه** olmasındandır. Ve güneş ve ateş onu **تَضْبَحُه ضَبْحاً** ile **ضَبَحَتْه** de, böylece **فانْضَبَحَ**: onu kızarttı/renk verdi ve değiştirdi; **التهذيب**’de: ve rengini değiştirdi; dedi ki:
Onu, rengimin **انْضِباح**ından önce astım,
ve uzak menzilli parlak birini delip geçtim.
Ve **الانْضِباحُ**: rengin değişmesidir; ve denildi ki: ateş onu **ضَبَحَتْه**: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi; **مُضَرِّسٌ الأَسديُّ** dedi:
Biz, şiş kebap olarak kızarınca,
iki alevle, zorlanmış **ضَبِيحا** olarak,
onlara **أَذْرِعاتٍ** şarabını karıştırdım,
bulut suyuyla; ıslak, sızıcı.
Ve şiş kebaptan **المُلَهْوَجُ**: pişmesi tamamlanmamış olandır. Ve **اللَّهَبانُ**: ateşin tutuşması ve alevlenmesidir. Ve **انْضَبَحَ لونُه**: biraz siyahlığa değişti. Ve tavşan, yılanlardan kara olan, baykuş, **الصَّدَى**, tilki ve yay **يَضْبَحُ ضُباحاً**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe, bir yayı vasfederken şu beyti okudu:
**حَنَّانةٌ** **نَشَم**dan yahut **تَوْلَب**den,
elde, tilkinin **ضُباح**ı gibi **تَضْبَحُ** eder.
el-Ezherî dedi: el-Leys dedi ki: **الضُّباح** (ötre ile) tilkilerin sesidir; Zû’r-Rumme dedi ki:
Onun kervanının geçeninin kulağı, sesten boş kalır,
ancak tilkilerin **ضُباح**ından (boş kalmaz).
Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحَة**si gibi **ضَبَحَ** etti ve kirpinin **قَبْعَة**si gibi **قَبَعَ** etti.” dedi; ve **الهامُ** da **ضُباحاً** **تَضْبَحُ** eder; ondan, el-ʿAccâc’ın sözü:
**من ضابِحِ الهامِ وبُومٍ بَوَّام**
Ve İbn Mesʿûd hadîsinde: “Sizden biri, geceleyin bir **ضَبْحة**ye çıkmasın”; yani işittiği bir çığlık; belki ona bir kötülük isabet eder; ve o, **الضُّباح**tandır: tilkinin sesi; ve **صيحة** diye de rivayet edilir; **الصاد** (ihmâl edilmiş) ve altından iki noktalı **الياء** ile. Ebû Tâlib’in şiirinde:
Şüphesiz ben ve **الضَّوابحِ** her gün…
**ضابح**ın cemʿidir. Okumayla sesini yükseltenlerle yemin etmeyi ister; ve bu, insan sıfatında **فَوارس** gibi şâz bir cemʿdir. Ve **ضَبَحَ يَضْبَحُ ضَبْحاً وضُباحاً**: havladı. Ve **الضُّباحُ**: kişnemedir. Ve atlar koşularında **تَضْبَحُ ضَبْحاً** ile **ضَبَحَت**: ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمَة** olan bir ses işittirdi; ve denildi ki: **تَضْبَحُ**: **تَنْحِمُ** eder; ve o, koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ʿAntere dedi ki:
Ve atlar bilir; ne zaman **تَضْبَحُ** ederlerse,
ölüm havuzlarında **ضَبْحا** (ederler).
(* “**والخيل تعلم**” asılda ve **الصحاح**’ta böyle; ve **الكشاف** sahibinin rivayet ettiği: “**والخيل تكدح**”.)
