# ضبط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضبط

الضَّبْطُ: لزوم الشيء وحَبْسُه، ضَبَطَ عليه وضَبَطَه يَضْبُط (*
قوله «يضبط» شكل في الأصل في غير موضع بضم الباء، وهو مقتضى اطلاق المجد وضبط هامش نسخة من النهاية يوثق بها، لكن الذي في المصباح والمختار أَنه من باب ضرب.) ضَبْطاً وضَباطةً، وقال الليث: الضّبْطُ لزومُ شيء لا يفارقه في كل شيء، وضَبْطُ الشيء حِفْظُه بالحزم، والرجل ضابِطٌ أَي حازِمٌ. ورجل ضابِطٌ وضَبَنْطى: قويٌّ شديدٌ، وفي التهذيب: شديد البطش والقُوَّةِ والجسم. ورجل أَضْبَطُ: يعمل بيديه جميعاً. وأَسَدٌ أَضْبَطُ: يعمل بيَساره كعمله بيمينه؛ قالت مُؤَبِّنةُ رَوْحِ بن زنباع في نَوْحِها: أَسَدٌ أَضْبَطُ يَمْشِي
بين قَصْباءٍ وغِيلِ
والأُنثى ضَبْطاء، يكون صِفة للمرأَة واللَّبُؤة؛ قال الجُمَيْحُ الأَسَدِي:
أَمّا إِذا أَحْرَدَتْ حَرْدَى فمُجْرِيةٌ
ضَبْطاء، تَسْكُنُ غِيلاً غيرَ مَقروبِ
وشبّه المرأَة باللبؤة الضبْطاء نَزَقاً وخِفّة وليس له فِعل. وفي الحديث: أَنه سئل عن الأَضْبطِ؛ قال أَبو عبيد: هو الذي يعمل بيديه جميعاً، يعمل بيساره كما يعمل بيمينه، وكذلك كل عامل يعمل بيديه جميعاً؛ وقال مَعْن بن أَوْس يصف ناقة:
عُذافِرة ضَبْطاء تَخْدِي، كأَنها
فَنِيقٌ، غَدا يَحْمي السَّوامَ السَّوارِحا
وهو الذي يقال له أَعْسَرُ يَسَرٌ. ويقال منه: ضَبِطَ الرجل، بالكسر، يَضْبَطُ، وضَبَطَه وجَع: أَخَذه. وتَضَبَّطَ الرجلَ: أَخذه على حَبْسٍ وقَهْر. وفي حديث أَنس، رضي اللّه عنه: سافَر ناسٌ من الأَنصار فأَرْمَلوا فمَرُّوا بحَيٍّ من العرب فسأَلوهم القِرى فلم يَقْرُوهم، وسأَلوهم الشِّراء فلم يَبيعُوهم، فتَضَبَّطوهم فأَصابوا منهم. وتضَبَّطَ الضأْنُ أَي أَسرَع في المرْعى وقَوِيَ. وتضَبَّطَتِ الضأْنُ: نالت شيئاً من الكَلإِ. تقول العرب: إِذا تضَبَّطَتِ الضأْنُ شَبعت الإِبلُ، قال: وذلك أَن الضأْن يقال لها الإِبل الصغرى لأَنها أَكثر أَكلاً من المِعْزى، والمِعْزى أَلْطَفُ أَحْناكاً وأَحسن إِراغة وأَزْهَدُ زُهْداً منها، فإِذا شبعت الضأْنُ فقد أَحْيا الناسُ لِكثرة العُشب، ومعنى قوله تضَبَّطَتْ قَوِيَت وسَمِنت.
وضُبِطَتِ الأَرضُ: مُطرت؛ عن ابن الأَعرابي.
والضَّبَنْطَى: القَوي، والنون والياء زائدتان للإلحاق بسَفَرْجَل. وفي الحديث: يأْتي على الناس زمانٌ وإِنَّ البعِيرَ الضابِطَ والمَزادَتَيْنِ أَحبُّ إِلى الرجل مما يَمْلِكُ؛ الضابِطُ: القويّ على عمَلِه. ويقال: فلان لا يَضْبُطُ عمَله إِذا عجَز عن وِلايةِ ما وَلِيَه. ورجل ضابِطٌ: قويّ على عمَلِه.
ولعبةٌ للأَعراب تسمّى الضَّبْطةَ والمَسَّةَ، وهي الطَّرِيدةُ. والأَضْبطُ: اسم رجل.

