# ضبط (ض-ب-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ب - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والطاء والباء معهما
ض ب ط يستعمل فقط
ضبط:
الضَّبْطُ: لزوم شيءٍ لا يفارقه في كلِّ شيءٍ.
ورجل ضابط: شديد البَطش والقُوَّة والجسم.
ورجل أضْبَطُ، أي أَعَسَرُ يَسَرٌ، يعَملُ بيَدَيْهِ معاً، وامرأةٌ ضَبْطاء.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الطاء** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ض ب ط** yalnızca kullanılır.

**ضبط**:

**الضَّبْطُ**: her şeyde ondan ayrılmayacak şekilde bir şeye bağlı kalma.

Ve **ضابط** bir adam: yakalama/çarpma şiddeti, kuvvet ve beden bakımından şiddetli.

Ve **أضْبَطُ** bir adam; yani **أَعَسَرُ يَسَرٌ**; iki eliyle birlikte iş yapar; ve **ضَبْطاء** bir kadın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَبْطُ الشيءِ: حفظُه بالحزم. والرجلُ ضابطٌ، أي حازمٌ. والأَضْبَطُ: الذي يعمل بكِلْتا يديه. تقول منه: ضَبِطَ الرجل بالكسر يَضْبَطُ، والأنثى ضَبْطاءُ. والضَبَنْطى: القويُّ والنون والألف زائدتان للإلحاق بسفرجل.

##### Türkçe

**ضَبْطُ الشيءِ**: onu sıkılık ile muhafaza etmektir. Ve adam **ضابطٌ**dur; yani azimli/kararlı. Ve **الأَضْبَطُ**: iki eliyle birden iş yapan kimsedir. Ondan şöyle dersin: adam kesre ile **ضَبِطَ**; **يَضْبَطُ**. Dişisi **ضَبْطاءُ**dur. Ve **الضَبَنْطى**: güçlü olan. **النون** ve **الألف** ilhâk için **سفرجل**’e ziyadedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ط ب
ضبط
استعمل من وجوهه : ضبط .
ضبط : قال الليث : الضبط : لزوم شيء لا يفارقه في كل شيء ، ورجل ضابط : شديد البطش ، والقوة والجسم .
وفي الحديث : أنه سئل عن الأضبط .
قال أبو عبيد : هو الذي يعمل بيديه جميعاً ، يعمل بيساره كما يعمل بيمينه .
قال : وقال أبو عمرو مثله . قال أبو عبيد : ويقال من ذلك للمرأة : ضبطاء ، وكذلك كل عامل يعمل بيديه جميعا .
وقال معن بن أوس يصف ناقة : غدافرة ضبطاء تحذي كأنها
فنيق غدا تحمي السوام السوارحا
وهو الذي يقال له : أعسر يسر ، وأنشد ابن السكيت يصف امرأة : أما إذا أحردت حردى فمجرية
ضبطاء تقرب غيلا غير مقروب
فشبه المرأة باللبؤة الضبطاء نزقا وخفة .
ثعلب : عن ابن الأعرابي : إذا تبضبطت الضأن شبعت الإبل ، وذلك أن الضأن يقال لها : الإبل الصغرى ، لأنها أكثر أكلا من المعزى ، والمغزى ألطف أحناكا ، وأحسن إراحة ، وأزهد زهدا منها ، فإذا شبعت الضأن فقد أحيا الناس لكثرة العشب ، ومعنى قوله : تضبطت : قويت وسمنت .
ويقال : فلان لا يضبط عمله ، إذا عجز عن ولاية ما وليه ، ورجل ضابط : قوي على عمله .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : لعبة للأعراب تسمى الضبطة ، والمسة ، وهي الطريدة .

##### Türkçe

ض ط ب
**ضبط**

Şu vecihlerinden kullanıldı: **ضبط**.

**ضبط**: Leys dedi: **الضبط**: her şeyde ondan ayrılmayacak şekilde bir şeye yapışıp kalmak; ve **رجل ضابط**: şiddetli yakalayıcı; ve kuvvet ve beden.

Hadiste: kendisine **الأضبط** hakkında sorulduğu (rivayet edilmiştir).

Ebû Ubeyd dedi: O, iki eliyle birden iş yapan kimsedir; soluyla, sağıyla yaptığı gibi yapar.

Dedi: Ebû Amr da bunun benzerini söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Bundan dolayı kadına da **ضبطاء** denir; yine iki eliyle birden iş yapan her işçi (böyledir).

Ma‘n b. Evs bir dişi deveyi vasfederek dedi:
**غدافرة ضبطاء تحذي كأنها**
**فنيق غدا تحمي السوام السوارحا**

Ve o, kendisine: **أعسر يسر** denilen kimsedir. İbnü’s-Sikkît bir kadını vasfederek inşad etti:
**أما إذا أحردت حردى فمجرية**
**ضبطاء تقرب غيلا غير مقروب**

Böylece kadını, ataklık ve hafiflik bakımından **اللبؤة الضبطاء**ya benzetti.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: **إذا تبضبطت الضأن شبعت الإبل**; bu, **الضأن**a: **الإبل الصغرى** denilmesindendir; çünkü o, **المعزى**dan daha çok yiyicidir; ve **المغزى** daha ince çenelidir, daha güzel dinlenişlidir ve ondan daha çok zühd edicidir; artık **الضأن** doyduğunda, otun çokluğundan dolayı insanlar için (durum) dirilmiş olur. Ve onun sözünün manası: **تضبطت**: kuvvetlendi ve semirdi.

