# ضبع (ض-ب-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ب - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد والباء معهما
ع ض ب، ب ع ض، ض ب ع، ب ض ع مستعملات ع ب ض، ض ع ب مهملان عضب: العَضْبُ: السيف القاطع. عَضَبَهُ يَعْضِبُهُ عَضْباً، أي قطعه.
وشاة عضباء: مكسورة القرن. وقد عَضِبَتْ عَضَباً، وأعضبتها إعضاباً، وعَضَبْتُ قَرْنَها فانعضب، أي: انكسر. ويقال العَضَبُ يكون في أحد القرنين. وناقة عضباء أي: مشقوقة الأذن، ويقال: هي التي في أحد أُذُنَيْها شق وسمّيت ناقة رسول الله صلّى الله عليه وسلّم العضباء.
بعض: بعض كل شيء: طائفة منه، وبعضته تبعيضاً، إذا فرَّقته أجزاء.
وبعض مذكَّر في الوجوه كلّها، فقولك: هذه الدّار متّصل بعضُها ببعض.
وبعض العرب يصل ببعض كما يصل بما، كقول الله عزّ وجلّ: " فبما رحمة من الله " .
وكذلك ببعض في هذه الآية: " وإن يكُ صادقاً يُصِبْكُمْ بعض الذي يعدكم " .
والبعوض : جمع البعوضة، وهي المؤذية العاضَّة في الصيف.
ضبع: ضَبِعَتِ النّاقةُ ضَبْعاً وضَبَعَةً فهي ضَبِعَةٌ، وأَضْبَعَتْ فهي مُضْبِعَةٌ إذا أرادتِ الفحل.
وفي معنىً آخر: ضَبَعَتْ تَضْبَعُ ضَبْعاً، وضبّعت تضبيعاً، وهي شدّة سيرها، وضَبَعانها اهتزازها، واشتقاقها من أنّها تمّد ضَبْعَيْها في السَّير، والضَّبْعُ وسط العضُد بلحمه، قال العجاج:
وبلدة تمطو العَناقَ الضُّبَّعا
قال عرّام: الضَّبعة: اللحم الذي تحت العضُدِ مما يلي الإبط. والمَضْبَعَةُ اللّحم الذي تحت الإبط من قُدُم.
قال موسى: فرس ضابع إذا كان يتبعُ أحد شقّيه، فَيَثْني عُنُقه، وهو أن يركض فيقدم إحدى رجليه.. ويجمع: ضوابع.
والرّجُل يضطبع بالثوب أو بالشيء إذا تأبَّطه.
ضُباعَةُ اسمُ امرأة. ضُبَيعَة: قبيلة، والنسبة إليها: ضَبَعِيّ.
والضِّبْعان: الذكر من الضِّباع، ويجمع على ضِبْعانات، لم يُرِدْ بالتاءالتأنيث، إنما هو مثل قولك: فلان من رجالات الدّنيا.
قال الخليل: كلّما اضطرّوا إلى جماعة فَصَعُبَ عليهم واستُقبح ذهبوا به إلى هذه الجماعة، تقول: حمّام وحمّامات، كما يقولون: فلان من رجالاتِ الدّنيا.
قال:
وبُهلُولاً وشِيعَتَهُ تركنا		لضِبْعَانَات مَعْقُلَةٍ منابا
قال زائدة: هو منّى مناب، أي: هو منّى على بعد ليس كلّ البعد.
والضِّبَاعُ: جمع للذَّكَر والأُنْثَى، ولغة للعرب: ضَبْع جزم.
والضَّبْعُ: السنة المجدبة. قال:
أبا خراشةَ إمّا كنتَ ذا نفر		فإنَّ قومي لم تأكلهم الضَّبُعُ
بضع: بَضَعْتُ اللحم أَبْضَعُه بَضْعاً، وبضَّعْتُه تبضيعاً، أي: جعلته قِطَعاً. والبَضْعَةُ: القطعة، وهي الهَبْرَةُ.
وفلان شديد البَضْع والبَضْعَة أي حسنها إذا كان ذا جسم وسِمَنٍ. قال:
خاظي البضيع لحمه كالمرمر
وبضعت من صاحبي بضوعاً إذا أمرته بشيء فلم يفعله فدخلك منه شيء، وبضعت من الماء بضوعاً، أي: رويت.
والبُضْعُ: اسم باضعتها، أي: باشرتها. وبضعتها بَضْعاً، وبُضعاً، وهو الجِماع.
والبضاعة: ما أبضعت للبيع كائناً ما كان. ومنه الإبضاعُ والإبتضاعُ.
والباضعة: شجة تقطع اللحم.
والباضعةُ: قطعة من الغنم انقطعت عن الغنم.
يقال: فِرْقٌ بواضعُ.
والبَضِيعُ: البحر. قال:
سادٍ تجرّمَ في البَضِيع ثمانياً		يُلْوَى بفيفاء البحور ويُجْنَبُ
ويُرْوَي بعَيْقات البحور.
قال الهذليّ يصف حمار الوحش:
فظلَّ يُراعي الشَّمْس حتَّى كأنَّها		فويق البَضِيع في الشعاع جميل
الجميل ههنا: الشّحم المذاب، شبه شعاع الشمس في البحر بدسم الشحم المذاب.
والبِضْعُ من العدد ما بين الثلاثة إلى العشرة، ويقال: هو سبعة. قال عرَّام: ما زاد على عقد فهو بِضع، تقول: بضعة عشر وبضع وعشرون وثلاثون ونحوه.
وأبْضَعْته بالكلام إبضاعاً، وهو أن تبيّن له ما تنازعه حتى تشتفي منه كائناً ما كان.
وبَضَعْتُه فانبضع، أي قطعته فانقطع.
وبُضِعَ الشيء، أي: فُهِمَ.

##### Türkçe

**باب العين والضاد والباء معهما**
ع ض ب، ب ع ض، ض ب ع، ب ض ع kullanımdadır; ع ب ض، ض ع ب ihmaldir.

**عضب**: **العَضْبُ**: kesici kılıç. **عَضَبَهُ يَعْضِبُهُ عَضْباً**; yani onu kesti.

Ve **شاة عضباء**: boynuzu kırık. Ve **عَضِبَتْ عَضَباً**; ve onu **أعضبتها إعضاباً**; ve ben onun boynuzunu **عَضَبْتُ قَرْنَها** da o **فانعضب**; yani kırıldı. Ve denir ki **العَضَبُ** iki boynuzdan birinde olur. Ve **ناقة عضباء** yani: kulağı yarık; ve denir ki: o, iki kulağından birinde yarık olan (devedir); ve Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) devesi **العضباء** diye adlandırıldı.

**بعض**: her şeyin **بعض**’ı: ondan bir taife (kısım). Ve onu **بعضته تبعيضاً**; onu parçalara ayırdığında.

Ve **بعض** bütün vecihlerde müzekkerdir; senin sözün: bu ev, onun **بعضُها**’sı onun **بعض**’ına bitişiktir.

Ve Arapların bir kısmı **ببعض**’ı, **بما**’yı bitiştirdikleri gibi bitiştirir; Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü gibi: “ **فبما رحمة من الله** ”.

Ve yine bu âyette **ببعض** böyledir: “ **وإن يكُ صادقاً يُصِبْكُمْ بعض الذي يعدكم** ”.

Ve **البعوض**: **البعوضة**’nin cem‘i; o, yazın ısıran eziyet verici (sivrisinek)tir.

**ضبع**: **ضَبِعَتِ النّاقةُ ضَبْعاً وضَبَعَةً**; böylece o **ضَبِعَةٌ**’dir. Ve **أَضْبَعَتْ**; böylece o **مُضْبِعَةٌ**’dir; erkek deveyi istediğinde.

Ve başka bir mânada: **ضَبَعَتْ تَضْبَعُ ضَبْعاً**; ve **ضبّعت تضبيعاً**; bu, onun yürüyüşünün şiddetidir. Ve onun **ضَبَعانها**’sı: onun sallanmasıdır. Ve onun iştikakı, yürüyüşte iki **ضَبْع**’ını uzatmasındandır. Ve **الضَّبْعُ**: pazunun, etiyle birlikte orta kısmıdır. **العجاج** dedi ki:
وبلدة تمطو العَناقَ الضُّبَّعا

**عرّام** dedi: **الضَّبعة**: koltuk altına bitişik olan, pazunun altındaki ettir. Ve **المَضْبَعَةُ**: önden, koltuk altının altındaki ettir.

**موسى** dedi: **فرس ضابع**: iki yanından birini takip ettiğinde; böylece boynunu büker; bu, koşup da iki ayağından birini öne almasıdır. Ve cem‘ olunur: **ضوابع**.

Ve adam, elbise ile yahut bir şey ile **يضطبع** eder; onu koltuğunun altına aldığında.

**ضُباعَةُ** bir kadının adıdır. **ضُبَيعَة**: bir kabile; ona nisbet: **ضَبَعِيّ**.

Ve **الضِّبْعان**: **الضِّباع**’ın erkeğidir; ve **ضِبْعانات** üzere cem‘ olunur; **التاء** ile te’nîsi kastetmedi; ancak bu, senin “falanca dünya **رجالات**’ındandır” sözün gibidir.

**الخليل** dedi: ne zaman bir cem‘e muhtaç olsalar da onlara zor gelse ve çirkin görülse, onu bu cem‘e götürürler; **حمّام** ve **حمّامات** dersin; onların “falanca dünya **رجالاتِ**’ındandır” demeleri gibi.

Dedi ki:
وبُهلُولاً وشِيعَتَهُ تركنا		لضِبْعَانَات مَعْقُلَةٍ منابا

**زائدة** dedi: o, benden **مناب**’dır; yani: o, benden uzaklık üzere (bir mesafededir), bütün uzaklık değil.

Ve **الضِّبَاعُ**: erkek ve dişi için bir cem‘dir. Ve Arap için bir lugat: **ضَبْع** (cezm ile).

Ve **الضَّبْعُ**: kıtlık yılıdır. Dedi ki:
أبا خراشةَ إمّا كنتَ ذا نفر		فإنَّ قومي لم تأكلهم الضَّبُعُ

**بضع**: eti **بَضَعْتُ**; onu **أَبْضَعُه بَضْعاً**; ve onu **بضَّعْتُه تبضيعاً**; yani onu parçalar yaptım. Ve **البَضْعَةُ**: parça; o **الهَبْرَةُ**’dir.

Ve falanca **شديد البَضْع والبَضْعَة**’dır; yani, cüsseli ve şişman olduğunda onun güzeli (iyi yapılısı). Dedi ki:
خاظي البضيع لحمه كالمرمر

Ve arkadaşım hakkında **بضعت من صاحبي بضوعاً**; ona bir şey emredip de yapmadığında, ondan sana bir şey (iç sıkıntısı/kuşku) girdiğinde. Ve sudan **بضعت من الماء بضوعاً**; yani kandım (suya doydum).

Ve **البُضْعُ**: onunla **باضعتها**’nın adı; yani onunla mübaşeret ettim. Ve onu **بضعتها بَضْعاً** ve **بُضعاً**; o, cimadır.

Ve **البضاعة**: satış için **أبضعت**’in her ne ise odur. Ondan **الإبضاعُ** ve **الإبتضاعُ** (gelir).

Ve **الباضعة**: eti kesen bir yaradır.

Ve **الباضعةُ**: koyundan, koyundan kopmuş bir parçadır.

Denir ki: **فِرْقٌ بواضعُ**.

Ve **البَضِيعُ**: denizdir. Dedi ki:
سادٍ تجرّمَ في البَضِيع ثمانياً		يُلْوَى بفيفاء البحور ويُجْنَبُ

Ve **بعَيْقات البحور** ile rivayet olunur.

**الهذليّ** yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
فظلَّ يُراعي الشَّمْس حتَّى كأنَّها		فويق البَضِيع في الشعاع جميل

Burada **الجميل**: eritilmiş yağdır; güneşin ışığını denizde, eritilmiş yağın yağına benzetti.

Ve sayıdan **البِضْعُ**: üç ile on arasıdır; ve denir ki: o yedidir. **عرَّام** dedi: akdi (onluğu) aşan şey **بِضع**’dır; dersin ki: **بضعة عشر** ve **بضع وعشرون** ve **ثلاثون** ve benzeri.

Ve söz ile onu **أبْضَعْته بالكلام إبضاعاً**; bu, her ne ise, onunla çekiştiğin şeyi ona açıklaman, ta ki ondan şifa bulasın (içini soğutasın).

Ve onu **بَضَعْتُه** de o **فانبضع**; yani onu kestim de o kesildi.

Ve şey **بُضِعَ**; yani anlaşıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَبْعُ: العَضُدُ، والجمع أضباعٌ. وضَبَعْتُ الرجلَ: مددتُ إليه ضَبْعي للضَرب. وقال: "ولا صُلْحَ حتّى تَضْبَعونا ونَضْبَعا" أي تمدُّون أَضْباعَكُم إلينا بالسيوف، ونمدُّ أَضْباعَنا إليكم. وقال أبو عمرو: أي تَضْبَعونَ للصلح والمصافَحةِ. وأمَّا قول رؤبة:
وَما تَني أيْدٍ علينا تَضْـبَـعبما أصَبْناها وأخرى تَطْمَعُ
فإنَّه أراد تمدُّ أضْباعَها علينا بالدعاء. قال ابن السكيت: يقال قد ضَبَعوا لنا الطَريق، أي جعلوا لنا منه قِسماً، يَضْبَعونَ. قال: وضَبَعَتِ الخيلُ والإبلُ تَضْبَعُ ضَبْعاً، إذا مدَّتْ أضْباعَها في سيرها وهي أَعْضادها. والناقةُ ضابِعٌ، وضَبَّعَتْ تَضْبيعاً مثله. وقال الأصمعي: الضَّبْعُ: أنْ يهوي بحافره إلى عَضده. وكنّا في ضُبْعِ فلان، أي في كنفه وناحيته. والضَبُعُ معروفة، ولا تقل ضَبُعَةٌ، لأن الذكر ضِبْعانٌ، والجمع ضَباعينٌ والأنثى ضِبْعانَةٌ والجمع ضِبْعاناتٌ وضِباعٌ. وهذا الجمع للذكر والأنثى. والاضْطِباعُ الذي يؤمر به الطائفُ بالبيت: أن تدخل الرداء من تحت إبطك الأيمن وتردَّ طرفه على يسارك وتبدي مَنكِبك الأيمن وتغطي الأيسر. وضِبْعانٌ أَمْدَرُ، أي منتفخ الجنبين عظيم البطن، ويقال هو الذي تَتَرَّب جنْباه، كأنَّه من المدر والتراب. والضَبُعُ أيضاً: السَنةُ المجْدِبةُ. قال الشاعر:
أبا خُراشَةَ أَمَّا أنت ذا نَفَـرٍفإنَّ قَوْميَ لم تَأْكُلْهُمُ الضَبُعُ
والضَبَعُ بالتحريك والضَبَعَةُ: شِدَّة شهوة الناقة للفحل، وقد ضَبِعَتْ بالكسر تَضْبَعُ ضَبَعاً، وأضْبَعَتْ أيضاً بالألف.

##### Türkçe

**الضَبْعُ**: pazu; çoğulu **أضباعٌ**. Ve **ضَبَعْتُ الرجلَ**: ona vurmak için **ضَبْعي**mi ona doğru uzattım. Ve dedi: "ولا صُلْحَ حتّى **تَضْبَعونا** ونَضْبَعا" yani kılıçlarla **أَضْباعَكُم**u bize doğru uzatırsınız, biz de **أَضْباعَنا**yı size doğru uzatırız. Ebû Amr dedi: yani sulh ve musâfaha için **تَضْبَعونَ**. Rü’be’nin sözüne gelince:
وَما تَني أيْدٍ علينا تَضْـبَـعبما أصَبْناها وأخرى تَطْمَعُ
şüphesiz o, dua ile **أضْباعَها**nı bize doğru uzatır demek istedi. İbnü’s-Sikkît dedi: denilir ki **ضَبَعوا** لنا **الطَريق**; yani ondan bize bir kısım yaptılar; **يَضْبَعونَ**. Dedi: ve atlar ve develer **ضَبَعَتِ**; **تَضْبَعُ** **ضَبْعاً**, yürüyüşlerinde **أضْباعَها**nı uzattıkları zaman; o da onların **أَعْضادها**sıdır. Ve dişi deve **ضابِعٌ**dur; ve **ضَبَّعَتْ** **تَضْبيعاً**; onun benzeri. Asma‘î dedi: **الضَّبْعُ**: toynağıyla pazusuna doğru düşmesidir. Ve biz falanın **ضُبْعِ**indeydik; yani onun himayesinde ve tarafındaydık. Ve **الضَبُعُ** bilinir; **ضَبُعَةٌ** deme; çünkü erkeği **ضِبْعانٌ**, çoğulu **ضَباعينٌ**; dişisi **ضِبْعانَةٌ**, çoğulu **ضِبْعاناتٌ** ve **ضِباعٌ**. Bu çoğul erkek ve dişi içindir. Ve Beyt’i tavaf edenin emrolunduğu **الاضْطِباعُ**: ridâyı sağ koltuk altından içeri sokman, ucunu solunun üzerine geri çevirmen, sağ omzunu açığa çıkarman ve solu örtmendir. Ve **ضِبْعانٌ** **أَمْدَرُ**: yani iki yanı şişkin, karnı büyük; ve denilir ki o, iki yanı topraklanan kimsedir; sanki kerpiç ve topraktandır. Ve **الضَبُعُ** ayrıca: kıtlık yılıdır. Şair dedi:
أبا خُراشَةَ أَمَّا أنت ذا نَفَـرٍفإنَّ قَوْميَ لم تَأْكُلْهُمُ الضَبُعُ
Ve harekeli olarak **الضَبَعُ** ve **الضَبَعَةُ**: dişi devenin erkeğe şehvetinin şiddetidir; ve kesre ile **ضَبِعَتْ**; **تَضْبَعُ** **ضَبَعاً**; ve elif ile de **أضْبَعَتْ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد مع الباء
عضب ، ضبع ، بضع ، بعض : مستعملة
عضب : قال الشافعي في المناسك : ( وإذا كان الرجل معضوباً لا يستمسك على الراحلة فحجَّ عنه رجلٌ في تلك الحالة فإنّه يَجْزِيه ) . والمعضوب في كلام العرب : المخبول الزَّمِن الذي لا حَراكَ به . يقال عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً ، إذا أقعدته عن الحركة وأزمنَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَضَب : الشَّلَل ، والعَرَج والخبَل .
وقال شمر : يقال عضبت يَده بالسيف ، إذا قطعتَها . وتقول : لا يَعضِبُك الله ، ولا يَعضِب الله فلاناً ، أي لا يَخْبِله الله وإنَّه لمعضوب اللسان ، إذا كان مقطوعاً عَييّاً فَدْماً . وفي مثلٍ : ( إنَّ الحاجة ليَضِبُها طلبُها قبلَ وقتها ) . يقول : يقطعها ويُفسدها . والعَضَب في الرمح : الكسر ؛ ويقال عَضِب قَرنُه عَضَباً . قال : وتدعو العربُ على الرجل فتقول : ماله عضَبَه الله يدعون عليه بقطع يده ورجله .
وروى أبو عبيدة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بإسناده ، أنه ( نَهَى أن يضحَّى بالأعضَبِ القَرْنِ والأذُن ) ، قال أبو عبيد : الأعضب : المكسور القرن الداخل قال : وقد يكون العَضَب في الأذن أيضاً . فأما المعروف ففي القَرْن وأنشد للأخطل :
إنَّ السيوفَ غُدوَّها ورواحَها
تركت هوازنَ مثلَ قرنِ الأعضَب
قال أبو عبيد : وأمّا ناقة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) التي كانت تسمَّى العضْباء ، فليس من هذا ، إنما ذاك اسمٌ لها سمِّيت به .
وقال أبو عمرو : يقال عضبتُه بالعصا ، إذا ضربتَه بها ، أعضِبُه عضْباً . ويقال عضبتُه بالرُّمح أيضاً ، وهو أن يشغَله عنه . وقال غيره : عَضَب عليه ، أي رجَع عليه . وفلانٌ يُعاضِب فلاناً ، أي يرادّه . وقال الأصمعيّ : إنك لتَعضِبُني عن حاجتي ، أي تقطعني عنها .
وقال الليث : العَضْب : القَطْع ؛ يقال عضَبَه يَعضِبُه ، أي قَطَعه . والعَضْب : السيف القاطع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للغلام الحادِّ الرأس الخفيف الجسم : عَضْب ، ونَدْبٌ ، وشَطْب ، وشَهْب ، وعَصْب ، وعَكْب ، وسَكْب .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : يقال لولد البقرة إذا طلع قرنُه ، وذلك بعدما يأتي عليه حولٌ : عَضْب ، وذلك قبل إجذاعه . وقال الطائفيّ : إذا قُبِض على قرنه فهو عَضْبٌ ، والأنثى عَضبة ، ثم جَذَع ، ثم ثَنِيٌّ ، ثم رَباعٍ ، ثم سَدَسٌ ، ثم التَّمَم والتَّمَمة . فإذا استجمعت أسنانُه فهو عَمَمٌ .
ضبع : شمر عن ابن الأعرابيّ : الضَّبْع من الأرض : أكمة سوداءُ مستطيلة قليلاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّ رجلاً أتاه فقال : ( يا رسولَ الله أكلَتْنا الضَّبُع ) قال أبو عبيد : الضَّبُع هي السنة المُجْدبة . وأنشد :
أبَا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نفرٍ
فإنّ قوميَ لم تأكلهمُ الضَّبُعُ
والضَّبُع : الأنثى من الضِّباع . ويقال للذكر ضِبعانٌ ويجمع ، ضُبْعاً وضِباعاً ومَضْبَعة . وأمّا الضَّبْعُ بسكون الباء فهو العَضُدُ ؛ يقال أخَذ بضَبْعيه ، أي بعضُديه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الاضطباع بالثوب : أن يُدخل رداءه تحت يده اليمنى ثم يُلقِيَه على عاتقه الأيسر ، كالرجل يريد أن يعالجَ أمراً فيتهيّأ له . يقال قد اضطبعتُ بثوبي . وهو مأخوذ من الضَّبْع ، وهو العضُد .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا لوى الفرسُ حافرَه إلى عَضُدِه فذلك الضَّبْع ، فإذا هَوَى بحافره إلى وحشيِّه فذلك الخِناف . ويقال ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً ، وضبّعت تضبيعاً ، إذا مدَّت ضَبْعَيها في سيرها واهتزَّت . ويقال ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً ، إذا رفَعَ يديه بالدُّعاء . ومنه قول الراجز :
وماتَنِي أيدٍ علينا تَضْبَعُ
ويقال ضابعناهم بالسيوف ، أي مددنا أيديَنا إليهم بالسُّيوف ومدُّوها إلينا . وقال الراجز :
لا صُلحَ حتّى تضبعوا ونضبعا
ويقال ضَبَعَوا لنا من الطَّريق ضَبْعاً ، أي جعلوا لنا فيه قسماً ، كما تقول : ذَرعوا لنا طريقاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ضَبَع القومُ للصُّلح ، أي مالوا إليه وأرادوه . قال شمر : ولم أسمعْ هذا إلاّ لأبي عمرو ، وهو من نوادره . وقال الأصمعي : مرّت النَّجائبُ ضوابعَ . وضَبْعها : أن تَهوى بأخفافها إلى العَضُد إذا سارت .
أبو سعيد : الضَّبْع : الجَور . وفلان يَضْبَع ، أي يجور .
سلمة عن الفراء قال : الضُّبْع : فناء الإنسان ، يقال كنّا في ضُبْعٍ فلانٍ ، أي فنائه . قال : والضَّبُع : السنة المُهلِكة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للناقة إذا أرادت الفحل : قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً . وقال الليث : يقال أضبعَتْ فهي مُضْبِعة . قال : والمَضبَعة : اللحم الذي تحت الإبط من قُدُم . وفرسٌ ضابع وجمعه ضوابع ، وهو الكثير الجري . وضُبَيعة : قبيلة في ربيعة . وضُبَاعة : اسم امرأة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : حِمارٌ مضبوع ، ومخنوق ، ومذءوب ، أي به خُنَاقِيَّةٌ وذئبة ، وهما داءان . ومعنى المضبوع دعاءٌ عليه أن تأكله الضبع .
بضع : أبو عبيد عن الأصمعي وأبي زيد : إذا شرِب حتى يروى قال بَضَعت أبضَع ، وقد أبضَعَني . وقال أبو زيد : بضَعتُ به ومنه بُضوعاً . وقال الأصمعي : أعطيته بَضعةً من اللحم وجمعها بِضَع ، إذا أعطاه قطعةً مجتمعة . ومثلها الهَبرة .
وقال الليث : بضَعت اللحم بَضْعاً وبضّعته تبضيعاً ، إذا قطّعته ، وإنّ فلاناً لشديد البَضْعة حسَنُها ، إذا كان ذا جِسمٍ وسِمَن . قال : والبضيع : اللحم أيضاً وأنشد :
خاظي البضيع لحمُه خَظَا بَظَا
قال : وَبَضعتُ من صاحبي بُضوعاً ، إذا أمرتَه بشيء فلم يفعله ، فدخَلَك منه ما سئمت من أن تأمره أيضاً بشيء .
سلمة عن الفراء : بَضْعة وبَضْع مثل تَمْرة وتَمْر ، وبَضْعة وبَضَعات مثل تَمْرة وتَمَرات ، وبَضْعة وبِضَع مثل بَدْرة وبِدَر ، وبضعة وبِضاع مثل صحفة وصحاف .
أبو عبيد عن الأصمعي : البضيع : الجزيرة في البحر . والبضيع : اللَّحْم . قال ساعدة الهذلي :
سادٍ تجَرَّم بالبَضِيعِ ثمانيا
يُلوِي بِعَيقات البحور ويُجنَبُ
سادٍ مقلوب من الإسآد ، وهو سَيْر الليل . تجَرَّم في البَضِيع ، أي أقام في الجزيرة . يُلوِي بعَيْقات ، أي يذهب بما في ساحات البحر . ويُجنَب ، أي يُصيبه الجَنوب .
ويقال جبهتُه تتبضَّع ، أي تسيل عرقاً . قاله الأصمعيُّ . وقال أبو ذؤيب :
إلاّ الحميمَ فإنه يتبضَّعُ
قال : يتبضَّع : يتفتَّح بالعرق ويسيل متقطِّعاً قال : والبُضَيع : اسم موضع وأنشد لحسان :
فالبُضَيع فحَوملِ
وقال الله : ( فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ ) ( يُوسُف : 42 ) قال الفراء : البِضع : ما بين الثلاثة إلى ما دون العشرة . وقال شمر : البِضْع لا يكون أقلَّ من ثلاث ولا أكثرَ من عَشرة . وقال أبو زيد : أقمت عنده بِضْع سنين . وقال بعضهم : بَضْع سنين . وقال أبو عبيدة : البِضْع : ما لم يبلغ العَقْدَ ولا نصفَه ، يريد ما بين الواحد إلى أربعة . وقال الليث : البِضْع : ما بين ثلاثة إلى عشرة . ويقال البضع سبعة . وقال أبو زيد : يقال له بضعة وعشرون رجلاً وله بضع وعشرون امرأة .
وقال الله عزّ وجلّ : ( وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ ) ( يُوسُف : 88 ) البضاعة : السِّلعة ، وأصلها القطعة من المال الذي يُتْجَر فيه ، وأصلها من البَضْع وهو القَطْع . وقال أبو العباس : البِضاعة : جزء من أجزاء المال . قال : والبِضْع من أربعٍ إلى تسع . قال : وقال الفراء : يقال للسُّيوف بَضَعة واحدها باضع وللسِّياط خَضَعة ، واحدها خاضع . قال : والباضع في الإبل مثل الدَّلاّل في الدُّور . قال : واختلف الناس في البُضْع ، فقال قوم : هو الفرج ، وقال قوم : هو الجماع .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : بضَعتُه بالكلام وأبضَعته ، وهو أن تبيِّن له ما تنازعه حتَّى يشتفيَ كائناً من كان . وقال الأصمعيّ : يقال مَلك فلانٌ بُضْعَ فلانة ، إذا ملك عُقدَة نكاحها ، وهو كناية عن موضع الغِشْيان . وقال بعضُهم : ابتضعَ فلانٌ وبَضَع ، إذا تزوَّج . والمباضعة : المباشرة ، يقال باضَعَها مباضعَةً ، إذا جامَعَها ، والاسم البُضْع .
الليث : يقال بضعتُه فانبضَع وبَضَع ، أي بيّنته فتبيَّنَ . قال : والباضعة من الغنم : قطعةٌ انقطعَتْ عنها ، تقول فِرْقٌ بَواضع .
أبو عبيد عن الأصمعي وغيره : الباضعة من الشجاج : التي تشُجُّ اللحم تَبضَعه بعد الجلد وبعد المتلاحِمة .
أبو سعيد : هو شريكي وبَضِيعي ، وهم بُضَعائي وشركائي . وقال أوس بن حجر يصف قوساً :
ومَبضوعةً من رأسِ فَرعِ شظيّةٍ
يعني قوساً بَضَعَها ، أي قطَعها .
ويقال أبضَعْت بضاعة للبيع كائنة ما كانت .
بعض : قال الله جلّ وعزّ في قصة مؤمن آل فرعون وما أجراه على لسانه فيما وعظَ به آل فرعون : ( رَّبِّكُمْ وَإِن يَكُ كَاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنّه قال في تفسير قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) ، قال : كل الذي يعدكم ، أي إن يكنْ موسى صادقاً يُصبْكم كل الذي ينذركم ويتوعّدكم به ، لا بعضٌ دونَ بعض ، لأنّ ذلك من فعل الكُهَّان ، وأمّا الرسل فلا يوجد عليهم وعدٌ مكذوب . وأنشد :
فياليتَه يُعفَى ويُقرِعُ بيننا
عن الموت أو عن بعض شكواه مُقْرِعُ
ليس يريد عن بعض شكواه دونَ بعض ، بل يريد الكلّ ، وبعض ضدُّ كلّ . وقال ابن مُقْبل يخاطب ابنَتيْ عَصَر :
لولا الحياءُ ولولا الدِّين عِبتُكما
بِبعض ما فيكما إذْ عِبْتُما عَوَري
أراد : بكلّ ما فيكما ، فيما يقال .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) : من لطيف المسائل أن النبيَّ ج إذا وعَدَ وعداً وقعَ الوعدُ بأسْره ولم يقعْ بعضُه ، فمن أين جاز أن يقول بعضُ الذي يعدكم ، وحقُّ اللفظ كلّ الذي يعدِكم . وهذا بابٌ من النظر يذهب فيه المُناظِر إلى إلزام الحجّة بأيسر ما في الأمر . وليس في هذا نفيُ إصابة الكلّ ومثله قول القطاميّ :
قد يُدرِك المتأنِّي بعضَ حاجته
وقد يكون مع المستَعْجِلِ الزَّلَلُ
وإنّما ذكر البعض ليوجب له الكلّ ، لا أنَّ البعضَ هو الكلّ ، ولكنّ القائل إذا قال أقلّ ما يكون للمتأني إدراك بعض الحاجة ، وأقل ما يكون للمستعجل الزَّلَل ، فقد أبانَ فضلَ المتأنّي على المستعجل بما لا يقدر الخصمُ أن يدفعَه . وكأنَّ مُؤمنَ آل فرعون قال لهم : أقلُّ ما يكون في صدقه أن يصيبكم بعضُ الذي يعدكم .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : أجمعَ أهلُ النحو على أنّ البعضَ شيءٌ من أشياء ، أو شيء من شيء ، إلاّ هشاماً ، فإنه زعم أن قول لبيد :
أو يعتلقْ بعضَ النُّفوسِ حِمَامُها
فادّعى وأخطأ أنّ البعض هاهنا جمع . ولم يكن هذا من عمله ، وإنّما أراد لبيد ببعض النفوس نفسه . قال : وأما جزم ( أو يعتلقْ ) فإنّه ردّه على معنى الكلام الأوّل ومعناه جزاء ، كأنّه قال : وإن أخرجْ في طلب المال أُصبْ ما أمّلت أو يعتلق الموتُ نفسي . وقال في قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) إنَّه كان وعدَهم شيئين من العذاب : عذاب الدنيا وعذاب الآخرة ، فقال : يصبكم هذا العذابُ في الدُّنيا ، وهو بعضُ الوعدَين ، من غير أن نَفَى عذابَ الآخرة .
وقال الليث : يقال إنّ بعض العرب تصل ببعضٍ كما تصل بما . من ذلك قول الله :
) كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . قال : وبعض كلِّ شيءٍ طائفة منه . ويقال جارية حُسَّانة يشبه بعضُها بعضاً . وبعَّضتُ الشيء تبعيضاً ، إذا فرَّقتَه أجزاء . وبعضٌ مذكّر في الوجوه كلّها . والبعوضة معروفة ، والجميع البَعوض .
وقال الكسائيّ : قومٌ مبعوضون . وقد بُعِض القوم ، إذا آذاهم البعوض . وأبعَضُوا : إذا كان في أرضهم بعوض . وأرضٌ مَبْعَضة ورمل البعوضة معروفة بالبادية .
وقال أبو حاتم : قلت للأصمعيّ : رأيت في ( كتاب ابن المقفّع ) : ( العلم كثيرٌ ولكنَّ أخْذَ البعض خيرٌ من تَرك الكُلّ ) . فأنكره أشدّ الإنكار وقال : الألف واللام لا تدخلان في بعض وكلّ ؛ لأنهما معرفة بغير ألف ولام ، وفي القرآن : ( شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ ) ( النَّمل : 87 ) قال أبو حاتم : ولا تقول العربُ الكلَّ ولا البعضَ ، وقد استعمله الناسُ حتى سيبويه والأخفش في كتبهما ، لقلة علمهما بهذا النحو ، فاجتنِبْ ذلك فإنه ليس من كلام العرب .

