# ضبط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضبط

ضبطه يضبطه ضبطا وضباطة، بالفتح: حفظه بالحزم، فهو ضابط، أي حازم. وقال الليث: ضبط الشيء: لزومه لا يفارقه، يقال ذلك في كل شيء. وضبط الشيء: حفظه بالحزم. وقال ابن دريد: ضبط الرجل الشيء يضبطه ضبطا، إذا أخذه أخذا شديدا، ورجل ضابط وضبنطى. وقال غيره: جمل ضابط وضبنطى أيضا كلاهما أي قوي شديد البطش والقوة والجسم، وقال أسامة الهذلي:
  وما أنا والسير في متلف                      يبرح بالذكر الضابـط ورجل أضبط: يعمل بيديه جميعا، قال ابن دريد: ولا أعلم له فعلا يتصرف منه، وفي الصحاح: يعمل بكلتا يديه، تقول منه: ضبط الرجل، بالكسر، يضبط، وهي ضبطاء، وفي الحديث:  سئل النبي صلى الله عليه وسلم عن الأضبط فقال: الذي يعمل بيساره كما يعمل بيمينه  وكذلك كل عامل يعمل بيديه جميعا، نقله أبو عبيد، وهو الذي يقال له: أعسر يسر. وكان عمر - رضي الله عنه - أضبط، نقله ابن دريد. ويقال: تأبطه ثم تضبطه، أي أخذه على حبس وقهر، ومنه حديث أنس رضي الله عنه: سافر ناس من الأنصار، فأرملوا، فمروا بحي من العرب، فسألوهم القرى فلم يقروهم، وسألوهم الشراء فلم يبيعوهم، فأصابوا منهم وتضبطوا.وتضبطت الضأن: نالت شيئا من الكلإ، تقول العرب: إذا تضبطت الضأن شبعت الإبل، قال ابن الأعرابي: وذلك أن الضأن يقال لها: الإبل الصغرى؛ لأنها أكثر أكلا من المعزى، والمعزى ألطف أحناكا، وأحسن إراغة، وأزهد زهدا منها، فإذا شبعت الضأن فقد أحيا الناس؛ لكثرة العشب. أو معنى تضبطت، أي أسرعت في المرعى وقويت وسمنت. وفي المثل: هو أضبط من ذرة، وذلك لأنها تجر ما هو على أضعافها، وربما سقطا من مكان شاهق مرتفع فلا ترسله. ويقال: أضبط من عائشة بن عثم من بني عبشمس بن سعد وذلك أنه سقى إبله يوما وقد أنزل أخاه في الركية للميح فازدحمت الإبل فهوت بكرة منها على البئر، فأخذ بذنبها، وصاح به أخوه: يا أخي الموت، قال ذلك إلى ذنب البكرة، يريد أنه إن انقطع ذنبها وقعت. ثم أجتذبها فأخرجها. قال الصاغاني: هذه رواية حمزة وأبي الندى، وقال المنذري: هو عابسة، من العبوس. ولم يذكر عائشة بن عثم ابن الكلبي في جمهرة نسب عبشمس بن سعد بن زيد مناة بن تميم. قلت: وراجعت في أنساب أبي عبيد فلم يذكره في بني عبشمس أيضا. ومن المجاز: ضبطت الأرض، بالضم، إذا مطرت، عن ابن الأعرابي. وفي الأساس: بلد مضبوط مطرا، أي معموم بالمطر. وفي العباب: أرض مضبوطة: عمها المطر. والأضبط: الأسد يعمل بيساره كعمله بيمينه، قالت مؤبنة روح ابن زنباع في نوحها. وفي العباب: قال الأصمعي: أخبرني من حضر جنازة روح بن حاتم وباكية تقول:
  أسد أضبط يمـشـي                      بين طرفاء وغـيل
  لبسه من نسـج داوو                      د كضحضاح المسيل وقال الكميت:
  هو الأضبط الهواس فينا شجاعة                      وفيمن يعاديه الهجف المثقـل

