# ضبع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ضبع

باب العين والضاد مع الباء
عضب ، ضبع ، بضع ، بعض : مستعملة
عضب : قال الشافعي في المناسك : ( وإذا كان الرجل معضوباً لا يستمسك على الراحلة فحجَّ عنه رجلٌ في تلك الحالة فإنّه يَجْزِيه ) . والمعضوب في كلام العرب : المخبول الزَّمِن الذي لا حَراكَ به . يقال عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً ، إذا أقعدته عن الحركة وأزمنَتْه .
وقال أبو الهيثم : العَضَب : الشَّلَل ، والعَرَج والخبَل .
وقال شمر : يقال عضبت يَده بالسيف ، إذا قطعتَها . وتقول : لا يَعضِبُك الله ، ولا يَعضِب الله فلاناً ، أي لا يَخْبِله الله وإنَّه لمعضوب اللسان ، إذا كان مقطوعاً عَييّاً فَدْماً . وفي مثلٍ : ( إنَّ الحاجة ليَضِبُها طلبُها قبلَ وقتها ) . يقول : يقطعها ويُفسدها . والعَضَب في الرمح : الكسر ؛ ويقال عَضِب قَرنُه عَضَباً . قال : وتدعو العربُ على الرجل فتقول : ماله عضَبَه الله يدعون عليه بقطع يده ورجله .
وروى أبو عبيدة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بإسناده ، أنه ( نَهَى أن يضحَّى بالأعضَبِ القَرْنِ والأذُن ) ، قال أبو عبيد : الأعضب : المكسور القرن الداخل قال : وقد يكون العَضَب في الأذن أيضاً . فأما المعروف ففي القَرْن وأنشد للأخطل :
إنَّ السيوفَ غُدوَّها ورواحَها
تركت هوازنَ مثلَ قرنِ الأعضَب
قال أبو عبيد : وأمّا ناقة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) التي كانت تسمَّى العضْباء ، فليس من هذا ، إنما ذاك اسمٌ لها سمِّيت به .
وقال أبو عمرو : يقال عضبتُه بالعصا ، إذا ضربتَه بها ، أعضِبُه عضْباً . ويقال عضبتُه بالرُّمح أيضاً ، وهو أن يشغَله عنه . وقال غيره : عَضَب عليه ، أي رجَع عليه . وفلانٌ يُعاضِب فلاناً ، أي يرادّه . وقال الأصمعيّ : إنك لتَعضِبُني عن حاجتي ، أي تقطعني عنها .
وقال الليث : العَضْب : القَطْع ؛ يقال عضَبَه يَعضِبُه ، أي قَطَعه . والعَضْب : السيف القاطع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للغلام الحادِّ الرأس الخفيف الجسم : عَضْب ، ونَدْبٌ ، وشَطْب ، وشَهْب ، وعَصْب ، وعَكْب ، وسَكْب .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : يقال لولد البقرة إذا طلع قرنُه ، وذلك بعدما يأتي عليه حولٌ : عَضْب ، وذلك قبل إجذاعه . وقال الطائفيّ : إذا قُبِض على قرنه فهو عَضْبٌ ، والأنثى عَضبة ، ثم جَذَع ، ثم ثَنِيٌّ ، ثم رَباعٍ ، ثم سَدَسٌ ، ثم التَّمَم والتَّمَمة . فإذا استجمعت أسنانُه فهو عَمَمٌ .
ضبع : شمر عن ابن الأعرابيّ : الضَّبْع من الأرض : أكمة سوداءُ مستطيلة قليلاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّ رجلاً أتاه فقال : ( يا رسولَ الله أكلَتْنا الضَّبُع ) قال أبو عبيد : الضَّبُع هي السنة المُجْدبة . وأنشد :
أبَا خُراشةَ أمّا أنتَ ذا نفرٍ
فإنّ قوميَ لم تأكلهمُ الضَّبُعُ
والضَّبُع : الأنثى من الضِّباع . ويقال للذكر ضِبعانٌ ويجمع ، ضُبْعاً وضِباعاً ومَضْبَعة . وأمّا الضَّبْعُ بسكون الباء فهو العَضُدُ ؛ يقال أخَذ بضَبْعيه ، أي بعضُديه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الاضطباع بالثوب : أن يُدخل رداءه تحت يده اليمنى ثم يُلقِيَه على عاتقه الأيسر ، كالرجل يريد أن يعالجَ أمراً فيتهيّأ له . يقال قد اضطبعتُ بثوبي . وهو مأخوذ من الضَّبْع ، وهو العضُد .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا لوى الفرسُ حافرَه إلى عَضُدِه فذلك الضَّبْع ، فإذا هَوَى بحافره إلى وحشيِّه فذلك الخِناف . ويقال ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً ، وضبّعت تضبيعاً ، إذا مدَّت ضَبْعَيها في سيرها واهتزَّت . ويقال ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً ، إذا رفَعَ يديه بالدُّعاء . ومنه قول الراجز :
وماتَنِي أيدٍ علينا تَضْبَعُ
ويقال ضابعناهم بالسيوف ، أي مددنا أيديَنا إليهم بالسُّيوف ومدُّوها إلينا . وقال الراجز :
لا صُلحَ حتّى تضبعوا ونضبعا