##### Türkçe

Göz ve **الضاد**’ın **الباء** ile (birleştiği) bab
**عضب** , **ضبع** , **بضع** , **بعض** : kullanımdadır

**عضب** : Şâfiî menâsikte dedi: “(Ve eğer adam **معضوباً** ise, binek üzerinde tutunamazsa, o hâlde onun yerine bir adam haccederse, bu ona yeter.)”. Ve **المعضوب** Arapların sözünde: hareketi olmayan, yerinden kalkamayan, sakat, bunamış kimsedir. “**عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً**” denir; onu hareketten alıkoyup sakat bıraktığında.

Ebû’l-Heysem dedi: **العَضَب**: felç, topallık ve bunama.

Şemmer dedi: “**عضبت يَده بالسيف**” denir; onu kılıçla kestiğinde. Ve “Allah seni **يَعضِبُك** etmesin” ve “Allah falanı **يَعضِب** etmesin” dersin; yani Allah onu bunatmasın. Ve “o, **لمعضوب اللسان**” (dır), dili kesik, tutuk, ahmak olduğunda. Ve bir meselde: “(İhtiyaç, vaktinden önce talep edilmesi onu **يَضِبُها**.)”. Der ki: onu keser ve bozar. Ve mızrakta **العَضَب**: kırılmadır; “**عَضِب قَرنُه عَضَباً**” denir. Dedi: Araplar adama beddua eder de şöyle der: “Malı yok; Allah onu **عضَبَه**” (etsin); eliyle ayağının kesilmesi için ona beddua ederler.

Ebû Ubeyde, isnadıyla Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti: “(Boynuzu ve kulağı **الأعضَب** olanla kurban kesmeyi yasakladı.)”. Ebû Ubeyd dedi: **الأعضب**: boynuzu kırık, içeri girmiş olandır. Dedi: **العَضَب** kulakta da olabilir. Ama bilinen (kullanım) boynuzdadır. Ve Ahtal’dan şu beyti okudu:

Gerçekten kılıçlar, sabah gidişleri ve akşam dönüşleriyle
Hevâzin’i **الأعضَب**’ın boynuzu gibi bıraktı

Ebû Ubeyd dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **العضْباء** diye adlandırılan devesine gelince, bu (mânâdan) değildir; o ancak ona verilmiş bir addır, onunla adlandırılmıştır.

Ebû Amr dedi: “**عضبتُه بالعصا**” denir; onu değnekle vurduğunda; “**أعضِبُه عضْباً**”. Mızrakla da “**عضبتُه بالرُّمح**” denir; o da onu ondan meşgul etmendir. Başkası dedi: “**عَضَب عليه**”, yani ona geri döndü. Ve “falan, falanla **يُعاضِب**”, yani ona karşılık verir. Asmaî dedi: “Sen beni ihtiyacımdan **تَعضِبُني** ediyorsun”, yani beni ondan kesiyorsun.

Leys dedi: **العَضْب**: kesmedir; “**عضَبَه يَعضِبُه**” denir; yani onu kesti. Ve **العَضْب**: kesici kılıçtır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sivri başlı, hafif gövdeli oğlana şu adlar söylenir: **عَضْب** , **نَدْبٌ** , **شَطْب** , **شَهْب** , **عَصْب** , **عَكْب** , **سَكْب**.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: ineğin yavrusuna, boynuzu çıktığında—bu da üzerinden bir yıl geçtikten sonradır—**عَضْب** denir; bu, **إجذاعه**’dan öncedir. Tâifî dedi: Boynuzundan tutulabildiğinde o **عَضْبٌ**’dır; dişisi **عَضبة**. Sonra **جَذَع**; sonra **ثَنِيٌّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَسٌ**; sonra **التَّمَم** ve **التَّمَمة**. Dişleri tamamlandığında o **عَمَمٌ**’dur.

**ضبع** : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **الضَّبْع**: azıcık uzun, siyah bir tümsektir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: bir adam ona geldi de dedi ki: “(Ey Allah’ın Resûlü, bizi **الضَّبُع** yedi.)”. Ebû Ubeyd dedi: **الضَّبُع** kıtlık yılıdır. Ve şu beyti okudu:

Ey Ebâ Hurâşe, sen bir topluluk sahibisin;
Benim kavmimi ise **الضَّبُع** yemedi

Ve **الضَّبُع**: sırtlanların dişisidir. Erkeğe **ضِبعانٌ** denir. Çoğulu: **ضُبْعاً** ve **ضِباعاً** ve **مَضْبَعة**. Ama **الضَّبْعُ** (bâ’sı sâkin) ise o **العَضُدُ**’dur; “**أخَذ بضَبْعيه**” denir; yani iki pazusundan.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: elbiseyle **الاضطباع**: ridâsını sağ elinin altına sokması, sonra onu sol omzunun üzerine atmasıdır; bir iş yapmak isteyen adam gibi, ona hazırlanır. “Elbisemle **اضطبعتُ**” denir. Bu, **الضَّبْع**’dan alınmıştır; o da pazudur.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: at, tırnağını pazusuna doğru bükerse bu **الضَّبْع**’dır; tırnağıyla dış yanına doğru düşerse bu **الخِناف**’tır. Ve “**ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً**” ve “**ضبّعت تضبيعاً**” denir; yürüyüşünde iki pazusunu uzatıp sallandığında. Ve “**ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً**” denir; dua ile iki elini kaldırdığında. Ondan râcizin sözü:

Ve bize karşı eller, **تَضْبَعُ** (olarak) beni öldürdü

Ve “Onlarla kılıçlarla **ضابعناهم**” denir; yani kılıçlarla ellerimizi onlara uzattık, onlar da bize uzattılar. Râciz dedi:

Barış yok; ta ki siz **تضبعوا** ve biz **نضبعا** edinceye dek

Ve “Yoldan bize **ضَبْعاً** yaptılar” denir; yani onda bize bir pay yaptılar; “bize bir yol ölçtüler” dediğin gibi.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Kavim barış için **ضَبَع** etti”, yani ona meyletti ve onu istedi. Şemmer dedi: Bunu yalnız Ebû Amr’dan işittim; bu onun nadirlerindendir. Asmaî dedi: “Develer **ضوابعَ** olarak geçti.” Ve onların **ضَبْع**’ı: yürüdüğünde toynaklarıyla pazuya doğru düşmesidir.

Ebû Saîd: **الضَّبْع**: zulümdür. Ve falan **يَضْبَع** eder; yani zulmeder.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الضُّبْع**: insanın avlusudur; “falanın **ضُبْعٍ**’ında idik” denir; yani avlusunda. Dedi: ve **الضَّبُع**: helâk edici yıldır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: erkek deve istediğinde dişi deve için “**قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً**” denir. Leys dedi: “**أضبعَتْ**” denir; o hâlde o **مُضْبِعة**’dır. Dedi: **المَضبَعة**: önden, koltuk altının altındaki ettir. Ve **فرسٌ ضابع**; çoğulu **ضوابع**; o, çok koşandır. Ve **ضُبَيعة**: Rebîa’da bir kabiledir. Ve **ضُبَاعة**: bir kadının adıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da: **حِمارٌ مضبوع** , **مخنوق** , **مذءوب**; yani onda **خُنَاقِيَّةٌ** ve **ذئبة** vardır; ikisi de iki hastalıktır. **المضبوع**’un mânâsı: sırtlanın onu yemesi için ona edilen bir bedduadır.

**بضع** : Ebû Ubeyd, Asmaî ve Ebû Zeyd’den: içip doyuncaya kadar içtiğinde “**بَضَعت أبضَع**” der; “**وقد أبضَعَني**” (de denir). Ebû Zeyd dedi: “**بضَعتُ به**” ve ondan **بُضوعاً**. Asmaî dedi: “Ona etten bir **بَضعةً** verdim”; çoğulu **بِضَع**; ona birleşik bir parça verdiğinde. Bunun benzeri **الهَبرة**’dir.

Leys dedi: “**بضَعت اللحم بَضْعاً**” ve “**بضّعته تبضيعاً**” denir; onu parçaladığında. Ve “falan, **شديد البَضْعة** ve onun **حَسَنُها** (sıdır)”; yani cüsseli ve şişman olduğunda. Dedi: ve **البضيع**: et de (demektir). Ve şu beyti okudu:

**خاظي البضيع** eti: **خَظَا بَظَا**

Dedi: “Arkadaşımdan **بُضوعاً** **وَبَضعتُ**”; ona bir şey emredip de yapmadığında; bundan dolayı, ona yine bir şey emretmekten bıktığın şey sana girdiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **بَضْعة** ve **بَضْع**; **تَمْرة** ve **تَمْر** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بَضَعات**; **تَمْرة** ve **تَمَرات** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بِضَع**; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. Ve **بضعة** ve **بِضاع**; **صحفة** ve **صحاف** gibi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البضيع**: denizdeki adadır. Ve **البضيع**: ettir. Sa‘ide el-Hüzelî dedi:

Gece yürüyüşçüsü; **البَضِيع**’de sekiz (gece) konakladı,
Denizlerin koyaklarıyla kıvırır ve **يُجنَبُ**

**سادٍ**: **الإسآد**’dan çevrilmiştir; o, gece yürüyüşüdür. “**تجَرَّم في البَضِيع**”: yani adada ikamet etti. “**يُلوِي بعَيْقات**”: yani denizin sahalarında olanı götürür. “**ويُجنَب**”: yani ona **الجَنوب** isabet eder.

Ve “Alnı **تتبضَّع** etti” denir; yani ter olarak akar. Bunu Asmaî söyledi. Ebû Züeyb dedi:

Ancak kaynar su; çünkü o **يتبضَّعُ**

Dedi: **يتبضَّع**: terle açılır ve kesik kesik akar. Dedi: ve **البُضَيع**: bir yer adıdır. Hassân’dan şu beyti okudu:

Öyleyse **فالبُضَيع** sonra **فحَوملِ**

Allah dedi: “(**فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ**)” (Yûsuf: 42). Ferrâ dedi: **البِضع**: üç ile ondan aşağısı arasıdır. Şemmer dedi: **البِضْع** üçten az olmaz ve ondan çok olmaz. Ebû Zeyd dedi: “Onun yanında **بِضْع** yıllar kaldım.” Bazıları dedi: “**بَضْع** yıllar.” Ebû Ubeyde dedi: **البِضْع**: **العَقْد**’e ve onun yarısına ulaşmayan şeydir; bir ile dört arası olanı kasteder. Leys dedi: **البِضْع**: üç ile on arasıdır. Ve “**البضع** yedidir” denir. Ebû Zeyd dedi: “Ona yirmi küsur adam vardır” ve “ona yirmi küsur kadın vardır” denir.

Allah عزّ وجلّ dedi: “(**وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ**)” (Yûsuf: 88). **البضاعة**: metadır; aslı, ticaret edilen maldan bir parçadır; aslı **البَضْع**’dandır; o da kesmedir. Ebû’l-Abbâs dedi: **البِضاعة**: malın parçalarından bir parçadır. Dedi: ve **البِضْع** dört ile dokuz arasıdır. Dedi: Ferrâ dedi: kılıçlara **بَضَعة** denir; tekili **باضع**. Ve kamçılara **خَضَعة**; tekili **خاضع**. Dedi: ve develerde **الباضع**, evlerde **الدَّلاّل** gibidir. Dedi: İnsanlar **البُضْع** hakkında ihtilaf etti; bir kavim dedi: o, fercdir; bir kavim dedi: o, cinsel birleşmedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “Onu sözle **بضَعتُه** ve **أبضَعته**”; bu, her kim olursa olsun, çekiştiği şeyi ona açıklaman, ta ki şifa bulsun. Asmaî dedi: “Falan, falancanın **بُضْعَ**’ını mülk edindi” denir; onun nikâh bağını mülk edindiğinde; bu, cima mahalline bir kinayedir. Bazıları dedi: “Falan **ابتضعَ** etti ve **بَضَع**”; yani evlendi. Ve **المباضعة**: temas etmektir; “**باضَعَها مباضعَةً**” denir; onunla cima ettiğinde. İsim: **البُضْع**.

Leys: “Onu **بضعتُه**; o da **فانبضَع** ve **بَضَع**”; yani onu açıkladım, o da anladı. Dedi: koyundan **الباضعة**: ondan kopmuş bir parçadır; “**فِرْقٌ بَواضع**” dersin.

Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından: yaralardan **الباضعة**: deriden ve **المتلاحِمة**’den sonra eti yarıp onu **تَبضَعه** eden (yaradır).

Ebû Saîd: O benim ortağım ve **بَضِيعي**’mdir; onlar benim **بُضَعائي**’m ve ortaklarımdır. Evs b. Hacer bir yayı vasfederken dedi:

Ve bir dalın başından bir kıymıktan **ومَبضوعةً**
Yani bir yay; onu **بَضَعَها**; yani onu kesti.

Ve “Satmak için bir **بضاعة** **أبضَعْت**” denir; her ne olursa olsun.

**بعض** : Allah جلّ وعزّ, Firavun ailesinin mü’mininin kıssasında ve Firavun ailesine öğüt verirken onun diline akıttığı şeyde dedi: “(Rabbiniz… ve eğer yalancı ise yalanı kendinedir; eğer doğru ise sizi **بَعْضُ الَّذِى**’nin bir kısmı isabet eder)” (Ğâfir: 28). Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: o, “(**صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) sözünün tefsirinde dedi ki: size vaad ettiği şeyin hepsi; yani Mûsâ doğru ise, sizi uyardığı ve tehdit ettiği şeyin hepsi isabet eder; bir kısmı değil bir kısmı; çünkü bu, kâhinlerin işindendir; resullere gelince, onlarda yalanlanmış bir vaad bulunmaz. Ve şu beyti okudu:

Keşke affedilse ve aramızda kura çekse,
Ölümden yahut şikâyetinin bir kısmından kura çeken

“Şikâyetinin bir kısmından, bir kısmı değil”i kastetmiyor; bilakis hepsini kastediyor. Ve **بعض** , **كلّ**’ün zıddıdır. İbn Mukbil, Asar’ın iki kızına hitap ederek dedi:

Hayâ olmasaydı ve din olmasaydı, ikinizi ayıplardım,
Sizde olanın **بِبعض**’ıyla; siz benim ayıbımı ayıpladığınızda

Maksadı: “sizde olanın hepsiyle”dir; denildiği üzere.

Ebû İshâk, “(**كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) hakkında dedi: ince meselelerdendir ki Peygamber **ج** bir vaadde bulunduğunda vaad bütünüyle vuku bulur, onun bir kısmı vuku bulmaz; öyleyse “size vaad ettiği şeyin bir kısmı isabet eder” demesi nereden câiz oldu? Lafzın hakkı “size vaad ettiği şeyin hepsi”dir. Bu, nazar babındandır; münazır, işin en kolay olanıyla hücceti ilzama gider. Bunda, hepsinin isabetini nefy yoktur. Bunun benzeri Katamî’nin sözü:

Ağır davranan, ihtiyacının bir kısmına erişebilir,
Acele edenle ise sürçme olabilir

O, **البعض**’u ancak ona hepsini gerekli kılmak için zikretti; yoksa **البعض** hepsi değildir. Fakat söyleyen, “ağır davranan için en az olan, ihtiyacın bir kısmına erişmektir; acele eden için en az olan sürçmedir” dediğinde, hasmın reddedemeyeceği bir şeyle ağır davrananın acele edene üstünlüğünü açıklamış olur. Sanki Firavun ailesinin mü’mini onlara dedi ki: onun doğruluğunda en az olan, size vaad ettiği şeyin bir kısmının isabet etmesidir.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Nahiv ehli, **البعض**’un “şeylerden bir şey” yahut “bir şeyden bir şey” olduğu üzerinde icmâ etti; yalnız Hişâm hariç; çünkü Lebîd’in şu sözü hakkında:

Yahut onun ölümü, nefislerin bir kısmını yakalar

İddia etti ve hata etti: buradaki **البعض**’un cem‘ olduğunu (sandı). Bu onun işi değildi; Lebîd, **ببعض النفوس** ile ancak kendi nefsini kastetti. Dedi: “**أو يعتلقْ**”ın cezmi ise, onu ilk sözün mânâsına döndürmüştür; mânâsı şart-cezadır; sanki şöyle dedi: “Mal talebinde çıkarsam umduğumu elde ederim yahut ölüm nefsimi yakalar.” Ve “(**صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) hakkında dedi: onlara azaptan iki şeyi vaad etmişti: dünya azabı ve âhiret azabı; dedi ki: size dünyada bu azap isabet eder; o, iki vaadden birinin bir kısmıdır; âhiret azabını nefyetmeksizin.