Ve denir: Falan, işini **لا يضبط**; yani kendisine tevdi edilen şeyi üstlenmekten aciz kaldığında. Ve **رجل ضابط**: işine karşı güçlü (olan).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: Bedevîlere ait bir oyun vardır; **الضبطة** ve **المسة** diye adlandırılır; ve o, **الطريدة**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والباء وما يثلثهما )
(ضبث) الضاد والباء والثاء أصل صحيحٌ يدلُّ على قَبْض. يقال ضبث إِذا قبض على الشَّيء. ويقال ناقةٌ ضَبُوث: يُشَكُّ في سِمَنِها، فتُضْبَث بالأيدي. ويقولون: ضُبِثَ، أي ضُرِبَ. وهو قريب مما ذكرناه.
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ،  حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال.
وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد.
(ضبد)  الضاد والباء والدال ليس بشيء، وإن كان ما ذكره ابنُ دريد صحيحاً، من أن الضَّبَد الضَّمَد. فهو من باب الإِبدال. قال: يقال أَضْبَدْتُه، إِذا أنت أغضبْتَه([2]).
(ضبر) الضاد والباء والراء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدل على جمعٍ وقُوّةٍ. يقال ضَبرَ الشَّيءَ: جَمَعه، وضَبَر الفرسُ قوائِمَه، إذا جَمَعَها ليَثِب. وفرسٌ ضِبِرٌّ من ذلك. وإضبارة الكُتُب([3]) من ذلك. واشتقاق ضَبَارَة منه، وهو أبو عامر بن ضَبَارة. وناقةٌ *مضبَّرةٌ ومضبورةُ الخَلْق، أي شديدة. وقال في صفة فرس:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])والضَّبْر : الجماعة. قال الهُذَليّ:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
وأمَّا الرُّمّانُ الجبليّ فيقال إنَّهم يسمونه الضَّبْر. وقد قلنا إنَّ النباتَ والأماكنَ لا تكادُ تنقاس.
(ضبس) الضاد والباء والسين أُصَيلٌ إنْ صَحَّ فليس إلاَّ في شيءٍ مذمومٍ غير محمود. قال الخليل: الضَّبِيس: الحريص، والضَّبِيس: القليل الفِطنة لا يهتدي لشيء. ويقال الضَّبِيس الجَبان.
(ضبز) الضاد والباء والزاء. يقولون الضَّبْز: شدّة اللَّحظ ولا معنَى لهذا.
(ضبط) الضاد والباء والطاء أصلٌ صحيحٌ. ضَبَطَ الشَّيء ضَبْطاً. والأضبط: الذي يَعمل بيديه جميعاً. ويقال ناقةٌ ضبطاء. قال:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
وفي الحديث: "أنَّه سُئِل عن الأضبط".
(ضبع) الضاد والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معانٍ ثلاثة: أحدها جنسٌ من الحيوان، والآخر عضو من أعضاء الإنسان، والثالث صِفة من صِفة النُّوق.
فالأوَّل الضَّبُع، وهي معروفة، والذكر ضِبْعان، وفي الحديث: "فإذا هو بِضبْعانٍ أَمْدَر([7])"، ثم يستعار ذلك فيُشبَّه السنةُ المجدِبة به، فيقال لها الضَّبُع. وجاء رجلٌ فقال: "يا رسولَ الله، أكلَتْنَا الضَّبُع"، أراد السَّنةَ التي تسميها العرب الضَّبُع؛ كأنَّها تأكلهم كما تأكل الضَّبُعُ. قال:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])وأمَّا العُضو فضَبْع اليد، واشتقاقها من ضَبْع اليد وهو المدّ. والعرب تقول: ضَبَعتِ الناقة وضَبَّعت تضبيعاً، كأنَّها تمدُّ ضَبْعَيها. قال أَبُو عُبيد: الضَّابِع: التي ترفع ضَبْعَها في سيرها.
ومما يشتقُّ من هذا: الاضطباع بالثَّوب: أن يُدْخِل الثَّوبَ من تحت يده اليمنى فيلقيَه على مَنكِبه الأيسر. ومنه الضِّباع، وهو رفع اليدين في الدُّعاء. قال رؤبة:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
أي تمد أضباعَها بالدُّعاء. قال ابن السّكّيت: ضَبَعُوا لنا من الطَّريق، إِذا جعلوا لنا قسماً، يَضْبَعون ضَبْعا. كأنَّه أراد أنَّهم يقدِّرونه فيمدُّون أضباعَهم به. وضَبَعت الخيلُ والإِبلُ، إِذا مدَّت أضباعَها في عَدْوِها، وهي أعضادُها([10]). وقول القائل([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
أي تمدُّون أضباعَكم إلينا بالسّيوف ونمدّ أضْبَاعَنا بها إليكم. قال أبو عمرو: ضَبَعَ القومُ للصُّلْحِ، إِذا مالوا بأضباعهم نحوه. وحَكى قومٌ: كنَّا في ضَبْعِ فلانٍ، أي كَنَفِهِ. وهو ذاك المعنى؛ لأنَّ الكَنَفين جناحا الإنسان، وجناحاه ضَبْعاه. [وَضَبَعت الناقةُ تضبع ضَبْعاً وضَبَعةً([13])]، إِذا أرادت الفحل.
(ضبن) الضاد والباء والنون أصلٌ صحيحٌ، وهو عُضوٌ من الأعضاء. فالضَّبْن: ما بين الإبط والكَشْح. يقال أَضطبنته: جعلته في ضِبْني. والضبْنَة([14]): أهل الرّجُل، يضطبِنها. وناسٌ يقولون: المضبون الزَّمِن، وهو عندي من قلب الميم. ومكان ضَبْنٌ : ضيّق. وهذه الكلمةٌ من الباب الأوّل.
(ضبأ) الضاد والباء والهمزة أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو قريبٌ من الاستخفاء وما شاكلَه، من سُكُوتٍ ومِثلِه. قال أبو زيد: أَضْبأَ الرجُل على الشَّيء إِضْباءً، إِذا سَكَتَ عليه، وهو مُضْبِئٌ عليه. وقد أَضْبَأَ على داهية. وضَبَأْت: استخفَيت. ويقال في هذا إِنّما هو أَضْبَى غير مهموز، والأوّل أجود.
قال أبو سعيد: ضبأ يضبَأُ ضَبْأً، إِذا لصِق بالأرض، والمَضْبَأ: الذي يُضْبَأ فيه، أي يختفي. قال الكميت:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
وسمِّيَ الرَّجُل ضابئاً لذلك. ويقال ضَبَأْتُ إليه، أي لجأت([16]). والضابِئ: الرَّماد([17])، سمِّيَ بذلِكَ لأنَّهُ يَضْبَأُ، كأنَّهُ يَستخفي.
وإِذا ليّنت الهمزةَ تغيَّر المعنى، ويكون من صفات النَّار؛ يقال: ضَبَتْه النَّار، إذا شَوته، تَضْبُوه ضَبْوا. والمَضْباة: خُبز المَلَّة([18]). والله أعلم بالصَّواب.
---------------------ـ
([1]) لرؤبة بن العجاج. وقبله في ديوانه 106 واللسان (ضبح):
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) في الجمهرة (1: 244): "ضبدت الرَّجل تضبيداً: ذكرته بما يغضبه". ومثله في القاموس. وفي اللسان: "ضبدته" مخفف الباء.
([3]) في الأصل: "الكب"، صوابه في اللسان.
([4]) البيت لعبيد بن الأبرص، من بائيته المشهورة، انظر ديوانه 9 وشرح التبريزي للمعلقات 310.
([5]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين: (1: 185)، واللسان (ضبر). وصدره:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) لمعن بن أوس المزني في اللسان (ضبط). وكلمة (غذا) ساقطة من الأصل.
([7]) الأمدر: الذي في جسده لمع من سلحه. ويقال لون له.
([8]) لعباس بن مرداس، كما في اللسان (ضبع). وهو من شواهد النحويين لحذف "كان" بعد أن وتعويض "ما" عنها.
([9]) ديوان رؤبة 177 واللسان (ضبع).
([10]) في الأصل: "وفي أعضادها"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) هو عمرو بن شأس، كما في اللسان (ضبع) والخزانة (3: 599).
([12]) صدره:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) بتثليث الضاد ، وكفرحة، كما في القاموس.
([15]) استشهد في المجمل بكلمتي "سطة المضبأين" فقط.
([16]) في الأصل "الجأت"، صوابه في المجمل.
([17]) في الأصل: "الرماة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18]) في اللسان : "وبعض أهل اليمن يسمون خبزة الملة مضباة من هذا، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، إلا أن تسمّى باسم الموضع"

ـ

##### Türkçe

( **باب الضاد والباء وما يثلثهما** )
( **ضبث** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الثاء** sahih bir asıldır; **قَبْض**’a delâlet eder. **ضبث** denir, bir şeye kabzedip tutunca. Ve **ناقةٌ ضَبُوث** denir: semizliğinde şüphe edilir; böylece ellerle **تُضْبَث** edilir. Ve derler ki: **ضُبِثَ**, yani **ضُرِبَ**. O, zikrettiğimize yakındır.

( **ضبح** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الحاء** iki sahih asıldır: birisi sestir, diğeri ateş fiilinden bir renk değişmesidir.
Birincisi onların sözü: **ضَبَحَ** tilki **يَضْبَح** **ضَبْحاً**. Ve onun sesi **الضُّبَاح**’tır; o **ضابح**’tır. Dedi ki:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
أما Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً**﴾  [العاديات 1]. Denir ki: o, nefeslerinin sesidir; bu daha kıyasîdir. Ve denir ki: bilakis o, **التَّقْريب**’in üstünde bir koşudur. Ve o aslında **ضَبَع**’dır; bu da, iki **ضَبْع**’ını uzatmasıdır; artık bir fazlalık bulmayıncaya kadar. Eğer böyle ise, o **الإِبدال**’dendir.
أما ikinci asıl: **الضَّبْح**: odunun üst kısımlarını ateşle yakmaktır. Ve **الضِّبْح**: küldür. Ve **الحجارة المضبوحة** ateşin çakmak taşıdır; sanki yanmış gibidir. Dedi ki:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
Ve denir: **الانضباح** rengin siyahlığa değişmesidir.

( **ضبد** )  **الضاد** ve **الباء** ve **الدال** bir şey değildir; her ne kadar İbn Düreyd’in zikrettiği, **الضَّبَد**’in **الضَّمَد** olduğu, sahih ise de. O, **الإِبدال** babındandır. Dedi ki: **أَضْبَدْتُه** denir, onu öfkelendirdiğin zaman([2]).

( **ضبر** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; bir toplama ve kuvvete delâlet eder. **ضَبرَ** şeyi: onu topladı. Ve at **ضَبَر** bacaklarını, sıçramak için onları topladığı zaman. Ve bundan **فرسٌ ضِبِرٌّ**. Ve **إضبارة الكُتُب**([3]) bundan. Ve ondan **ضَبَارَة**’nin iştikakı; o da **أبو عامر بن ضَبَارة**’dır. Ve **ناقةٌ مضبَّرةٌ** ve **مضبورةُ الخَلْق**: yani şiddetli. Ve bir atın vasfında dedi:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])Ve **الضَّبْر**: cemaat. Hüzeli dedi ki:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
أما dağ narına gelince, denir ki: onları ona **الضَّبْر** derler. Biz demiştik ki: bitkiler ve mekânlar neredeyse kıyas edilmez.

( **ضبس** ) **الضاد** ve **الباء** ve **السين** küçük bir asıldır; sahih olursa, ancak övülmeyen, yerilmiş bir şeydedir. Halîl dedi ki: **الضَّبِيس**: hırslı. Ve **الضَّبِيس**: az anlayışlı; hiçbir şeye yol bulamaz. Ve denir: **الضَّبِيس** korkaktır.

( **ضبز** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الزاء**. Derler: **الضَّبْز**: bakışın şiddeti; bunun için bir mânâ yoktur.

( **ضبط** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الطاء** sahih bir asıldır. **ضَبَطَ** şeyi **ضَبْطاً**. Ve **الأضبط**: iki eliyle birden iş yapan kimsedir. Ve denir: **ناقةٌ ضبطاء**. Dedi ki:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
Ve hadiste: “**أنَّه سُئِل عن الأضبط**”.

( **ضبع** ) **الضاد** ve **الباء** ve **العين** sahih bir asıldır; üç mânâya delâlet eder: birisi hayvandan bir cinstir; diğeri insanın uzuvlarından bir uzuvdur; üçüncüsü de develerin sıfatlarından bir sıfattır.
Birincisi **الضَّبُع**’dır; o bilinir. Erkeği **ضِبْعان**’dır. Ve hadiste: “**فإذا هو بِضبْعانٍ أَمْدَر**([7])”. Sonra bu ödünç alınır; kıtlık senesi ona benzetilir; ona **الضَّبُع** denir. Bir adam geldi de dedi ki: “**يا رسولَ الله، أكلَتْنَا الضَّبُع**”; Arapların **الضَّبُع** diye adlandırdığı seneyi kastetti; sanki o, onları **الضَّبُع**’ın yemesi gibi yiyor. Dedi ki:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])وأما uzuv: elin **ضَبْع**’ıdır. Onun iştikakı, elin **ضَبْع**’ından olup o da uzatmadır. Araplar der ki: **ضَبَعتِ الناقة** ve **ضَبَّعت** **تضبيعاً**; sanki iki **ضَبْع**’ını uzatıyor. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّابِع**: yürüyüşünde **ضَبْع**’ını kaldıran dişidir.
Bundan türeyenlerdendir: elbiseyle **الاضطباع**: elbiseyi sağ elinin altından sokup onu sol omzunun üzerine atmasıdır. Ve ondan **الضِّباع**: duada iki eli kaldırmaktır. Ru’be dedi ki:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
Yani duayla **أضباع**’larını uzatır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **ضَبَعُوا** bize yoldan, bize bir pay yaptıkları zaman; **يَضْبَعون ضَبْعا**. Sanki o, onların onu takdir ettiklerini, böylece onunla **أضباع**’larını uzattıklarını murad etti. Ve atlar ve develer **ضَبَعت** eder, koşularında **أضباع**’larını uzattıkları zaman; o, onların **أعضاد**’larıdır([10]). Ve söyleyenin sözü([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
Yani siz kılıçlarla bize doğru **أضباع**’larınızı uzatırsınız, biz de onlarla size doğru **أضْبَاع**’larımızı uzatırız. Ebû Amr dedi ki: kavim sulha **ضَبَعَ** etti; **أضباع**’larıyla ona meylettikleri zaman. Bir kavim nakletti: biz falanın **ضَبْع**’ında idik; yani onun **كَنَف**’inde. O, o mânâdır; çünkü iki **كَنَف** insanın iki kanadıdır; iki kanadı da iki **ضَبْع**’ıdır. [Ve **ضَبَعت الناقةُ** **تضبع** **ضَبْعاً** ve **ضَبَعةً**([13])], erkeği istediği zaman.