ويقال ضَبَعَوا لنا من الطَّريق ضَبْعاً ، أي جعلوا لنا فيه قسماً ، كما تقول : ذَرعوا لنا طريقاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ضَبَع القومُ للصُّلح ، أي مالوا إليه وأرادوه . قال شمر : ولم أسمعْ هذا إلاّ لأبي عمرو ، وهو من نوادره . وقال الأصمعي : مرّت النَّجائبُ ضوابعَ . وضَبْعها : أن تَهوى بأخفافها إلى العَضُد إذا سارت .
أبو سعيد : الضَّبْع : الجَور . وفلان يَضْبَع ، أي يجور .
سلمة عن الفراء قال : الضُّبْع : فناء الإنسان ، يقال كنّا في ضُبْعٍ فلانٍ ، أي فنائه . قال : والضَّبُع : السنة المُهلِكة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال للناقة إذا أرادت الفحل : قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً . وقال الليث : يقال أضبعَتْ فهي مُضْبِعة . قال : والمَضبَعة : اللحم الذي تحت الإبط من قُدُم . وفرسٌ ضابع وجمعه ضوابع ، وهو الكثير الجري . وضُبَيعة : قبيلة في ربيعة . وضُبَاعة : اسم امرأة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : حِمارٌ مضبوع ، ومخنوق ، ومذءوب ، أي به خُنَاقِيَّةٌ وذئبة ، وهما داءان . ومعنى المضبوع دعاءٌ عليه أن تأكله الضبع .
بضع : أبو عبيد عن الأصمعي وأبي زيد : إذا شرِب حتى يروى قال بَضَعت أبضَع ، وقد أبضَعَني . وقال أبو زيد : بضَعتُ به ومنه بُضوعاً . وقال الأصمعي : أعطيته بَضعةً من اللحم وجمعها بِضَع ، إذا أعطاه قطعةً مجتمعة . ومثلها الهَبرة .
وقال الليث : بضَعت اللحم بَضْعاً وبضّعته تبضيعاً ، إذا قطّعته ، وإنّ فلاناً لشديد البَضْعة حسَنُها ، إذا كان ذا جِسمٍ وسِمَن . قال : والبضيع : اللحم أيضاً وأنشد :
خاظي البضيع لحمُه خَظَا بَظَا
قال : وَبَضعتُ من صاحبي بُضوعاً ، إذا أمرتَه بشيء فلم يفعله ، فدخَلَك منه ما سئمت من أن تأمره أيضاً بشيء .
سلمة عن الفراء : بَضْعة وبَضْع مثل تَمْرة وتَمْر ، وبَضْعة وبَضَعات مثل تَمْرة وتَمَرات ، وبَضْعة وبِضَع مثل بَدْرة وبِدَر ، وبضعة وبِضاع مثل صحفة وصحاف .
أبو عبيد عن الأصمعي : البضيع : الجزيرة في البحر . والبضيع : اللَّحْم . قال ساعدة الهذلي :
سادٍ تجَرَّم بالبَضِيعِ ثمانيا
يُلوِي بِعَيقات البحور ويُجنَبُ
سادٍ مقلوب من الإسآد ، وهو سَيْر الليل . تجَرَّم في البَضِيع ، أي أقام في الجزيرة . يُلوِي بعَيْقات ، أي يذهب بما في ساحات البحر . ويُجنَب ، أي يُصيبه الجَنوب .
ويقال جبهتُه تتبضَّع ، أي تسيل عرقاً . قاله الأصمعيُّ . وقال أبو ذؤيب :
إلاّ الحميمَ فإنه يتبضَّعُ
قال : يتبضَّع : يتفتَّح بالعرق ويسيل متقطِّعاً قال : والبُضَيع : اسم موضع وأنشد لحسان :
فالبُضَيع فحَوملِ
وقال الله : ( فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ ) ( يُوسُف : 42 ) قال الفراء : البِضع : ما بين الثلاثة إلى ما دون العشرة . وقال شمر : البِضْع لا يكون أقلَّ من ثلاث ولا أكثرَ من عَشرة . وقال أبو زيد : أقمت عنده بِضْع سنين . وقال بعضهم : بَضْع سنين . وقال أبو عبيدة : البِضْع : ما لم يبلغ العَقْدَ ولا نصفَه ، يريد ما بين الواحد إلى أربعة . وقال الليث : البِضْع : ما بين ثلاثة إلى عشرة . ويقال البضع سبعة . وقال أبو زيد : يقال له بضعة وعشرون رجلاً وله بضع وعشرون امرأة .
وقال الله عزّ وجلّ : ( وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ ) ( يُوسُف : 88 ) البضاعة : السِّلعة ، وأصلها القطعة من المال الذي يُتْجَر فيه ، وأصلها من البَضْع وهو القَطْع . وقال أبو العباس : البِضاعة : جزء من أجزاء المال . قال : والبِضْع من أربعٍ إلى تسع . قال : وقال الفراء : يقال للسُّيوف بَضَعة واحدها باضع وللسِّياط خَضَعة ، واحدها خاضع . قال : والباضع في الإبل مثل الدَّلاّل في الدُّور . قال : واختلف الناس في البُضْع ، فقال قوم : هو الفرج ، وقال قوم : هو الجماع .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : بضَعتُه بالكلام وأبضَعته ، وهو أن تبيِّن له ما تنازعه حتَّى يشتفيَ كائناً من كان . وقال الأصمعيّ : يقال مَلك فلانٌ بُضْعَ فلانة ، إذا ملك عُقدَة نكاحها ، وهو كناية عن موضع الغِشْيان . وقال بعضُهم : ابتضعَ فلانٌ وبَضَع ، إذا تزوَّج . والمباضعة : المباشرة ، يقال باضَعَها مباضعَةً ، إذا جامَعَها ، والاسم البُضْع .