Leys dedi: Bazı Arapların **بعض**’u, **ما**’yı sıla yaptıkları gibi sıla yaptıkları söylenir. Bundan Allah’ın sözü:
“) **كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** )” (Ğâfir: 28). Dedi: Her şeyin **بعض**’u ondan bir taifedir. Ve “güzel bir cariye; onun **بعض**’u **بعض**’a benzer” denir. Ve “**بعَّضتُ الشيء تبعيضاً**”; onu parçalara ayırdığında. Ve **بعضٌ** bütün vecihlerde müzekkerdir. **البعوضة** bilinir; cem‘i **البَعوض**’dur.

Kisâî dedi: **قومٌ مبعوضون**. Ve “**بُعِض القوم**” (denir); sivrisinek onlara eziyet ettiğinde. Ve “**أبعَضُوا**”; topraklarında sivrisinek olduğunda. Ve **أرضٌ مَبْعَضة**; ve **رمل البعوضة** çölde bilinir.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî’ye dedim: (İbnü’l-Mukaffa‘ın kitabında) şunu gördüm: “(İlim çoktur; fakat **البعض**’u almak, **الكُلّ**’ü terk etmekten hayırlıdır.)”. Onu en şiddetli inkârla inkâr etti ve dedi: elif-lâm **بعض** ve **كلّ**’e girmez; çünkü ikisi, elif-lâmsız olarak marifedir. Kur’ân’da: “(**شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ**)” (en-Neml: 87). Ebû Hâtim dedi: Araplar “**الكلَّ**” demez, “**البعضَ**” da demez. İnsanlar onu kullanmıştır; hatta Sîbeveyh ve Ahfeş bile kitaplarında (kullanmıştır); bu nahivdeki bilgilerinin azlığından dolayı. Öyleyse bundan sakın; çünkü bu, Arapların sözünden değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والباء وما يثلثهما )
(ضبث) الضاد والباء والثاء أصل صحيحٌ يدلُّ على قَبْض. يقال ضبث إِذا قبض على الشَّيء. ويقال ناقةٌ ضَبُوث: يُشَكُّ في سِمَنِها، فتُضْبَث بالأيدي. ويقولون: ضُبِثَ، أي ضُرِبَ. وهو قريب مما ذكرناه.
(ضبح) الضاد والباء والحاء أصلانِ صحيحان: أحدهما صوتٌ، والآخَرُ تغيُّرُ لون من فعلِ نار.
فالأَوَّل قولُهم: ضَبَحَ الثّعلبُ يَضْبَح ضَبْحاً. وصَوْتُهُ الضُّبَاح، وهو ضابح. قال:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
فأمَّا قولُه تعالى: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. فيقال هو صوتُ أنفاسها، وهذا أقيَسُ، ويقال: بل هو عَدْوٌ فوق التَّقْريب. وهو في الأصل ضَبَع، وذلك أنْ يَمُدّ ضَبْعَيْهِ،  حتى لا يجدَ مَزِيداً. وإن كان كذا فهو من الإِبدال.
وأمَّا الأصل الثاني فالضَّبْح: إحراقُ أعالي العُود بالنار. والضِّبْح: الرَّماد. والحجارة المضبوحة هي قَدَّاحة النّار، التي كأنها محترقة. قال:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
ويقال الانضباح تغيُّرُ اللون إلى السواد.
(ضبد)  الضاد والباء والدال ليس بشيء، وإن كان ما ذكره ابنُ دريد صحيحاً، من أن الضَّبَد الضَّمَد. فهو من باب الإِبدال. قال: يقال أَضْبَدْتُه، إِذا أنت أغضبْتَه([2]).
(ضبر) الضاد والباء والراء أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدل على جمعٍ وقُوّةٍ. يقال ضَبرَ الشَّيءَ: جَمَعه، وضَبَر الفرسُ قوائِمَه، إذا جَمَعَها ليَثِب. وفرسٌ ضِبِرٌّ من ذلك. وإضبارة الكُتُب([3]) من ذلك. واشتقاق ضَبَارَة منه، وهو أبو عامر بن ضَبَارة. وناقةٌ *مضبَّرةٌ ومضبورةُ الخَلْق، أي شديدة. وقال في صفة فرس:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])والضَّبْر : الجماعة. قال الهُذَليّ:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
وأمَّا الرُّمّانُ الجبليّ فيقال إنَّهم يسمونه الضَّبْر. وقد قلنا إنَّ النباتَ والأماكنَ لا تكادُ تنقاس.
(ضبس) الضاد والباء والسين أُصَيلٌ إنْ صَحَّ فليس إلاَّ في شيءٍ مذمومٍ غير محمود. قال الخليل: الضَّبِيس: الحريص، والضَّبِيس: القليل الفِطنة لا يهتدي لشيء. ويقال الضَّبِيس الجَبان.
(ضبز) الضاد والباء والزاء. يقولون الضَّبْز: شدّة اللَّحظ ولا معنَى لهذا.
(ضبط) الضاد والباء والطاء أصلٌ صحيحٌ. ضَبَطَ الشَّيء ضَبْطاً. والأضبط: الذي يَعمل بيديه جميعاً. ويقال ناقةٌ ضبطاء. قال:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
وفي الحديث: "أنَّه سُئِل عن الأضبط".
(ضبع) الضاد والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معانٍ ثلاثة: أحدها جنسٌ من الحيوان، والآخر عضو من أعضاء الإنسان، والثالث صِفة من صِفة النُّوق.
فالأوَّل الضَّبُع، وهي معروفة، والذكر ضِبْعان، وفي الحديث: "فإذا هو بِضبْعانٍ أَمْدَر([7])"، ثم يستعار ذلك فيُشبَّه السنةُ المجدِبة به، فيقال لها الضَّبُع. وجاء رجلٌ فقال: "يا رسولَ الله، أكلَتْنَا الضَّبُع"، أراد السَّنةَ التي تسميها العرب الضَّبُع؛ كأنَّها تأكلهم كما تأكل الضَّبُعُ. قال:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])وأمَّا العُضو فضَبْع اليد، واشتقاقها من ضَبْع اليد وهو المدّ. والعرب تقول: ضَبَعتِ الناقة وضَبَّعت تضبيعاً، كأنَّها تمدُّ ضَبْعَيها. قال أَبُو عُبيد: الضَّابِع: التي ترفع ضَبْعَها في سيرها.
ومما يشتقُّ من هذا: الاضطباع بالثَّوب: أن يُدْخِل الثَّوبَ من تحت يده اليمنى فيلقيَه على مَنكِبه الأيسر. ومنه الضِّباع، وهو رفع اليدين في الدُّعاء. قال رؤبة:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
أي تمد أضباعَها بالدُّعاء. قال ابن السّكّيت: ضَبَعُوا لنا من الطَّريق، إِذا جعلوا لنا قسماً، يَضْبَعون ضَبْعا. كأنَّه أراد أنَّهم يقدِّرونه فيمدُّون أضباعَهم به. وضَبَعت الخيلُ والإِبلُ، إِذا مدَّت أضباعَها في عَدْوِها، وهي أعضادُها([10]). وقول القائل([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
أي تمدُّون أضباعَكم إلينا بالسّيوف ونمدّ أضْبَاعَنا بها إليكم. قال أبو عمرو: ضَبَعَ القومُ للصُّلْحِ، إِذا مالوا بأضباعهم نحوه. وحَكى قومٌ: كنَّا في ضَبْعِ فلانٍ، أي كَنَفِهِ. وهو ذاك المعنى؛ لأنَّ الكَنَفين جناحا الإنسان، وجناحاه ضَبْعاه. [وَضَبَعت الناقةُ تضبع ضَبْعاً وضَبَعةً([13])]، إِذا أرادت الفحل.
(ضبن) الضاد والباء والنون أصلٌ صحيحٌ، وهو عُضوٌ من الأعضاء. فالضَّبْن: ما بين الإبط والكَشْح. يقال أَضطبنته: جعلته في ضِبْني. والضبْنَة([14]): أهل الرّجُل، يضطبِنها. وناسٌ يقولون: المضبون الزَّمِن، وهو عندي من قلب الميم. ومكان ضَبْنٌ : ضيّق. وهذه الكلمةٌ من الباب الأوّل.
(ضبأ) الضاد والباء والهمزة أصلٌ واحدٌ صحيح، وهو قريبٌ من الاستخفاء وما شاكلَه، من سُكُوتٍ ومِثلِه. قال أبو زيد: أَضْبأَ الرجُل على الشَّيء إِضْباءً، إِذا سَكَتَ عليه، وهو مُضْبِئٌ عليه. وقد أَضْبَأَ على داهية. وضَبَأْت: استخفَيت. ويقال في هذا إِنّما هو أَضْبَى غير مهموز، والأوّل أجود.
قال أبو سعيد: ضبأ يضبَأُ ضَبْأً، إِذا لصِق بالأرض، والمَضْبَأ: الذي يُضْبَأ فيه، أي يختفي. قال الكميت:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
وسمِّيَ الرَّجُل ضابئاً لذلك. ويقال ضَبَأْتُ إليه، أي لجأت([16]). والضابِئ: الرَّماد([17])، سمِّيَ بذلِكَ لأنَّهُ يَضْبَأُ، كأنَّهُ يَستخفي.
وإِذا ليّنت الهمزةَ تغيَّر المعنى، ويكون من صفات النَّار؛ يقال: ضَبَتْه النَّار، إذا شَوته، تَضْبُوه ضَبْوا. والمَضْباة: خُبز المَلَّة([18]). والله أعلم بالصَّواب.
---------------------ـ
([1]) لرؤبة بن العجاج. وقبله في ديوانه 106 واللسان (ضبح):
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) في الجمهرة (1: 244): "ضبدت الرَّجل تضبيداً: ذكرته بما يغضبه". ومثله في القاموس. وفي اللسان: "ضبدته" مخفف الباء.
([3]) في الأصل: "الكب"، صوابه في اللسان.
([4]) البيت لعبيد بن الأبرص، من بائيته المشهورة، انظر ديوانه 9 وشرح التبريزي للمعلقات 310.
([5]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين: (1: 185)، واللسان (ضبر). وصدره:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) لمعن بن أوس المزني في اللسان (ضبط). وكلمة (غذا) ساقطة من الأصل.
([7]) الأمدر: الذي في جسده لمع من سلحه. ويقال لون له.
([8]) لعباس بن مرداس، كما في اللسان (ضبع). وهو من شواهد النحويين لحذف "كان" بعد أن وتعويض "ما" عنها.
([9]) ديوان رؤبة 177 واللسان (ضبع).
([10]) في الأصل: "وفي أعضادها"، صوابه في المجمل واللسان.
([11]) هو عمرو بن شأس، كما في اللسان (ضبع) والخزانة (3: 599).
([12]) صدره:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) بتثليث الضاد ، وكفرحة، كما في القاموس.
([15]) استشهد في المجمل بكلمتي "سطة المضبأين" فقط.
([16]) في الأصل "الجأت"، صوابه في المجمل.
([17]) في الأصل: "الرماة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18]) في اللسان : "وبعض أهل اليمن يسمون خبزة الملة مضباة من هذا، قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، إلا أن تسمّى باسم الموضع"

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الباء** وما يثلثهما )
(**ضبث**) **الضاد** ve**الباء** ve**الثاء** sahih bir asıldır; **قَبْض**’a delâlet eder. **ضبث** denir, bir şeye kabzedince. Ve **ناقةٌ ضَبُوث** denir: semizliğinde şüphe edilir; böylece ellerle **تُضْبَث** edilir. Ve derler ki: **ضُبِثَ**, yani **ضُرِبَ**. Ve o, zikrettiğimize yakındır.
(**ضبح**) **الضاد** ve**الباء** ve**الحاء** iki sahih asıldır: birisi ses, diğeri ateş fiilinden bir renk değişmesidir.
Birincisi onların sözü: **ضَبَحَ الثّعلبُ** **يَضْبَح** **ضَبْحاً**. Ve onun sesi **الضُّبَاح**’tır; ve o **ضابح**’tır. Dedi ki:
دعوتُ ربِّي وهو لا يُخَيِّبُ *** بأنَّ فيها ضابحاً ثعَيلِب
Ama Yüce’nin sözü: ﴿وَالعَادِيَاتِ ضَبْحاً﴾  [العاديات 1]. Denir ki: o, nefeslerinin sesidir; ve bu daha kıyasîdir. Ve denir ki: bilakis o, **التَّقْريب**’in üstünde bir koşudur. Ve o aslında **ضَبَع**’dır; bu da, **ضَبْعَيْهِ**’ni uzatmasıdır; ta ki bir ziyade bulmasın. Eğer böyle ise, o **الإِبدال**’dendir.
İkinci asla gelince: **الضَّبْح**: odunun üst kısımlarını ateşle yakmaktır. Ve **الضِّبْح**: küldür. Ve **الحجارة المضبوحة** ateşin çakmak taşıdır; sanki yanmış gibidir. Dedi ki:
* والمرْوَ ذَا القَدَّاحِ مضبوحَ الفِلَق([1]) *
Ve denir: **الانضباح** rengin siyahlığa değişmesidir.
(**ضبد**)  **الضاد** ve**الباء** ve**الدال** bir şey değildir; eğer İbn Düreyd’in zikrettiği doğru ise, **الضَّبَد**’in **الضَّمَد** olması bakımından; o, **الإِبدال** babındandır. Dedi ki: **أَضْبَدْتُه** denir, yani sen onu öfkelendirdiğinde([2]).
(**ضبر**) **الضاد** ve**الباء** ve**الراء** tek bir sahih asıldır; bir toplamaya ve kuvvete delâlet eder. **ضَبرَ الشَّيءَ** denir: onu topladı. Ve **ضَبَر الفرسُ قوائِمَه**: sıçramak için onları topladığında. Ve bundan **فرسٌ ضِبِرٌّ**. Ve **إضبارة الكُتُب**([3]) bundan. Ve ondan **ضَبَارَة**’nin iştikakı; o da **أبو عامر بن ضَبَارة**’dır. Ve **ناقةٌ مضبَّرةٌ** ve **مضبورةُ الخَلْق**: yani şiddetli. Ve bir atın vasfında dedi:
مُضَبَّرٌ خَلْقها تضبيراً *** ينشقُّ عن وجهها السَّبيبُ([4])Ve **الضَّبْر**: cemaat. Hüzeli dedi ki:
* ضَبْرٌ لباسُهم القَتير مؤلَّبُ([5]) *
Ama dağ narına gelince, denir ki: onlar onu **الضَّبْر** diye adlandırırlar. Biz demiştik ki: bitki ve mekânlar neredeyse kıyaslanmaz.
(**ضبس**) **الضاد** ve**الباء** ve**السين**—eğer sahihse—küçük bir asıldır; ancak övülmeyen, zemmedilen bir şeydedir. Halîl dedi ki: **الضَّبِيس**: hırslı. Ve **الضَّبِيس**: az anlayışlı; hiçbir şeye yol bulamaz. Ve denir: **الضَّبِيس** korkak.
(**ضبز**) **الضاد** ve**الباء** ve**الزاء**. Derler ki: **الضَّبْز** bakışın şiddetidir; ve bunun için bir mânâ yoktur.
(**ضبط**) **الضاد** ve**الباء** ve**الطاء** sahih bir asıldır. **ضَبَطَ الشَّيء** **ضَبْطاً**. Ve **الأضبط**: iki eliyle birden iş yapan kimsedir. Ve denir: **ناقةٌ ضبطاء**. Dedi ki:
عُذافرة ضَبْطاء تَخْدِي كأنَّها *** فَنِيقٌ غَدَا يَحوي السَّوامَ السَّوارحا([6])
Ve hadiste: “**الأضبط** hakkında soruldu.”
(**ضبع**) **الضاد** ve**الباء** ve**العين** sahih bir asıldır; üç mânâya delâlet eder: birisi hayvandan bir cins, diğeri insanın uzuvlarından bir uzuv, üçüncüsü de develerin sıfatlarından bir sıfattır.
Birincisi **الضَّبُع**’dır; o bilinir. Ve erkeği **ضِبْعان**. Ve hadiste: “**فإذا هو بِضبْعانٍ أَمْدَر**([7])”. Sonra bu ödünç alınır; kıtlık yılı ona benzetilir; ona **الضَّبُع** denir. Bir adam geldi ve dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, **الضَّبُع** bizi yedi”; Arapların **الضَّبُع** diye adlandırdığı yılı kastetti; sanki o, onları **الضَّبُع**’ın yemesi gibi yiyor. Dedi ki:
أبا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نَفَرٍ  *** فإنّ قوميَ لم تأكُلْهم الضَّبعُ([8])Uzva gelince: elin **ضَبْع**’ı; ve onun iştikakı, elin **ضَبْع**’ından olup o da uzatmadır. Araplar der ki: **ضَبَعتِ الناقة** ve **ضَبَّعت** **تضبيعاً**; sanki o, **ضَبْعَيها**’yı uzatır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّابِع**: yürüyüşünde **ضَبْع**’ını kaldıran.
Bundan iştikak olunanlardandır: elbiseyle **الاضطباع**: elbiseyi sağ elinin altından sokup onu sol omzunun üzerine bırakmasıdır. Ve ondan **الضِّباع**: duada iki eli kaldırmaktır. Ru’be dedi ki:
* وما تَنِي أيدٍ علَينا تَضَبعُ([9]) *
Yani duayla **أضباع**’larını uzatır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **ضَبَعُوا لنا من الطَّريق**: bize yoldan bir pay yaptıklarında; **يَضْبَعون ضَبْعا**. Sanki o, onların onu takdir ettiklerini, böylece onunla **أضباع**’larını uzattıklarını kastetmiştir. Ve **ضَبَعت الخيلُ والإِبلُ**: koşularında **أضباع**’larını uzattıklarında; ve onlar onların **أعضادُها**’dır([10]). Ve söyleyenin sözü([11]):
* ولا صُلحَ حتَّى تضبعونا ونَضْبَعا ([12]) *
Yani siz kılıçlarla bize doğru **أضباع**’larınızı uzatırsınız, biz de onlarla size doğru **أضْبَاع**’larımızı uzatırız. Ebû Amr dedi ki: **ضَبَعَ القومُ للصُّلْحِ**: **أضباع**’larıyla ona meylettiklerinde. Bir kavim nakletti: “Biz falanın **ضَبْع**’ında idik”, yani onun **كَنَف**’inde. Ve o, o mânâdır; çünkü iki **الكَنَف** insanın iki kanadıdır; ve onun iki kanadı onun **ضَبْع**’larıdır. [Ve **ضَبَعت الناقةُ** **تضبع** **ضَبْعاً** ve **ضَبَعةً**([13])] erkeği istediğinde.
(**ضبن**) **الضاد** ve**الباء** ve**النون** sahih bir asıldır; ve o, uzuvlardan bir uzuvdur. Şu halde **الضَّبْن**: koltuk altı ile böğür arasıdır. **أَضطبنته** denir: onu **ضِبْني**’me koydum. Ve **الضبْنَة**([14]): adamın ehli; onu **يضطبِنها**. Ve bir topluluk der ki: **المضبون** kronik hasta; ve o, bence **الميم**’in kalb edilmesindendir. Ve **مكان ضَبْن**: dar. Ve bu kelime birinci babdandır.
(**ضبأ**) **الضاد** ve**الباء** ve**الهمزة** tek bir sahih asıldır; ve o, gizlenmeye ve ona benzer şeye yakındır; sükût ve benzeri gibi. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضْبأَ الرجُل على الشَّيء** **إِضْباءً**: onun üzerine sustuğunda; ve o, onun üzerinde **مُضْبِئٌ**’dir. Ve bir musibetin üzerine de **أَضْبَأَ** etmiştir. Ve **ضَبَأْت**: gizlendim. Ve bu hususta denir ki: o ancak hemzesiz **أَضْبَى**’dır; birincisi daha iyidir.
Ebû Saîd dedi ki: **ضبأ** **يضبَأُ** **ضَبْأً**: yere yapıştığında. Ve **المَضْبَأ**: içinde **يُضْبَأ** olunan; yani gizlenilen yer. Kümeyt dedi ki:
* إِذا علا سِطَةَ المضبَأَيْن([15]) *
Ve bunun için adama **ضابئاً** adı verildi. Ve denir: **ضَبَأْتُ إليه**: yani sığındım([16]). Ve **الضابِئ**: kül([17]); bununla adlandırıldı, çünkü o **يَضْبَأُ**; sanki o gizlenir.
Hemzeyi yumuşatırsan mânâ değişir; ve ateşin sıfatlarından olur; denir: **ضَبَتْه النَّار**: onu kızarttığında; **تَضْبُوه** **ضَبْوا**. Ve **المَضْباة**: **خُبز المَلَّة**([18]). Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------ـ
([1]) Ru’be b. el-Accâc’ındır. Ve ondan önce divanında 106 ve Lisân (**ضبح**)’ta:
* يتركن ترب الأرض مجنون الصيق *
([2]) Cümhere’de (1: 244): “**ضبدت الرَّجل تضبيداً**: onu öfkelendirecek şeyle andım.” Ve benzeri Kâmûs’ta. Ve Lisân’da: “**ضبدته**” **الباء**’ı hafifletilmiş.
([3]) Asılda: “**الكب**”; doğrusu Lisân’dadır.
([4]) Beyit Ubeyd b. el-Ebras’ındır; meşhur bâiyyesindendir; divanına 9 ve Tebrîzî’nin Muallakât şerhine 310 bak.
([5]) Sa‘de b. Cüeyye el-Hüzelî’nindir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn’de: (1: 185), ve Lisân (**ضبر**). Ve صدر’ı:  * بينا هم يوماً كذلك راعهم *.
([6]) Ma‘n b. Evs el-Müzenî’nindir; Lisân (**ضبط**)’ta. **غذا** kelimesi asıldan düşmüştür.
([7]) **الأمدر**: bedeninde dışkısından bir parıltı olan. Ve denir: onda bir renk.
([8]) Abbâs b. Mirdâs’ındır; Lisân (**ضبع**)’da olduğu gibi. Ve nahivcilerin şahitlerindendir: **أن**’dan sonra **كان**’ın hazfi ve onun yerine **ما** ile tazmin edilmesi için.
([9]) Ru’be divanı 177 ve Lisân (**ضبع**).
([10]) Asılda: “**وفي أعضادها**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([11]) O, Amr b. Şe’s’tir; Lisân (**ضبع**) ve el-Hizâne (3: 599)’da olduğu gibi.
([12]) صدر’ı:  * نذود الملوك عنكم وتذودنا *
([13]) Tekmile Mücmel’dendir.
([14]) **الضاد**’ın teslîsiyle; ve **كفرحة** gibi; Kâmûs’ta olduğu üzere.
([15]) Mücmel’de yalnız “**سطة المضبأين**” iki kelimesiyle istişhâd edilmiştir.
([16]) Asılda “**الجأت**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([17]) Asılda: “**الرماة**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) Lisân’da: “Yemen ehlinin bazısı **خبزة الملة**’yi bundan **مضباة** diye adlandırır; İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak mekânın adıyla adlandırılır.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ب ع
الضباع أخبث السباع وهؤلاء أخبث الضباع‏.‏
وتقول‏:‏ كأنه ضبعان أمدر بل هو منه أغدر‏.‏
وضبعت الخيل والإبل وضبعت‏:‏ مدت أضباعها في السير‏.‏
وفرس ضابع‏.‏
ومرّت النجائب ضوابع‏.‏
وقال‏:‏ واضطبع بالثوب وتأبط به‏:‏ أدخله من تحت يده اليمنى وألقاه على منكبه الأيسر‏.‏
وضبعت الناقة وبها ضبعة‏:‏ شهوة للفحل وناقة ضبعة‏.‏
وكنا في ضبع فلان‏:‏ في كنفه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أكلتهم الضبع‏:‏ إذا أسنتوا‏.‏
وجذب بضعه وأخذت بضبعيه ومددت بضبعيه إذا نعشته ونوهت باسمه‏.‏
وتقول‏:‏ حلوا برباعهم فمدّوا بأضباعهم‏.‏
وضبع الناس عليهم إذا دعوا عليهم لأن الداعي يرفع يديه ويمدّ ضبعيه‏.‏
قال رؤبة‏:‏ ومائتي أيد علينا تضبع لما أصبناها وأخرى تطمع