Ve denildi ki: o, yürüyüştür; ve denildi ki: o, **التقريب**den aşağı bir koşudur. Ve tenzîlde: **والعاديات ضَبْحاً**; İbn Abbâs derdi ki: onlar, atlardır; **تَضْبَحُ** ederler; ve o, رضوان الله عليه, derdi ki: onlar, develerdir; Bedir vakasına gider; ve dedi ki: o gün bizimle, üzerinde Mikdâd’ın bulunduğu bir attan başka bir şey yoktu. Ve atlarda **الضَّبْح** ilim ehli yanında daha açıktır. İbn Abbâs, رضي الله تعالى عنهما, dedi ki: hiçbir binek **ضَبَحَتْ** etmedi; ancak köpek yahut at. Ve dil ehlinin bazısı dedi ki: onu develer için yapan, **ضَبْحاً**yı “**ضَبْعاً**” manasında yapmıştır; denir ki: dişi deve yürüyüşünde **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; yürüyüşte iki **ضَبْع**ını uzattığı zaman. Ebû İshâk dedi ki: atların **ضَبْح**ı, koştukları zaman iç boşluklarının sesidir. Ebû ʿUbeyde dedi ki: atlar koştukları zaman **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; ve o, yürüyüştür. Ve “Kitâbü’l-hayl”de dedi ki: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبْع**ını uzatmasıdır; öyle ki sanki yerde boylu boyunca (uzanmış) gibidir; denir ki: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve şu beyti okudu:
Şüphesiz sayıda, **الضَّابِحات** olan cins atlar…
Ve İbn Kuteybe, Ebû Hureyre hadîsinde dedi ki: “Dinarın ve dirhemin kulu helâk olsun; kendisine verilirse övdü ve **ضَبَحَ** etti; verilmezse çirkinleşti ve surat astı; helâk olsun da dirilmesin; diken batsın da çıkarılmasın.” **ضَبَحَ**ın manası: bağırdı ve vereni adına çekişti; bu, “falanca senin önünde **يَنْبَحُ** eder” denmesi gibidir; istiʿâreye gitti. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** atın içinden işitilen bir hırıltıdır. Ve denildi ki: **الضَّبْحُ** koşu sırasında nefesin şiddetidir. Ve denildi ki: o, **الحَمْحَمة**dir. Ve denildi ki: o, **البَحَح** gibidir. Ve denildi ki: yürüyüşte **الضَّبْحُ**, **الضَّبْع** gibidir. Ve **ضُبَيْح** ve **مَضْبوحٌ**: iki isimdir.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**ضبح**) **الضاد** ve **الباء** ve **الحاء** iki sahih asıldır: birincisi bir sestir; diğeri, ateş fiilinden bir renk değişmesidir.
Birincisi: onların sözü: tilki **ضَبَحَ** eder; **يَضْبَح** **ضَبْحاً**. Ve onun sesi **الضُّبَاح**tır; ve o, **ضابح**tır. Dedi ki:
Rabbime dua ettim; o, hayal kırıklığına uğratmaz
içinde küçük bir tilki olarak **ضابحاً** bulunduğuna (dair).
Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿**وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً**﴾ [**العاديات 1**]. Denir ki: o, nefeslerinin sesidir; ve bu daha kıyasîdir. Ve denir ki: bilakis o, **التَّقْريب**in üstünde bir koşudur. Ve o, aslında **ضَبَع**dır; bu da, iki **ضَبْع**ını uzatmasıdır; öyle ki daha fazlasını bulamaz. Eğer böyle ise, o, **الإِبدال**dendir.
İkinci asla gelince: **الضَّبْح**: odunun üst taraflarını ateşle yakmaktır. Ve **الضِّبْح**: küldür. Ve **الحجارة المضبوحة**: ateş çakma taşıdır; sanki yanmış gibidir. Dedi ki:
* ve çakmak taşı olan çakıl taşını, yarığı **مضبوحَ الفِلَق** *
Ve denir ki: **الانضباح** rengin siyahlığa değişmesidir.

el-Qâmûsü’l-muhît:
Atlar **ضَبَحَ** etti; **مَنَعَ** gibi; **ضَبْحاً** ve **ضُباحاً**: ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمَة** olan bir ses işittirdiler; yahut **التَّقْريب**den aşağı koştular. Ve ateş, şeyi: onu değiştirdi ve onda aşırıya gitmedi; böylece **فانْضَبَحَ**. Ve **الضِّبْحُ** (kesre ile): küldür. Ve **غُراب** gibi: tilkinin sesi; ve (aynı zamanda) bir râvî/muhaddis. Ve **المَضْبوحَةُ**: çakmak taşıdır. Ve **الضَّبيحُ**: **الرَّيْبِ بنِ شَريقٍ**’in, **الشُّوَيْعِرِ محمدِ ابنِ حُمْرانَ**’ın, **الحازوقِ الحَنَفِيِّ الخارِجِيِّ**’nin, **الْأَسْعَرِ الجُعْفِيِّ**’nin ve **داودَ بنِ مُتَمِّم**’in atlarıdır. Ve **زُبَيْر** gibi: **الحُصَيْنِ ابنِ حُمامٍ**’ın ve **خَوَّات بنِ جُبَيْرٍ**’in iki atıdır. Ve **ضَبْحٌ** (fetha ile): **عَرَفاتٍ**’tan insanların ilklerinin itildiği yer. Ve **شَدَّاد** gibi: **ابنُ إسْماعِيلَ الكوفِيُّ** ve **ابنُ محمدِ بنِ عَلِيٍّ** iki muhaddistir. Ve **الضَّبْحاءُ**: ateşin üzerinde işlendiği yaydır. Ve **المُضابَحَةُ**: **المُقابَحَةُ** ve **المُكافَحَةُ**dır.