( **ضبن** ) **الضاد** ve **الباء** ve **النون** sahih bir asıldır; o, uzuvlardan bir uzuvdur. **الضَّبْن**: koltuk altı ile böğür arasıdır. **أَضطبنته** denir: onu benim **ضِبْن**’ime koydum. Ve **الضبْنَة**([14]): adamın ehli; onu **يضطبِنها**. Ve bir topluluk der ki: **المضبون** sakattır; o, bence **الميم**’in kalbinden (yer değiştirmesinden)dir. **مكان ضَبْنٌ**: dar. Ve bu kelime birinci babdandır.

( **ضبأ** ) **الضاد** ve **الباء** ve **الهمزة** tek bir sahih asıldır; o, gizlenmeye ve ona benzeyene, sükût ve benzerine yakındır. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضْبأَ** adam bir şey üzerine **إِضْباءً**; onun üzerinde sustuğu zaman; o, onun üzerinde **مُضْبِئٌ**’dir. Ve bir musibet üzerine **أَضْبَأَ** etmiştir. Ve **ضَبَأْت**: gizlendim. Ve bu hususta denir ki: o ancak hemzesiz **أَضْبَى**’dır; birincisi daha iyidir.
Ebû Saîd dedi ki: **ضبأ** **يضبَأُ** **ضَبْأً**; yere yapıştığı zaman. Ve **المَضْبَأ**: içinde **يُضْبَأ** olunan şeydir; yani gizlenilir. Kümeyt dedi ki:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
Ve bunun için adama **ضابئاً** adı verildi. Ve **ضَبَأْتُ إليه** denir: yani sığındım([16]). Ve **الضابِئ**: küldür([17]); ona bu ad verildi; çünkü o **يَضْبَأُ** eder; sanki o gizlenir.
Ve hemzeyi yumuşattığın zaman mânâ değişir; ateşin sıfatlarından olur. Denir: **ضَبَتْه النَّار**; onu kızarttığı zaman; **تَضْبُوه** **ضَبْوا**. Ve **المَضْباة**: **خُبز المَلَّة**’dir([18]). Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------ـ
([1]) Ru’be b. el-Accâc’ındır. Ondan önce divanında 106 ve Lisân (**ضبح**):
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) Cemhere’de (1: 244): “**ضبدت الرَّجل تضبيداً**: onu öfkelendirecek şeyle andım”. Bunun benzeri Kâmûs’ta. Lisân’da: “**ضبدته**” **الباء**’ı hafifletilmiş.
([3]) Asılda: “**الكب**”; doğrusu Lisân’dadır.
([4]) Beyit Ubeyd b. el-Ebras’ındır; meşhur bâiyyesindendir; divanına 9 ve Tebrîzî’nin Muallakât şerhine 310 bak.
([5]) Sa‘de b. Cüeyye el-Hüzelî’nindir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn: (1: 185) ve Lisân (**ضبر**). Sadrı:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) Ma‘n b. Evs el-Müzenî’nindir; Lisân (**ضبط**). **غذا** kelimesi asıldan düşmüştür.
([7]) **الأمدر**: bedeninde dışkısından parıltı olan. Ve denir: onda bir renk.
([8]) Abbâs b. Mirdâs’ındır; Lisân (**ضبع**)’da olduğu gibi. Nahivcilerin, **أن**’dan sonra “**كان**”ın hazfi ve onun yerine “**ما**” ile telâfi edilmesine dair şahitlerindendir.
([9]) Dîvân Ru’be 177 ve Lisân (**ضبع**).
([10]) Asılda: “**وفي أعضادها**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) O, Amr b. Şe’s’tir; Lisân (**ضبع**) ve Hazâne (3: 599)’da olduğu gibi.
([12]) Sadrı:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) Tekmile Mücmel’dendir.
([14]) **الضاد**’ın teslîsiyle; ve **كفرحة** gibi; Kâmûs’ta olduğu üzere.
([15]) Mücmel’de yalnız “**سطة المضبأين**” iki kelimesiyle istişhâd edilmiştir.
([16]) Asılda “**الجأت**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([17]) Asılda: “**الرماة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) Lisân’da: “Yemen ehlinin bazısı **خبزة الملة**’yi bundan **مضباة** diye adlandırır; İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak mekânın adıyla adlandırılır.”

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ب ط
ضبط الشيءَ‏:‏ لزمه لزوماً شديداً ‏"‏ وهو أضبط من الأعمى ‏"‏ ‏"‏ وأضبط من نملة ‏"‏ وأخذه فتأبطه ثم تضبطه‏.‏
وتضبط الذراع الشاقول حتى يمد الحبل‏.‏
وكان عمر رضي الله تعالى عه‏:‏ أضبط وهو الأعسر اليسر‏.‏
قال الكميت‏:‏ هو الأضبط الهواس فينا شجاعة وفيمن يعاديه الهجف المثقل وقال معن بن أوس‏:‏ عذافرة ضبطاء تخدي كأنها فنيق غداً يحمي السوام السوارحا ومن المجاز‏:‏ هو ضابط للأمور‏.‏
وفلان لا يضبط عمله‏:‏ لا يقوم بما فوض إليه ولا يضبط قراءته‏:‏ لا يحسنها‏.‏
وبلد مضبوط مطراً‏:‏ معموم بالمطر‏.‏

##### Türkçe

ض ب ط
**ضبط الشيءَ**: Ona şiddetli bir yapışma ile yapıştı; “ve o, körden daha **أضبط**tır”; “ve bir karıncadan daha **أضبط**tır”; ve onu aldı, koltuğunun altına aldı, sonra onu **تضبطه** etti.

Ve **تضبط** dikey kolu, ta ki ip uzatılıncaya kadar.

Ve Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun): **أضبط** idi; ve o, solak olan sağdır.

Kumeyt dedi: O, bizde cesaretçe **الأضبط** **الهواس**tır; ve ona düşman olanlarda, ağırlaştırılmış **الهجف**tir. Ve Ma‘n b. Evs dedi: **عذافرة ضبطاء** yürür; sanki o, yarın bir **فنيق**tir; otlayanları, otlağa gidenleri korur.

Ve mecazdan: O, işlerin **ضابط**ıdır.

Ve falan, işini **لا يضبط**: Kendisine havale edilene kalkışmaz; ve kıraatini **ولا يضبط**: Onu güzel yapmaz.