  وقيل: إنما وصف الأسد بذلك لأنه يأخذ الفريسة أخذا شديدا، ويضبطها فلا تكاد تفلت منه، كالضابط، وصف به لما تقدم. والأضبط بن قريع بن عوف بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم: شاعر، معروف مشهور. وبنو تميم يزعمون أنه أول من رأس فيهم. قلت: وهو أخو جعفر أنف الناقة. والأضبط بن كلاب بن ربيعة، واسم الأضبط كعب. وبنو الأضبط: بطن من بني كلا، هو هذا الأضبط الذي ذكره. وربيعة بن الأضبط الأشجعي كان من الأشداء على الأسراء، قال ابن هرمة يصف الوتد:
  هزم الولائد رأسه فكـأنـمـا                      يشكو إسار ربيعة بن الأضبط والضبطة: لعبة لهم، وهي المسة أيضا، والطريدة. ومما يستدرك عليه: الضبط: حبس الشيء وقد ضبط عليه. وضبط الرجل، كفرح، عن الجوهري. ولبؤة ضبطاء، وناقة ضبطاء، ومن الأول قول الجميح الأسدي:
  أما إذا حردت حردي فمجـرية                      ضبطاء تمنع غيلا غير مقروب أنشد الجوهري هكذا، وشبه المرأة باللبؤة الضبطاء نزقا وخفة. ومن الثاني قول معن بن أوس يصف ناقة:
  عذافرة ضبطاء تخدي كـأنـهـا                      فنيق غدا يحمي السوام السوارحا وضبطه وجع: أخذه، وهو مجاز. وبعير ضابط: قوي على العمل، وكذلك رجل ضابط للأمور، وهو مجاز. وفلان لا يضبط عمله، أي لا يقوم بما فوض إليه، وهو مجاز. وهو لا يضبط قراءته، أي لا يحسنها، وهو مجاز. وكذلك: كتاب مضبوط، إذا أصلح خلله. والضابطة: الماسكة. والقاعدة، جمعه ضوابط. ورجل ضابط للأمور: كثير الحفظ لها. ومن أمثالهم:  هو أضبط من الأعمى  .

### Türkçe

**ضبطه** **يضبطه** **ضبطا** ve **ضباطة**; fetih ile: onu sıkılık ile muhafaza etti; o hâlde o **ضابط**tır; yani azimli. **الليث** dedi: **ضبط** şey: ona yapışmasıdır, ondan ayrılmaz; bu her şeyde söylenir. Ve **ضبط** şey: onu sıkılık ile muhafaza etti. **ابن دريد** dedi: adam **ضبط** etti şeyi, **يضبطه** **ضبطا**; onu şiddetli bir alış ile aldığı zaman. Ve adam **ضابط** ve **ضبنطى**. Başkası dedi: deve **ضابط** ve **ضبنطى** da; ikisi de, yani güçlü, şiddetli yakalayıcı ve kuvvet ve beden (sahibi). **أسامة الهذلي** dedi:
  Ve ben değilim ve yürüyüş (değilim) bir helâk edicide                      zikr ile şiddetli olan **الضابـط**ı (kişiyi) yıpratır

Ve adam **أضبط**: iki eliyle bütünüyle iş yapar. **ابن دريد** dedi: ondan tasarruf eden bir fiil bilmiyorum. Ve **الصحاح**’ta: iki eliyle iş yapar; ondan dersin: adam **ضبط** etti, kesre ile, **يضبط**; ve o **ضبطاء**dır. Ve hadiste:  Peygamber’e صلى الله عليه وسلم **الأضبط** hakkında soruldu da dedi: “Soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapan.”  Ve yine iki eliyle bütünüyle iş yapan her işçi; onu **أبو عبيد** nakletti. Ve o, kendisine denilen kimsedir: **أعسر يسر**. Ve **عمر** - رضي الله عنه - **أضبط** idi; onu **ابن دريد** nakletti. Ve denir: **تأبطه** sonra **تضبطه**; yani onu hapsetme ve kahretme üzere aldı. Ondandır **أنس** رضي الله عنه hadisi: Ensardan birtakım kimseler yolculuk etti, yiyeceksiz kaldılar; Araplardan bir mahalleye uğradılar; onlardan misafir ağırlamayı istediler de onları ağırlamadılar; onlardan satın almayı istediler de onlara satmadılar; derken onlardan (bir şey) elde ettiler ve **تضبطوا**. Ve **تضبطت** koyun: otlaktan bir şey elde etti. Araplar der: “Eğer **تضبطت** koyun, develer doydu.” **ابن الأعرابي** dedi: bu, koyuna denilmesindendir: **الإبل الصغرى**; çünkü o, keçiden daha çok yiyicidir; keçi ise daha ince çenelidir, daha güzel geviş getiricidir ve ondan daha zâhiddir; öyle ki koyun doyduğu zaman insanlar dirilmiş olur; otun çokluğundan. Yahut **تضبطت**’in manası: yani otlakta süratlendi ve kuvvetlendi ve semirdi. Ve meselde: “O, bir **ذرة**’den daha **أضبط**tır”; ve bu, çünkü o, kendisinin kat katı olanı çeker; ve belki ikisi yüksek, yüce bir yerden düşer de onu salıvermez. Ve denir: “**عائشة بن عثم**’den, **بني عبشمس بن سعد**’dan daha **أضبط**”; ve bu, çünkü o, bir gün develerini suladı; kardeşini su çekmek için kuyuda indirmişti; derken develer sıkıştı; onlardan birinin makarası kuyuya doğru yuvarlandı; o da kuyunun makarasının kuyruğundan tuttu; kardeşi ona bağırdı: “Ey kardeşim, ölüm!”; bunu, makaranın kuyruğuna (dair) söyledi; yani eğer onun kuyruğu koparsa düşer. Sonra onu çekip çıkardı. **الصاغاني** dedi: bu, **حمزة** ve **أبي الندى** rivayetidir. **المنذري** dedi: o, **عابسة**’dir; **العبوس**’tan. **ابن الكلبي** onu, **جمهرة نسب عبشمس بن سعد بن زيد مناة بن تميم**’de **عائشة بن عثم** olarak zikretmedi. Dedim: **أبي عبيد**’in ensabında da müracaat ettim; onu **بني عبشمس** içinde de zikretmedi. Ve mecazdandır: **ضبطت** yer, damme ile, yağmur yağdığı zaman; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الأساس**’ta: “Yağmurca **مضبوط** belde”; yani yağmur ile kuşatılmış. Ve **العباب**’da: **أرض مضبوطة**: yağmur onu kapladı. Ve **الأضبط**: aslan; soluyla, sağıyla yaptığı gibi iş yapar; **روح ابن زنباع**’ın mersiyesinde, onun için söyleyen kadın dedi. Ve **العباب**’da: **الأصمعي** dedi: bana, **روح بن حاتم**’in cenazesine hazır bulunan kimse haber verdi; ve bir ağlayıcı kadın diyordu:
  **أسد أضبط** yürür                      **طرفاء** ve **غـيل** arasında
  Onu giydirdi **نسـج داوو**                      d’un dokumasından; selin sığlığı gibi