الليث : يقال بضعتُه فانبضَع وبَضَع ، أي بيّنته فتبيَّنَ . قال : والباضعة من الغنم : قطعةٌ انقطعَتْ عنها ، تقول فِرْقٌ بَواضع .
أبو عبيد عن الأصمعي وغيره : الباضعة من الشجاج : التي تشُجُّ اللحم تَبضَعه بعد الجلد وبعد المتلاحِمة .
أبو سعيد : هو شريكي وبَضِيعي ، وهم بُضَعائي وشركائي . وقال أوس بن حجر يصف قوساً :
ومَبضوعةً من رأسِ فَرعِ شظيّةٍ
يعني قوساً بَضَعَها ، أي قطَعها .
ويقال أبضَعْت بضاعة للبيع كائنة ما كانت .
بعض : قال الله جلّ وعزّ في قصة مؤمن آل فرعون وما أجراه على لسانه فيما وعظَ به آل فرعون : ( رَّبِّكُمْ وَإِن يَكُ كَاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنّه قال في تفسير قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) ، قال : كل الذي يعدكم ، أي إن يكنْ موسى صادقاً يُصبْكم كل الذي ينذركم ويتوعّدكم به ، لا بعضٌ دونَ بعض ، لأنّ ذلك من فعل الكُهَّان ، وأمّا الرسل فلا يوجد عليهم وعدٌ مكذوب . وأنشد :
فياليتَه يُعفَى ويُقرِعُ بيننا
عن الموت أو عن بعض شكواه مُقْرِعُ
ليس يريد عن بعض شكواه دونَ بعض ، بل يريد الكلّ ، وبعض ضدُّ كلّ . وقال ابن مُقْبل يخاطب ابنَتيْ عَصَر :
لولا الحياءُ ولولا الدِّين عِبتُكما
بِبعض ما فيكما إذْ عِبْتُما عَوَري
أراد : بكلّ ما فيكما ، فيما يقال .
وقال أبو إسحاق في قوله : ( كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) : من لطيف المسائل أن النبيَّ ج إذا وعَدَ وعداً وقعَ الوعدُ بأسْره ولم يقعْ بعضُه ، فمن أين جاز أن يقول بعضُ الذي يعدكم ، وحقُّ اللفظ كلّ الذي يعدِكم . وهذا بابٌ من النظر يذهب فيه المُناظِر إلى إلزام الحجّة بأيسر ما في الأمر . وليس في هذا نفيُ إصابة الكلّ ومثله قول القطاميّ :
قد يُدرِك المتأنِّي بعضَ حاجته
وقد يكون مع المستَعْجِلِ الزَّلَلُ
وإنّما ذكر البعض ليوجب له الكلّ ، لا أنَّ البعضَ هو الكلّ ، ولكنّ القائل إذا قال أقلّ ما يكون للمتأني إدراك بعض الحاجة ، وأقل ما يكون للمستعجل الزَّلَل ، فقد أبانَ فضلَ المتأنّي على المستعجل بما لا يقدر الخصمُ أن يدفعَه . وكأنَّ مُؤمنَ آل فرعون قال لهم : أقلُّ ما يكون في صدقه أن يصيبكم بعضُ الذي يعدكم .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : أجمعَ أهلُ النحو على أنّ البعضَ شيءٌ من أشياء ، أو شيء من شيء ، إلاّ هشاماً ، فإنه زعم أن قول لبيد :
أو يعتلقْ بعضَ النُّفوسِ حِمَامُها
فادّعى وأخطأ أنّ البعض هاهنا جمع . ولم يكن هذا من عمله ، وإنّما أراد لبيد ببعض النفوس نفسه . قال : وأما جزم ( أو يعتلقْ ) فإنّه ردّه على معنى الكلام الأوّل ومعناه جزاء ، كأنّه قال : وإن أخرجْ في طلب المال أُصبْ ما أمّلت أو يعتلق الموتُ نفسي . وقال في قوله : ( صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) إنَّه كان وعدَهم شيئين من العذاب : عذاب الدنيا وعذاب الآخرة ، فقال : يصبكم هذا العذابُ في الدُّنيا ، وهو بعضُ الوعدَين ، من غير أن نَفَى عذابَ الآخرة .
وقال الليث : يقال إنّ بعض العرب تصل ببعضٍ كما تصل بما . من ذلك قول الله :
) كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى ) ( غَافر : 28 ) . قال : وبعض كلِّ شيءٍ طائفة منه . ويقال جارية حُسَّانة يشبه بعضُها بعضاً . وبعَّضتُ الشيء تبعيضاً ، إذا فرَّقتَه أجزاء . وبعضٌ مذكّر في الوجوه كلّها . والبعوضة معروفة ، والجميع البَعوض .
وقال الكسائيّ : قومٌ مبعوضون . وقد بُعِض القوم ، إذا آذاهم البعوض . وأبعَضُوا : إذا كان في أرضهم بعوض . وأرضٌ مَبْعَضة ورمل البعوضة معروفة بالبادية .
وقال أبو حاتم : قلت للأصمعيّ : رأيت في ( كتاب ابن المقفّع ) : ( العلم كثيرٌ ولكنَّ أخْذَ البعض خيرٌ من تَرك الكُلّ ) . فأنكره أشدّ الإنكار وقال : الألف واللام لا تدخلان في بعض وكلّ ؛ لأنهما معرفة بغير ألف ولام ، وفي القرآن : ( شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ ) ( النَّمل : 87 ) قال أبو حاتم : ولا تقول العربُ الكلَّ ولا البعضَ ، وقد استعمله الناسُ حتى سيبويه والأخفش في كتبهما ، لقلة علمهما بهذا النحو ، فاجتنِبْ ذلك فإنه ليس من كلام العرب .