Ve yağmurca **مضبوط** bir belde: Yağmur ile kaplanmış.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّبْطُ: لزوم الشيء وحَبْسُه، ضَبَطَ عليه وضَبَطَه يَضْبُط (*
قوله «يضبط» شكل في الأصل في غير موضع بضم الباء، وهو مقتضى اطلاق المجد وضبط هامش نسخة من النهاية يوثق بها، لكن الذي في المصباح والمختار أَنه من باب ضرب.) ضَبْطاً وضَباطةً، وقال الليث: الضّبْطُ لزومُ شيء لا يفارقه في كل شيء، وضَبْطُ الشيء حِفْظُه بالحزم، والرجل ضابِطٌ أَي حازِمٌ. ورجل ضابِطٌ وضَبَنْطى: قويٌّ شديدٌ، وفي التهذيب: شديد البطش والقُوَّةِ والجسم. ورجل أَضْبَطُ: يعمل بيديه جميعاً. وأَسَدٌ أَضْبَطُ: يعمل بيَساره كعمله بيمينه؛ قالت مُؤَبِّنةُ رَوْحِ بن زنباع في نَوْحِها: أَسَدٌ أَضْبَطُ يَمْشِي
بين قَصْباءٍ وغِيلِ
والأُنثى ضَبْطاء، يكون صِفة للمرأَة واللَّبُؤة؛ قال الجُمَيْحُ الأَسَدِي:
أَمّا إِذا أَحْرَدَتْ حَرْدَى فمُجْرِيةٌ
ضَبْطاء، تَسْكُنُ غِيلاً غيرَ مَقروبِ
وشبّه المرأَة باللبؤة الضبْطاء نَزَقاً وخِفّة وليس له فِعل. وفي الحديث: أَنه سئل عن الأَضْبطِ؛ قال أَبو عبيد: هو الذي يعمل بيديه جميعاً، يعمل بيساره كما يعمل بيمينه، وكذلك كل عامل يعمل بيديه جميعاً؛ وقال مَعْن بن أَوْس يصف ناقة:
عُذافِرة ضَبْطاء تَخْدِي، كأَنها
فَنِيقٌ، غَدا يَحْمي السَّوامَ السَّوارِحا
وهو الذي يقال له أَعْسَرُ يَسَرٌ. ويقال منه: ضَبِطَ الرجل، بالكسر، يَضْبَطُ، وضَبَطَه وجَع: أَخَذه. وتَضَبَّطَ الرجلَ: أَخذه على حَبْسٍ وقَهْر. وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه: سافَر ناسٌ من الأَنصار فأَرْمَلوا فمَرُّوا بحَيٍّ من العرب فسأَلوهم القِرى فلم يَقْرُوهم، وسأَلوهم الشِّراء فلم يَبيعُوهم، فتَضَبَّطوهم فأَصابوا منهم. وتضَبَّطَ الضأْنُ أَي أَسرَع في المرْعى وقَوِيَ. وتضَبَّطَتِ الضأْنُ: نالت شيئاً من الكَلإِ. تقول العرب: إِذا تضَبَّطَتِ الضأْنُ شَبعت الإِبلُ، قال: وذلك أَن الضأْن يقال لها الإِبل الصغرى لأَنها أَكثر أَكلاً من المِعْزى، والمِعْزى أَلْطَفُ أَحْناكاً وأَحسن إِراغة وأَزْهَدُ زُهْداً منها، فإِذا شبعت الضأْنُ فقد أَحْيا الناسُ لِكثرة العُشب، ومعنى قوله تضَبَّطَتْ قَوِيَت وسَمِنت.
وضُبِطَتِ الأَرضُ: مُطرت؛ عن ابن الأَعرابي.
والضَّبَنْطَى: القَوي، والنون والياء زائدتان للإلحاق بسَفَرْجَل. وفي الحديث: يأْتي على الناس زمانٌ وإِنَّ البعِيرَ الضابِطَ والمَزادَتَيْنِ أَحبُّ إِلى الرجل مما يَمْلِكُ؛ الضابِطُ: القويّ على عمَلِه. ويقال: فلان لا يَضْبُطُ عمَله إِذا عجَز عن وِلايةِ ما وَلِيَه. ورجل ضابِطٌ: قويّ على عمَلِه.
ولعبةٌ للأَعراب تسمّى الضَّبْطةَ والمَسَّةَ، وهي الطَّرِيدةُ. والأَضْبطُ: اسم رجل.

##### Türkçe

**الضَّبْطُ**: bir şeye yapışıp kalma ve onu hapsetme; **ضَبَطَ عليه** ve **ضَبَطَه** **يَضْبُطُ**.

(* Onun “**يضبط**” sözü: aslında aslın içinde bazı yerlerde **الباء**’nın dammesiyle şekillendirilmiştir; bu, Mecd’in mutlak kullanışının gereğidir; ve **النهاية**’nin güvenilir bir nüsha kenarına da böyle ضبط edilmiştir; fakat **المصباح** ve **المختار**’da olan, onun **ضرب** bâbından olduğudur.) **ضَبْطاً** ve **ضَباطةً**. Leys dedi: **الضّبْطُ**, her şeyde ondan ayrılmadığı bir şeye yapışıp kalmadır; ve bir şeyin **ضَبْطُ**’u, onu sıkılık ile muhafaza etmektir; ve adam **ضابِطٌ**’tır, yani azimli/sıkı tutan.

Ve adam **ضابِطٌ** ve **ضَبَنْطى**: kuvvetli, şiddetli. Ve **التهذيب**’de: şiddetli yakalama/çarpma, kuvvet ve beden (bakımından).

Ve adam **أَضْبَطُ**: iki eliyle birden iş yapar. Ve aslan **أَضْبَطُ**: soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; Rûh b. Zunbâ‘ın mersiyesinde ağıt yakan kadın dedi ki:

أَسَدٌ أَضْبَطُ يَمْشِي
بين قَصْباءٍ وغِيلِ

Dişisi **ضَبْطاء**’dır; kadın ve dişi aslan için sıfat olur; Cümeyh el-Esedî dedi:

أَمّا إِذا أَحْرَدَتْ حَرْدَى فمُجْرِيةٌ
ضَبْطاء، تَسْكُنُ غِيلاً غيرَ مَقروبِ

Ve kadını, ataklık ve hafiflik bakımından **اللبؤة الضبْطاء**’ya benzetti; bunun fiili yoktur.

Hadiste: kendisine **الأَضْبطِ** hakkında soruldu; dedi. Ebû Ubeyd: o, iki eliyle birden iş yapan kimsedir; soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; iki eliyle birden iş yapan her işçi de böyledir. Ve Ma‘n b. Evs bir dişi deveyi vasfederek dedi:

عُذافِرة ضَبْطاء تَخْدِي، كأَنها
فَنِيقٌ، غَدا يَحْمي السَّوامَ السَّوارِحا

Ve o, kendisine **أَعْسَرُ يَسَرٌ** denilen kimsedir.

Ve ondan denir: adam **ضَبِطَ** (kesre ile), **يَضْبَطُ**; ve **ضَبَطَه** ve **جَع**: onu aldı/yakaladı. Ve **تَضَبَّطَ الرجلَ**: onu hapis ve kahır üzere aldı/yakaladı.

Enes’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Ensardan birtakım kimseler yolculuk etti de azıksız kaldılar; Araplardan bir kabileye uğradılar; onlardan ikram istediler, onlara ikram etmediler; satın alma istediler, onlara satmadılar; bunun üzerine onları **تَضَبَّطوهم** da onlardan (bir şeyler) elde ettiler.

Ve **تضَبَّطَ الضأْنُ**: otlakta süratli oldu ve kuvvetlendi. Ve **تضَبَّطَتِ الضأْنُ**: ottan bir şey elde etti. Araplar der ki: koyunlar **تضَبَّطَتِ** olunca develer doydu. Dedi ki: bu, koyunlara “küçük develer” denmesindendir; çünkü onlar **المِعْزى**’dan daha çok yer; ve **المِعْزى** daha ince çenelidir, daha güzel geviş getirir ve ondan daha çok zühd sahibidir; koyunlar doyunca, otun çokluğundan insanlar dirilmiş olur. “**تضَبَّطَتْ**” sözünün manası: kuvvetlendi ve semirdi.

Ve **ضُبِطَتِ الأَرضُ**: yağmur aldı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **الضَّبَنْطَى**: kuvvetli (kimse). Ve **النون** ile **الياء** ilhak için ziyadedir; **سَفَرْجَل**’e ilhak içindir.

Hadiste: insanların üzerine bir zaman gelir ki, **البعِيرَ الضابِطَ** ve iki **المَزادَتَيْنِ**, adama sahip olduğundan daha sevgili olur; **الضابِطُ**: işine kuvvetli olan.

Ve denir: falan kimse işini **لا يَضْبُطُ**; yani üzerine aldığı şeyin idaresinden aciz kalınca. Ve adam **ضابِطٌ**: işine kuvvetli.

Ve bedevîlerin **الضَّبْطةَ** ve **المَسَّةَ** diye adlandırdıkları bir oyun vardır; o, **الطَّرِيدةُ**’dir.

Ve **الأَضْبطُ**: bir adam adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ب ط * * ضَبَطَ * الشيء حفظه بالحزم وبابه ضرب ورجل * ضَابِطٌ * أي حازم

##### Türkçe

* ض ب ط * * **ضَبَطَ** * şeyi, sıkılık ile muhafaza etti; babı **ضرب**’dır. Ve adam: * **ضَابِطٌ** * yani: azimli.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضبطه يضبطه ضبطا وضباطة، بالفتح: حفظه بالحزم، فهو ضابط، أي حازم. وقال الليث: ضبط الشيء: لزومه لا يفارقه، يقال ذلك في كل شيء. وضبط الشيء: حفظه بالحزم. وقال ابن دريد: ضبط الرجل الشيء يضبطه ضبطا، إذا أخذه أخذا شديدا، ورجل ضابط وضبنطى. وقال غيره: جمل ضابط وضبنطى أيضا كلاهما أي قوي شديد البطش والقوة والجسم، وقال أسامة الهذلي:
  وما أنا والسير في متلف                      يبرح بالذكر الضابـط ورجل أضبط: يعمل بيديه جميعا، قال ابن دريد: ولا أعلم له فعلا يتصرف منه، وفي الصحاح: يعمل بكلتا يديه، تقول منه: ضبط الرجل، بالكسر، يضبط، وهي ضبطاء، وفي الحديث:  سئل النبي صلى الله عليه وسلم عن الأضبط فقال: الذي يعمل بيساره كما يعمل بيمينه  وكذلك كل عامل يعمل بيديه جميعا، نقله أبو عبيد، وهو الذي يقال له: أعسر يسر. وكان عمر - رضي الله عنه - أضبط، نقله ابن دريد. ويقال: تأبطه ثم تضبطه، أي أخذه على حبس وقهر، ومنه حديث أنس رضي الله عنه: سافر ناس من الأنصار، فأرملوا، فمروا بحي من العرب، فسألوهم القرى فلم يقروهم، وسألوهم الشراء فلم يبيعوهم، فأصابوا منهم وتضبطوا.وتضبطت الضأن: نالت شيئا من الكلإ، تقول العرب: إذا تضبطت الضأن شبعت الإبل، قال ابن الأعرابي: وذلك أن الضأن يقال لها: الإبل الصغرى؛ لأنها أكثر أكلا من المعزى، والمعزى ألطف أحناكا، وأحسن إراغة، وأزهد زهدا منها، فإذا شبعت الضأن فقد أحيا الناس؛ لكثرة العشب. أو معنى تضبطت، أي أسرعت في المرعى وقويت وسمنت. وفي المثل: هو أضبط من ذرة، وذلك لأنها تجر ما هو على أضعافها، وربما سقطا من مكان شاهق مرتفع فلا ترسله. ويقال: أضبط من عائشة بن عثم من بني عبشمس بن سعد وذلك أنه سقى إبله يوما وقد أنزل أخاه في الركية للميح فازدحمت الإبل فهوت بكرة منها على البئر، فأخذ بذنبها، وصاح به أخوه: يا أخي الموت، قال ذلك إلى ذنب البكرة، يريد أنه إن انقطع ذنبها وقعت. ثم أجتذبها فأخرجها. قال الصاغاني: هذه رواية حمزة وأبي الندى، وقال المنذري: هو عابسة، من العبوس. ولم يذكر عائشة بن عثم ابن الكلبي في جمهرة نسب عبشمس بن سعد بن زيد مناة بن تميم. قلت: وراجعت في أنساب أبي عبيد فلم يذكره في بني عبشمس أيضا. ومن المجاز: ضبطت الأرض، بالضم، إذا مطرت، عن ابن الأعرابي. وفي الأساس: بلد مضبوط مطرا، أي معموم بالمطر. وفي العباب: أرض مضبوطة: عمها المطر. والأضبط: الأسد يعمل بيساره كعمله بيمينه، قالت مؤبنة روح ابن زنباع في نوحها. وفي العباب: قال الأصمعي: أخبرني من حضر جنازة روح بن حاتم وباكية تقول:
  أسد أضبط يمـشـي                      بين طرفاء وغـيل
  لبسه من نسـج داوو                      د كضحضاح المسيل وقال الكميت:
  هو الأضبط الهواس فينا شجاعة                      وفيمن يعاديه الهجف المثقـل