##### Türkçe

ض ب ع
**الضباع** yırtıcı hayvanların en habisidir; ve şunlar **الضباع**ın en habisidir.‏
Ve dersin ki: Sanki o, çorak iki **ضبع** gibidir; bilakis o, ondan daha gaddardır.‏
Ve **ضبعت** atlar ve develer ve **ضبعت**: yürüyüşte **أضباع**larını uzattı.‏
Ve **ضابع** bir at.‏
Ve **ضوابع** olarak seçkin develer geçti.‏
Ve dedi ki: **واضطبع** elbiseyle ve onu koltuğunun altına aldı: onu sağ elinin altından içeri soktu ve onu sol omzunun üzerine attı.‏
Ve **ضبعت** dişi deve ve onda **ضبعة** vardır: erkeğe bir şehvet; ve **ضبعة** bir dişi deve.‏
Ve biz falanın **ضبع**ında idik: onun himayesinde.‏
Ve mecazdan: **أكلتهم الضبع**: yaşlandıkları zaman.‏
Ve onun **بضع**ını çekti; ve iki **ضبع**ıyla tuttu; ve iki **ضبع**ıyla uzattım: onu kaldırdığım ve adını andığım zaman.‏
Ve dersin ki: Dörtte birleriyle indiler de **أضباع**larıyla uzattılar.‏
Ve insanlar onlara karşı **ضبع** ederler, onlara beddua ettikleri zaman; çünkü beddua eden ellerini kaldırır ve iki **ضبع**ını uzatır.‏
Rü’be dedi ki: Ve bize karşı iki yüz el **تضبع** eder; onu elde ettiğimiz zaman; ve bir başkası da tamah eder.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّبْعُ، بسكون الباء: وسَطُ العَضُدِ بلحمه يكون للإِنسان وغيره، والجمع أَضْباعٌ مثلُ فَرْخٍ وأَفْراخٍ، وقيل: العَضُدُ كلُّها، وقيل: الإِبْطُ، وقال الجوهري: يقال للإِبْط
(* قوله«يقال للابط إلخ» قال شارح
القاموس: لم أجده للجوهري في الصحاح اهـ. والامر كما قال وإنما هي عبارة ابن الاثير في نهايته حرفاً حرفاً) الضَّبْعُ لمُجاوَرةِ، وقيل: ما بين الإِبط إِلى نصف العضد من أَعلاه، تقول: أَخَذ بضَبْعَيْه أَي بعَضُدَيْه. وفي الحديث: أَنه مَرَّ في حَجِّه على امرأَة معها ابن صغير فأَخَذَتْ بضَبْعَيْه وقالت: أَلِهذا حَجٌّ ؟ فقال: نعم ولك أَجر. والمَضْبَعةُ: اللحمة التي تحتَ الإِبط من قُدُمٍ.
واضْطَبَعَ الشيءَ: أَدخَله تحت ضَبْعَيْه. ولاضطِباعُ الذي يُؤْمَر به الطائفُ بالبيت: أَن تُدْخِلَ الرِّداءَ من تحت إِبْطِك الأَيمَنِ وتُغَطِّيَ به الأَيسر كالرجل يريد أَن يُعالِجَ أَمْراً فيتهيأَ له. يقال: قد اضْطَبَعْتُ بثوبي وهو مأْخوذ من الضَّبْع وهو العَضُدُ؛ ومنه الحديث: إِنه طافَ مُضْطَبِعاً وعليه بُرْد أَخضر؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يأْخذ الإِزارَ أَو البرد فيجعل وسطه تحت إِبطه الأَيمن ويُلْقِيَ طَرَفَيْهِ على كتفه اليسرى من جهتي صدره وظهره، وسمي بذلك لإِبْداءِ الضبْعَيْنِ، وهو التأَبط أَيضاً؛ عن الأَصمعي وضَبَعَ البعيرُ البعيرَ إِذا أَخذ بضبْعيه فصَرَعَه. وضَبَعَ الفرسُ يَضْبَعُ ضَبْعاً: لَوى حافِرَه إِلى ضَبْعِه؛ قال الأَصمعي: إِذا لَوى الفرسُ حافِرَه إِلى عضُده فذلك الضبْعُ، فإِذا هَوى بحافره إِلى وَحْشِيَّة فذلك الخِنافُ. قال لأَصمعي: مرت النّجائِبُ ضَوابِعَ، وضَبْعُها: أَن تَهْوِي بِأَخْفافِها إِلى العَضُدِ إِذا سارَتْ. والضَّبْعُ والضِّباعُ: رفعُ اليدين في الدعاء. وضَبَعَ يَضْبَعُ على فلان ضَبْعاً إِذا مدَّ ضَبْعَيْه فَدَعا. وضَبَعَ يده إِليه بالسيف يَضْبَعُها: مدّها به؛ قال رؤْبة:
وما تَني أَيْدٍ عَلَيْنا تَضْبَعُ
بما أَصَبْناها، وأُخْرَى تَطْمَعُ
معناه تَمُدُّ أَضْباعَها بالدعاء علينا. وضضبَعَتِ الخيلُ والإِبل تَضْبَعُ ضَبْعاً إِذا مدّت أَضْباعَها في سيرها، وهي أَعْضادُها، والناقةُ ضابِعٌ. وضَبَعتِ الناقةُ تَضْبَعُ ضَبْعاً وضُبُوعاً وضَبَعاناً وضَبَّعَتْ تَضْبيعاً: مدّتْ ضَبْعَيها في سيرها واهتزت. وضَبَعَتْ أَيضاً: أَسْرَعَتْ. وفرس ضابِعٌ: شديدُ الجَرْيِ، وجمعه ضَوابِعُ. وضَبَعَتِ الخيلُ كََضَبَحَتْ. وضَبَعْتُ الرجلَ: مَدَدْتُ إِليه ضَبْعِي للضَّرْبِ. وضَبَعَ القومُ للصُّلْحِ ضَبْعاً: مالُوا إِليه وأَرادوه يقال: ضابَعْناهم بالسُّيوفِ أَي مَدَدْنا أَيْدِيَنا إِليهم بالسُّيوفِ ومَدُّوها إِلينا، وهذا القول من نوادر أَبي عمرو؛ قل عمرو بن شاس:
نَذُودُ المُلُوكَ عَنْكُمُ وتَذُودُنا،
ولا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُونا ونَضْبَعا
نَذُودُ المُلُوكَ عَنْكُمُ وتَذُودُنا
إِلى المَوْتِ، حتى تَضْبَعُوا ثُمَّ نَضْبَعا
أَي تمدّون أَضباعكم إِلينا بالسيوف ونَمُدّ أَضْباعنا إِليكم. وقال أَبو عمرو: أَي تَضْبَعُون للصلح والمُصافَحة. وضَبَعُوا لنا من الشيء ومن الطريق وغيره يَضْبَعُونَ ضَبْعاً: أَسْهَموا لنا فيه وجعلوا لنا قسماً كما تقول ذَرَعُوا لنا طريقاً. والضَّبْعُ: الجَوْرُ. وفلان يَضْبَعُ أَي يجور.
والضَّبَعُ، بالتحريك، والضَّبَعةُ: شِدّة شَهْوة الفحلِ الناقةَ. وضَبِعَتِ الناقةُ، بالكسر، تَضْبَعُ ضَبْعاً وضَبَعةً وضَبَعَتْ وأَضْبَعَتْ، بالأَلف، واسْتَضْبَعَتْ وهي مُضْبِعةٌ: اشْتَهَتِ الفَحْلَ، والجمع ضِباعَى وضَباعى، وقد اسْتُعْمِلَت الضَّبَعةُ في النِّساءِ، قال ابن الأَعرابي: قيل لأَعرابي أَبامْرأَتِك حَمْلٌ ؟قال: ما يُدْرِيني والله ما لَها ذَنَب فَتَشُول به، ولا آتيها إِلاَّ على ضَبَعَةٍ.
والضَّبُعُ والضَّبْعُ: ضَرْبٌ من السِّباعِ، إُنثى، والجمع أَضْبُعٌ وضِباعٌ وضُبُعٌ وضُبْعٌ وضَبُعاتٌ ومَضْبَعةٌ؛ قال جرير: مِثْل الوِجَار أَوَتْ إِلَيْهِ الأَضْبُعُ
والضِّبْعانةُ: الضَّبُع، والذكر ضِبْعانٌ. وفي قصة إِبراهيم، عليه السلام، وشفاعته في أَبيه: فَيَمْسَخُه الله ضِبْعاناً أَمْدَر؛ الضِّبْعانُ: ذكر الضِّباع، لا يكون بالنون والأَلف إِلا للمذكر؛ قال ابن بري: وأَما ضِبْعانةٌ فليس بمعروف، والجمع ضِبْعاناتٌ وضَباعِينُ وضِباعٌ، وهذا الجمع للذكر والأُنثى مثل سَبُعٍ وسِباعٍ؛ وقال:
وبُهْلُولٌ وشِيعَتُه تَرَكْنا
لِضِبْعاناتِ مَعْقُلةٍ مَنابا
جمع بالتاء كما يقال فلان من رِجالاتِ العَرَب، وقالوا: جِمالاتٌ صُفْرٌ. ويقال للذكر والأُنثى ضَبْعَانث، يُغلِّبون التأْنيث لخفته هنا، ولا تَقُلْ ضَبُعةً؛ وقوله:
يا ضَبُعاً أَكَلَتْ آيارَ أَحْمِرةٍ
فَفي البُطُونِ، وقَدْ راحَتْ، قَراقِيرُ
هَلْ غَيْرُ هَمْزٍ ولَمْزٍ للصَّدِيقِ، ولا
يُنْكِي عَدُوَّكُمُ مِنْكُمْ أَظافِيرُ؟
حمله على الجنس فأَفْرَدَه، ويروى: يا أَضْبُعاً، ورواه أَبو زيد: يا ضُبُعاً أَكَلَتْ؛ الفارسي: كأَنه جمع ضَبْعاً على ضِباعٍ ثم جمع ضِباعاً على ضُبُعٍ، قال الأَزهري: الضَّبُعُ الأُنثى من الضِّباع، ويقال للذكر. وجارُّ الضَّبُعِ: المطَرُ الشديد لأَن سَيْلَه يُخْرِج الضِّباعَ من وُجُرِها. وقولهم: ما يخفى ذلك على الضَّبُع، يذهبون إِلى اسْتِحْماقِها. والضَّبُعُ: السَّنةُ الشديدة المُهْلِكة المُجْدبة، مؤنث؛ قال عباس بن مرداس:أَبا خُراشةَ أَمَّا أَنْتَ ذا نَفَرٍ،
فإِنَّ قَوْمِي لَمْ تَأْكُلْهُمُ الضَّبُعُ
قال الأَزهري: الكلام الفصيح في إِمّا وأَما أَنه بكسر الأَلف من إِمّا إِذا كان ما بعده فعلاً، كقولك إِما أَن تمشي وإِما أَن تركب، وإِن كان ما بعده اسماً فإِنك تفتح الأَلف من أَما، كقولك أَما زيد فَحَصيفٌ وأَما عمرو فأَحْمَقُ، ورواه سيبويه بفتح الهمزة، ومعناه أَن قَوْمِي ليسوا بِأَذلاَّءَ فتأْكلهم الضَّبُع ويَعْدُو عليهم السبُع، وقد روي هذا البيت لمالك ابن ربيعة العامري، ورُوِيَ أَبا خُباشةَ، يقوله لأَبي خُباشة عامر بن كعب بن عبد الله بن أَبي بكر ابن كلاب. قال ثعلب: جاء أَعرابي إِلى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: يا رسول الله أَكلتنا الضبع، فدعا لهم؛ قال ابن الأَثير: هو في الأَصل الحيوان المعروف والعرب تكني به عن سَنة الجَدْب؛ ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: خَشِيتُ أَن تأْكلهم الضَّبُعُ. والضبع: الشرّ؛ قال ابن الأَعرابي: قالت العُقَيْلِيّة كان الرجل إِذا خفنا شره فتحوّل عنا أَوْقَدْنا ناراً خلفه، قال: فقيل لها ولم ذلك ؟قالت: لتَتَحَوَّلَ ضَبُعُه معه أَي ليذهب شره معه. وضَبُعٌ: اسم رجل وهو والد الربيع بن ضبع الفَزاريّ. وضَبُعٌ: اسم مكان؛ أَنشد أَبو حنيفة:
حَوَّزَها مِنْ عَقبٍ إِلى ضَبُعْ،
في ذَنَبانٍ ويَبِيسٍ مُنْقَفِعْ
وضُباعة: اسم امرأَة؛ قال القطامي:
قِفي قَبْلَ التَّفَرُّق يا ضُباعا،
ولا يَكُ مَوْقِفٌ مِنْكِ الوَداعا
وضُبَيْعةُ: قبيلة وهو أَبو حيّ من بكر، وهو ضُبَيْعةُ بن قيس بن ثعلبة بن عُكابةَ بن صَعْب بن بكر بن وائل، وهم رهط الأَعشى ميمون بن قيس؛ قال الأَزهري: وضُبَيْعةُ قبيلة في ربيعة. والضَّبْعانِ: موضع؛ وقوله أَنشده ثعلب:
كساقِطةٍ إِحْدَى يَدَيْهِ، فَجانِبٌ
يُعاشُ به مِنْه، وآخَرُ أَضْبَعُ
إِنما أَراد أَعْضَب فقلب، وبهذا فسره.
والضُّبْعُ: فِناءُ الإِنسان. وكُنّا في ضُبْعِ فلان، بالضم، أَي في كَنَفِه وناحيته وفِنائهِ.
وضِبْعانٌ أَمْدَرُ أَي منتفخ الجنبين عظيم البطن، ويقال: هو الذي تَتَرَّبَ جنباه كأَنه من المدَارِ والتراب. ابن الأَعرابي: الضَّبْعُ من الأَرض أَكَمَةٌ سَوداءُ مستطيلة قليلاً.
وفي نوادر الأَعراب: حِمارٌ مَضْبُوعٌ ومَخْنُوقٌ ومَذْؤُوبٌ أَي بها خناقة
(* قوله« أي بها خناقة» كذا بالأصل بلا ضبط وبضمير المؤنث. وفي القاموس في ماة خنق: وكغراب داء يمتنع معه نفوذ النفس إلى الرئة والقلب، ثم قال: والخناقية داء في حلوق الطير والفرس، وضبطت الخناقية فيه ضبط القلم بضم الخاء وكسر القاف وتشد الياء مخففة النون.) وذِئْبةٌ، وهما داءَانِ، ومعنى المَضْبوعِ دعاءٌ عليه أَن تأْكلَه الضَّبُع؛ قال ابن بري: وأَما قوله الشاعر وهو مما يُسْأَلُ عنه:
تَفَرَّقَتْ غَنَمِي يَوْماً فَقُلْتُ لَها:
يا رَبِّ سَلِّطْ عَلَيْها الذِّئْبَ والضَّبُعا
فقيل: في معناه وجهان: أَحدهما أَنه دعا عليها بأَن يقتل الذئب أَحياءها وتأْكل الضبع موتاها، وقيل: بل دعا لها بالسلامة لأَنهما إِذا وقعا في الغنم اشتغل كل واحد منهما بصاحبه فتسلم الغنم؛ وعلى هذا قولهم: اللهم ضَبْعاً وذِئْباً، فدعا بأَن يكونا مجتمعين لتسلم الغنم، ووجه الدعاء لها بعيد عندي لأَنها أَغضبته وأَحْرَجَتْه بتفرقها وأَتعبته فدعا عليها. وفي قوله أَيضاً: سلط عليها، إِشعار بالدعاء عليها لأَن من طلب السلامة بشيء لا يدعو بالتسليط عليه، وليس هذا من جنس قوله اللهم ضَبُعاً وذئباً، فإِن ذلك يؤذن بالسلامة لاشتغال أَحدهما بالآخر، وأَما هذا فإِن الضَّبُع والذئب مُسَلَّطانِ على الغنم، والله اعلم.

##### Türkçe

**الضَّبْعُ**, **الباء**’ın sükûnu ile: insan için ve başkası için, etiyle birlikte **العَضُدِ**’ün ortasıdır; çoğulu **أَضْباعٌ**’dır, **فَرْخٍ** ve **أَفْراخٍ** gibi. Ve denildi ki: **العَضُدُ**’ün tamamıdır. Ve denildi ki: **الإِبْطُ**’tur. Ve el-Cevherî dedi ki: **الإِبْط** için “
(* “**يقال للابط إلخ**” sözü hakkında, **القاموس** şârihi dedi ki: Bunu **الجوهري**’ye nispetle **الصحاح**’ta bulmadım, son. İş de dediği gibidir; ancak bu, İbnü’l-Esîr’in **نهايته**’sindeki ibarenin harf harf aynısıdır.)
**الضَّبْعُ**” denir, komşuluk sebebiyle; ve denildi ki: **الإِبط** ile **العَضُد**’ün üst tarafından yarısı arasındaki şeydir. Dersin ki: “**أَخَذ بضَبْعَيْه**” yani “iki **عَضُد**’üyle (tuttu)”. Ve hadiste: Haccında, yanında küçük bir oğlan bulunan bir kadına uğradığı, kadının onun iki **ضَبْع**’inden tuttuğu ve “Bunun için hac var mı?” dediği; onun da “Evet, senin için de ecir vardır” dediği (gelmiştir). Ve **المَضْبَعةُ**: önden, **الإِبط**’un altındaki et parçasıdır.

Ve **اضْطَبَعَ** bir şeyi: onu iki **ضَبْع**’inin altına soktu. Ve Beyt’i tavaf edenin emrolunduğu **اضطِباع**: **الرِّداء**’yı sağ **إِبْط**’unun altından sokman ve onunla solu örtmendir; bir iş görmek isteyen adam gibi, ona hazırlanır. Denir ki: “**اضْطَبَعْتُ بثوبي**”; bu, **الضَّبْع**’dan alınmıştır ve o **العَضُد**’dür. Ondan hadîs: “O, **مُضْطَبِعاً** olarak tavaf etti ve üzerinde yeşil bir **بُرْد** vardı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: O, **الإِزار**’ı yahut **البرد**’i alıp ortasını sağ **إِبط**’unun altına koyması ve iki ucunu, göğsü ve sırtı tarafından sol omzunun üzerine atmasıdır; iki **ضبْع**’i açığa çıkarmak sebebiyle bununla adlandırıldı; bu, **التأَبط** da (denilen)dir; el-Asma‘î’den. Ve deve, deveyi **ضَبَعَ** eder: iki **ضبْع**’inden tutup onu yere serdiği zaman. Ve at **ضَبَعَ** eder, **يَضْبَعُ** **ضَبْعاً**: tırnağını **ضَبْع**’ine doğru büktü; el-Asma‘î dedi ki: At tırnağını **عَضُد**’üne doğru bükerse işte o **الضبْع**’dır; tırnağıyla **وَحْشِيَّة**’ye doğru düşerse işte o **الخِناف**’tır. El-Asma‘î’ye dedi ki: “**مرت النّجائِبُ ضَوابِعَ**”; ve onların **ضَبْع**’ı: yürüdüklerinde **أَخْفاف**’larını **العَضُد**’e doğru indirmeleridir.

Ve **الضَّبْعُ** ile **الضِّباعُ**: duada iki eli kaldırmaktır. Ve **ضَبَعَ** eder, **يَضْبَعُ** falana karşı **ضَبْعاً**: iki **ضَبْع**’ini uzatıp dua ettiği zaman. Ve kılıçla ona doğru elini **ضَبَعَ** etti, **يَضْبَعُها**: onu onunla uzattı; Rü’be dedi ki:
وما تَني أَيْدٍ عَلَيْنا تَضْبَعُ
بما أَصَبْناها، وأُخْرَى تَطْمَعُ
Manası: bize karşı dua ile **أَضْباع**’larını uzatırlar. Ve atlar ile develer **ضضبَعَت** eder, **تَضْبَعُ** **ضَبْعاً**: yürüyüşlerinde **أَضْباع**’larını uzattıkları zaman; o, onların **أَعْضاد**’ıdır; ve dişi deve **ضابِعٌ**’dir. Ve dişi deve **ضَبَعت** eder, **تَضْبَعُ** **ضَبْعاً** ve **ضُبُوعاً** ve **ضَبَعاناً**; ve **ضَبَّعَتْ** **تَضْبيعاً**: yürüyüşünde iki **ضَبْع**’ini uzattı ve sallandı. Ve **ضَبَعَتْ** ayrıca: hızlandı. Ve **فرس ضابِعٌ**: koşusu şiddetli; çoğulu **ضَوابِعُ**. Ve atlar **ضَبَعَتِ**: **كََضَبَحَتْ** gibi. Ve “Adamı **ضَبَعْتُ**”: vurmak için ona doğru **ضَبْع**’imi uzattım. Ve kavim sulh için **ضَبَعَ** etti, **ضَبْعاً**: ona meylettiler ve onu istediler. Denir ki: “**ضابَعْناهم بالسُّيوفِ**” yani kılıçlarla onlara doğru ellerimizi uzattık, onlar da bize doğru uzattılar; bu söz, Ebû Amr’un nadirlerindendir. Amr b. Şâs dedi ki:
نَذُودُ المُلُوكَ عَنْكُمُ وتَذُودُنا،
ولا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُونا ونَضْبَعا
نَذُودُ المُلُوكَ عَنْكُمُ وتَذُودُنا
إِلى المَوْتِ، حتى تَضْبَعُوا ثُمَّ نَضْبَعا
Yani kılıçlarla bize doğru **أَضباع**’ınızı uzatırsınız, biz de size doğru **أَضْباع**’ımızı uzatırız. Ve Ebû Amr dedi ki: yani sulh ve musafaha için **تَضْبَعُون**. Ve “Şeyden, yoldan ve başkasından bize **ضَبَعُوا** ettiler”, **يَضْبَعُونَ** **ضَبْعاً**: bize onda pay verdiler ve bize bir kısım yaptılar; “Bize bir yol ölçtüler” dediğin gibi. Ve **الضَّبْعُ**: haksızlıktır. Ve falan **يَضْبَعُ**: yani haksızlık eder.

Ve **الضَّبَعُ**, harekeli olarak, ve **الضَّبَعةُ**: erkeğin dişi deveye şehvetinin şiddetidir. Ve dişi deve **ضَبِعَتِ** (kesre ile), **تَضْبَعُ** **ضَبْعاً** ve **ضَبَعةً**; ve **ضَبَعَتْ** ve **أَضْبَعَتْ** (elif ile) ve **اسْتَضْبَعَتْ**; o, **مُضْبِعةٌ** iken: erkeği arzuladı; çoğul **ضِباعَى** ve **ضَباعى**’dır. Ve **الضَّبَعةُ** kadınlarda da kullanılmıştır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bir bedevîye “Karında hamilelik var mı?” denildi; dedi ki: “Bana ne bildirsin; vallahi onun kuyruğu yok ki onunla kaldırsın; ben ona ancak bir **ضَبَعَةٍ** üzere gelirim.”

Ve **الضَّبُعُ** ile **الضَّبْعُ**: yırtıcılardan bir türdür; dişidir; çoğulu **أَضْبُعٌ** ve **ضِباعٌ** ve **ضُبُعٌ** ve **ضُبْعٌ** ve **ضَبُعاتٌ** ve **مَضْبَعةٌ**’dır; Cerîr dedi ki:
مِثْل الوِجَار أَوَتْ إِلَيْهِ الأَضْبُعُ
Ve **الضِّبْعانةُ**: **الضَّبُع**’dur; erkeği **ضِبْعانٌ**’dır. Ve İbrâhîm’in, عليه السلام, kıssasında ve babası hakkında şefaati (bahsinde): “Allah onu **ضِبْعاناً أَمْدَر**’e çevirir”; **الضِّبْعانُ**: **الضِّباع**’ın erkeğidir; **النون** ve **الأَلف** ile ancak erkek için olur. İbn Berî dedi ki: **ضِبْعانةٌ**’ya gelince, o bilinen değildir; çoğulu **ضِبْعاناتٌ** ve **ضَباعِينُ** ve **ضِباعٌ**’dır; bu çoğul, erkek ve dişi içindir; **سَبُعٍ** ve **سِباعٍ** gibi. Ve dedi ki:
وبُهْلُولٌ وشِيعَتُه تَرَكْنا
لِضِبْعاناتِ مَعْقُلةٍ مَنابا
**التاء** ile çoğul yaptı; “Falan Arap’ın **رِجالاتِ**’ındandır” denildiği gibi; ve “**جِمالاتٌ صُفْرٌ**” dediler. Ve erkeğe ve dişiye **ضَبْعَانث** denir; burada hafifliği sebebiyle dişiliği galip kılarlar; **ضَبُعةً** deme. Ve onun sözü:
يا ضَبُعاً أَكَلَتْ آيارَ أَحْمِرةٍ
فَفي البُطُونِ، وقَدْ راحَتْ، قَراقِيرُ
هَلْ غَيْرُ هَمْزٍ ولَمْزٍ للصَّدِيقِ، ولا
يُنْكِي عَدُوَّكُمُ مِنْكُمْ أَظافِيرُ؟
Onu cins üzerine حمل etti de tekil yaptı. Ve “**يا أَضْبُعاً**” diye de rivayet edilir. Ebû Zeyd onu “**يا ضُبُعاً أَكَلَتْ**” diye rivayet etti. el-Fârisî: sanki **ضَبْعاً**’ı **ضِباعٍ** üzerine cem etti, sonra **ضِباعاً**’ı **ضُبُعٍ** üzerine cem etti. el-Ezherî dedi ki: **الضَّبُعُ**, **الضِّباع**’ın dişisidir; erkeğe de denir.