### Türkçe

Göz ve **الضاد**’ın **الباء** ile (birleştiği) bab
**عضب** , **ضبع** , **بضع** , **بعض** : kullanımdadır

**عضب** : Şâfiî menâsikte dedi: “(Ve eğer adam **معضوباً** ise, binek üzerinde tutunamazsa, o hâlde onun yerine bir adam haccederse, bu ona yeter.)”. Ve **المعضوب** Arapların sözünde: hareketi olmayan, yerinden kalkamayan, sakat, bunamış kimsedir. “**عضبَتْهُ الزَّمانةُ تَعضِبه عَضباً**” denir; onu hareketten alıkoyup sakat bıraktığında.

Ebû’l-Heysem dedi: **العَضَب**: felç, topallık ve bunama.

Şemmer dedi: “**عضبت يَده بالسيف**” denir; onu kılıçla kestiğinde. Ve “Allah seni **يَعضِبُك** etmesin” ve “Allah falanı **يَعضِب** etmesin” dersin; yani Allah onu bunatmasın. Ve “o, **لمعضوب اللسان**” (dır), dili kesik, tutuk, ahmak olduğunda. Ve bir meselde: “(İhtiyaç, vaktinden önce talep edilmesi onu **يَضِبُها**.)”. Der ki: onu keser ve bozar. Ve mızrakta **العَضَب**: kırılmadır; “**عَضِب قَرنُه عَضَباً**” denir. Dedi: Araplar adama beddua eder de şöyle der: “Malı yok; Allah onu **عضَبَه**” (etsin); eliyle ayağının kesilmesi için ona beddua ederler.