  وقيل: إنما وصف الأسد بذلك لأنه يأخذ الفريسة أخذا شديدا، ويضبطها فلا تكاد تفلت منه، كالضابط، وصف به لما تقدم. والأضبط بن قريع بن عوف بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم: شاعر، معروف مشهور. وبنو تميم يزعمون أنه أول من رأس فيهم. قلت: وهو أخو جعفر أنف الناقة. والأضبط بن كلاب بن ربيعة، واسم الأضبط كعب. وبنو الأضبط: بطن من بني كلا، هو هذا الأضبط الذي ذكره. وربيعة بن الأضبط الأشجعي كان من الأشداء على الأسراء، قال ابن هرمة يصف الوتد:
  هزم الولائد رأسه فكـأنـمـا                      يشكو إسار ربيعة بن الأضبط والضبطة: لعبة لهم، وهي المسة أيضا، والطريدة. ومما يستدرك عليه: الضبط: حبس الشيء وقد ضبط عليه. وضبط الرجل، كفرح، عن الجوهري. ولبؤة ضبطاء، وناقة ضبطاء، ومن الأول قول الجميح الأسدي:
  أما إذا حردت حردي فمجـرية                      ضبطاء تمنع غيلا غير مقروب أنشد الجوهري هكذا، وشبه المرأة باللبؤة الضبطاء نزقا وخفة. ومن الثاني قول معن بن أوس يصف ناقة:
  عذافرة ضبطاء تخدي كـأنـهـا                      فنيق غدا يحمي السوام السوارحا وضبطه وجع: أخذه، وهو مجاز. وبعير ضابط: قوي على العمل، وكذلك رجل ضابط للأمور، وهو مجاز. وفلان لا يضبط عمله، أي لا يقوم بما فوض إليه، وهو مجاز. وهو لا يضبط قراءته، أي لا يحسنها، وهو مجاز. وكذلك: كتاب مضبوط، إذا أصلح خلله. والضابطة: الماسكة. والقاعدة، جمعه ضوابط. ورجل ضابط للأمور: كثير الحفظ لها. ومن أمثالهم:  هو أضبط من الأعمى  .

##### Türkçe

**ضبطه** **يضبطه** **ضبطا** ve **ضباطة**; fetih ile: onu sıkılık ile muhafaza etti; o hâlde o **ضابط**tır; yani azimli. **الليث** dedi: **ضبط** şey: ona yapışmasıdır, ondan ayrılmaz; bu her şeyde söylenir. Ve **ضبط** şey: onu sıkılık ile muhafaza etti. **ابن دريد** dedi: adam **ضبط** etti şeyi, **يضبطه** **ضبطا**; onu şiddetli bir alış ile aldığı zaman. Ve adam **ضابط** ve **ضبنطى**. Başkası dedi: deve **ضابط** ve **ضبنطى** da; ikisi de, yani güçlü, şiddetli yakalayıcı ve kuvvet ve beden (sahibi). **أسامة الهذلي** dedi:
  Ve ben değilim ve yürüyüş (değilim) bir helâk edicide                      zikr ile şiddetli olan **الضابـط**ı (kişiyi) yıpratır

Ve adam **أضبط**: iki eliyle bütünüyle iş yapar. **ابن دريد** dedi: ondan tasarruf eden bir fiil bilmiyorum. Ve **الصحاح**’ta: iki eliyle iş yapar; ondan dersin: adam **ضبط** etti, kesre ile, **يضبط**; ve o **ضبطاء**dır. Ve hadiste:  Peygamber’e صلى الله عليه وسلم **الأضبط** hakkında soruldu da dedi: “Soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapan.”  Ve yine iki eliyle bütünüyle iş yapan her işçi; onu **أبو عبيد** nakletti. Ve o, kendisine denilen kimsedir: **أعسر يسر**. Ve **عمر** - رضي الله عنه - **أضبط** idi; onu **ابن دريد** nakletti. Ve denir: **تأبطه** sonra **تضبطه**; yani onu hapsetme ve kahretme üzere aldı. Ondandır **أنس** رضي الله عنه hadisi: Ensardan birtakım kimseler yolculuk etti, yiyeceksiz kaldılar; Araplardan bir mahalleye uğradılar; onlardan misafir ağırlamayı istediler de onları ağırlamadılar; onlardan satın almayı istediler de onlara satmadılar; derken onlardan (bir şey) elde ettiler ve **تضبطوا**. Ve **تضبطت** koyun: otlaktan bir şey elde etti. Araplar der: “Eğer **تضبطت** koyun, develer doydu.” **ابن الأعرابي** dedi: bu, koyuna denilmesindendir: **الإبل الصغرى**; çünkü o, keçiden daha çok yiyicidir; keçi ise daha ince çenelidir, daha güzel geviş getiricidir ve ondan daha zâhiddir; öyle ki koyun doyduğu zaman insanlar dirilmiş olur; otun çokluğundan. Yahut **تضبطت**’in manası: yani otlakta süratlendi ve kuvvetlendi ve semirdi. Ve meselde: “O, bir **ذرة**’den daha **أضبط**tır”; ve bu, çünkü o, kendisinin kat katı olanı çeker; ve belki ikisi yüksek, yüce bir yerden düşer de onu salıvermez. Ve denir: “**عائشة بن عثم**’den, **بني عبشمس بن سعد**’dan daha **أضبط**”; ve bu, çünkü o, bir gün develerini suladı; kardeşini su çekmek için kuyuda indirmişti; derken develer sıkıştı; onlardan birinin makarası kuyuya doğru yuvarlandı; o da kuyunun makarasının kuyruğundan tuttu; kardeşi ona bağırdı: “Ey kardeşim, ölüm!”; bunu, makaranın kuyruğuna (dair) söyledi; yani eğer onun kuyruğu koparsa düşer. Sonra onu çekip çıkardı. **الصاغاني** dedi: bu, **حمزة** ve **أبي الندى** rivayetidir. **المنذري** dedi: o, **عابسة**’dir; **العبوس**’tan. **ابن الكلبي** onu, **جمهرة نسب عبشمس بن سعد بن زيد مناة بن تميم**’de **عائشة بن عثم** olarak zikretmedi. Dedim: **أبي عبيد**’in ensabında da müracaat ettim; onu **بني عبشمس** içinde de zikretmedi. Ve mecazdandır: **ضبطت** yer, damme ile, yağmur yağdığı zaman; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الأساس**’ta: “Yağmurca **مضبوط** belde”; yani yağmur ile kuşatılmış. Ve **العباب**’da: **أرض مضبوطة**: yağmur onu kapladı. Ve **الأضبط**: aslan; soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; **روح ابن زنباع**’ın mersiyesinde, onun için söyleyen kadın dedi. Ve **العباب**’da: **الأصمعي** dedi: bana, **روح بن حاتم**’in cenazesine hazır bulunan kimse haber verdi; ve bir ağlayıcı kadın diyordu:
  **أسد أضبط** yürür                      **طرفاء** ve **غـيل** arasında
  Onu giydirdi **نسـج داوو**                      d’un dokumasından; selin sığlığı gibi

Ve **الكميت** dedi:
  O, bizde cesarette **الأضبط الهواس**tır                      ve ona düşman olanlarda ağırlaştırılmış zayıf

Ve denildi: ancak aslanı bununla vasfetti; çünkü o, avı şiddetli bir alış ile alır ve onu **يضبط** eder; neredeyse ondan kaçıp kurtulmaz; **الضابط** gibi; kendisiyle vasfedildi, geçen şey sebebiyle. Ve **الأضبط بن قريع بن عوف بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم**: şair; bilinen, meşhur. Ve **بنو تميم** iddia ederler ki o, içlerinde ilk reis olan kimsedir. Dedim: ve o, **جعفر أنف الناقة**’nın kardeşidir. Ve **الأضبط بن كلاب بن ربيعة**; ve **الأضبط**’ın adı **كعب**tır. Ve **بنو الأضبط**: **بني كلا**’dan bir batın; o, zikrettiği bu **الأضبط**tır. Ve **ربيعة بن الأضبط الأشجعي**, esirler üzerine şiddetlilerden idi. **ابن هرمة** kazığı vasfederek dedi:
  Cariyeler onun başını kırdı; sanki o                      **ربيعة بن الأضبط**’ın bağını şikâyet eder