Ve **الكميت** dedi:
  O, bizde cesarette **الأضبط الهواس**tır                      ve ona düşman olanlarda ağırlaştırılmış zayıf

Ve denildi: ancak aslanı bununla vasfetti; çünkü o, avı şiddetli bir alış ile alır ve onu **يضبط** eder; neredeyse ondan kaçıp kurtulmaz; **الضابط** gibi; kendisiyle vasfedildi, geçen şey sebebiyle. Ve **الأضبط بن قريع بن عوف بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم**: şair; bilinen, meşhur. Ve **بنو تميم** iddia ederler ki o, içlerinde ilk reis olan kimsedir. Dedim: ve o, **جعفر أنف الناقة**’nın kardeşidir. Ve **الأضبط بن كلاب بن ربيعة**; ve **الأضبط**’ın adı **كعب**tır. Ve **بنو الأضبط**: **بني كلا**’dan bir batın; o, zikrettiği bu **الأضبط**tır. Ve **ربيعة بن الأضبط الأشجعي**, esirler üzerine şiddetlilerden idi. **ابن هرمة** kazığı vasfederek dedi:
  Cariyeler onun başını kırdı; sanki o                      **ربيعة بن الأضبط**’ın bağını şikâyet eder

Ve **الضبطة**: onlara ait bir oyundur; o, **المسة** de, ve **الطريدة**. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الضبط**: şeyin hapsedilmesi; ve onun üzerine **ضبط** edilmiştir. Ve adam **ضبط** etti, **كفرح** gibi; **الجوهري**’den. Ve **لبؤة ضبطاء** ve **ناقة ضبطاء**. Ve birincidendir **الجميح الأسدي**’nin sözü:
  Ama benim hırçınlığım gibi hırçınlaştığı zaman, o, elbette koşucudur                      **ضبطاء**; yakın olmayan bir **غيل**i men eder

**الجوهري** bunu böyle inşad etti; ve kadını, ataklık ve hafiflik bakımından **اللبؤة الضبطاء**’ya benzetti. Ve ikincidendir **معن بن أوس**’un, bir deveyi vasfederek sözü:
  **عذافرة ضبطاء**; sanki o, ağır ağır yürür                      sabahleyin, otlayan sürüleri koruyan bir erkek deve

Ve **ضبطه** ağrı: onu yakaladı; ve o, mecazdır. Ve **بعير ضابط**: işe karşı güçlü; ve yine işler için **رجل ضابط**; ve o, mecazdır. Ve falan kimse işini **لا يضبط**; yani kendisine havale edilene kalkışmaz; ve o, mecazdır. Ve o, kıraatini **لا يضبط**; yani onu güzel yapmaz; ve o, mecazdır. Ve yine: **كتاب مضبوط**; bozukluğunu düzelttiği zaman. Ve **الضابطة**: tutan (şey). Ve kaide; çoğulu **ضوابط**. Ve işler için **رجل ضابط**: onları çok muhafaza eden. Ve onların mesellerindendir:  “O, **الأعمى**’dan daha **أضبط**tır.”