Ebû Ubeyde, isnadıyla Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti: “(Boynuzu ve kulağı **الأعضَب** olanla kurban kesmeyi yasakladı.)”. Ebû Ubeyd dedi: **الأعضب**: boynuzu kırık, içeri girmiş olandır. Dedi: **العَضَب** kulakta da olabilir. Ama bilinen (kullanım) boynuzdadır. Ve Ahtal’dan şu beyti okudu:

Gerçekten kılıçlar, sabah gidişleri ve akşam dönüşleriyle
Hevâzin’i **الأعضَب**’ın boynuzu gibi bıraktı

Ebû Ubeyd dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **العضْباء** diye adlandırılan devesine gelince, bu (mânâdan) değildir; o ancak ona verilmiş bir addır, onunla adlandırılmıştır.

Ebû Amr dedi: “**عضبتُه بالعصا**” denir; onu değnekle vurduğunda; “**أعضِبُه عضْباً**”. Mızrakla da “**عضبتُه بالرُّمح**” denir; o da onu ondan meşgul etmendir. Başkası dedi: “**عَضَب عليه**”, yani ona geri döndü. Ve “falan, falanla **يُعاضِب**”, yani ona karşılık verir. Asmaî dedi: “Sen beni ihtiyacımdan **تَعضِبُني** ediyorsun”, yani beni ondan kesiyorsun.

Leys dedi: **العَضْب**: kesmedir; “**عضَبَه يَعضِبُه**” denir; yani onu kesti. Ve **العَضْب**: kesici kılıçtır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: sivri başlı, hafif gövdeli oğlana şu adlar söylenir: **عَضْب** , **نَدْبٌ** , **شَطْب** , **شَهْب** , **عَصْب** , **عَكْب** , **سَكْب**.

Ebû Hâtim, Asmaî’den: ineğin yavrusuna, boynuzu çıktığında—bu da üzerinden bir yıl geçtikten sonradır—**عَضْب** denir; bu, **إجذاعه**’dan öncedir. Tâifî dedi: Boynuzundan tutulabildiğinde o **عَضْبٌ**’dır; dişisi **عَضبة**. Sonra **جَذَع**; sonra **ثَنِيٌّ**; sonra **رَباعٍ**; sonra **سَدَسٌ**; sonra **التَّمَم** ve **التَّمَمة**. Dişleri tamamlandığında o **عَمَمٌ**’dur.

**ضبع** : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **الضَّبْع**: azıcık uzun, siyah bir tümsektir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: bir adam ona geldi de dedi ki: “(Ey Allah’ın Resûlü, bizi **الضَّبُع** yedi.)”. Ebû Ubeyd dedi: **الضَّبُع** kıtlık yılıdır. Ve şu beyti okudu:

Ey Ebâ Hurâşe, sen bir topluluk sahibisin;
Benim kavmimi ise **الضَّبُع** yemedi

Ve **الضَّبُع**: sırtlanların dişisidir. Erkeğe **ضِبعانٌ** denir. Çoğulu: **ضُبْعاً** ve **ضِباعاً** ve **مَضْبَعة**. Ama **الضَّبْعُ** (bâ’sı sâkin) ise o **العَضُدُ**’dur; “**أخَذ بضَبْعيه**” denir; yani iki pazusundan.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: elbiseyle **الاضطباع**: ridâsını sağ elinin altına sokması, sonra onu sol omzunun üzerine atmasıdır; bir iş yapmak isteyen adam gibi, ona hazırlanır. “Elbisemle **اضطبعتُ**” denir. Bu, **الضَّبْع**’dan alınmıştır; o da pazudur.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: at, tırnağını pazusuna doğru bükerse bu **الضَّبْع**’dır; tırnağıyla dış yanına doğru düşerse bu **الخِناف**’tır. Ve “**ضَبَعت الناقة تَضبَع ضَبْعاً**” ve “**ضبّعت تضبيعاً**” denir; yürüyüşünde iki pazusunu uzatıp sallandığında. Ve “**ضَبَع الرجُل يَضْبَعُ ضَبْعاً**” denir; dua ile iki elini kaldırdığında. Ondan râcizin sözü:

Ve bize karşı eller, **تَضْبَعُ** (olarak) beni öldürdü

Ve “Onlarla kılıçlarla **ضابعناهم**” denir; yani kılıçlarla ellerimizi onlara uzattık, onlar da bize uzattılar. Râciz dedi:

Barış yok; ta ki siz **تضبعوا** ve biz **نضبعا** edinceye dek

Ve “Yoldan bize **ضَبْعاً** yaptılar” denir; yani onda bize bir pay yaptılar; “bize bir yol ölçtüler” dediğin gibi.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Kavim barış için **ضَبَع** etti”, yani ona meyletti ve onu istedi. Şemmer dedi: Bunu yalnız Ebû Amr’dan işittim; bu onun nadirlerindendir. Asmaî dedi: “Develer **ضوابعَ** olarak geçti.” Ve onların **ضَبْع**’ı: yürüdüğünde toynaklarıyla pazuya doğru düşmesidir.

Ebû Saîd: **الضَّبْع**: zulümdür. Ve falan **يَضْبَع** eder; yani zulmeder.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الضُّبْع**: insanın avlusudur; “falanın **ضُبْعٍ**’ında idik” denir; yani avlusunda. Dedi: ve **الضَّبُع**: helâk edici yıldır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: erkek deve istediğinde dişi deve için “**قد ضَبِعَتْ ضَبَعةً**” denir. Leys dedi: “**أضبعَتْ**” denir; o hâlde o **مُضْبِعة**’dır. Dedi: **المَضبَعة**: önden, koltuk altının altındaki ettir. Ve **فرسٌ ضابع**; çoğulu **ضوابع**; o, çok koşandır. Ve **ضُبَيعة**: Rebîa’da bir kabiledir. Ve **ضُبَاعة**: bir kadının adıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da: **حِمارٌ مضبوع** , **مخنوق** , **مذءوب**; yani onda **خُنَاقِيَّةٌ** ve **ذئبة** vardır; ikisi de iki hastalıktır. **المضبوع**’un mânâsı: sırtlanın onu yemesi için ona edilen bir bedduadır.

**بضع** : Ebû Ubeyd, Asmaî ve Ebû Zeyd’den: içip doyuncaya kadar içtiğinde “**بَضَعت أبضَع**” der; “**وقد أبضَعَني**” (de denir). Ebû Zeyd dedi: “**بضَعتُ به**” ve ondan **بُضوعاً**. Asmaî dedi: “Ona etten bir **بَضعةً** verdim”; çoğulu **بِضَع**; ona birleşik bir parça verdiğinde. Bunun benzeri **الهَبرة**’dir.

Leys dedi: “**بضَعت اللحم بَضْعاً**” ve “**بضّعته تبضيعاً**” denir; onu parçaladığında. Ve “falan, **شديد البَضْعة** ve onun **حَسَنُها** (sıdır)”; yani cüsseli ve şişman olduğunda. Dedi: ve **البضيع**: et de (demektir). Ve şu beyti okudu:

**خاظي البضيع** eti: **خَظَا بَظَا**

Dedi: “Arkadaşımdan **بُضوعاً** **وَبَضعتُ**”; ona bir şey emredip de yapmadığında; bundan dolayı, ona yine bir şey emretmekten bıktığın şey sana girdiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **بَضْعة** ve **بَضْع**; **تَمْرة** ve **تَمْر** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بَضَعات**; **تَمْرة** ve **تَمَرات** gibi. Ve **بَضْعة** ve **بِضَع**; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. Ve **بضعة** ve **بِضاع**; **صحفة** ve **صحاف** gibi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **البضيع**: denizdeki adadır. Ve **البضيع**: ettir. Sa‘ide el-Hüzelî dedi:

Gece yürüyüşçüsü; **البَضِيع**’de sekiz (gece) konakladı,
Denizlerin koyaklarıyla kıvırır ve **يُجنَبُ**

**سادٍ**: **الإسآد**’dan çevrilmiştir; o, gece yürüyüşüdür. “**تجَرَّم في البَضِيع**”: yani adada ikamet etti. “**يُلوِي بعَيْقات**”: yani denizin sahalarında olanı götürür. “**ويُجنَب**”: yani ona **الجَنوب** isabet eder.