Ve **الضبطة**: onlara ait bir oyundur; o, **المسة** de, ve **الطريدة**. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الضبط**: şeyin hapsedilmesi; ve onun üzerine **ضبط** edilmiştir. Ve adam **ضبط** etti, **كفرح** gibi; **الجوهري**’den. Ve **لبؤة ضبطاء** ve **ناقة ضبطاء**. Ve birincidendir **الجميح الأسدي**’nin sözü:
  Ama benim hırçınlığım gibi hırçınlaştığı zaman, o, elbette koşucudur                      **ضبطاء**; yakın olmayan bir **غيل**i men eder

**الجوهري** bunu böyle inşad etti; ve kadını, ataklık ve hafiflik bakımından **اللبؤة الضبطاء**’ya benzetti. Ve ikincidendir **معن بن أوس**’un, bir deveyi vasfederek sözü:
  **عذافرة ضبطاء**; sanki o, ağır ağır yürür                      sabahleyin, otlayan sürüleri koruyan bir erkek deve

Ve **ضبطه** ağrı: onu yakaladı; ve o, mecazdır. Ve **بعير ضابط**: işe karşı güçlü; ve yine işler için **رجل ضابط**; ve o, mecazdır. Ve falan kimse işini **لا يضبط**; yani kendisine havale edilene kalkışmaz; ve o, mecazdır. Ve o, kıraatini **لا يضبط**; yani onu güzel yapmaz; ve o, mecazdır. Ve yine: **كتاب مضبوط**; bozukluğunu düzelttiği zaman. Ve **الضابطة**: tutan (şey). Ve kaide; çoğulu **ضوابط**. Ve işler için **رجل ضابط**: onları çok muhafaza eden. Ve onların mesellerindendir:  “O, **الأعمى**’dan daha **أضبط**tır.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَبَطَهُ
1 ضَبَطَهُ ذ , (Lth, IDrd, S, Msb, K,) aor. ضَبِطَ , (Msb, MS, PS,) or ضَبُطَ , (TA, TK,) inf. n. ضَبْطٌ (IDrd, Msb, K) and ضَبَاطَةٌ, (K,) He kept it, preserved it, guarded it, maintained it, or took care of it, (Lth, S, Msb, K,) namely, a thing, (Lth, S,) with prudence, precaution, or good judgment, (Lth, S, K,) or effectually: (Msb:) and hence, (assumed tropical:) he managed its affairs (namely, the affairs of a country &c.,) thoroughly, soundly, not imperfectly: (Msb:) [he managed it; namely, an affair, and his soul or self, his disposition or temper, &c.:] he kept to it inseparably, or constantly; namely, anything: (Lth:) he took it, or held it, or retained it, strongly, vehemently, or firmly: (IDrd:) and ضَبَطَ عَلَيْهِ [has this last signification, likewise; or signifies simply he detained it, or withheld it, or restrained it, or the like;] i. q. حَبَسَهُ, namely a thing. (TA.) ― -b2- فُلَانٌ لَا يَضْبُطُ عَمَلَهُ [or لا يَضْبِطُهُ] (tropical:) Such a one does not, or will not, act vigorously in his work, or employment, which is committed to him; syn. لَا يَقُومُ بِهِ. (TA.) And ضَبَطَ أَمْرَهُ [He managed his affair thoroughly, or well]. (A in art. بد, &c.) [And ضَبَطَ alone, He (a camel) was strong to work or labour: and he (a man and a camel) was strong, or powerful. (See the act. part. n.)] ― -b3- هُوَ لَا يَضْبُطُ قِرَآءَتَهُ [or لا يَضْبِطُهَا] (tropical:) He does not, or will not, perform well [or accurately] his reading, or reciting. (TA.) ― -b4- [ضَبَطَ لَفْظًا, or كَلِمَةً, (assumed tropical:) He fixed the pronunciation of a word; by adding the syllabical signs, which mode is termed ضَبْطٌ بِالشَّكْلِ, and بِالحَرَكَاتِ, and بِالقَلَمِ; or by stating it to be similar in form, or measure, to another word which is too well known to admit of doubt, which mode is termed ضَبْطٌ بِمِثَالٍ; or by adding the measure, which mode is termed ضَبْطٌ بِوَزْنٍ.] ― -b5- ضَبَطَ also signifies (assumed tropical:) He registered, or recorded, [a name, or] a matter of science, [or any other thing,] in a book or the like; syn. قَيَّدَ; (L in art. قيد;) i. q. أَحْصَى; (Jel in xxxvi. 11, and Bd and Jel in lxxviii. 29;) and كَتَبَ. (Bd in lxxviii. 29.) ― -b6- ضَبَطَهُ وَجَعٌ (tropical:) A pain seized him. (TA.) ― -b7- ضُبِطَتِ الأَرْضُ (tropical:) The land was rained upon. (IAar, K, TA.) [See also مَضْبُوطٌ.] -A2- ضَبِطَ, aor. ضَبَطَ , (S, Msb,) inf. n. ضَبَطٌ, (Msb,) He was, or became, ambidextrous; he worked with each of his hands. (S, Msb.) IDrd knew not this verb. (TA.)

تضبّطهُ
5 تضبّطهُ ذ He took it with detention and force. (K, TA.) ― -b2- تضبّطت الضَّأْنُ The sheep obtained somewhat of herbage: or hastened, or were quick, in pasturing, and became strong (K, TA) and fat. (TA.) The Arabs say, اـِذَا تَضَبِّطَتِ الضَّأْنُ شَبِعَتِ الاـِبِلُ [When the sheep obtain somewhat of herbage, or hasten, &c., the camels become satiated with food]: for the former are called the smaller camels, because they eat more than goats; and when the former become satiated with food, men [and camels] live [in plenty], by reason of the abundance of the herbage. (IAar.)

ضَبْطٌ
ضَبْطٌ ذ inf. n. of 1. ― -b2- [It is often used as signifying (assumed tropical:) Exactness; correctness; honesty; and faithfulness: and particularly in an author or a relater.]

الضَّبْطَةُ
الضَّبْطَةُ ذ A certain game of the Arabs; (K, TA;) also called المَسَّةُ and الطَّرِيدَةُ. (TA. [See the last of these words.])

رَجُلٌ ضَبَّاطٌ لِلْأُمُورِ
رَجُلٌ ضَبَّاطٌ لِلْأُمُورِ ذ (assumed tropical:) A man having much care, prudence, or precaution, [or good judgment,] with respect to [the management of] affairs; (TA;) [a man who manages affairs with much care, &c.]

ضَبَنْطًى
ضَبَنْطًى ذ : see the next paragraph.

ضَابِطٌ
ضَابِطٌ ذ [Keeping, preserving, guarding, maintaining, or taking care of, a thing, with prudence, precaution, or good judgment, or effectually: (see 1:) and hence,] (assumed tropical:) one who manages his affairs with prudence, precaution, or good judgment; or soundly, taking the sure course therein, and exercising caution, or care, that they may not become beyond his power of management: (S, TA:) [keeping to anything inseparably, or constantly: (see, again, 1:)] taking, holding, or retaining, a thing strongly, vehemently, or firmly; applied to a man; as also ↓ ضَبَنْطًى: (IDrd:) or the latter of these, (S,) which is like حَبَنْطًُى, (K, [in some copies of the K erroneously written without tenween,]) the ن being augmentative, to render the word quasi-coordinate to سَفَرْجَلٌ; (S;) or both; applied to a man and to a camel; (K;) strong, or powerful: (S, K:) or [a man] great in might, or valour, and power, and body: (T, TA:) and the former, a camel strong to work or labour: and in like manner, applied to a man, ضَابِطُ الأُمُورِ (tropical:) the strong [and resolute or firm-minded] in the performance or management of affairs. (TA.) See also أَضْبَطُ. ― -b2- [It often signifies (assumed tropical:) Exact; correct; or accurate; (like مُحَقِّقٌ, with which it is said to be syn. in Har p. 254;) and honest; and faithful: and particularly as applied to an author or a relater.] -A2- As a conventional term, ضَابِطٌ, (Msb in art. قعد,) or ↓ ضَابِطَةٌ, pl. ضَوَابِطُ, (TA,) is syn. with قَاعِدَةٌ, (Msb, TA,) signifying (assumed tropical:) A universal, or general, rule, or canon: (Msb:) or a ضابط is one that comprises subdivisions of one class only; whereas a قاعدة comprises [sometimes] subdivisions of various classes. (Kull, p. 290.)

ضَابِطَةٌ
ضَابِطَةٌ ذ A place in land, or in the ground, to which the rain-water flows, and which retains it; syn. مَسَّاكَةٌ. (TA.) -A2- See also ضَابِطٌ, last sentence.