Ve **جارُّ الضَّبُعِ**: şiddetli yağmurdur; çünkü seli, **الضِّباع**’ı inlerinden çıkarır. Ve onların sözü: “Bu, **الضَّبُع**’a gizli kalmaz”; onun ahmaklığına giderler. Ve **الضَّبُعُ**: helâk edici, kurak, şiddetli yıl; müennestir. Abbâs b. Mirdâs dedi ki:
أَبا خُراشةَ أَمَّا أَنْتَ ذا نَفَرٍ،
فإِنَّ قَوْمِي لَمْ تَأْكُلْهُمُ الضَّبُعُ
el-Ezherî dedi ki: **إِمّا** ve **أَما** hakkında fasih söz şudur: Eğer ondan sonra fiil gelirse, **إِمّا**’nın elifini kesre ile yapmandır; “**إِما أَن تمشي وإِما أَن تركب**” sözün gibi. Eğer ondan sonra isim gelirse, **أَما**’nın elifini fetha ile açarsın; “**أَما زيد فَحَصيفٌ وأَما عمرو فأَحْمَقُ**” sözün gibi. Sîbeveyh onu hemzenin fethasıyla rivayet etti. Manası: kavmim zelil değildir ki **الضَّبُعُ** onları yesin ve **السبُع** onlara saldırsın. Bu beyit, Mâlik b. Rabî‘a el-Âmirî’ye de rivayet edilmiştir; “**أَبا خُباشةَ**” diye de rivayet edilmiştir; bunu, Ebû Hubâşe Âmir b. Ka‘b b. Abdillâh b. Ebî Bekr b. Kilâb’a söyler. Sa‘leb dedi ki: Bir bedevî, Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, geldi ve dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, **الضبع** bizi yedi”; o da onlar için dua etti. İbnü’l-Esîr dedi ki: Aslında bilinen hayvandır; Araplar onunla kıtlık yılını kinaye ederler. Ondandır, Ömer’in, رضي الله عنه, hadisi: “Onları **الضَّبُعُ**’un yemesinden korktum.” Ve **الضبع**: şerdir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: el-‘Ukayliyye dedi: Adamın şerrinden korktuğumuzda, bizden uzaklaşıp yer değiştirince arkasında bir ateş yakardık. Dedi ki: Ona “Niçin bu?” denildi; dedi ki: “**ضَبُعُه** onunla birlikte yer değiştirsin” yani şerri onunla birlikte gitsin diye. Ve **ضَبُعٌ**: bir adam adıdır; Fezârî **الربيع بن ضبع**’ın babasıdır. Ve **ضَبُعٌ**: bir yer adıdır; Ebû Hanîfe inşad etti:
حَوَّزَها مِنْ عَقبٍ إِلى ضَبُعْ،
في ذَنَبانٍ ويَبِيسٍ مُنْقَفِعْ
Ve **ضُباعة**: bir kadın adıdır; el-Kutâmî dedi ki:
قِفي قَبْلَ التَّفَرُّق يا ضُباعا،
ولا يَكُ مَوْقِفٌ مِنْكِ الوَداعا
Ve **ضُبَيْعةُ**: bir kabiledir; Bekr’den bir hayyın babasıdır; o, **ضُبَيْعةُ بن قيس بن ثعلبة بن عُكابةَ بن صَعْب بن بكر بن وائل**’dir; onlar, A‘şâ Meymûn b. Kays’ın topluluğudur. el-Ezherî dedi ki: **وضُبَيْعةُ** Rebî‘a’da bir kabiledir. Ve **الضَّبْعانِ**: bir yerdir. Ve onun sözü; Sa‘leb onu inşad etti:
كساقِطةٍ إِحْدَى يَدَيْهِ، فَجانِبٌ
يُعاشُ به مِنْه، وآخَرُ أَضْبَعُ
Ancak **أَعْضَب**’ı kastetti de ters çevirdi; bunu böyle tefsir etti.

Ve **الضُّبْعُ**: insanın avlusudur. “Falanın **ضُبْعِ**’ında idik”, damme ile: yani onun himayesinde, tarafında ve avlusunda idik.

**وضِبْعانٌ أَمْدَرُ**: yani iki yanı şişkin, karnı büyük; ve denir ki: iki yanı topraklanır; sanki **المدَارِ** ve topraktandır. İbnü’l-A‘râbî: yerden **الضَّبْعُ**, biraz uzunca siyah bir tümsektir.

Ve bedevîlerin nevâdirinde: “**حِمارٌ مَضْبُوعٌ** ve **مَخْنُوقٌ** ve **مَذْؤُوبٌ**” yani onda **خناقة** vardır
(* “**أي بها خناقة**” sözü: asılda böyle, harekesiz ve müennes zamiriyle. **القاموس**’ta **خنق** maddesinde: “**وكغراب داء يمتنع معه نفوذ النفس إلى الرئة والقلب**”, sonra dedi ki: “**والخناقية داء في حلوق الطير والفرس**”; onda **الخناقية**’yi kalem ضبطuyla, **الخاء**’ın dammesi, **القاف**’ın kesresiyle; **الياء** şeddeli, **النون** hafif (şeddesiz) olarak ضبط ettim.)
ve **ذِئْبةٌ**; ikisi iki hastalıktır. Ve **المَضْبوعِ**’un manası: ona karşı bir bedduadır; **الضَّبُع**’un onu yemesi (dileği). İbn Berî dedi ki: Şairin sözüne gelince, ki ondan sorulur:
تَفَرَّقَتْ غَنَمِي يَوْماً فَقُلْتُ لَها:
يا رَبِّ سَلِّطْ عَلَيْها الذِّئْبَ والضَّبُعا
Denildi ki: manasında iki vecih vardır: birincisi, ona karşı dua etti; kurt canlılarını öldürsün, **الضبع** ölülerini yesin diye. Ve denildi ki: bilakis ona selamet için dua etti; çünkü ikisi koyunlara düştüğünde her biri ötekiyle meşgul olur da koyunlar selamette kalır. Ve bunun üzerine onların sözü: “Allah’ım **ضَبْعاً** ve **ذِئْباً**”; böylece ikisinin bir arada olmasına dua etti ki koyunlar selamette kalsın. Ve ona dua etme vechi, benim yanımda uzaktır; çünkü o, onu öfkelendirdi, onu sıkıntıya soktu; dağılmasıyla onu yordu; bu yüzden ona karşı dua etti. Ve onun sözünde ayrıca: “**سلط عليها**”, ona karşı dua etmeye işarettir; çünkü selameti bir şeyle isteyen, onun üzerine musallat kılmakla dua etmez. Bu, “Allah’ım **ضَبُعاً** ve **ذئباً**” sözünün cinsinden değildir; çünkü o, birinin ötekiyle meşgul olması sebebiyle selamete delalet eder. Ama bu (beyitte) ise **الضَّبُع** ve kurt koyun üzerine musallat kılınmıştır. Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ب ع * * الضَّبْعُ * العضد والجمع * أضْباعٌ * كفرخ وأفراخ و * الضَّبْعُ * العضد والجمع * أَضْباعٌ * كفرخ وأفراخ و * الضَّبُعُ * من السباع ولا تقل * ضَبُعةٌ * لان الذكر * ضِبْعَانُ * والجمع * ضَبَاعِينُ * مثل سرحان وسراحين والأنثى * ضِبْعَانَةٌ * والجمع ضبعانات و * ضِبَاعٌ * باب الضاد وهو جمع للذكر والأنثى و * الاضْطِباعُ * الذي يؤمر به الطائف بالبيت ان يدخل الرداء تحت إبطه الأيمن ويرد طرفه على يساره ويبدي منكبه الأيمن ويغطي الأيسر سمي بذلك لابداء أحد * الضَّبْعَينِ * وهو التابط أيضا عن الأصمعي

##### Türkçe

* ض ب ع * **الضَّبْعُ**: pazı; çoğulu **أضْباعٌ**; **فرخ** ve **أفراخ** gibi. Ve **الضَّبْعُ**: pazı; çoğulu **أَضْباعٌ**; **فرخ** ve **أفراخ** gibi. Ve **الضَّبُعُ**: yırtıcı hayvanlardan; **ضَبُعةٌ** deme; çünkü erkeği **ضِبْعَانُ**dur; çoğulu **ضَبَاعِينُ**; **سرحان** ve **سراحين** gibi; dişisi **ضِبْعَانَةٌ**dir; çoğulu ضبعانات. Ve **ضِبَاعٌ**: **الضاد** babı; erkek ve dişi için bir çoğuldur. Ve **الاضْطِباعُ**: evin etrafında tavaf edenin kendisiyle emrolunduğu şey; ridâyı sağ koltuk altının altına sokması, ucunu solunun üzerine atması, sağ omzunu açığa çıkarması ve solunu örtmesi; bununla adlandırıldı, iki **الضَّبْعَينِ**den birini açığa çıkarmaktan dolayı; ve o, **التابط** da (denir); **الأصمعي**’den.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضبع بالفتح: العضد كلها والجمع: أضباع، كفرخ وأفراخ، قيل: أوسطها بلحمها، يكون للإنسان وغيره، تقول: أخذت بضبعي فلان فلم أفارقه. ومددت بضبعيه، إذا قبضت على وسط عضديه، قاله الليث، ويقال في أدب الصلاة: أبد ضبعيك، والمصلي يبد ضبعيه، والفقهاء يقولون: يبدي ضيعيه. أو الضبع: الإبط ويقال للإبط: الضبع، للمجاورة، نسبه صاحب اللسان إلى الجوهري. ولم أجده في الصحاح، أو الضبع: ما بين الإبط إلى نصف العضد من أعلاه. قال الليث: المضبعة: اللحمة التي تحت الإبط من قدم، بضم القاف والدال. وضبعه، كمنعه: مد إليه ضبعه للضرب. قال ابن السكيت: يقال: قد ضبع القوم من الشيء، ومن الطريق لنا ضبعا، أي جعلوا لنا منه قسما وأسهموا لنا فيه، كما تقول: ذرعوا لنا طريقا. ضبع فلان ضبعا: جار وظلم، عن أبي سعيد. يقال: ضبع على فلان ضبعا: مد ضبعيه للدعاء عليه، ثم استعير الضبع للدعاء؛ لأن الداعي يرفع يديه، ويمد ضبعيه، وبه فسر قول رؤبة:
  ولا تني أيد علينا تضـبـع                      بما أصبناها وأخرى تطمع ضبع يده إليه بالسيف: مدها به، قال عمرو بن شأس:
  نذود الملوك عنكـم وتـذودنـا                      ولا صلح حتى تضبعونا ونضبعا قال ابن بري: والذي في شعره:
  إلى الموت حتى تضبعوا ثم نضبعا أي تمدوا أضباعكم إلينا بالسيوف، ونمد أضباعنا إليكم. والذي في العباب أن الشعر لعمرو بن الأسود، أحد بني سبيع، وكانت امرأة اسمها غضوب هجت مربع بن سبيع، فقتلها مربع، فعرض قوم مربع الدية، فأبى قومها، فقال:
  كذبتم وبيت الله نرفع عقـلـهـا                      عن الحق حتى تضبعوا ثم نضبعا قال: ووقع البيت أيضا في كتاب الإصلاح لابن السكيت مغيرا. وفسره ابن السيرافي، ولم ينبه عليه، والبيت من قصيدة في أشعار بني طهية. ضبعت الخيل والإبل ضبعا وضبوعا، بالضم، وضبعانا، محركة، إذا مدت أضباعها في سيرها واهتزت، وهي أعضادها كضبعت تضبيعا، نقله الجوهري، واقتصر في المصادر على الضبع بالفتح، ووقع في الأساس: مدت أعناقها وهي ناقة ضابع. ضبع البعير أيضا: أسرع في السير، أو مشى فحرك ضبعيه، وهو بعينه مد الأضباع واهتزازها، فهو تكرار. ضبعت الخيل مثل ضبحت، لغة فيه. ضبع القوم للصلح والمصافحة: مالوا إليه وأرادوه. عن أبي عمرو، وبه فسر قول عمرو بن الأسود السابق. ضبعوا الشيء: أسهموه وجعلوا لكل واحد قسما منه، طريقا أو غير ذلك، وهو تكرار مع قوله: ضبعوا لنا الطريق: جعلوا لنا منه قسما. وفرس ضابع: شديد الجري، وكذلك ضابح، والجمع الضوابع، أو كثيره، قاله الليث، وقال الأصمعي: مرت النجائب ضوابع، وضبعها: أن تهوي بأخفافها إلى العضد إذا سارت به، وأنشد الليث:
  دعاك الهوى من ذكر رضوى وقد رمت                      بنا لجة الليل القـلاص الـضـوابـع أو فرس ضابع: يتبع أحد شقيه، ويثني عنقه، قاله ابن عباد. وقيل: هو إذا لوى حافره إلى ضبعه، وقال الأصمعي: إذا لوى الفرس حافره إلى عضده فهو الضبع، فإذا هوى بحافره إلى وحشيه فذلك الخناف. أو الضبع: جري فوق التقريب وأنشد ابن دريد:
  فليت لهم أجري جميعا فأصبـحـت                      بي البازل الوجناء في الرمل تضبع

  وكل أكمة من الأرض سوداء مستطيلة قليلا ضبع، قاله ابن الأعرابي. قال ابن عباد: يقال: ذهب به أي بالشيء، ضبعا لبعا، أي باطلا، ولبعا: إتباع. قال ابن دريد: الضبعان، مثنى: ع معروف. قلت: هو في ديار هوازن بالحجاز، وهو ضبعاني كما يقال: بحراني إذا نسب إلى البحرين. يقال: هو من أهل الضبعين كما يقال: من أهل البحرين. وضباعة، كثمامة: جبل، قال الشاعر:
  فالجزع بين ضباعة فرصافة                      فعوارض جو البسابس مقفرا قال الليث: قال أبو ليلى: ضباعة بنت زفر بن الحارث الكلابي التي أشارت على أبيها بتخلية القطامي، والمن عليه، وكان أسيرا له، وكان قيس أراد قتله. فخلاه، وأعطاه مائة ناقة، فقال القطامي:
  قفي قبل التفرق يا ضباعـا                      فلا يك موقف منك الوداعا أراد يا ضباعة، فرخم. دعا بأن لا يكون الوداع في موقف، أي قفي ودعينا إن عزمت على فرقتنا، فلا كان منك الوداع لنا في موقف، وقد اضطر إلى أن جعل المعرفة خبر كان، والنكرة اسمها. ضباعة بنت عامر بن قشير، وهي ضباعة الكبرى، كما في العباب. ومن الصحابيات: ضباعة بنت الزبير بن عبد المطلب بن هاشم، زوج المقداد، قتل ابنها عبد الله يوم الجمل مع عائشة. روى عنها ابن عباس وجابر وأنس رضي الله عنهم، وعروة والأعرج، وغيرهم. ضباعة بنت عامر بن قرط العامرية، أسلمت بمكة، وهي القائلة:
  اليوم يبدو بعضه أو كله ضباعة بنت عمران بن حصين الأنصارية، هكذا وقع في العباب، وقلده المصنف، وهو غلط، والصواب أنها بنت عمرو بن محصن النجارية، قال ابن سعد: بايعت. وأما ضباعة بنت الحارث الأنصارية التي روت عنها أختها أم عطية - في الوضوء مما مست النار - فقد وهم فيها خلف بن موسى العمي في روايته عن أبيه عن أم عطية عن أختها، والحديث الصحيح حديث قتادة عن إسحاق بن عبد الله بن الحارث: أن جدته أم حكيم حدثته عن أختها ضباعة بنت الزبير في الوضوء مما مست النار، يعني أنه لا يجب، حققه الدارقطني في العلل. قال الليث: ضبعت الناقة، كفرح، ضبعا، وضبعة، محركتين: أرادت الفحل واشتهته كأضبعت بالألف، لغة في ضبعت، نقله الجوهري واستضبعت مثل ذلك، فهي ضبعة، كفرحة، قاله الليث، زاد في اللسان: ومضبعة، ج: ضباعى، كحبالى، هكذا في النسخ، والذي في اللسان: والجمع ضباعى وضباعى، أي بالكسر والفتح. وقد تستعمل الضبعة في النساء قال ابن الأعرابي: قيل لأعرابي: أبامرأتك حبل? قال: ما يدريني والله? ما لها ذنب فتشول به ولا آتيها إلا على ضبعة. والضبع، بضم الباء، وسكونها مؤنثة، ج: أصبع في القليل، وضباع، بالكسر، مثل سبع وسباع وضبع، بضمتين، وضبع بضمة واحدة، ومضبعة، وقال رجل من ضبة أدرك الإسلام:
  يا شبعا أكـلـت آيار أحـمـرة                      ففي البطون إذا راحت قراقير
  هل غير همز ولمز للصديق ولا                      تنكي عدوكم منكـم أظـافـير حمله على الجنس فأفرده، ورواه أبو زيد: يا ضبعا أكلت، قال الفارسي: كأنه جمع ضبعا على ضباع، ثم جمع ضباعا على ضبع، ويروى: يا أضبعا، قال جرير:
  مثل الوجار أوت إليه الأضبع

  والذكر ضبعان، بالكسر، لا يكون بالألف والنون إلا للمذكر، تقول: كأنه ضبعان أمدر، بل هو منه أغدر، وفي حديث قصة إبراهيم عليه السلام، وشفاعته لأبيه يوم القيامة، قال: فيمسخه الله ضبعانا أمدر. ويروى: أمجر وقد تقدم في الراء والأنثى ضبعانة، كما في الصحاح، وأنكره ابن بري في أماليه، وقال: ضبعانة غير معروف، يقال في المؤنث أيضا: ضبعة، عن ابن عباد في المحيط. قال: وتجمع على الضبع، أو لا يقال: ضبعة؛ لأن الذكر ضبعان، كما في الصحاح، ج: ضباعين، كسرحان وسراحين، وكان أبو حاتم ينكر الضباعين، وضباع، وهذا الجمع للذكر والأنثى، وضبعانات، بكسرهما وأنشد الليث:
  وبهلولا وشيعته تركنا                      لضبعانات معقلة منابا كما يقال: فلان من رجالات العرب ولم يرد التأنيث. قال: وقلت للخليل: الضبعان ذكر، فكيف جمع على ضبعانات، فقال: كلما اضطروا إلى جمع فصعب، أو استقبحوه، ذهبوا به إلى هذه الجماعة يقولون: هذا حمام، فإذا جمعوا قالوا: حمامات، ويقولون: فلان من رجالات الناس. وقال أبو ليلى: الحمام الكثير، والحمامات أدنى العدد. وهي سبع كالذئب، إلا إذا جرى كأنه أعرج، فلذا سمي الضبع العرجاء. من الخواص: أن من أمسك بيده حنظلة فرت منه الضباع. ومن أمسك أسنانها معه لم تنبح عليه الكلاب. وجلدها إن شد على بطن حامل لم تسقط الجنين، وإن جلد به مكيال وكيل به البذر أمن الزرع من آفاته التي تصيبه. والاكتحال بمرارتها يحد البصر. يقال: سيل جار الضبع، أي شديد المطر؛ لأن سيله يخرجها من وجارها. وفي حديث الحجاج: وجئتك في مثل جار الضبع. أي في المطر الشديد. وإنما قيل: دلجة الضبع، لأنها تدور إلى نصف الليل، كما في العباب. والضبع، كرجل: السنة المجدبة المهلكة الشديدة، مؤنث، وفي حديث أبي ذر قال رجل: يا رسول الله أكلتنا الضبع، فدعا لهم. وهو مجاز، وأنشد الجوهري للشاعر - وهو العباس بن مرداس، رضي الله عنه، يخاطب أبا خراشة خفاف بن ندبة رضي الله عنه -:
  أبا خراشة أما أنت ذا نفـر                      فإن قومي لم تأكلهم الضبع هذه رواية سيبويه، وفي شعره إما كنت، قاله الصاغاني، وقال الأزهري: الكلام الفصيح في إما وأما: أنه بكسر الألف في إما إذا كان ما بعده فعلا، وإن كان ما بعده اسما، فإنك تفتح الألف من أما، رواه سيبويه بفتح الهمزة، ومعناه أن قومك ليسوا بأذلاء فتأكلهم الضبع، ويعد عليهم السبع، وقد روي هذا البيت لمالك بن ربيعة العامري، وروي أبا خباشة يقوله لأبي خباشة عامر بن كعب بن عبد الله بن أبي بكر بن كلاب. وقال ابن الأثير: الضبع في الأصل حيوان، والعرب تكني به عن سنة الجدب. ضبع بلا لام: ع، وأنشد أبو حنيفة:
  حوزها من عقب إلى ضبع                      في ذنبان ويبيس منقـفـع قال الصاغاني: انشده الأصمعي لأبي محمد الفقعسي، وهو لعكاشة بن أبي مسعدة السعدي، ولأبي محمد أرجوزة عينية، وليس ما أنشده فيها:
  تربعت من بين دارات القنع                      بين لوى الأمعز منها وضبع

  أو ضبع: رابية، والذي في معجم أبي عبيد البكري ما نصه: ضبع: جبل فارد بين النباج والنقرة، سمي بذلك لما عليه من الحجارة التي كانت منضدة؛ تشبيها لها بالضبع وعرفها؛ لأن للضبع عرفا من رأسها إلى ذنبها. وموضع قبل حرة بني سليم، بينها وبين أفاعية، يقال له: ضبع الخرجا، وفيه شجر يضل فيه الناس. وواد قرب مكة، أحسبه بينها وبين المدينة. وموضع من ديار كلب بنجد، وفي كلام المصنف من القصور ما لا يخفى. الضباع: ككتاب، كواكب كثيرة أسفل من بنات نعش، كما في العباب. وبطن الضباع: ع، قال المرقش الأكبر:
  جاعلات بطن الضباع شمالا                      وبراق النعاف ذات اليمين وهي، ونص الصحاح والعباب: وكنا في ضبع فلان، مثلثة، اقتصر الجوهري والصاغاني على الضم، أي في كنفه وناحيته، زاد في اللسان: وفنائه، ونقله الزمخشري أيضا.
 وضبيعة، كسفينة: ة، باليمامة، نقله الصاغاني.
 وضبيعة، كجهينة: محلة بالبصرة، كأنها نسبت إلى بني ضبيعة الحالين بها، فسميت باسمهم.
 وقال ابن دريد: في العرب قبائل تنسب إلى ضبيعة.
 وضبيعة بن ربيعة بن نزار وهو المعروف بالأضجم، كما في المقدمة الفاضلية لابن الجواني النسابة، ومعناه المعوج الفم، وسيأتي، وقد تقدم في عجز وضبيعة بن أسد بن ربيعة، قال ابن دريد: وهي ضبيعة أضجم.
 وضبيعة بن قيس بن ثعلبة بن عكابة بن صعب بن بكر بن وائل، وهو أبو رقاش أم مالك، وزيد مناة، ابني شيبان، قد تقدم ذكرها في رقش قال الجوهري: وهم رهط الأعشى ميمون بن قيس. قلت: وهو من بني سعد بن ضبيعة، ومنهم المرقش الأكبر أيضا كما تقدم.
 وضبيعة بن عجل بن لجيم بن صعب بن بكر بن وائل، وهم رهط الوصاف، كما سيأتي، قال الشاعر:
  قتلت به خير الضبيعات كلـهـا                      ضبيعة قيس، لا ضبيعة أضجما

  وفاته: ضبيعة بن زيد: بطن من الأوس، من بني عوف بن عمرو بن عوف. وضبيعة بن الحارث العبسي صاحب الأغر، اسم فرس له، وقد ذكره المصنف في غ-ر-ر. وفي المقدمة: ومن عشائر الصموت: ضبيعة الأعرابي، عبد الله بن الصموت بن عبد الله بن كلاب. ثم إن النسبة إلى ضبيعة ضبعي، كجهني إلى جهينة، منهم: أبو جمرة بن نصر بن عمران الضبعي، قيل: نسبة إلى ضبيعة بن قيس بن ثعلبة الذين نزلوا البصرة، وقيل: إلى المحلة التي سكنها هؤلاء بالبصرة. وحمار مضبوع: أكلته الضبع، كما يقال: مخنوق ومذؤوب، أي به خناقية وذئبة، وهما داءان، كما في نوادر الأعراب، وقيل: معنى المضبوع: دعاء عليه أن يأكله الضبع. قال الليث: العامة يقولون: ضبع تضبيعا، إذا جبن، اشتقوه من الضبع؛ لأنها تسكن حين يدخل عليها فتخرج. قال ابن عباد: يقال: ضبع فلانا، إذا أراد رمي شيء، فحال بينه وبين المرمى الذي قصد رميه. قال: وناقة مضبعة، كمعظمة: تقدم صدرها، وتراجع عضداها. واضطباع المحرم: أن يدخل الرداء من تحت إبطه الأيمن، ويرد طرفه على يساره، ويبدي منكبه الأيمن، ويغطي الأيسر، نقله الجوهري هكذا، وزاد غيره: كالرجل يريد أن يعالج أمرا فيتهيأ له، يقال: قد اضطبعت بثوبي، ومنه الحديث:  أنه طاف مضطبعا، وعليه برد أخضر  قال ابن الأثير: هو أن يأخذ الإزار أو البرد، فيجعل وسطه تحت إبطه الأيمن، ويلقي طرفه على كتفه الأيسر من جهتي صدره وظهره، سمي به لإبداء أحد الضبعين، وهو التأبط أيضا، عن الأصمعي، وليس في نص الجوهري لفظة أحد. وقول الجوهري: وضبعان أمدر، أي منتفخ الجبين إلى آخره، موضعه م-د-ر وإنما أثبته هنا سهوا، والله تعالى اعلم. قلت: سبق المصنف أبو سهل الهروي، كما وجد بخط أبي زكرياء نقلا عن خطه، قال: هذا الحرف - أعني ضبعان أمدر - ليس ها هنا موضعه، وهو سهو، موضعه فصل الميم من باب الراء، لأنه ذكر تفسير الأمدر، ولم يذكر تفسير ضبعان؛ لأن الضبعان قد تقدم ذكره ها هنا. ومما يستدرك عليه: اضطبع الشيء: أدخله تحت ضبعيه. وضبع البعير البعير، إذا أخذ بضبعيه فصرعه. والضباع، بالكسر: رفع اليدين في الدعاء. ويقال: ضابعناهم بالسيوف، أي مددنا أيدينا إليهم بها، ومدوها إلينا، كذا في نوادر أبي عمرو. والمضابعة: المصافحة. وأضبعت الدواب في سيرها، كضبعت، عن ابن القطاع. وضبع القوم إلى الصلح، كفرح ضبعا: مالوا إليه، لغة في ضبع عن الطوسي، كذا في الأفعال. والأضبع: الأعضب، مقلوب، وبه فسر ثعلب قول الشاعر:
  كساقطة إحدى يديه فجانب                      يعاش به منه وآخر أضبع قال: إنما أراد أعضب، فقلب. والمضباعة: ماءة لبني أبي بكر بن كلاب. والمضباع: جبل لبني هوذة من بني البكاء بن عامر، رهط العداء بن خالد. وأضبع، كأفلس: موضع على طريق حاج البصرة، بين رامتين وإمرة، عن نصر، كما في المعجم. وإبل ضبع، كركع: جمع ضابع، قال رؤبة:
  وبلدة تمطو العتاق الضبعا                      تيه إذا ما آلها تمـيعـا