Ve “Alnı **تتبضَّع** etti” denir; yani ter olarak akar. Bunu Asmaî söyledi. Ebû Züeyb dedi:

Ancak kaynar su; çünkü o **يتبضَّعُ**

Dedi: **يتبضَّع**: terle açılır ve kesik kesik akar. Dedi: ve **البُضَيع**: bir yer adıdır. Hassân’dan şu beyti okudu:

Öyleyse **فالبُضَيع** sonra **فحَوملِ**

Allah dedi: “(**فَلَبِثَ فِى السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ**)” (Yûsuf: 42). Ferrâ dedi: **البِضع**: üç ile ondan aşağısı arasıdır. Şemmer dedi: **البِضْع** üçten az olmaz ve ondan çok olmaz. Ebû Zeyd dedi: “Onun yanında **بِضْع** yıllar kaldım.” Bazıları dedi: “**بَضْع** yıllar.” Ebû Ubeyde dedi: **البِضْع**: **العَقْد**’e ve onun yarısına ulaşmayan şeydir; bir ile dört arası olanı kasteder. Leys dedi: **البِضْع**: üç ile on arasıdır. Ve “**البضع** yedidir” denir. Ebû Zeyd dedi: “Ona yirmi küsur adam vardır” ve “ona yirmi küsur kadın vardır” denir.

Allah عزّ وجلّ dedi: “(**وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ**)” (Yûsuf: 88). **البضاعة**: metadır; aslı, ticaret edilen maldan bir parçadır; aslı **البَضْع**’dandır; o da kesmedir. Ebû’l-Abbâs dedi: **البِضاعة**: malın parçalarından bir parçadır. Dedi: ve **البِضْع** dört ile dokuz arasıdır. Dedi: Ferrâ dedi: kılıçlara **بَضَعة** denir; tekili **باضع**. Ve kamçılara **خَضَعة**; tekili **خاضع**. Dedi: ve develerde **الباضع**, evlerde **الدَّلاّل** gibidir. Dedi: İnsanlar **البُضْع** hakkında ihtilaf etti; bir kavim dedi: o, fercdir; bir kavim dedi: o, cinsel birleşmedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “Onu sözle **بضَعتُه** ve **أبضَعته**”; bu, her kim olursa olsun, çekiştiği şeyi ona açıklaman, ta ki şifa bulsun. Asmaî dedi: “Falan, falancanın **بُضْعَ**’ını mülk edindi” denir; onun nikâh bağını mülk edindiğinde; bu, cima mahalline bir kinayedir. Bazıları dedi: “Falan **ابتضعَ** etti ve **بَضَع**”; yani evlendi. Ve **المباضعة**: temas etmektir; “**باضَعَها مباضعَةً**” denir; onunla cima ettiğinde. İsim: **البُضْع**.

Leys: “Onu **بضعتُه**; o da **فانبضَع** ve **بَضَع**”; yani onu açıkladım, o da anladı. Dedi: koyundan **الباضعة**: ondan kopmuş bir parçadır; “**فِرْقٌ بَواضع**” dersin.

Ebû Ubeyd, Asmaî ve başkasından: yaralardan **الباضعة**: deriden ve **المتلاحِمة**’den sonra eti yarıp onu **تَبضَعه** eden (yaradır).

Ebû Saîd: O benim ortağım ve **بَضِيعي**’mdir; onlar benim **بُضَعائي**’m ve ortaklarımdır. Evs b. Hacer bir yayı vasfederken dedi:

Ve bir dalın başından bir kıymıktan **ومَبضوعةً**
Yani bir yay; onu **بَضَعَها**; yani onu kesti.

Ve “Satmak için bir **بضاعة** **أبضَعْت**” denir; her ne olursa olsun.

**بعض** : Allah جلّ وعزّ, Firavun ailesinin mü’mininin kıssasında ve Firavun ailesine öğüt verirken onun diline akıttığı şeyde dedi: “(Rabbiniz… ve eğer yalancı ise yalanı kendinedir; eğer doğru ise sizi **بَعْضُ الَّذِى**’nin bir kısmı isabet eder)” (Ğâfir: 28). Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: o, “(**صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) sözünün tefsirinde dedi ki: size vaad ettiği şeyin hepsi; yani Mûsâ doğru ise, sizi uyardığı ve tehdit ettiği şeyin hepsi isabet eder; bir kısmı değil bir kısmı; çünkü bu, kâhinlerin işindendir; resullere gelince, onlarda yalanlanmış bir vaad bulunmaz. Ve şu beyti okudu:

Keşke affedilse ve aramızda kura çekse,
Ölümden yahut şikâyetinin bir kısmından kura çeken

“Şikâyetinin bir kısmından, bir kısmı değil”i kastetmiyor; bilakis hepsini kastediyor. Ve **بعض** , **كلّ**’ün zıddıdır. İbn Mukbil, Asar’ın iki kızına hitap ederek dedi:

Hayâ olmasaydı ve din olmasaydı, ikinizi ayıplardım,
Sizde olanın **بِبعض**’ıyla; siz benim ayıbımı ayıpladığınızda

Maksadı: “sizde olanın hepsiyle”dir; denildiği üzere.