Tâcü’l-ʿarûs:
ضبح
Atlar **ضَبَحَ** etti; **مَنَعَ** gibi: “bütün nüshalarda böyle; daha evlâ olan: atlar koşularında **تَضْبَحُ** eder” **ضَبْحاً** (fetha sonra sükûn ile) ve **ضُبَاحاً** (damme ile): “ağızlarından, ne kişneme ne de **حَمْحَمة** olan bir ses işittirdiler.” Ve denildi ki: **تَضْبَح**: **تَنْحِمُ** eder; ve o, koştukları zaman nefeslerinin sesidir; ʿAntere dedi ki:
Ve atlar bilir; ne zaman **تَضْ...بَخُ** ederlerse,
ölüm havuzlarında **ضَبْحَا**.
Ve **الضُّبَاحُ**: kişnemedir. “Yahut” **ضَبَحَتْ**: “koştu” **عَدْواً** ile “**التَّقْريب**den aşağı.” Ve tenzîlde: “**وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحاً**”. İbn Abbâs derdi ki: onlar, atlardır; **تَضْبَحُ** ederler. Bu sözü Cevherî, **الصحاح**’ta öne aldı ve Ebû ʿUbeyde’den nakletti; dedi ki: atlar **ضَبَحَتْ** **ضَبْحاً**: **ضَبَعَتْ** gibi; ve o, yürüyüştür. Ve Ali, رضوان الله عليه, derdi ki: onlar, develerdir; Bedir vakasına gider; ve dedi ki: o gün bizimle, üzerinde Mikdâd’ın bulunduğu bir attan başka bir şey yoktu. Ve atlarda **الضَّبْح** ilim ehli yanında daha açıktır. İbn Abbâs, رضي الله عنهما, dedi ki: hiçbir binek asla **ضَبَحَتْ** etmedi; ancak… dil (ehli): onu develer için yapan, **ضَبْحاً**yı “**ضَبْعاً**” manasında yapmıştır; denir ki: dişi deve yürüyüşünde **ضَبَحَت** ve **ضَبَعَتْ**; yürüyüşte iki **ضَبُع**ını uzattığı zaman. Ebû ʿUbeyde’nin “Kitâbü’l-hayl”inde: o, atın koştuğu zaman iki **ضَبُع**ını uzatmasıdır; öyle ki sanki yerde boylu boyunca gibidir; denir ki: **ضَبَحَتْ** ve **ضَبَعَتْ**; ve şu beyti okudu:
“Şüphesiz sayıda, **الضّابحات** olan cins atlar…”
Ve Süheylî, **الرّوض**’da dedi ki: **الضَّبْح**: atların ve develerin, yoruldukları zaman nefesidir. Ateş ve güneş, odun ve **القِدْح** ve et ve başkası gibi şeyi **تَضْبَحُه ضَبْحاً** ile **ضَبَحَت**: “onu değiştirdi” ve ona renk verdi. **التَّهْذِيب**’de: rengini değiştirdi. Ve denildi ki: ateş onu **ضَبَحَتْه**: onu değiştirdi “ve aşırıya gitmedi.” **اللسان**’da: **ضَبَحَ العُودَ بالنّارِ يَضْبَحُه ضَبْحاً**: üst taraflarından bir şeyini yaktı; et ve başkası da böyledir. **التّهذيب**’de: ve çakmak taşları da böyledir; çıktıkları zaman sanki yanmış, **مَضْبوحة** imiş gibi. Ve **ضَبَحَ القِدْحَ بالنَّارِ**: ona renk verdi. Ve **قِدْحٌ ضَبِيحٌ ومَضْبوحٌ**: kızartılmış/renk verilmiş. Dedi ki:
Ve sarı bir **مَضْبوح**un yavrusuna baktım…
ateş üzerinde; ve onu bir dondurucunun avucuna emanet ettim.