  وضبعت الناقة، كمنع، ضبعا: لغة في ضبعت وأضبعت، عن ابن القطاع. وجمع الضبع: ضبعات، وضبوعة، كصقر وصقورة. وقولهم: ما يخفى ذلك على الضبع، يذهبون إلى استحماقها. وأكلتهم الضبع، إذا استهينوا، وهو مجاز. والضبع: الشر، قال ابن الأعرابي: قالت العقيلية: كان الرجل إذا خفنا شره فتحول عنا، أوقدنا نارا خلفه. قال: فقيل لها: ولم ذلك? قالت: لتتحول ضبعه معه، أي ليذهب شره معه. وضبع: اسم رجل، وهو والد الربيع بن ضبع الفزاري. وضبع بن وبرة أخو كلب، وأسد، وفهد، والنمر، ودب، وسرحان، وقد تقدم في س-ب-ع. وقد سموا ضبيعا، كزبير. وأبو الفتح وهب بن محمد الحربي، يعرف بابن الضبيع، عن أبي الحسن بن أبي يعلى، مات سنة خمسمائة وست وتسعين. وقال ابن عباد: الضبع: الجوع، وهو مجاز. من المجاز أيضا: جذبه بضبعيه: إذا نعشه ونوه باسمه، وكذا: أخذ بضبعيه، ومد بضبعيه. وتقول: حلوا برباعهم، فمدوا بأضباعهم. تنبيه. قال ابن بري: وأما قول الشاعر، وهو مما يسأل عنه:
  تفرقت غنمي يوما فقلـت لـهـا                      يا رب سلط عليها الذئب والضبعا فقيل: في معناه وجهان، أحدهما: أنه دعا عليها بأن يقتل الذئب أحياءها، ويأكل الضبع موتاها. وقيل: بل دعا لها بالسلامة، لأنهما إذا وقعا في الغنم اشتغل كل واحد منهما بصاحبه، فتسلم الغنم، وعلى هذا قولهم: اللهم ضبعا وذئبا، فدعا أن يكونا مجتمعين، لتسلم الغنم. قال: ووجه الدعاء لها بعيد عندي، لأنها أغضبته وأحرجته بتفرقها وأتعبته، فدعا عليها. وفي قوله أيضا: سلط عليها، إشعار بالدعاء عليها، لأن من طلب السلامة بشيء لا يدعو بالتسليط عليه، وليس هذا من جنس قوله: اللهم ضبعا وذئبا، فإن ذلك يؤذن بالسلامة، لاشتغال أحدهما بالآخر، وأما هذا فإن الضبع والذئب مسلطان على الغنم. والله أعلم.

##### Türkçe

**الضبع** fetih ile: pazunun tamamı; çoğulu: **أضباع**; **فرخ** ve **أفراخ** gibi. Denildi: onun ortası, etiyle birlikte; insanda ve başkasında olur. Dersin ki: “Falancanın **ضبع**’ıyla tuttum da ondan ayrılmadım.” Ve “Onun **ضبع**’larıyla uzattım”; yani iki pazusunun ortasını kavradığın zaman. Bunu **الليث** söyledi. Ve namaz adabında denilir: “**أبد ضبعيك**”; namaz kılan **ضبع**’larını açığa çıkarır; fakihler derler ki: “**يبدي ضيعيه**.” Yahut **الضبع**: koltuk altıdır; koltuk altına **الضبع** denilir, komşuluk sebebiyle; bunu **صاحب اللسان** **الجوهري**’ye nispet etti. Ben onu **الصحاح**’ta bulmadım. Yahut **الضبع**: koltuk altı ile pazunun üst tarafından yarısı arasındaki şeydir. **الليث** dedi: **المضبعة**: koltuk altının altında olan et parçasıdır; **قدم**’den, **القاف** ve **الدال**’in zammıyla. Ve onu **ضبعه** ( **منعه** gibi): vurmak için ona **ضبع**’ını uzattı. **ابن السكيت** dedi: denilir: “Kavim, şeyden **ضبع** etti”; ve “Yoldan bize **ضبعا** (vardır)”; yani ondan bize bir pay yaptı ve onda bize hisse verdi; senin “Bize bir yol ölçtüler” demen gibi. Falanca **ضبعا** **ضبع** etti: komşuluk etti ve zulmetti; **أبو سعيد**’den. Denilir: “Falancaya **ضبعا** **ضبع** etti”: ona beddua için iki **ضبع**’ını uzattı; sonra **الضبع** beddua için ödünç alındı; çünkü dua eden ellerini kaldırır ve iki **ضبع**’ını uzatır. Bununla **رؤبة**’nin sözü tefsir edildi:
  ولا تني أيد علينا تضـبـع                      بما أصبناها وأخرى تطمع

Kılıçla ona elinin **ضبع**’ını **ضبع** etti: onu onunla uzattı. **عمرو بن شأس** dedi:
  نذود الملوك عنكـم وتـذودنـا                      ولا صلح حتى تضبعونا ونضبعا

**ابن بري** dedi: onun şiirinde olan:
  إلى الموت حتى تضبعوا ثم نضبعا

Yani kılıçlarla bize **أضباع**’ınızı uzatın, biz de size **أضباع**’ımızı uzatalım. **العباب**’da olan: şiir **عمرو بن الأسود**’undur; **بني سبيع**’den biri. Ve adı **غضوب** olan bir kadın **مربع بن سبيع**’i hicvetti; **مربع** onu öldürdü; **مربع**’in kavmi diyeti arz etti; kavmi kabul etmedi; o da dedi:
  كذبتم وبيت الله نرفع عقـلـهـا                      عن الحق حتى تضبعوا ثم نضبعا

Dedi: Beyit, **ابن السكيت**’in **كتاب الإصلاح**’ında da değiştirilmiş olarak vaki oldu. Onu **ابن السيرافي** tefsir etti ve ona dikkat çekmedi. Beyit, **بني طهية** şiirlerinden bir kasidedendir.

Atlar ve develer **ضبعا** ve **ضبوعا** (zamm ile) ve **ضبعانا** (harekeli) **ضبعت**: yürüyüşlerinde **أضباع**’larını uzattıkları ve sallandıkları zaman; o da onların pazularıdır; **ضبعت** **تضبيعا** gibi. Bunu **الجوهري** nakletti; masdarlarda fetih ile **الضبع**’a iktisar etti. **الأساس**’ta vaki oldu: boyunlarını uzattılar; ve o, **ناقة ضابع**’dır. Deve de **ضبع** etti: yürüyüşte hızlandı; yahut yürüdü de iki **ضبع**’ını hareket ettirdi; bu, **أضباع**’ı uzatmanın ve sallanmasının aynısıdır; o halde tekrardır. Atlar **ضبعت**, **ضبحت** gibi: onda bir dildir. Kavim sulh ve musafaha için **ضبع** etti: ona meyletti ve onu istedi; **أبو عمرو**’dan. Bununla, yukarıdaki **عمرو بن الأسود**’un sözü tefsir edildi. “Şeyi **ضبعوا**”: onu paylaştırdılar ve her birine ondan bir kısım yaptılar; yol olsun yahut başka; bu, “Bize yolu **ضبعوا**: ondan bize bir kısım yaptılar” sözüyle tekrardır.

**فرس ضابع**: koşusu şiddetli; aynı şekilde **ضابح**; çoğulu **الضوابع**. Yahut onun çoğu; bunu **الليث** söyledi. **الأصمعي** dedi: “**النجائب** **ضوابع** geçti”; ve onun **ضبع**’ı: yürüdüğünde toynaklarıyla pazusuna doğru düşmesidir. **الليث** şu beyti inşad etti:
  دعاك الهوى من ذكر رضوى وقد رمت                      بنا لجة الليل القـلاص الـضـوابـع

Yahut **فرس ضابع**: iki yanından birini takip eder ve boynunu büker; bunu **ابن عباد** söyledi. Denildi: o, toynağını kendi **ضبع**’ına doğru büktüğü zamandır. **الأصمعي** dedi: at toynağını pazusuna doğru bükerse o **الضبع**’dır; toynağıyla kendi yabanî yanına doğru düşerse o **الخناف**’dır. Yahut **الضبع**: **التقريب**’in üstünde bir koşudur. **ابن دريد** inşad etti:
  فليت لهم أجري جميعا فأصبـحـت                      بي البازل الوجناء في الرمل تضبع

Ve yerden her siyah, uzun, azıcık tümsek tepe **ضبع**’dır; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. **ابن عباد** dedi: denilir: “Onunla, yani şeyle, **ضبعا لبعا** gitti”; yani bâtıl olarak; **لبعا**: tâbî kılmadır. **ابن دريد** dedi: **الضبعان** (tesniye): bilinen bir yer adıdır. Dedim: o, Hicaz’da Hevâzin diyarındadır; ve o, **ضبعاني**’dir; **البحرين**’e nispet edilince “**بحراني**” denildiği gibi. Denilir: “O, **الضبعين** ehlindendir”; “**البحرين** ehlindendir” denildiği gibi.

Ve **ضباعة** ( **ثمامة** gibi): bir dağdır. Şair dedi:
  فالجزع بين ضباعة فرصافة                      فعوارض جو البسابس مقفرا

**الليث** dedi: **أبو ليلى** dedi: **ضباعة** bint **زفر بن الحارث الكلابي**, **القطامي**’yi serbest bırakmayı ve ona ihsanda bulunmayı babasına işaret eden kadındır; o, onun esiriydi; **قيس** onu öldürmek istemişti. Onu serbest bıraktı ve ona yüz deve verdi. **القطامي** dedi:
  قفي قبل التفرق يا ضباعـا                      فلا يك موقف منك الوداعا

“Ey **ضباعة**” demek istedi; küçültüp kısalttı. Vedanın bir durakta olmaması için dua etti; yani: ayrılığımıza azmettiysen dur ve bize veda et; senden bize bir durakta veda olmasın. Ve zaruret onu, marifeyi **كان**’ın haberi, nekreyi onun ismi yapmaya sevk etti.

**ضباعة** bint **عامر بن قشير**; o, **ضباعة الكبرى**’dır; **العباب**’da olduğu gibi. Sahabî kadınlardan: **ضباعة** bint **الزبير بن عبد المطلب بن هاشم**, **المقداد**’ın eşi; oğlu **عبد الله** Cemel günü **عائشة** ile birlikte öldürüldü. Ondan **ابن عباس** ve **جابر** ve **أنس** (Allah onlardan razı olsun) rivayet etti; ve **عروة** ve **الأعرج** ve başkaları. **ضباعة** bint **عامر بن قرط العامرية**: Mekke’de Müslüman oldu; o, şu sözü söyleyendir:
  اليوم يبدو بعضه أو كله

**ضباعة** bint **عمران بن حصين الأنصارية**: böylece **العباب**’da vaki oldu; musannif de onu taklit etti; bu yanlıştır. Doğrusu: o, **عمرو بن محصن النجارية**’nin kızıdır. **ابن سعد** dedi: biat etti. Ama **ضباعة** bint **الحارث الأنصارية** ki ondan kız kardeşi **أم عطية** rivayet etti – ateşin dokunduğu şeyden dolayı abdest hakkında – onda **خلف بن موسى العمي** rivayetinde vehme düştü: babasından, **أم عطية**’den, kız kardeşinden. Sahih hadis, **قتادة**’nin **إسحاق بن عبد الله بن الحارث**’ten hadisi: onun ninesi **أم حكيم** ona, kız kardeşi **ضباعة** bint **الزبير**’den ateşin dokunduğu şeyden dolayı abdest hakkında haber verdi; yani vacip değildir. Bunu **الدارقطني** **العلل**’de tahkik etti.

**الليث** dedi: dişi deve **ضبعت** ( **فرح** gibi) **ضبعا** ve **ضبعة** (ikisi de harekeli): erkeği istedi ve ona iştah duydu; **أضبعت** (elif ile) gibi; **ضبعت**’te bir dildir. Bunu **الجوهري** nakletti. Ve **استضبعت** bunun gibidir; o halde o, **ضبعة**’dır ( **فرحة** gibi); bunu **الليث** söyledi. **اللسان**’da artırdı: ve **مضبعة**; çoğulu: **ضباعى** ( **حبالى** gibi); nüshalarda böyle. **اللسان**’da olan: “çoğul **ضباعى** ve **ضباعى**”; yani kesre ve fetih ile.

Ve **الضبعة** kadınlarda da kullanılabilir. **ابن الأعرابي** dedi: bir bedevîye denildi: “Karın hamile mi?” Dedi: “Vallahi ben nereden bileyim? Onun bir kuyruğu yok ki onunla kaldırsın; ben ona ancak bir **ضبعة** üzere gelirim.”

Ve **الضبع** ( **الباء**’ın zammıyla) ve onun sükûnu: müennestir; çoğulu: azda **أصبع**; ve **ضباع** (kesre ile), **سبع** ve **سباع** gibi; ve **ضبع** (iki zamme ile); ve **ضبع** (tek zamme ile); ve **مضبعة**. **ضبة**’den, İslâm’a yetişmiş bir adam dedi:
  يا شبعا أكـلـت آيار أحـمـرة                      ففي البطون إذا راحت قراقير
  هل غير همز ولمز للصديق ولا                      تنكي عدوكم منكـم أظـافـير

Onu cins üzerine حمل etti de onu müfred kıldı. **أبو زيد** rivayet etti: “**يا ضبعا أكلت**”. **الفارسي** dedi: sanki **ضبعا**’yı **ضباع** üzerine cem etti, sonra **ضباع**’ı **ضبع** üzerine cem etti. Ve “**يا أضبعا**” diye rivayet edilir. **جرير** dedi:
  مثل الوجار أوت إليه الأضبع

Erkeği **ضبعان**’dır (kesre ile); elif ve nûn ancak müzekker için olur. Dersin ki: “Sanki o, **ضبعان أمدر**’dir; bilakis o, ondan daha gaddardır.” **إبراهيم** aleyhisselâm kıssası ve kıyamet günü babası için şefaati hadîsinde: dedi: “Allah onu **ضبعانا أمدر**’e çevirir.” “**أمجر**” diye de rivayet edilir; **الراء**’da geçti. Dişisi **ضبعانة**’dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن بري** bunu **أماليه**’de inkâr etti ve dedi: **ضبعانة** bilinmez; müenneste de **ضبعة** denilir; **ابن عباد**’dan **المحيط**’te. Dedi: ve **الضبع** üzerine cem edilir. Yahut **ضبعة** denilmez; çünkü erkek **ضبعان**’dır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Çoğulu: **ضباعين** ( **سرحان** ve **سراحين** gibi). **أبو حاتم** **الضباعين**’i ve **ضباع**’ı inkâr ederdi. Bu cem, erkek ve dişi içindir. Ve **ضبعانات** (ikisini de kesre ile). **الليث** inşad etti:
  وبهلولا وشيعته تركنا                      لضبعانات معقلة منابا

“Falanca Arapların **رجالات**’ındandır” denildiği gibi; te’nîs kastedilmedi. Dedi: **الخليل**’e dedim: “**الضبعان** erkektir; nasıl **ضبعانات** üzerine cem edildi?” Dedi: “Ne zaman bir ceme muhtaç olsalar da zorlaşsa yahut çirkin görseler, onu bu cemaat şekline götürürler; ‘Bu **حمام**’ derler; cem ettiklerinde ‘**حمامات**’ derler; ve ‘Falanca insanların **رجالات**’ındandır’ derler.” **أبو ليلى** dedi: **الحمام** çoktur; **الحمامات** daha az sayıdır.

O, kurt gibi bir yırtıcıdır; ancak koştuğunda sanki topaldır; bu yüzden **الضبع العرجاء** diye adlandırıldı. Has özelliklerdendir: kim elinde **حنظلة** tutarsa **الضباع** ondan kaçar. Kim onun dişlerini yanında tutarsa köpekler ona havlamaz. Ve onun derisi, hamile bir kadının karnına bağlanırsa cenini düşürmez. Ve onunla bir ölçek kaplanır ve onunla tohum ölçülürse ekin, ona isabet eden âfetlerinden emin olur. Ve onun ödüyle sürme çekmek görmeyi keskinleştirir.

Denilir: “**جار الضبع** seli”; yani şiddetli yağmur; çünkü onun seli onu ininden çıkarır. **الحجاج** hadîsinde: “Sana **مثل جار الضبع** içinde geldim”; yani şiddetli yağmurda. Ancak “**دلجة الضبع**” denildi; çünkü o, gecenin yarısına kadar dolaşır; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الضبع** ( **رجل** gibi): helâk edici, şiddetli kıtlık yılıdır; müennestir. **أبو ذر** hadîsinde: bir adam dedi: “Ey Allah’ın Resûlü, bizi **الضبع** yedi”; o da onlar için dua etti. Bu mecazdır. **الجوهري** şaire – o, **العباس بن مرداس** (Allah ondan razı olsun), **أبو خراشة خفاف بن ندبة**’ye (Allah ondan razı olsun) hitap eder – şu beyti nakletti:
  أبا خراشة أما أنت ذا نفـر                      فإن قومي لم تأكلهم الضبع

Bu, **سيبويه** rivayetidir. Onun şiirinde “**إما كنت**” vardır; bunu **الصاغاني** söyledi. **الأزهري** dedi: **إما** ve **أما** hakkında fasih söz: eğer ondan sonra fiil gelirse **إما**’da elifi kesreli yapmandır; eğer ondan sonra isim gelirse **أما**’da elifi fetihli yaparsın. **سيبويه** onu hemzenin fethiyle rivayet etti. Manası: kavmin zelil değildir ki **الضبع** onları yesin ve **السبع** onlara saldırıp saysın. Bu beyit **مالك بن ربيعة العامري**’ye de rivayet edilmiştir. Ve **أبا خباشة**’nin, **أبو خباشة عامر بن كعب بن عبد الله بن أبي بكر بن كلاب**’a söylediği de rivayet edilmiştir. **ابن الأثير** dedi: **الضبع** aslında bir hayvandır; Araplar onunla kıtlık yılını kinaye eder.

**ضبع** lamsız: bir yer adıdır. **أبو حنيفة** inşad etti:
  حوزها من عقب إلى ضبع                      في ذنبان ويبيس منقـفـع

**الصاغاني** dedi: onu **الأصمعي** **أبي محمد الفقعسي** için inşad etti; o, **عكاشة بن أبي مسعدة السعدي**’nindir. Ve **أبي محمد**’un aynî bir urcûzesi vardır; onun içinde inşad ettiği şu değildir:
  تربعت من بين دارات القنع                      بين لوى الأمعز منها وضبع

Yahut **ضبع**: bir tepeciktir. **معجم أبي عبيد البكري**’de olan metin şudur: **ضبع**: **النباج** ile **النقرة** arasında tek başına bir dağdır; üzerinde üst üste dizilmiş taşlar bulunduğu için böyle adlandırıldı; onları **الضبع**’a ve onun yelesine benzeterek; çünkü **الضبع**’ın başından kuyruğuna kadar bir yelesi vardır. Ve **حرة بني سليم**’den önce bir yerdir; onunla **أفاعية** arasında; ona “**ضبع الخرجا**” denilir; onda insanlar içinde kayboldukları ağaç vardır. Ve Mekke yakınında bir vadidir; zannederim Mekke ile Medine arasındadır. Ve Necd’de **كلب** diyarından bir yerdir; musannifin sözünde gizli olmayan bir kusur vardır.

**الضباع** ( **كتاب** gibi): **بنات نعش**’ten aşağıda çok yıldızlardır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **بطن الضباع**: bir yer adıdır. **المرقش الأكبر** dedi:
  جاعلات بطن الضباع شمالا                      وبراق النعاف ذات اليمين

Ve o. **الصحاح** ve **العباب**’ın nassı: “Biz falancanın **ضبع**’ında idik”; üç vecihli. **الجوهري** ve **الصاغاني** zamm’a iktisar etti; yani onun himayesinde ve tarafında. **اللسان**’da artırdı: ve avlusunda. **الزمخشري** de onu nakletti.

Ve **ضبيعة** ( **سفينة** gibi): Yemâme’de bir yer; bunu **الصاغاني** nakletti.
Ve **ضبيعة** ( **جهينة** gibi): Basra’da bir mahalle; sanki orada ikamet eden **بني ضبيعة**’ye nispet edildi; onların adıyla adlandırıldı.
**ابن دريد** dedi: Araplarda **ضبيعة**’ye nispet edilen kabileler vardır.
Ve **ضبيعة بن ربيعة بن نزار**; o, **الأضجم** diye bilinen kişidir; **ابن الجواني النسابة**’nin **المقدمة الفاضلية**’sinde olduğu gibi; manası: ağzı eğri olan; gelecek; ve **عجز**’de geçti. Ve **ضبيعة بن أسد بن ربيعة**: **ابن دريد** dedi: o, **ضبيعة أضجم**’dır.
Ve **ضبيعة بن قيس بن ثعلبة بن عكابة بن صعب بن بكر بن وائل**; o, **رقاش**’ın babasıdır; **أم مالك** ve **زيد مناة**’nin babası; **رقش**’ta onun zikri geçti. **الجوهري** dedi: onlar **الأعشى ميمون بن قيس**’in topluluğudur. Dedim: o, **بني سعد بن ضبيعة**’dendir; onlardan **المرقش الأكبر** de vardır; geçtiği gibi.
Ve **ضبيعة بن عجل بن لجيم بن صعب بن بكر بن وائل**; onlar **الوصاف**’ın topluluğudur; geleceği gibi. Şair dedi:
  قتلت به خير الضبيعات كلـهـا                      ضبيعة قيس، لا ضبيعة أضجما

Ve onun fevti: **ضبيعة بن زيد**: **الأوس**’tan bir batın; **بني عوف بن عمرو بن عوف**’tandır. Ve **ضبيعة بن الحارث العبسي**: **الأغر** sahibidir; bu, onun atının adıdır; musannif onu **غ-ر-ر**’de zikretti. Ve **المقدمة**’de: **الصموت** aşiretlerinden: **ضبيعة الأعرابي**; **عبد الله بن الصموت بن عبد الله بن كلاب**.

Sonra **ضبيعة**’ye nispet: **ضبعي**’dir; **جهينة**’ye nispetle **جهني** gibi. Onlardan: **أبو جمرة بن نصر بن عمران الضبعي**; denildi: Basra’ya inen **ضبيعة بن قيس بن ثعلبة**’ye nispet; denildi: onların Basra’da oturduğu mahalleye nispet. Ve **حمار مضبوع**: **الضبع** onu yedi; **مخنوق** ve **مذؤوب** denildiği gibi; yani onda **خناقية** ve **ذئبة** vardır; ikisi de hastalıktır; **نوادر الأعراب**’da olduğu gibi. Denildi: **المضبوع**’un manası: **الضبع**’ın onu yemesi için ona bedduadır.

**الليث** dedi: avam “**ضبع** **تضبيعا**” der; korkaklık ettiği zaman; onu **الضبع**’dan türettiler; çünkü o, üzerine girildiğinde sakinleşir, sonra çıkar. **ابن عباد** dedi: “Falancayı **ضبع** etti” denilir; bir şey atmak istediğinde, atmak kastettiği hedef ile onun arasına girdiği zaman. Dedi: ve **ناقة مضبعة** ( **معظمة** gibi): göğsü öne geçer, iki pazusu geri kalır.

Ve ihramlı kişinin **اضطباع**’ı: ridâyı sağ koltuk altının altından sokması, ucunu soluna döndürmesi, sağ omzunu açığa çıkarması ve solu örtmesidir. Bunu **الجوهري** böyle nakletti. Başkası artırdı: bir iş görmek isteyen adam gibi; ona hazırlanır. Denilir: “Elbisemle **اضطبعت** ettim.” Ondan hadîs: “O, **مضطبعا** tavaf etti; üzerinde yeşil bir **برد** vardı.” **ابن الأثير** dedi: o, izarı yahut **برد**’ü alıp ortasını sağ koltuk altının altına koyması ve ucunu göğsü ve sırtı tarafından sol omzunun üzerine atmasıdır. Ona bu ad verildi; iki **ضبع**’dan birini açığa çıkarmak için. O, **التأبط** dadır; **الأصمعي**’den. **الجوهري**’nin nassında “**أحد**” lafzı yoktur.