أَضْبَطُ
أَضْبَطُ ذ [More, and most, strong, or firm, of hold]. It is said in a prov., أَضْبَطُ مِنْ ذَرَّةٍ [More strong, or firm, of hold than a little ant]: because it drags along a thing several times larger than itself, and sometimes both fall from a high place, and the ant does not let go the thing. (K.) And أَضْبَطُ مِنْ عَائِشَةَ بْنِ عَثْمٍ; (K;) so accord. to Hamzeh and Abu-n-Nedà; but accord. to ElMundhiree, عَابِسَة; (Sgh;) [More strong, or firm, of hold than 'Áïsheh the son of 'Athm; or than 'Ábiseh;] because he laid hold of the tail of a young she-camel, and pulled her by it out of a well into which she had fallen. (K.) And أَضْبَطُ مِنَ الأَعْمَى [More strong, or firm, of hold than the blind]. (TA.) ― -b2- Ambidextrous; who works with each of his hands; (S, Mgh, Msb;) i. q. أَعْسَرُ يَسَرٌ; (Mgh, Msb;) who works with his left hand like as he works with his right; an explanation given by the Prophet; as also that next following; (AO, TA;) who works with both his hands: (AO, K:) fem. ضَبْطَآءُ. (S.) ― -b3- الأَضْبَطُ The lion; (K;) who makes use of his left paw like as he makes use of his right; but some say that he is so called because he seizes his prey vehemently, and it hardly, or never, escapes from him; (TA;) as also ↓ الضّابِطُ. (K.) ضَبْطَآءُ is also applied as an epithet to a lioness; and to a she-camel. (TA.)

مَضْبُوطٌ
مَضْبُوطٌ ذ [pass. part. n. of ضَبَطَ in all its senses. ― -b2- In the present day often used as signifying Well-regulated; exact; correct; honest; and faithful.] Applied to a book, or writing, (tropical:) Having its defects, faults, or imperfections, rectified. (TA.) [Applied to a word, (assumed tropical:) Having its pronunciation fixed, by any of the means described above in one of the explanations of the verb.] ― -b3- بَلَدٌ مَضْبُوطٌ بِالمَطَرِ (tropical:) A country covered by the rain: so in the A: in the O, أَرْضٌ مَضْبُوطَةٌ (tropical:) land rained upon in common, or throughout its whole extent. (TA.) [See also 1, near the end of the paragraph.]

##### Türkçe

**ضَبَطَهُ**
1 **ضَبَطَهُ** ذ , (Lth, IDrd, S, Msb, K,) muzâri‘i **ضَبِطَ**, (Msb, MS, PS,) yahut **ضَبُطَ**, (TA, TK,) mastarı **ضَبْطٌ** (IDrd, Msb, K) ve **ضَبَاطَةٌ**, (K,) O onu muhafaza etti, korudu, gözetti, sürdürdü yahut ona baktı, (Lth, S, Msb, K,) yani bir şeyi, (Lth, S,) ihtiyat, sakınma yahut iyi hüküm ile, (Lth, S, K,) yahut etkili bir surette: (Msb:) ve bundan dolayı, (mecaz kabul edilerek:) onun işlerini (yani bir ülkenin vb. işlerini) tam olarak, sağlamca, eksik olmayarak idare etti: (Msb:) [onu idare etti; yani bir işi, ve nefsini yahut kendisini, huyunu yahut mizacını, vb.:] ona ayrılmaz biçimde, yahut sürekli olarak bağlı kaldı; yani herhangi bir şeye: (Lth:) onu güçlü, şiddetli yahut sağlam bir şekilde aldı, yahut tuttu, yahut elinde tuttu: (IDrd:) ve **ضَبَطَ عَلَيْهِ** [bu son manaya da sahiptir; yahut basitçe onu alıkoydu, yahut hapsetti, yahut engelledi, yahut benzeri manaya gelir;] **حَبَسَهُ** ile aynı; yani bir şeyi. (TA.) ― -b2- **فُلَانٌ لَا يَضْبُطُ عَمَلَهُ** [yahut **لا يَضْبِطُهُ**] (mecaz:) Böyle biri, kendisine tevdi edilen işinde yahut hizmetinde kuvvetle davranmaz yahut davranmayacaktır; eş anlamlısı **لَا يَقُومُ بِهِ**. (TA.) Ve **ضَبَطَ أَمْرَهُ** [O, işini tam olarak yahut iyi bir şekilde idare etti]. (A, md. **بد** vb.) [Ve **ضَبَطَ** tek başına, O (bir deve) çalışmaya yahut emek vermeye güçlü idi: ve o (bir adam ve bir deve) güçlü yahut kuvvetli idi. (İsm-i fâile bak.)] ― -b3- **هُوَ لَا يَضْبُطُ قِرَآءَتَهُ** [yahut **لا يَضْبِطُهَا**] (mecaz:) O, okumasını yahut tilavetini iyi [yahut doğru] yapmaz yahut yapmayacaktır. (TA.) ― -b4- [**ضَبَطَ لَفْظًا**, yahut **كَلِمَةً**, (mecaz kabul edilerek:) Bir kelimenin telaffuzunu tespit etti; hece işaretlerini ekleyerek ki bu usule **ضَبْطٌ بِالشَّكْلِ**, ve **بِالحَرَكَاتِ**, ve **بِالقَلَمِ** denir; yahut onu, şüpheye yer bırakmayacak derecede iyi bilinen başka bir kelimeye şekil yahut vezin bakımından benzer olduğunu söyleyerek ki bu usule **ضَبْطٌ بِمِثَالٍ** denir; yahut vezni ekleyerek ki bu usule **ضَبْطٌ بِوَزْنٍ** denir.] ― -b5- **ضَبَطَ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) bir kitapta yahut benzerinde [bir ismi, yahut] bir ilim meselesini [yahut başka herhangi bir şeyi] kaydetti yahut yazdı; eş anlamlısı **قَيَّدَ**; (L, md. **قيد**;) **أَحْصَى** ile aynı; (Jel, xxxvi. 11’de, ve Bd ile Jel, lxxviii. 29’da;) ve **كَتَبَ**. (Bd, lxxviii. 29’da.) ― -b6- **ضَبَطَهُ وَجَعٌ** (mecaz:) Bir ağrı onu yakaladı. (TA.) ― -b7- **ضُبِطَتِ الأَرْضُ** (mecaz:) Arazi yağmura tutuldu. (IAar, K, TA.) [Ayrıca **مَضْبُوطٌ**’a bak.] -A2- **ضَبِطَ**, muzâri‘i **ضَبَطَ**, (S, Msb,) mastarı **ضَبَطٌ**, (Msb,) O iki elini de kullanır oldu; her iki eliyle çalıştı. (S, Msb.) IDrd bu fiili bilmedi. (TA.)

**تضبّطهُ**
5 **تضبّطهُ** ذ O onu alıkoyma ve zor kullanma ile aldı. (K, TA.) ― -b2- **تضبّطت الضَّأْنُ** Koyun biraz ot elde etti: yahut otlamada acele etti, yahut çabuk oldu, ve güçlü (K, TA) ve semiz oldu. (TA.) Araplar der ki: **اـِذَا تَضَبِّطَتِ الضَّأْنُ شَبِعَتِ الاـِبِلُ** [Koyun biraz ot elde edince, yahut acele edince, vb., develer doydu]: çünkü birincilere küçük develer denir; zira onlar keçilerden daha çok yerler; ve birinciler doyunca, otun bolluğu sebebiyle insanlar [ve develer] [bolluk içinde] yaşar. (IAar.)

**ضَبْطٌ**
**ضَبْطٌ** ذ 1’in mastarıdır. ― -b2- [Çoğu kez (mecaz kabul edilerek:) Kesinlik; doğruluk; dürüstlük; ve sadakat manasında kullanılır: ve özellikle bir müellifte yahut bir râvide.]

**الضَّبْطَةُ**
**الضَّبْطَةُ** ذ Arapların belli bir oyunu; (K, TA;) ayrıca **المَسَّةُ** ve **الطَّرِيدَةُ** diye de adlandırılır. (TA. [Bu kelimelerin sonuncusuna bak.])

**رَجُلٌ ضَبَّاطٌ لِلْأُمُورِ**
**رَجُلٌ ضَبَّاطٌ لِلْأُمُورِ** ذ (mecaz kabul edilerek:) İşler hakkında [işlerin idaresi hususunda] çokça özen, ihtiyat yahut sakınma [yahut iyi hüküm] sahibi bir adam; (TA;) [işleri çokça özen vb. ile idare eden bir adam.]

**ضَبَنْطًى**
**ضَبَنْطًى** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**ضَابِطٌ**
**ضَابِطٌ** ذ [Bir şeyi ihtiyat, sakınma yahut iyi hüküm ile, yahut etkili bir surette muhafaza eden, koruyan, gözeten, sürdüren yahut ona bakan: (1’e bak:) ve bundan dolayı,] (mecaz kabul edilerek:) işlerini ihtiyat, sakınma yahut iyi hüküm ile idare eden; yahut onda sağlamca, emin yolu tutan, ve onların idaresi gücünün ötesine geçmemesi için sakınma yahut özen gösteren: (S, TA:) [herhangi bir şeye ayrılmaz biçimde yahut sürekli olarak bağlı kalan: (yine 1’e bak:)] bir şeyi güçlü, şiddetli yahut sağlam bir şekilde alan, tutan yahut elinde tutan; bir adama uygulanır; ve ayrıca ↓ **ضَبَنْطًى**: (IDrd:) yahut bu ikincisi, (S,) ki **حَبَنْطًُى** gibidir, (K, [K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla tenvinsiz yazılmıştır,]) **النون** artırmadır; kelimeyi **سَفَرْجَلٌ**’e sözde denk kılmak için; (S;) yahut ikisi de; bir adama ve bir deveye uygulanır; (K;) güçlü yahut kuvvetli: (S, K:) yahut [bir adam] kudrette, yahut yiğitlikte, ve güçte, ve bedende büyük: (T, TA:) ve birincisi, çalışmaya yahut emek vermeye güçlü bir deve: ve aynı şekilde, bir adama uygulanarak, **ضَابِطُ الأُمُورِ** (mecaz:) işlerin yerine getirilmesinde yahut idaresinde güçlü [ve azimli yahut sağlam fikirli]. (TA.) Ayrıca **أَضْبَطُ**’a bak. ― -b2- [Çoğu kez (mecaz kabul edilerek:) Kesin; doğru; yahut dakik; (**مُحَقِّقٌ** gibi, ki Har s. 254’te onunla eş anlamlı olduğu söylenir;) ve dürüst; ve sadık: ve özellikle bir müellife yahut bir râviye uygulanınca.] -A2- Örfi bir terim olarak, **ضَابِطٌ**, (Msb, md. **قعد**’da,) yahut ↓ **ضَابِطَةٌ**, çoğulu **ضَوَابِطُ**, (TA,) **قَاعِدَةٌ** ile eş anlamlıdır, (Msb, TA,) (mecaz kabul edilerek:) küllî yahut genel bir kaide, yahut kanun manasında: (Msb:) yahut bir **ضابط**, yalnız bir sınıfın alt kısımlarını kapsayan şeydir; buna karşılık bir **قاعدة** [bazen] çeşitli sınıfların alt kısımlarını kapsar. (Kull, s. 290.)