Sarı: bir **قِدْح**tır; bu, **قِدْح**ta eğrilik bulunduğu zaman ateşle düzeltilip doğrultuluncaya kadardır. “Böylece **فانْضَبَحَ**” **انْضِباحاً**. Ve denir ki: **انْضَبَحَ لَوْنُه**: biraz siyahlığa değiştiği zaman. “Ve **الضِّبْح** (kesre ile): küldür”; renginin değişmesinden dolayı. **ضُبَاحٌ** “**غُرَاب** gibi: tilkinin sesi”; el-Ezherî, el-Leys’ten nakletti. Dersin ki: köpeklerin havlamasından ve tilkilerin **ضُبَاح**ından başka bir şey işitmedim. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Allah falancayı kahretsin; tilkinin **ضَبْحة**si gibi **ضَبَحَ** etti ve kirpinin **قَبْعة**si gibi **قَبَعَ** etti.” **اللسان**’da: tavşan, yılanlardan kara olan, baykuş, **الصَّدَى**, tilki ve yay, ses çıkardığı zaman **ضَبَحَ** eder; Zû’r-Rumme dedi ki:
“Onun kervanının geçeninin kulağı, sesten boş kalır; ancak tilkilerin **ضُبَاح**ından (boş kalmaz).”
Ve **الهامُ** **ضُبَاحاً** **تَضْبَحُ** eder. Ondan, el-ʿAccâc’ın sözü:
“**مِنْ ضابِحِ الهَامِ وبُومٍ بَوَّامْ**”
**ضُبَاحٌ**: (aynı zamanda) bir râvî/muhaddis. Bir nüshada: ve bir isim. “Ve **المَضْبُوحةُ**: çakmak taşlarıdır”; sanki yanmış gibidir. Ve **المَضْبوحُ**: siyahlığından dolayı **حَجَرُ الحَرَّة**dır. “Ve **الضَّبِيحُ**” **أَمِير** gibi: “atların adı”dır: **الرَّيْبِ بنِ شَريقٍ**’in ( **أَمير** gibi), ve **الشُّوَيْعَرِ مُحَمَّدِ بنِ حُمْرَانَ**’ın “**الجُعْفيّ**”, ve **الحازُوقِ**’un ( **الحاءِ** (ihmâl edilmiş) ile; **حزق**tan **فاعُول**), “**الحَنَفيّ الخارِجيّ**” (kızı onu mersiyeledi; gelecek), ve **الأَسْعَرِ**’in (bir nüshada: **الأَسْعَد**), “**الجُعْفِيّ**”in ve **دَاوُودَ بن مُتَمِّم**’in, **بن نُوَيْرَة**. **ضُبَيحٌ** “**زُبَير** gibi”: **الحُصَيْنِ بن حُمَامٍ**’ın ve **خَوَّاتِ بنِ جُبَيرٍ**’in “**الصّحابيّ**” iki atıdır. “Ve **ضَبْحٌ** (fetha ile) sonra sükûn: **عَرَفاتٍ**’tan insanların ilklerinin itildiği yerin adı.” **ضَبَّاحٌ** “**شَدَّاد** gibi”: **ابنُ إِسماعيلَ الكُوفيّ** ve “**ضَبّاحُ**” b. **محمَّدِ بن عليٍّ** iki muhaddistir. “Ve **الضَّبْحاءُ**: ateşin üzerinde işlendiği yaydır”; böylece rengini değiştirdi. Ve **ضَبَحَتْ تَضْبَح ضَبْحاً**: ses çıkardı. Ebû Hanîfe şu beyti okudu:
“**حَنَّانَة** **نَشَم**dan yahut **تَوْلَب**den,
elde, tilkinin **ضُبَاح**ı gibi **تَضْبَحُ** eder.”
Ve **المُضابَحةُ**: **المُقابَحة** ve **المُكافَحَة**dır; ve senden (bir şeyi) savmadır. Ve buna ek olarak: **الضَّوَابِحُ**; Ebû Tâlib’in şiirindedir:
“Şüphesiz ben ve **الضّوابحِ** her gün…”
**ضَابِح**ın cemʿidir; okumayla sesini yükseltenlerle yemin etmeyi ister; ve bu, insan sıfatında **فَوَارس** gibi şâz bir cemʿdir. Ve **ضَبَحَ يَضْبَحُ ضُبَاحاً**: havladı. Ebû Hureyre hadîsinde: “Dinarın ve dirhemin kulu helâk olsun; kendisine verilirse övdü ve **ضَبَحَ** etti; verilmezse çirkinleşti ve surat astı.” İbn Kuteybe dedi ki: **ضَبَحَ**ın manası: bağırdı ve vereni adına çekişti; bu, “falanca senin önünde **يَنْبَح** eder” denmesi gibidir; istiʿâreye gitti. Ebû Hanîfe’den: **الضَّبْح** ve **الضَّبْيُ**: kızartmadır. Ve **المَضَابِحُ** ve **المَضَابِي**: tavalar/kızartma yerleridir. Ve **ضُبَيحٌ** ve **مَضْبوحٌ**: iki isimdir.