Ve **الجوهري**’nin sözü: “**وضبعان أمدر**”; yani alnı şişkin; sonuna kadar. Onun yeri **م-د-ر**’dedir; onu buraya sehven ispat etti; Allah Teâlâ daha iyi bilir. Dedim: musannif, **أبو سهل الهروي**’yi geçti; **أبو زكرياء**’nın hattında, onun hattından naklen bulunduğu gibi. Dedi: “Bu harf – yani **ضبعان أمدر** – burada onun yeri değildir; bu bir sehivdir; yeri, **الراء** babından **الميم** faslıdır; çünkü **الأمدر**’in tefsirini zikretti, **ضبعان**’ın tefsirini zikretmedi; çünkü **الضبعان**’ın zikri burada geçmişti.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اضطبع** şey: onu iki **ضبع**’ının altına soktu. Ve deve, deveyi **ضبع** etti: iki **ضبع**’ından tuttu da onu yere serdi. Ve **الضباع** (kesre ile): duada iki elin kaldırılmasıdır. Ve denilir: “Onlarla kılıçlarla **ضابعناهم**”; yani onlara onunla ellerimizi uzattık, onlar da bize uzattılar; **نوادر أبي عمرو**’da böyle. Ve **المضابعة**: musafahadır. Ve binekler yürüyüşlerinde **أضبعت** etti; **ضبعت** gibi; **ابن القطاع**’tan. Ve kavim sulha doğru **ضبع** etti; ( **فرح** gibi) **ضبعا**: ona meyletti; **الطوسي**’den, **ضبع**’da bir dildir; **الأفعال**’da böyle. Ve **الأضبع**: **الأعضب**’dır; ters çevrilmiş. Bununla **ثعلب** şairin sözünü tefsir etti:
  كساقطة إحدى يديه فجانب                      يعاش به منه وآخر أضبع

Dedi: ancak **أعضب**’ı kastetti; ters çevirdi. Ve **المضباعة**: **بني أبي بكر بن كلاب**’a ait bir su yeridir. Ve **المضباع**: **بني هوذة**’ye ait bir dağdır; **بني البكاء بن عامر**’dendir; **العداء بن خالد**’in topluluğu. Ve **أضبع** ( **أفلس** gibi): Basra hacısının yolu üzerinde bir yer; **رامتين** ile **إمرة** arasında; **نصر**’dan; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve **إبل ضبع** ( **ركع** gibi): **ضابع**’ın cemidir. **رؤبة** dedi:
  وبلدة تمطو العتاق الضبعا                      تيه إذا ما آلها تمـيعـا

**وضبعت** dişi deve, **كمنع** (vezninde), **ضبعا** (olarak): **ضبعت** ve **أضبعت** hakkında bir dildir (lehçedir); İbnü’l-Kattâ‘dan. **الضبع**’ın çoğulu: **ضبعات**; ve **ضبوعة**; **صقر** ve **صقورة** gibi. Ve onların sözü: “Bu, **الضبع**’a gizli kalmaz”; onun ahmaklığına giderler (onu ahmak sayarlar). Ve “**الضبع** onları yedi” (denir), hafife alındıkları zaman; bu mecazdır. Ve **الضبع**: şer (kötülük)tir. İbnü’l-A‘râbî dedi: el-‘Akîliyye (kadın) dedi ki: Adamın şerrinden korktuğumuz zaman, bizden uzaklaşır (yön değiştirir) idi; onun arkasında bir ateş yakardık. Dedi: Ona “Bu niçin?” denildi. Dedi: “Onunla birlikte **ضبعه** de yön değiştirsin diye”; yani şerri onunla birlikte gitsin diye. Ve **ضبع**: bir adam adıdır; o, el-Fazârî **الربيع بن ضبع**’ın babasıdır. Ve **ضبع بن وبرة**; **كلب**’in, **أسد**’in, **فهد**’in, **النمر**’in, **دب**’in ve **سرحان**’ın kardeşidir; **س-ب-ع**’da daha önce geçti. Ve **ضبيعا** diye de adlandırmışlardır; **زبير** gibi. Ve Ebü’l-Feth Vehb b. Muhammed el-Harbî; **ابن الضبيع** diye bilinir; Ebü’l-Hasen b. Ebî Ya‘lâ’dan (rivayet eder); beş yüz doksan altı yılında öldü. İbn ‘Abbâd dedi: **الضبع**: açlıktır; bu mecazdır. Mecazdan ayrıca: “Onu **بضبعيه** çekti”: onu kaldırdığı ve adını anarak onu yücelttiği zaman; yine (böyledir): “**بضبعيه** tuttu” ve “**بضبعيه** uzattı”. Ve dersin ki: “Onlar dörtleriyle (dört ayaklarıyla) çözüldüler; sonra **بأضباعهم** uzattılar.” Uyarı. İbn Berrî dedi: Şairin sözüne gelince; o, hakkında soru sorulan şeylerdendir:
  “Bir gün koyunlarım dağıldı da onlara dedim ki:
  Ey Rabbim, üzerlerine kurdu ve **الضبعا**’yı musallat kıl.”
Denildi ki: Onun manasında iki vecih vardır: birincisi, onların üzerine dua etti; kurt dirilerini öldürsün, **الضبع** ölülerini yesin diye. Ve denildi ki: bilakis onların selameti için dua etti; çünkü ikisi koyunlara düştükleri zaman, her biri ötekiyle meşgul olur; böylece koyunlar selamette kalır. Ve bunun üzerine onların sözü: “Allah’ım, **ضبعا** ve kurt”; böylece ikisinin bir arada olmasına dua etti; koyunlar selamette kalsın diye. Dedi: Bana göre, onun için dua etme vechi uzaktır; çünkü (koyunlar) onu öfkelendirdi ve onu sıkıntıya soktu, dağılıp onu yordu; bu yüzden onların aleyhine dua etti. Ve onun sözünde de: “**سلط عليها**”, onların aleyhine duaya işarettir; çünkü bir şeyle selamet isteyen kimse, onun üzerine musallat kılınmasıyla dua etmez. Ve bu, “Allah’ım, **ضبعا** ve kurt” sözünün cinsinden değildir; zira o, selamete delalet eder; birinin ötekiyle meşgul olması sebebiyle. Ama bu (söz) ise, **الضبع** ve kurt koyunlar üzerine musallat kılınmıştır. Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَبَعَهُ
1 ضَبَعَهُ ذ , aor. ضَبَعَ , (S, K,) inf. n. ضَبْعٌ, (TK,) He (a man, S) stretched forth towards him (another man, S) his upper arm (ضَبْعَهُ), for the purpose of striking. (S, K.) A poet says,
وَلَا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُوَنا وَنَضْبَعَا
i. e. [And there shall be no peace] until ye stretch forth towards us your upper arms with the swords and we stretch forth our upper arms towards you: or, accord. to AA, until ye stretch forth [towards us] your upper arms for the making of peace and the joining of hands [and we do the same]. (S.) And one says, ضَبَعَ يَدَهُ اـِلَيْهِ بِالسَّيْفِ, meaning He stretched forth his arm towards him with the sword. (K.) And ضَبَعَ عَلَى فُلَانٍ, (S, * K,) inf. n. as above, (TA,) He stretched forth his upper arms for the purpose of uttering an imprecation against such a one: (S, * K, TA:) and hence, ضَبْعٌ is metaphorically used to signify (tropical:) the act of supplicating or imprecating; because the person supplicating or imprecating raises his hands and stretches forth his upper arms: and ضِبَاعٌ, also, [app. an inf. n. of ↓ ضَابَعَ,] signifies the raising the hands, or arms, in supplication or imprecation. (TA.) And ضَبَعَتِ الخَيْلُ, and الاـِبِلُ, (S, Msb, K,) aor. ضَبَعَ , (S, Msb,) inf. n. ضَبْعٌ (S, K) and ضُبُوعٌ and ضَبَعَانٌ, (K,) The horses, and the camels, stretched forth their arms (أَضْبَاعَهَا, S, Msb, K, i. e. أَعْضَادَهَا, S, Msb) in their going along; (S, Msb, K;) as also ↓ ضبّعت, inf. n. تَضْبِيعٌ: (S, K:) in [a copy of] the A expl. as meaning مَدَّتْ أَعْنَاقَهَا [stretched forth their necks; but this is probably a mistranscription, for مدّت أَعْضَادَهَا]: (TA:) ضَبَعَت said of horses is like ضَبَحَت, (K, TA,) which is a dial. var.: (TA:) and ضَبَعَت said of a she-camel, inf. n. ضَبْعٌ, signifies the same as ↓ ضبّعت, as also ↓ أَضْبَعَت, on the authority of IKtt: (TA:) [or,] accord. to As, ضَبْعٌ signifies the lifting, (S,) or bending, (TA,) of the hoof, (S, TA,) by a horse, and the lifting of the foot, by a camel, (TA,) towards the arm: (S, TA:) or it signifies the running a pace above that which is termed تَقْرِيب: (O, K:) or ضَبَعَ said of a camel signifies he hastened, or was quick, (K, TA,) in pace, or going: (TA:) or he went along shaking his arms. (K.) ضَبَعَهُ also signifies He (a camel) took him (another camel) by his arms, and threw him down. (L in art. عضد, and TA in the present art.) ― -b2- ضَبَعُوا لِلصُّلْحِ, (K, TA,) and للْمُصَافَحَةِ; (TA;) or ضَبَعُوا اـِلَى الصُّلْحِ; and ضَبِعُوا, inf. n. ضَبَعٌ; (Et-Toosee, TA;) They inclined to peace, (Et-Toosee, K, TA,) and the joining of hands; they desired peace, &c. (TA.) ― -b3- ضَبَعُوا لَنَا الطَّرِيقَ, (S, K,) or مِنَ الطَّرِيقِ, inf. n. ضَبْعٌ, (TA,) They gave us a share of the road: (S, K:) so says ISk: (S:) and in like manner one says, ذَرَعُوا لَنَاطَرِيقًا. (TA.) And ضَبَعُوا الشَّىْءَ, (K, TA,) or مِنَ الشَّىْءِ, (TA,) They gave a share of the thing (K, TA) to every one. (TA.) ― -b4- And ضَبَعَ, (K,) inf. n. ضَبْعٌ, (TA,) He (a man) acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically: (K:) on the authority of Aboo-Sa'eed. (TA.) -A2- ضَبِعَت, aor. ضَبَعَ , inf. n. ضَبَعٌ (S, K) and ضَبَعَةٌ; (S, * K; [this latter is said in the TA, on the authority of IAar, to have been used by an Arab of the desert in relation to a woman; and is, accord. to the S, app., a simple subst.;]) and ↓ أَضْبَعَت, (S, K,) and ↓ استضبعت; (K;) She (a camel) desired (S, K) vehemently (S) the stallion. (S, K.)

2 ضَبَّعَ see above, in two places. -A2- ضبّع فُلَانًا He intervened between him and the object at which he desired to shoot or cast. (Ibn-'Abbád, O, K.) -A3- And ضبّع, inf. n. تَضْبِيعٌ, He was, or became, cowardly, or weak-hearted: (Lth, K:) thus say the vulgar; derived by them from الضَّبُعُ, because this beast becomes still when one comes in upon it, and then it goes forth. (Lth, TA.)

ضَابَعْنَاهُمْ بِالسُّيُوفِ
3 ضَابَعْنَاهُمْ بِالسُّيُوفِ ذ We stretched forth our arms towards them with the swords, they stretching theirs forth towards us [therewith]: so in the “ Nawádir ” of AA. (TA.) ― -b2- See also 1, in the former half. ― -b3- [The inf. n.] مُضَابَعَةٌ also signifies The joining of hands; syn. مُصَافَحَةٌ. (TA.)

4 أَضْبَعَ see 1, near the middle of the paragraph: -A2- and also the last sentence of the same.

الاِضْطِبَاعُ
8 الاِضْطِبَاعُ ذ , which the circuiter round the House [of God, i. e. the Kaabeh,] is commanded to perform, (S,) or in the case of the مُحْرِم, (K,) is The putting the [garment called] رِدَآء under one's right armpit, and turning back the extremity thereof over his left [shoulder], exposing to view his right shoulder [and arm] and covering the left; (S, K, TA;) like the man that desires to labour at a thing and prepares himself for doing so; (TA;) thus termed because of exposing to view one of the two upper arms: (S, K:) or the putting one's garment (Mgh, Msb) under his right arm, (Mgh,) or under his right armpit, (Msb,) and throwing [a portion of] it upon his left shoulder: (Mgh, Msb:) or the taking the اـِزَار or the بُرْد, and putting the middle of it under one's right armpit, and throwing the extremity thereof upon his left shoulder, over his breast and his back: (IAth, TA:) التَّأَبُّطُ and التَّوَشُّحُ likewise signify the same: so says Az: (Msb:) and so says As of the former: (S:) and it is also written الاِطِّبَاعُ. (Thus in the TA in explanation of التَّأَبُّطُ.) You say, اِضْطَبَعَ بِثَوْبِهِ [He attired himself with his garment in the manner described above]. (Mgh, Msb.) And اضطبع الشَّىْءَ He put the thing under his upper arms. (TA. [But accord. to the Mgh, the verb is trans., correctly, only by means of بِ.])

10 اـِسْتَضْبَعَ see 1, last sentence.

ضَبْعٌ
ضَبْعٌ ذ The عَضُد [i. e. upper arm of a human being, and arm of a quadruped], (S, Mgh, O, Msb, K,) altogether: (K:) or the middle thereof, (Lth, Mgh, O, K,) with its flesh: (O, K:) and the inner side thereof: (Mgh:) or (so in some copies of the K, but in others “ and, ”) the armpit: or the portion, of the upper part of the عَضُد, that is between the armpit and the half of the former: (K:) it is of man and of other than man: (TA:) pl. أَضْبَاعٌ. (S, Msb, K.) One says, أَبَدَّ ضَبعَيْهِ, [expl. in art. بد,] speaking of a man praying. (O, TA.) And أَخَذْتُ بِضَبْعَىْ فُلَانٍ فَلَمْ أُفَارِقْهُ and مَدَدْتُ بِضَبْعَيْهِ, meaning I seized the middle of the upper arms of such a one [and did not relinquish him]. (Lth, O, TA.) And جَذَبَهُ بِضَبْعَيْهِ (tropical:) He raised him, or set him up, and rendered his name famous: and in like manner, أَخَذَ بِضَبْعَيْهِ, and مَدَّ بِضَبْعَيْهِ. (TA.) -A2- Also Any [hill such as is termed] أَكَمَة that is black and somewhat oblong. (IAar, K.) -A3- ذَهَبَ بِهِ ضَبْعًا لَبْعًا means بَاطِلًا [i. e., app., He took it away with a false pretence; or in play, or sport]; (Ibn-'Abbád, O, K, TA;) namely, a thing; (O, TA;) لَبْعًا being an imitative sequent. (TA.) -A4- See also ضَبُعٌ. -A5- And see what here next follows.

كُنَّا فِى ضُبْعِ فُلَانٍ
كُنَّا فِى ضُبْعِ فُلَانٍ ذ (S, O, K) and فلان ↓ ضَبْعِ and فلان ↓ ضِبْعِ (K) We were in the protection, or quarter, (كَنَف, and نَاحِيَة,) of such a one. (S, O, K: but in the K, هُوَ is put in the place of كُنَّا.)

كُنَّا فِى ضِبْعِ فُلَانٍ
كُنَّا فِى ضِبْعِ فُلَانٍ ذ : see what next precedes.

ضَبُعٌ
ضَبُعٌ ذ (S, Mgh, O, Msb, K) and ↓ ضَبْعٌ, (Msb, K,) the former of the dial. of Keys and the latter of the dial. of Temeem, (Msb,) [The female hyena; or the hyena, male and female;] a certain animal of prey, (سَبُعٌ, [but see what follows,]) (K,) well known, (S, O,) the worst, or most abominable, of سِبَاع, (Mgh,) resembling the wolf, except that, when it runs, it is as though it were lame, wherefore it is called العَرْجَآءُ: it flees from him who holds in his hand a colocynth: [and they assert that] the dogs bark not at him who retains with him its teeth: if its skin is bound upon the belly of her that is pregnant, she casts not her young: if seed is measured in a measure covered with its skin, the seed-produce is secure from the banes thereof: and the application of its gall-bladder as a collyrium sharpens the sight: (K:) it is not reckoned among the hostile animals to which the appellation of سَبُعٌ is applied, wherefore the Sunneh allows that its flesh may be eaten, and requires that a compensation be made for it [by the sacrifice of a ram] if it be smitten [and killed] in the sacred territory by a person in the state of ihrám: (TA voce سَبُعٌ:) the word is of the fem. gender, (S, * Mgh, * O, * Msb, K, *) and is [said to be] applied peculiarly to the female; (Msb;) the male being called ↓ ضِبْعَانٌ, (S, Mgh, O, Msb, K,) of which the pl. is ضَبَاعِينُ; (S, O, Msb, K;) but AHát disapproved this pl.; (O;) and the female is called [also] ↓ ضِبْعَانَةٌ, of which the pl. is ضِبْعَانَاتٌ; (S, O, K;) or ضِبْعَانَةٌ has not been heard applied to the female, but ضَبُعٌ only, and it seems that J has mentioned ضِبْعَانَةٌ as applied to the female from his having supposed ضِبْعَانَاتٌ to be pl. of ضِبْعَانَةٌ, whereas it is pl. of ضِبْعَانٌ, being like رِجَالَاتٌ and جِمَالَاتٌ: (IB in a marginal note in one of my copies of the S:) but some say that ضَبُعٌ or ضَبْعٌ is applied to the male; and the female is termed ضَبْعَةٌ, thus with a quiescent letter: (Msb:) or, accord. to Ibn-'Abbád, the female is termed ضَبُعَةٌ, and its pl. [or rather the coll. gen. n.] is ضَبُعٌ; (O, K;) or ضَبَعَةٌ is not allowable: (S, K:) the pl. of ضَبُعٌ or ضَبْعٌ is أَضْبُعٌ, (K,) a pl. of pauc., (TA,) and ضِبَاعٌ, (K,) or the former is pl. of ضَبْعٌ, (Msb,) and the latter is pl. of ضَبُعٌ, (Mgh, Msb,) and is of the male and of the female, (S, K,) and ضُبُعٌ, (K,) as though this were pl. of ضِبَاعٌ, (AAF, TA,) and ضُبعٌ [a contraction of ضُبُعٌ] (K) and ضُبُعَاتٌ and ضُبُوعَةٌ (TA [in which it is indicated that this last is pl. of ضَبْعٌ]) and [quasi-pl. n.] ↓ مَضْبَعَةٌ. (O, K.) One says أَمْدَرُ ↓ ضِبْعَانٌ, [in the CK, erroneously, ضَبْعَانُ,] meaning, [A male hyena] inflated in the sides, big in the belly: or, accord. to some, whose sides are defiled with earth, or dust. (S.) And سَيْلٌ جَارُّ الضَّبُعِ A torrent that draws forth the ضَبُع from its den; (O, K; in the CK, جارٌّ الصَّبُعَ;) hence meaning (assumed tropical:) a torrent produced by vehement rain. (TA.) And دَلْجَةُ الضَّبُعِ [The night-journeying of the hyena]; because the ضَبُع goes round about until midnight. (O, K.) And مَا يَخْفَى ذٰلِكَ عَلَى الضَّبُعِ [That is not unapparent to the hyena]: because the ضَبُع is deemed stupid. (TA.) أَحْمَقُ مِنَ الضَّبُعِ [More stupid than the hyena] is a prov. (Meyd.) And أَكَلَتْهُمُ الضَّبُعُ (tropical:) [The hyena devoured them] is said of such as are held in mean estimation. (TA.) [But this may be otherwise rendered, as will be seen from what follows.] The saying of a poet,
تَفَرَّقَتْ غَنَمِى يَوْمًا فَقُلْتُ لَهَا
يَا رَبِّ سَلِّطْ عَلَيْهَا الذِئْبَ وَالضَّبُعَا
[My sheep, or goats, dispersed themselves, one day, and I said in relation to them, O my Lord, set upon them the wolf and the hyena], is said to mean an imprecation, that the wolf might kill the living of them, and the hyena devour the dead of them: or, as some say, it means that the speaker prayed for their safety; because, when both fall upon the sheep, or goats, each of them is diverted from the sheep, or goats, by the other; and thus means the saying, اَللّٰهُمَّ ضَبُعًا وَذِئْبًا [O God, send a hyena and a wolf]: but the more probable meaning of the poet is an imprecation, the consequence of his anger and fatigue; and the word سَلِّطْ imports a notification of this meaning. (IB, TA.) ― -b2- [The pl.] الضِّبَاعُ is applied to (assumed tropical:) Numerous stars below بَنَات نَعْش: (O, K:) or [the stars beta, gamma, delta and mu, of Bootes; i. e.] the star upon the head, and that upon [each of] the shoulders, and that upon the club, of العَوَّآء: and the name of أَوْلَادُ الضِّبَاعِ is given to [The stars θ, ι, κ, and λ, app. with some other faint stars around these, of Bootes; i. e.] the stars upon the left hand and fore arm, and what surround the hand, of the faint stars, of العَوَّآء. (Kzw.) ― -b3- الضَّبُعُ also signifies (tropical:) The year of drought or sterility or dearth; (S, IAth, O, Msb, K, TA;) that is destructive; severe: of the fem. gender. (TA.) So in a verse cited in art. اما [voce أَمَّا, and again, with a variation, voce اـِمَّا]. (S, O. [But it is here said in the TA that الضَّبُعُ in this instance means the animal of prey thus called.]) [Hence also,] it is related in a trad. of Aboo-Dharr, that a man said, يَا رَسُولَ اللّٰهِ أَكَلَتْنَا الضَّبُعُ (tropical:) [O Apostle of God, the year of drought has consumed us]: and he prayed for them. (TA.) [See also two other exs. voce ذِئْبٌ.] ― -b4- Also (tropical:) Hunger. (Ibn-'Abbád, O, TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) Evil, or mischief. (TA.) El-'Okeyleeyeh said, “ When a man whose evil, or mischief, we feared removed from us, we used to light a fire behind him: ” and being asked “ Why? ” she said, لِيَتَحَوَّلَ ضَبُعُهُ مَعَهُ, i. e. (assumed tropical:) In order that his evil, or mischief, might go away with him. (IAar, TA.)

ضَبِعَةٌ
ضَبِعَةٌ ذ A she-camel desiring [vehemently (see 1, last sentence,)] the stallion; (Lth, K;) as also ↓ مُضْبِعَةٌ: (L, TA:) pl., accord. to the copies of the K, ضَبَاعٌ and ضَبَاعَى; but in the L, ضِبَاعَى and ضَبَاعَى: (TA:) and sometimes it is used in relation to women. (K.)

ضِبْعَانٌ
ضِبْعَانٌ ذ ; and its fem., with ة: see ضَبُعٌ, in three places.

ضَابِعٌ
ضَابِعٌ ذ A she-camel stretching forth her arms (أَضْبَاعَهَا, S, K, i. e. أَعْضَادَهَا, S) in going along: (S, K:) or lifting her foot towards her arm in going along: so accord. to an explanation by As of the former of the two following pls.: (TA:) the pl. is ضَوَابِعُ (Lth, As, TA) and ضُبَّعٌ. (TA.) And A horse that runs vehemently; (O, K, TA;) like ضَابِحٌ, of which the pl. is ضَوَابِحُ: (TA:) or that runs much: (Lth, O, TA:) or that bends his hoof towards his arm: (TA:) or that inclines towards (lit. follows) one of his sides, and bends his neck. (Ibn-'Abbád, O, K.)

أَضْبَعُ
أَضْبَعُ ذ i. q. أَعْضَبُ [q. v.]; formed from the latter by transposition. (TA.)

مَضْبَعَةٌ
مَضْبَعَةٌ ذ The portion of flesh that is beneath the armpit, in the fore part. (O, K.) -A2- See also ضَبُعٌ [of which it is a quasi-pl. n.].

مُضْبِعَةٌ
مُضْبِعَةٌ ذ : see ضَبِعَةٌ.

مُضَبَّعَةٌ
مُضَبَّعَةٌ ذ A she-camel whose breast is prominent and whose arms recede. (Ibn-'Abbád, O, K.)

حِمَارٌ مَضْبُوعٌ
حِمَارٌ مَضْبُوعٌ ذ An ass devoured by the ضَبُع [or hyena]: (O, K:) or [an ass which may the hyena devour, for] accord. to some it means an imprecation that the ضبع may devour him. (TA.)