### Türkçe

**الضَّبْطُ**: bir şeye yapışıp kalma ve onu hapsetme; **ضَبَطَ عليه** ve **ضَبَطَه** **يَضْبُطُ**.

(* Onun “**يضبط**” sözü: aslında aslın içinde bazı yerlerde **الباء**’nın dammesiyle şekillendirilmiştir; bu, Mecd’in mutlak kullanışının gereğidir; ve **النهاية**’nin güvenilir bir nüsha kenarına da böyle ضبط edilmiştir; fakat **المصباح** ve **المختار**’da olan, onun **ضرب** bâbından olduğudur.) **ضَبْطاً** ve **ضَباطةً**. Leys dedi: **الضّبْطُ**, her şeyde ondan ayrılmadığı bir şeye yapışıp kalmadır; ve bir şeyin **ضَبْطُ**’u, onu sıkılık ile muhafaza etmektir; ve adam **ضابِطٌ**’tır, yani azimli/sıkı tutan.

Ve adam **ضابِطٌ** ve **ضَبَنْطى**: kuvvetli, şiddetli. Ve **التهذيب**’de: şiddetli yakalama/çarpma, kuvvet ve beden (bakımından).

Ve adam **أَضْبَطُ**: iki eliyle birden iş yapar. Ve aslan **أَضْبَطُ**: soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; Rûh b. Zunbâ‘ın mersiyesinde ağıt yakan kadın dedi ki:

أَسَدٌ أَضْبَطُ يَمْشِي
بين قَصْباءٍ وغِيلِ

Dişisi **ضَبْطاء**’dır; kadın ve dişi aslan için sıfat olur; Cümeyh el-Esedî dedi:

أَمّا إِذا أَحْرَدَتْ حَرْدَى فمُجْرِيةٌ
ضَبْطاء، تَسْكُنُ غِيلاً غيرَ مَقروبِ

Ve kadını, ataklık ve hafiflik bakımından **اللبؤة الضبْطاء**’ya benzetti; bunun fiili yoktur.

Hadiste: kendisine **الأَضْبطِ** hakkında soruldu; dedi. Ebû Ubeyd: o, iki eliyle birden iş yapan kimsedir; soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; iki eliyle birden iş yapan her işçi de böyledir. Ve Ma‘n b. Evs bir dişi deveyi vasfederek dedi:

عُذافِرة ضَبْطاء تَخْدِي، كأَنها
فَنِيقٌ، غَدا يَحْمي السَّوامَ السَّوارِحا

Ve o, kendisine **أَعْسَرُ يَسَرٌ** denilen kimsedir.

Ve ondan denir: adam **ضَبِطَ** (kesre ile), **يَضْبَطُ**; ve **ضَبَطَه** ve **جَع**: onu aldı/yakaladı. Ve **تَضَبَّطَ الرجلَ**: onu hapis ve kahır üzere aldı/yakaladı.

Enes’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Ensardan birtakım kimseler yolculuk etti de azıksız kaldılar; Araplardan bir kabileye uğradılar; onlardan ikram istediler, onlara ikram etmediler; satın alma istediler, onlara satmadılar; bunun üzerine onları **تَضَبَّطوهم** da onlardan (bir şeyler) elde ettiler.

Ve **تضَبَّطَ الضأْنُ**: otlakta süratli oldu ve kuvvetlendi. Ve **تضَبَّطَتِ الضأْنُ**: ottan bir şey elde etti. Araplar der ki: koyunlar **تضَبَّطَتِ** olunca develer doydu. Dedi ki: bu, koyunlara “küçük develer” denmesindendir; çünkü onlar **المِعْزى**’dan daha çok yer; ve **المِعْزى** daha ince çenelidir, daha güzel geviş getirir ve ondan daha çok zühd sahibidir; koyunlar doyunca, otun çokluğundan insanlar dirilmiş olur. “**تضَبَّطَتْ**” sözünün manası: kuvvetlendi ve semirdi.

Ve **ضُبِطَتِ الأَرضُ**: yağmur aldı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **الضَّبَنْطَى**: kuvvetli (kimse). Ve **النون** ile **الياء** ilhak için ziyadedir; **سَفَرْجَل**’e ilhak içindir.

Hadiste: insanların üzerine bir zaman gelir ki, **البعِيرَ الضابِطَ** ve iki **المَزادَتَيْنِ**, adama sahip olduğundan daha sevgili olur; **الضابِطُ**: işine kuvvetli olan.

Ve denir: falan kimse işini **لا يَضْبُطُ**; yani üzerine aldığı şeyin idaresinden aciz kalınca. Ve adam **ضابِطٌ**: işine kuvvetli.

Ve bedevîlerin **الضَّبْطةَ** ve **المَسَّةَ** diye adlandırdıkları bir oyun vardır; o, **الطَّرِيدةُ**’dir.

Ve **الأَضْبطُ**: bir adam adıdır.