**ضَابِطَةٌ**
**ضَابِطَةٌ** ذ Arazide yahut yerde, yağmur suyunun aktığı ve onu tutan bir yer; eş anlamlısı **مَسَّاكَةٌ**. (TA.) -A2- Ayrıca **ضَابِطٌ**’a, son cümleye bak.

**أَضْبَطُ**
**أَضْبَطُ** ذ [Tutma bakımından daha güçlü, ve en güçlü]. Bir meselde şöyle denir: **أَضْبَطُ مِنْ ذَرَّةٍ** [küçük bir karıncadan daha güçlü yahut daha sağlam tutuşlu]: çünkü kendisinden birkaç kat büyük bir şeyi sürükler; ve bazen ikisi de yüksek bir yerden düşer, ve karınca şeyi bırakmaz. (K.) Ve **أَضْبَطُ مِنْ عَائِشَةَ بْنِ عَثْمٍ**; (K;) Hamzeh ve Abu-n-Nedà’ya göre böyledir; fakat ElMundhiree’ye göre **عَابِسَة**; (Sgh;) [‘Athm’ın oğlu ‘Âişeh’ten; yahut ‘Âbiseh’ten daha güçlü yahut daha sağlam tutuşlu;] çünkü genç bir dişi devenin kuyruğunu tuttu ve içine düştüğü bir kuyudan onu onunla çekip çıkardı. (K.) Ve **أَضْبَطُ مِنَ الأَعْمَى** [körden daha güçlü yahut daha sağlam tutuşlu]. (TA.) ― -b2- İki elini de kullanan; her iki eliyle çalışan; (S, Mgh, Msb;) **أَعْسَرُ يَسَرٌ** ile aynı; (Mgh, Msb;) sol eliyle, sağ eliyle çalıştığı gibi çalışan; Peygamber tarafından verilen bir açıklama; ve ayrıca bundan sonra gelen de; (AO, TA;) iki eliyle çalışan: (AO, K:) müennesi **ضَبْطَآءُ**. (S.) ― -b3- **الأَضْبَطُ** Aslan; (K;) sol pençesini sağ pençesini kullandığı gibi kullanan; fakat bazıları der ki o, avını şiddetle yakaladığı ve ondan kaçmanın ona pek zor, yahut hiç mümkün olmadığı için böyle adlandırılmıştır; (TA;) ve ayrıca ↓ **الضّابِطُ**. (K.) **ضَبْطَآءُ** ayrıca bir dişi aslana; ve bir dişi deveye sıfat olarak uygulanır. (TA.)

**مَضْبُوطٌ**
**مَضْبُوطٌ** ذ [**ضَبَطَ**’ın bütün manalarında mef‘ûl ismidir. ― -b2- Günümüzde çoğu kez iyi düzenlenmiş; kesin; doğru; dürüst; ve sadık manasında kullanılır.] Bir kitaba yahut yazıya uygulanınca, (mecaz:) kusurları, hataları yahut noksanlıkları giderilmiş olan. (TA.) [Bir kelimeye uygulanınca, (mecaz kabul edilerek:) yukarıda fiilin açıklamalarından birinde anlatılan yolların herhangi biriyle telaffuzu tespit edilmiş olan.] ― -b3- **بَلَدٌ مَضْبُوطٌ بِالمَطَرِ** (mecaz:) yağmurla kaplanmış bir ülke: A’da böyledir: O’da, **أَرْضٌ مَضْبُوطَةٌ** (mecaz:) umumî olarak, yahut bütün genişliği boyunca yağmura tutulmuş arazi. (TA.) [Ayrıca paragrafın sonuna yakın, 1’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَبَطَ
ضَبَطَ I ,  U ( n. ac. ضَبْط 1 ,  ضَبَاْطَة 22t ),
a.  Kept firm hold of, held fast; kept in order; controlled; governed; managed, administered.

b.  [ 'Ala ], Seized upon, sequestered, confiscated.

c.  Corrected; put the vowelpoints to; checked ( account ).

d.  Noted down, recorded.

e.  [ coll. ], Adjusted, levelled, pointed ( gun ).

ضَبِطَ
ضَبِطَ A ( n. ac. ضَبَط 4 ),
a.  Worked with both hands, was ambidextrous.

أَضْبَطَ
أَضْبَطَ IV ,
a.  Pointed, put the vowelpoints to.

تَضَبَّطَ
تَضَبَّطَ V ,
a.  Seized, laid hold of, grasped, clutched, gripped; snatched.

اِنْضَبَطَ
اِنْضَبَطَ VII ,
a.  Pass. of I.

ضَبْط
ضَبْط 1 ,
a.  Control; regulation; management, administration; consolidation.

b.  [ coll. ], Precision, exactness, accuracy.

أَضْبَطُ
أَضْبَطُ 14 , ( pl. ضُبْط 3 ),
a.  Ambidextrous.

مَضْبَطَة
مَضْبَطَة 17t , ( pl. مَضَاْبِطُ 44 )
a.  [ coll. ], Decision, judgment, sentence.

ضَاْبِط
ضَاْبِط 21 . ( pl. ضُبَّاْط 29 ),
a.  Holding fast; tenacious; strong, powerful.

b.  [ coll. ], Officer; chief.

c.  see 21t .

ضَاْبِطَة
ضَاْبِطَة 21t , ( pl. ضَوَاْبِطُ 41 .
a.  Law; regulation; rule; canon.

ضَاْبِطِيّ
ضَاْبِطِيّ 21yi , ( pl. ضَاْبِطِيَّة 21yit )
a.  [ coll. ], Policeman; gendarme.

ضَبْطَآءُ
ضَبْطَآءُ 42 ,
a.  see 14 .

ضَبڤطَ
N. P. ضَبڤطَ I ,
a.  Solid, firm.

b.  [ coll. ], Correct, precise, exact.

ضَابِط الكُلّ
ضَابِط الكُلّ
a.  Omnipotent, Almighty.

##### Türkçe

**ضَبَطَ**
**ضَبَطَ** I , U ( mastar adı: **ضَبْط** 1 , **ضَبَاْطَة** 22t ),
a. Sıkı tutuşla tuttu, sağlamca tuttu; düzen içinde tuttu; denetledi; yönetti; idare etti, yönetti.

b. [ **'Ala** ], Üzerine el koydu, müsadere etti, el koyup ayırdı, zaptetti.

c. Düzeltti; harekelerini koydu; (hesabı) kontrol etti.

d. Not etti, kaydetti.

e. [ topl. ], Ayarladı, tesviye etti, nişanladı (tüfek).

**ضَبِطَ**
**ضَبِطَ** A ( mastar adı: **ضَبَط** 4 ),
a. İki eliyle çalıştı, iki elini de kullanabilirdi.

**أَضْبَطَ**
**أَضْبَطَ** IV ,
a. Nişanladı, harekelerini koydu.

**تَضَبَّطَ**
**تَضَبَّطَ** V ,
a. El koydu, tuttu, kavradı, sımsıkı tuttu; kaptı.

**اِنْضَبَطَ**
**اِنْضَبَطَ** VII ,
a. I’in meçhûlü.

**ضَبْط**
**ضَبْط** 1 ,
a. Denetim; düzenleme; idare, yönetim; sağlamlaştırma.

b. [ topl. ], Kesinlik, dakiklik, doğruluk.

**أَضْبَطُ**
**أَضْبَطُ** 14 , ( çoğulu: **ضُبْط** 3 ),
a. İki elini de kullanabilen.

**مَضْبَطَة**
**مَضْبَطَة** 17t , ( çoğulu: **مَضَاْبِطُ** 44 )
a. [ topl. ], Karar, hüküm, hüküm cümlesi.

**ضَاْبِط**
**ضَاْبِط** 21 . ( çoğulu: **ضُبَّاْط** 29 ),
a. Sıkı tutan; inatçı; güçlü, kuvvetli.

b. [ topl. ], Subay; reis.

c. 21t’ye bak.

**ضَاْبِطَة**
**ضَاْبِطَة** 21t , ( çoğulu: **ضَوَاْبِطُ** 41 .
a. Kanun; düzenleme; kural; kaide.

**ضَاْبِطِيّ**
**ضَاْبِطِيّ** 21yi , ( çoğulu: **ضَاْبِطِيَّة** 21yit )
a. [ topl. ], Polis; jandarma.

**ضَبْطَآءُ**
**ضَبْطَآءُ** 42 ,
a. 14’e bak.

**ضَبڤطَ**
Özel ad: **ضَبڤطَ** I ,
a. Katı, sağlam.

b. [ topl. ], Doğru, kesin, dakik.

**ضَابِط الكُلّ**
**ضَابِط الكُلّ**
a. Her şeye gücü yeten, Kadir-i mutlak.