##### Türkçe

**ضَبَعَهُ**
1 **ضَبَعَهُ** ذ, muzârîsi **ضَبَعَ**, (S, K,) mastarı **ضَبْعٌ**, (TK,) O (bir adam, S) vurmak maksadıyla, ona (başka bir adama, S) üst kolunu (**ضَبْعَهُ**) uzattı. (S, K.) Bir şair der ki,
وَلَا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُوَنا وَنَضْبَعَا
yani: [Ve barış yoktur] siz bize kılıçlarla üst kollarınızı uzatıncaya ve biz de size üst kollarımızı uzatıncaya kadar: yahut AA’ya göre, siz [bize doğru] barış yapmak ve elleri birleştirmek için üst kollarınızı uzatıncaya [ve biz de aynısını yapıncaya] kadar. (S.) Ve şöyle denir: **ضَبَعَ يَدَهُ اـِلَيْهِ بِالسَّيْفِ**, yani O, kılıçla kolunu ona doğru uzattı. (K.) Ve **ضَبَعَ عَلَى فُلَانٍ**, (S, * K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O, böyle birine beddua etmek maksadıyla üst kollarını uzattı: (S, * K, TA:) buradan dolayı **ضَبْعٌ**, mecazen (istiâre olarak:) dua etme yahut beddua etme fiilini ifade etmek üzere kullanılır; çünkü dua eden yahut beddua eden kimse ellerini kaldırır ve üst kollarını uzatır: ve **ضِبَاعٌ** dahi, [görünüşe göre aşağıdaki **ضَابَعَ**’ın mastarı,] dua yahut beddua esnasında elleri veya kolları kaldırmayı ifade eder. (TA.) Ve **ضَبَعَتِ الخَيْلُ**, ve **الاـِبِلُ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **ضَبَعَ**, (S, Msb,) mastarı **ضَبْعٌ** (S, K) ve **ضُبُوعٌ** ve **ضَبَعَانٌ**, (K,) Atlar ve develer yürüyüşlerinde kollarını (**أَضْبَاعَهَا**, S, Msb, K, yani **أَعْضَادَهَا**, S, Msb) uzattılar; (S, Msb, K;) bunun gibi aşağıdaki **ضبّعت**, mastarı **تَضْبِيعٌ**: (S, K:) A’nın [bir nüshasında] **مَدَّتْ أَعْنَاقَهَا** [boyunlarını uzattılar] diye açıklanmıştır; fakat bu muhtemelen bir yanlış yazımdır; doğrusu **مدّت أَعْضَادَهَا**’dır: (TA:) Atlar hakkında söylenen **ضَبَعَت**, **ضَبَحَت** gibidir, (K, TA,) ki bu bir lehçe varyantıdır: (TA:) ve bir dişi deve hakkında söylenen **ضَبَعَت**, mastarı **ضَبْعٌ**, aşağıdaki **ضبّعت** ile aynı manaya gelir; yine IKtt’nin rivayetine göre aşağıdaki **أَضْبَعَت** da böyledir: (TA:) [yahut,] As’a göre **ضَبْعٌ**, bir atın tırnağını kaldırması, (S,) yahut bükmesi, (TA,) ve bir devenin ayağını kola doğru kaldırması manasınadır: (S, TA:) yahut **تَقْرِيب** denilenin üstünde bir tempoyla koşmayı ifade eder: (O, K:) yahut deve hakkında **ضَبَعَ**, onun yürüyüşte acele etmesi yahut hızlı olması manasınadır: (K, TA,) (TA:) yahut kollarını sallayarak yürüdü. (K.) **ضَبَعَهُ** ayrıca şu manaya gelir: O (bir deve) onu (başka bir deveyi) kollarından tuttu ve yere attı. (L, **عضد** maddesinde; ve TA, bu maddede.) ― -b2- **ضَبَعُوا لِلصُّلْحِ**, (K, TA,) ve **للْمُصَافَحَةِ**; (TA;) yahut **ضَبَعُوا اـِلَى الصُّلْحِ**; ve **ضَبِعُوا**, mastarı **ضَبَعٌ**; (Et-Toosee, TA;) Onlar barışa meylettiler, (Et-Toosee, K, TA,) ve el birleştirmeye; barışı vb. istediler. (TA.) ― -b3- **ضَبَعُوا لَنَا الطَّرِيقَ**, (S, K,) yahut **مِنَ الطَّرِيقِ**, mastarı **ضَبْعٌ**, (TA,) Bize yoldan bir pay verdiler: (S, K:) ISk böyle der: (S:) ve aynı şekilde şöyle denir: **ذَرَعُوا لَنَاطَرِيقًا**. (TA.) Ve **ضَبَعُوا الشَّىْءَ**, (K, TA,) yahut **مِنَ الشَّىْءِ**, (TA,) Şeyden (K, TA) herkese bir pay verdiler. (TA.) ― -b4- Ve **ضَبَعَ**, (K,) mastarı **ضَبْعٌ**, (TA,) O (bir adam) haksızlık etti, zulmetti, zarar verdi yahut zorbalık etti: (K:) Ebû Saîd’in rivayetine göre. (TA.) -A2- **ضَبِعَت**, muzârîsi **ضَبَعَ**, mastarı **ضَبَعٌ** (S, K) ve **ضَبَعَةٌ**; (S, * K; [bu ikincisinin TA’da IAar’dan naklen bir bedevî tarafından bir kadın hakkında kullanıldığı söylenmiştir; ve S’ye göre görünüşe göre basit bir isimdir;]) ve aşağıdaki **أَضْبَعَت**, (S, K,) ve aşağıdaki **استضبعت**; (K;) O (bir deve) aygırı (S, K) şiddetle (S) arzuladı. (S, K.)

2 **ضَبَّعَ**: yukarıda, iki yerde. -A2- **ضبّع فُلَانًا** O, onunla, atmak yahut fırlatmak istediği şeyin arasına girdi. (İbn-‘Abbâd, O, K.) -A3- Ve **ضبّع**, mastarı **تَضْبِيعٌ**, O korkak oldu yahut korkaklaştı; yahut yüreksiz oldu: (Lth, K:) avam böyle der; bunu **الضَّبُعُ**’dan türetirler; çünkü bu hayvan, biri üzerine geldiğinde hareketsiz kalır, sonra çıkar gider. (Lth, TA.)

**ضَابَعْنَاهُمْ بِالسُّيُوفِ**
3 **ضَابَعْنَاهُمْ بِالسُّيُوفِ** ذ Biz, kılıçlarla onlara doğru kollarımızı uzattık; onlar da [bunlarla] bize doğru uzatırken: AA’nın “**Nawádir**”inde böyledir. (TA.) ― -b2- Ayrıca 1’e, ilk yarısında bak. ― -b3- [Mastarı] **مُضَابَعَةٌ** ayrıca el birleştirme manasınadır; eş anlamlısı **مُصَافَحَةٌ**. (TA.)

4 **أَضْبَعَ**: 1’e, paragrafın ortalarına yakın yere bak: -A2- ve ayrıca aynı paragrafın son cümlesine.

**الاِضْطِبَاعُ**
8 **الاِضْطِبَاعُ** ذ, Beyt’in [Allah’ın evi, yani Kâbe’nin] etrafında tavaf edenin yapması emredilen, (S,) yahut **مُحْرِم** hakkında, (K,) kişinin [**رِدَآء** denilen] elbiseyi sağ koltuk altının altına koyması ve ucunu sol [omuzunun] üzerine geri çevirmesi; sağ omzunu [ve kolunu] görünür kılması ve solu örtmesi demektir; (S, K, TA;) bir işte çalışmak isteyen ve kendini buna hazırlayan adam gibi; (TA;) iki üst koldan birini görünür kılmaktan dolayı böyle adlandırılmıştır: (S, K:) yahut kişinin elbisesini (Mgh, Msb) sağ kolunun altına, (Mgh,) yahut sağ koltuk altının altına, (Msb,) koyması ve [bir kısmını] sol omzunun üzerine atmasıdır: (Mgh, Msb:) yahut **اـِزَار**’ı veya **بُرْد**’u alıp ortasını sağ koltuk altının altına koyması ve ucunu göğsünün ve sırtının üzerinden sol omzunun üzerine atmasıdır: (IAth, TA:) **التَّأَبُّطُ** ve **التَّوَشُّحُ** da aynı manaya gelir: Az böyle der: (Msb:) ve As da birincisi hakkında böyle der: (S:) ve ayrıca **الاِطِّبَاعُ** diye de yazılır. (TA’da **التَّأَبُّطُ**’un açıklamasında böyle.) Şöyle dersin: **اِضْطَبَعَ بِثَوْبِهِ** [Yukarıda anlatılan tarzda elbisesini giyindi]. (Mgh, Msb.) Ve **اضطبع الشَّىْءَ** O, şeyi üst kollarının altına koydu. (TA. [Fakat Mgh’ye göre fiil, doğru olarak, ancak **بِ** ile geçişli olur.])

10 **اـِسْتَضْبَعَ**: 1’e, son cümleye bak.

**ضَبْعٌ**
**ضَبْعٌ** ذ İnsanın üst kolu ve dört ayaklının kolu olan **عَضُد**’dur, (S, Mgh, O, Msb, K,) bütünüyle: (K:) yahut onun ortasıdır, (Lth, Mgh, O, K,) etiyle birlikte: (O, K:) ve onun iç tarafıdır: (Mgh:) yahut (K’nın bazı nüshalarında böyle; bazılarında “ve” vardır) koltuk altıdır: yahut **عَضُد**’un üst kısmından, koltuk altı ile onun yarısı arasında olan bölümdür: (K:) insanda ve insan dışındakinde olur: (TA:) çoğulu **أَضْبَاعٌ**. (S, Msb, K.) Şöyle denir: **أَبَدَّ ضَبعَيْهِ**, [**بد** maddesinde açıklanmıştır,] namaz kılan bir adam hakkında. (O, TA.) Ve **أَخَذْتُ بِضَبْعَىْ فُلَانٍ فَلَمْ أُفَارِقْهُ** ve **مَدَدْتُ بِضَبْعَيْهِ**, yani Ben, falanın üst kollarının ortasını tuttum [ve onu bırakmadım]. (Lth, O, TA.) Ve **جَذَبَهُ بِضَبْعَيْهِ** (mecazen:) O, onu yükseltti yahut ayağa kaldırdı ve adını meşhur etti: ve aynı şekilde **أَخَذَ بِضَبْعَيْهِ**, ve **مَدَّ بِضَبْعَيْهِ**. (TA.) -A2- Ayrıca siyah ve biraz uzunlamasına olan herhangi bir **أَكَمَة** [tepe]dir. (IAar, K.) -A3- **ذَهَبَ بِهِ ضَبْعًا لَبْعًا** demek **بَاطِلًا** [yani görünüşe göre: onu asılsız bir iddiayla; yahut oyun ve eğlence olarak aldı götürdü] demektir; (İbn-‘Abbâd, O, K, TA;) yani bir şey hakkında; (O, TA;) **لَبْعًا** taklitî bir ardıl kelimedir. (TA.) -A4- Ayrıca **ضَبُعٌ**’a bak. -A5- Ve burada hemen sonra gelen şeye bak.

**كُنَّا فِى ضُبْعِ فُلَانٍ**
**كُنَّا فِى ضُبْعِ فُلَانٍ** ذ (S, O, K) ve aşağıdaki **ضَبْعِ** فلان ve aşağıdaki **ضِبْعِ** فلان (K) Biz, falanın himayesinde yahut tarafında ( **كَنَف**, ve **نَاحِيَة** ) idik. (S, O, K: fakat K’da **هُوَ**, **كُنَّا**’nın yerine konmuştur.)

**كُنَّا فِى ضِبْعِ فُلَانٍ**
**كُنَّا فِى ضِبْعِ فُلَانٍ** ذ: hemen önce gelene bak.

**ضَبُعٌ**
**ضَبُعٌ** ذ (S, Mgh, O, Msb, K) ve aşağıdaki **ضَبْعٌ**, (Msb, K,) birincisi Keys lehçesinden, ikincisi Temeem lehçesinden, (Msb,) [dişi sırtlan; yahut erkek ve dişi sırtlan;] yırtıcı bir hayvan, ( **سَبُعٌ**, [fakat aşağıda gelene bak,]) (K,) bilinen, (S, O,) **سِبَاع**’ın en kötüsü yahut en iğrenci, (Mgh,) kurda benzer; ancak koştuğunda sanki topal imiş gibi olur; bu yüzden **العَرْجَآءُ** diye adlandırılır: elinde **colocynth** tutandan kaçar: [ve iddia ederler ki] yanında onun dişlerini bulundurana köpekler havlamaz: derisi hamile kadının karnına bağlanırsa yavrusunu düşürmez: tohumu, derisiyle örtülü bir ölçekle ölçülürse ürün, onun afetlerinden emin olur: öd kesesinin sürme olarak sürülmesi görmeyi keskinleştirir: (K:) **سَبُعٌ** adının verildiği düşman hayvanlar arasında sayılmaz; bu yüzden Sünnet, etinin yenmesine izin verir ve ihram hâlindeki bir kimse tarafından harem bölgesinde vurulup [öldürülürse] onun için tazminat [koç kurbanı] gerektirir: (TA, **سَبُعٌ** maddesinde:) kelime dişil cinstendir, (S, * Mgh, * O, * Msb, K, *) ve [denilmiştir ki] özellikle dişiye uygulanır; (Msb;) erkeğine aşağıdaki **ضِبْعَانٌ** denir, (S, Mgh, O, Msb, K,) bunun çoğulu **ضَبَاعِينُ**’dur; (S, O, Msb, K;) fakat AHát bu çoğulu uygun görmemiştir; (O;) ve dişiye [ayrıca] aşağıdaki **ضِبْعَانَةٌ** denir; bunun çoğulu **ضِبْعَانَاتٌ**’tır; (S, O, K;) yahut **ضِبْعَانَةٌ**’nın dişiye uygulandığı işitilmemiştir; yalnız **ضَبُعٌ** vardır; ve görünüşe göre J, **ضِبْعَانَاتٌ**’ı **ضِبْعَانَةٌ**’nın çoğulu sandığı için dişiye **ضِبْعَانَةٌ**’yı zikretmiştir; hâlbuki o, **ضِبْعَانٌ**’ın çoğuludur; **رِجَالَاتٌ** ve **جِمَالَاتٌ** gibidir: (S’nin nüshalarımın birinde IB’nin kenar notunda:) fakat bazıları **ضَبُعٌ** yahut **ضَبْعٌ**’ın erkeğe uygulandığını söyler; dişiye ise **ضَبْعَةٌ** denir; böylece sâkin harfle: (Msb:) yahut İbn-‘Abbâd’a göre dişiye **ضَبُعَةٌ** denir; onun çoğulu [daha doğrusu cins ismi] **ضَبُعٌ**’dur; (O, K;) yahut **ضَبَعَةٌ** caiz değildir: (S, K:) **ضَبُعٌ** yahut **ضَبْعٌ**’ın çoğulu **أَضْبُعٌ**’dur, (K,) azlık çoğuludur, (TA,) ve **ضِبَاعٌ**’dır, (K,) yahut birincisi **ضَبْعٌ**’ın çoğuludur, (Msb,) ikincisi **ضَبُعٌ**’ın çoğuludur, (Mgh, Msb,) ve erkek ve dişi için kullanılır, (S, K,) ve **ضُبُعٌ**, (K,) sanki bu **ضِبَاعٌ**’ın çoğuluymuş gibi, (AAF, TA,) ve **ضُبعٌ** [**ضُبُعٌ**’un kısaltması] (K) ve **ضُبُعَاتٌ** ve **ضُبُوعَةٌ** (TA [burada bunun **ضَبْعٌ**’ın çoğulu olduğu işaret edilmiştir]) ve [yarı-çoğul isim] aşağıdaki **مَضْبَعَةٌ**. (O, K.) Şöyle denir: aşağıdaki **أَمْدَرُ ضِبْعَانٌ**, [CK’da yanlışlıkla **ضَبْعَانُ**,] yani [erkek sırtlan] yanları şişkin, karnı büyük: yahut bazılarına göre yanları toprakla yahut tozla kirlenmiş olan. (S.) Ve **سَيْلٌ جَارُّ الضَّبُعِ**: **ضَبُعٌ**’ı ininden çıkarıp sürükleyen bir sel; (O, K; CK’da **جارٌّ الصَّبُعَ**;) buradan (varsayılan mecaz:) şiddetli yağmurun meydana getirdiği sel manasına gelir. (TA.) Ve **دَلْجَةُ الضَّبُعِ** [Sırtlanın gece yürüyüşü]; çünkü **ضَبُعٌ** gece yarısına kadar dolaşır. (O, K.) Ve **مَا يَخْفَى ذٰلِكَ عَلَى الضَّبُعِ** [Bu, sırtlana gizli kalmaz]: çünkü **ضَبُعٌ** ahmak sayılır. (TA.) **أَحْمَقُ مِنَ الضَّبُعِ** [Sırtlandan daha ahmak] bir darb-ı meseldir. (Meyd.) Ve **أَكَلَتْهُمُ الضَّبُعُ** (mecazen:) [Sırtlan onları yedi] değersiz görülen kimseler hakkında söylenir. (TA.) [Fakat bu, aşağıda gelecekten anlaşılacağı üzere başka türlü de tercüme edilebilir.] Bir şairin sözü:
تَفَرَّقَتْ غَنَمِى يَوْمًا فَقُلْتُ لَهَا
يَا رَبِّ سَلِّطْ عَلَيْهَا الذِئْبَ وَالضَّبُعَا
[Bir gün koyunlarım yahut keçilerim dağıldı da onlar hakkında dedim ki: Ey Rabbim, üzerlerine kurdu ve sırtlanı musallat et], şu manaya geldiği söylenir: kurt onların dirisini öldürsün, sırtlan da ölüsünü yesin diye bir beddua: yahut bazılarına göre, konuşanın onların selameti için dua ettiği manasınadır; çünkü ikisi birden koyunlara yahut keçilere saldırınca her biri ötekisiyle meşgul olur ve koyunlardan yahut keçilerden uzaklaşır; böylece şu sözün manası olur: **اَللّٰهُمَّ ضَبُعًا وَذِئْبًا** [Allah’ım, bir sırtlan ve bir kurt gönder]: fakat şairin daha muhtemel manası, öfke ve yorgunluğunun sonucu olarak bir bedduadır; ve **سَلِّطْ** kelimesi bu manayı bildirmeyi içerir. (IB, TA.) ― -b2- [Çoğul] **الضِّبَاعُ**, (varsayılan mecaz:) **بَنَات نَعْش**’ın altında çok sayıdaki yıldızlara uygulanır: (O, K:) yahut [Bootes’in beta, gamma, delta ve mu yıldızları; yani] **العَوَّآء**’ın başındaki yıldız ve omuzlarındaki [her bir] yıldız ve sopasındaki yıldız: ve **أَوْلَادُ الضِّبَاعِ** adı, [Bootes’in θ, ι, κ, ve λ yıldızlarına, görünüşe göre bunların çevresindeki bazı sönük yıldızlarla birlikte; yani] **العَوَّآء**’ın sol elindeki ve ön kolundaki yıldızlara ve elin çevresindeki sönük yıldızlara verilir. (Kzw.) ― -b3- **الضَّبُعُ** ayrıca (mecazen:) kuraklık yahut kıtlık yahut darlık yılı manasınadır; (S, IAth, O, Msb, K, TA;) yani helâk edici; şiddetli: dişil cinstendir. (TA.) **اما** maddesinde [**أَمَّا** ve tekrar, farklı bir rivayetle, **اـِمَّا** maddesinde] zikredilen bir beyitte böyledir. (S, O. [Fakat burada TA’da, bu örnekte **الضَّبُعُ**’un bu yırtıcı hayvan manasına geldiği söylenmiştir.]) [Bundan dolayı ayrıca,] Ebû Zerr’in bir rivayetinde, bir adamın şöyle dediği nakledilir: **يَا رَسُولَ اللّٰهِ أَكَلَتْنَا الضَّبُعُ** (mecazen:) [Ey Allah’ın Elçisi, kuraklık yılı bizi tüketti]: bunun üzerine o, onlar için dua etti. (TA.) [Ayrıca **ذِئْبٌ** maddesinde iki başka örneğe bak.] ― -b4- Ayrıca (mecazen:) açlık. (İbn-‘Abbâd, O, TA.) ― -b5- Ve (varsayılan mecaz:) kötülük yahut fesat. (TA.) El-‘Okeyleeyeh dedi ki: “Kötülüğünden yahut fesadından korktuğumuz bir adam bizden ayrılınca, arkasından bir ateş yakardık:” kendisine “Niçin?” diye sorulunca şöyle dedi: **لِيَتَحَوَّلَ ضَبُعُهُ مَعَهُ**, yani (varsayılan mecaz:) Kötülüğü yahut fesadı onunla birlikte uzaklaşsın diye. (IAar, TA.)

**ضَبِعَةٌ**
**ضَبِعَةٌ** ذ Aygırı arzulayan [şiddetle (1’in son cümlesine bak)] bir dişi deve; (Lth, K;) bunun gibi aşağıdaki **مُضْبِعَةٌ**: (L, TA:) çoğulu, K’nın nüshalarına göre, **ضَبَاعٌ** ve **ضَبَاعَى**; fakat L’de **ضِبَاعَى** ve **ضَبَاعَى**: (TA:) ve bazen kadınlar hakkında da kullanılır. (K.)

**ضِبْعَانٌ**
**ضِبْعَانٌ** ذ; ve onun dişisi, ة ile: **ضَبُعٌ**’a, üç yerde, bak.

**ضَابِعٌ**
**ضَابِعٌ** ذ Yürüyüşünde kollarını (**أَضْبَاعَهَا**, S, K, yani **أَعْضَادَهَا**, S) uzatan bir dişi deve: (S, K:) yahut yürüyüşünde ayağını koluna doğru kaldıran: As’ın aşağıdaki iki çoğuldan birincisine dair açıklamasına göre böyledir: (TA:) çoğulu **ضَوَابِعُ** (Lth, As, TA) ve **ضُبَّعٌ**’dır. (TA.) Ve şiddetle koşan bir at; (O, K, TA;) çoğulu **ضَوَابِحُ** olan **ضَابِحٌ** gibidir: (TA:) yahut çok koşan: (Lth, O, TA:) yahut tırnağını koluna doğru büken: (TA:) yahut yanlarından birine doğru meyleden (lafzen: onu takip eden) ve boynunu büken. (İbn-‘Abbâd, O, K.)

**أَضْبَعُ**
**أَضْبَعُ** ذ **أَعْضَبُ** ile aynı manadadır [ona bak]; ikincisinden yer değiştirme yoluyla yapılmıştır. (TA.)

**مَضْبَعَةٌ**
**مَضْبَعَةٌ** ذ Ön tarafta, koltuk altının altında bulunan et parçası. (O, K.) -A2- Ayrıca **ضَبُعٌ**’a bak [ki bunun yarı-çoğul ismidir].

**مُضْبِعَةٌ**
**مُضْبِعَةٌ** ذ: **ضَبِعَةٌ**’ya bak.

**مُضَبَّعَةٌ**
**مُضَبَّعَةٌ** ذ Göğsü çıkık ve kolları geri çekilmiş bir dişi deve. (İbn-‘Abbâd, O, K.)

**حِمَارٌ مَضْبُوعٌ**
**حِمَارٌ مَضْبُوعٌ** ذ **ضَبُعٌ** [yahut sırtlan] tarafından yenmiş bir eşek: (O, K:) yahut bazılarına göre, **ضبع**’ın onu yemesi için bir beddua manasınadır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَبَعَ
ضَبَعَ A ( n. ac. ضَبْع 1 )
a.  [ acc. or 'Ala ], Stretched forth his arm against; struck.

b.  ( n. ac. ضَبْع 1 ,  ضُبُوْع 27 ,  ضَبَعَاْن 36 ), Stretched out his legs, ran ( animal ).

ضَبَّعَ
ضَبَّعَ II ,
a.  Was cowardly.

b.  see I (b) .

ضَبْع
ضَبْع 1 , ( pl. أَضْبَاْع 38 ),
a.  Upper arm, arm; fore leg ( of an animal ).

b.  see 6 .

ضَبُع
ضَبُع 6 , ( pl. أَضْبُع 16 ,  ضِبَاْع 23 ),
a.  Hyena.

ضَاْبِع
ضَاْبِع 21 ,
a.  Swift.

ضَبَغْطَرَى
ضَبَغْطَرَى
a.  Strong.

b.  Foolish.

c.  Scare-crow.

ضِئْبُِل
ضِئْبُِل
a.  Calamity.

##### Türkçe

ضَبَعَ
**ضَبَعَ** A (mastar: **ضَبْع** 1)
a. [mef‘ûl ile veya **على** ile], kolunu üzerine uzattı; vurdu.

b. (mastar: **ضَبْع** 1, **ضُبُوْع** 27, **ضَبَعَاْن** 36), bacaklarını uzattı, koştu (hayvan).

ضَبَّعَ
**ضَبَّعَ** II,
a. Korkak oldu.

b. I (b)’ye bak.

ضَبْع
**ضَبْع** 1, (çoğulu: **أَضْبَاْع** 38),
a. Üst kol, kol; (bir hayvanın) ön bacağı.

b. 6’ya bak.

ضَبُع
**ضَبُع** 6, (çoğulu: **أَضْبُع** 16, **ضِبَاْع** 23),
a. Sırtlan.

ضَاْبِع
**ضَاْبِع** 21,
a. Çevik.

ضَبَغْطَرَى
**ضَبَغْطَرَى**
a. Güçlü.

b. Ahmak.

c. Korkuluk.

ضِئْبُِل
**ضِئْبُِل**
a. Felâket.