Ebû İshâk, “(**كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) hakkında dedi: ince meselelerdendir ki Peygamber **ج** bir vaadde bulunduğunda vaad bütünüyle vuku bulur, onun bir kısmı vuku bulmaz; öyleyse “size vaad ettiği şeyin bir kısmı isabet eder” demesi nereden câiz oldu? Lafzın hakkı “size vaad ettiği şeyin hepsi”dir. Bu, nazar babındandır; münazır, işin en kolay olanıyla hücceti ilzama gider. Bunda, hepsinin isabetini nefy yoktur. Bunun benzeri Katamî’nin sözü:

Ağır davranan, ihtiyacının bir kısmına erişebilir,
Acele edenle ise sürçme olabilir

O, **البعض**’u ancak ona hepsini gerekli kılmak için zikretti; yoksa **البعض** hepsi değildir. Fakat söyleyen, “ağır davranan için en az olan, ihtiyacın bir kısmına erişmektir; acele eden için en az olan sürçmedir” dediğinde, hasmın reddedemeyeceği bir şeyle ağır davrananın acele edene üstünlüğünü açıklamış olur. Sanki Firavun ailesinin mü’mini onlara dedi ki: onun doğruluğunda en az olan, size vaad ettiği şeyin bir kısmının isabet etmesidir.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Nahiv ehli, **البعض**’un “şeylerden bir şey” yahut “bir şeyden bir şey” olduğu üzerinde icmâ etti; yalnız Hişâm hariç; çünkü Lebîd’in şu sözü hakkında:

Yahut onun ölümü, nefislerin bir kısmını yakalar

İddia etti ve hata etti: buradaki **البعض**’un cem‘ olduğunu (sandı). Bu onun işi değildi; Lebîd, **ببعض النفوس** ile ancak kendi nefsini kastetti. Dedi: “**أو يعتلقْ**”ın cezmi ise, onu ilk sözün mânâsına döndürmüştür; mânâsı şart-cezadır; sanki şöyle dedi: “Mal talebinde çıkarsam umduğumu elde ederim yahut ölüm nefsimi yakalar.” Ve “(**صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى**)” (Ğâfir: 28) hakkında dedi: onlara azaptan iki şeyi vaad etmişti: dünya azabı ve âhiret azabı; dedi ki: size dünyada bu azap isabet eder; o, iki vaadden birinin bir kısmıdır; âhiret azabını nefyetmeksizin.

Leys dedi: Bazı Arapların **بعض**’u, **ما**’yı sıla yaptıkları gibi sıla yaptıkları söylenir. Bundan Allah’ın sözü:
“) **كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِى** )” (Ğâfir: 28). Dedi: Her şeyin **بعض**’u ondan bir taifedir. Ve “güzel bir cariye; onun **بعض**’u **بعض**’a benzer” denir. Ve “**بعَّضتُ الشيء تبعيضاً**”; onu parçalara ayırdığında. Ve **بعضٌ** bütün vecihlerde müzekkerdir. **البعوضة** bilinir; cem‘i **البَعوض**’dur.

Kisâî dedi: **قومٌ مبعوضون**. Ve “**بُعِض القوم**” (denir); sivrisinek onlara eziyet ettiğinde. Ve “**أبعَضُوا**”; topraklarında sivrisinek olduğunda. Ve **أرضٌ مَبْعَضة**; ve **رمل البعوضة** çölde bilinir.

Ebû Hâtim dedi: Asmaî’ye dedim: (İbnü’l-Mukaffa‘ın kitabında) şunu gördüm: “(İlim çoktur; fakat **البعض**’u almak, **الكُلّ**’ü terk etmekten hayırlıdır.)”. Onu en şiddetli inkârla inkâr etti ve dedi: elif-lâm **بعض** ve **كلّ**’e girmez; çünkü ikisi, elif-lâmsız olarak marifedir. Kur’ân’da: “(**شَآءَ اللَّهُ وَكُلٌّ**)” (en-Neml: 87). Ebû Hâtim dedi: Araplar “**الكلَّ**” demez, “**البعضَ**” da demez. İnsanlar onu kullanmıştır; hatta Sîbeveyh ve Ahfeş bile kitaplarında (kullanmıştır); bu nahivdeki bilgilerinin azlığından dolayı. Öyleyse bundan sakın; çünkü bu, Arapların sözünden değildir.
