# ضبن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضبن

الضِّبْنُ: الإِبْطُ وما يليه. وقيل: الضِّبْنُ، بالكسر، ما بين الإِبط والكَشْح، وقيل: ما تحت الإِبط والكَشْح، وقيل: ما بين الخاصرة ورأْس الورك، وقيل: أَعلى الجَنْب. وضَبَنَ الرجلَ وغيره يَضْبُنُه ضَبْناً: جعله فوق ضِبْنِه. واضْطَبَنَ الشيءَ: حمله في ضِبْنِه أَو عليه، وربما أَخذه بيده فرفعه إلى فُوَيْقِ سُرَّته، قال: فأَوّل الحَمْلِ الأَبْطُ ثم الضَّبْنُ ثم الحَضْنُ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للكميت:
لما تفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَتِه،
آواه في ضِبْنِ مَضْبُوٍّ به نَصَبُ
(* قوله «في ضبن مضبوّ» الذي في التهذيب: مضيّ). قال ابن الأَعرابي: أَي تفَلَّق عن فرخ الظليم قَيْضُ بيضته آواه الظليمُ ضِبْنَ جناحه. وضَبَأَ الظليمُ على فرخه إذا جَثَمَ عليه؛ وقال غيره: ضِبْنه الذي يكون فيه؛ وقال:
ثم اضْطَبَنْتُ سلاحي تحت مَغْرضِها،
ومِرْفَقٍ كرِئاسِ السَّيفِ إذا شَسَفَا
أَي احتَضَنْتُ سلاحي. وأَضْبَنْتُ الشيءَ واضْطبَنتُه: جعلته في ضِبْني. أَبو عبيد: أَخذه تحت ضِبْنِه إذا أَخذه تحت حِضْنِه. وفي الحديث: فدعا بمِيضأَة فجعلها في ضِبْنِه أَي حِضْنه. وفي حديث عمر، رضي الله تعالى عنه: أَن الكعبة تَفِيءُ على دار فلان بالغَداة وتَفيءُ على الكعبة بالعَشِيِّ، وكان يقال لها رَضِيعة الكعبة، فقال: إن داركم قد ضَبَنتِ الكعبةَ ولا بُدَّ لي من هَدْمها أَي أَنها لما صارت الكعبة في فَيْئها بالعَشِيِّ كانت كأَنها قد ضَبَنَتْها، كما يَحْمِل الإنسانُ الشيءَ في ضِبْنه. وأَخذَ في ضِبْنٍ من الطريق أَي في ناحية منه؛ وأَنشد:
فجاءَ بخُبْزٍ دَسَّه تحتَ ضِبْنِه،
كما دَسَّ راعي الذَّوْدِ في حِضْنِه وَطبَا
وقال أَوس:
أُحَيْمِرَ جَعْداً عليه النُّسُو
رُ، في ضِبْنِه ثعلبٌ مُنْكَسِرْ
أَي في جَنْبه. وفي حديث ابن عمر: يقول القبرُ يا ابنَ آدم قد حُدِّرتَ ضِيقي ونَتْني وضِبْني أَي جنبي وناحيتي، وجمع الضِّبْن أَضبان؛ ومنه حديث شُمَيط: لا يَدْعُوني والخطايا بين أَضبانهم أَي يَحْمِلون الأَوزار على جُنُوبهم، ويروى بالثاء المثلثة، وهو مذكور في موضعه. وفلان في ضِبْنِ فلان وضَبينته أَي ناحيته وكنَفِه. والضُّبْنة: أَهل الرجل لأَنه يَضْبِنُها في كنَفِه، معناه يُعانقها؛ وفي التهذيب: لأَنه يَضْطَبِنُها في كنَفِه. وضَبِنَهُ الرجل: حَشَمُه. وعليه ضِبْنةٌ
من عيال، بكسر الضاد وسكون الباء، أَي جماعة. ابن الأَعرابي: ضُبْنة الرجل وضَبْنَتُه وضَبِنَتُه خاصَّتُه وبِطانَتُه وزافِرَتُه، وكذلك ظاهِرَته وظِهارتُه. قال الفراء: نحن في ضُبْنه وفي حَريمه وظِلِّه وذِمَّتِه وخُفارته وخْفْرته وذَراه وحِماه وكَنَفِه وكَنَفَتِه بمعنى واحد. وفي حديث ابن عباس: أَنَّ النبي، صلى الله عليه وسلم، كان إذا سافر قال اللهم إني أَعوذ بك من الضِبُّنْة في السَّفَر والكآبة في المُنْقَلَب، اللهم اقْبِضْ لنا الأَرضَ وهَوِّنْ علينا السَّفَر، اللهم أَنت الصاحبُ في السَّفر والخليفةُ في الأَهل؛ الضُِّبْنةُ: ما تحت يَدِك من مالٍ وعيالٍ تهتم به ومن تلزمك نفقته، سُمُّوا ضُبْنةً لأَنهم في ضِبنَ من يَعُولهم، تَعَوَّذَ بالله من الضِّبْنة كثرة العيال والحَشَم في مَظِنَّة الحاجة، وهو السفر، وقيل: تَعوَّذ من صُحْبة من لا غَناء فيه ولا كِفاية من الرِّفاق، إنما هو كَلٌّ وعِيالٌ
على من يُرافِقُه. وضِبْنةُ الرجل: خاصته وبِطانتُه وعياله، وكذلك الضَّبِنة، بفتح الضاد وكسر الباء. والضَّبَنُ: الوَكْسُ؛ قال نوح بن جرير: وهو إلى الخَيراتِ مُنْبَتُّ القَرَنْ،
يَجْري إليه اسابِقاً لا ذا ضَبَنْ
والضَّبْنةُ: الزَّمانة. ورجل ضَبِنٌ: زَمِنٌ. وقد أَضْبَنَه الداء: أَزمنه؛ قال طُرَيْحٌ:
وُلاةٌ حُماة، يَحْسِمُ اللهُ ذو القُوَى
بهم كُلَّ داءٍ يُضْبِنُ الدِّينَ مُعْضِلِ
والمضْبُون: الزَّمِنُ، ويشبه قلب الباء من الميم. وضَبَنَه يَضْبِنُه ضَبْناً: ضربه بسيف أَو عصا أَو حَجَر فقطع يده أَو رجله أَو فقأَ عينه. قال اللحياني: وحكى لي رجل من بني سعد عن أَبي هِلال ضَبَنْت عنا هَدِيَّتَك وعادَتك أَو ما كان من معروف تَضْبِنها ضَبْناً كَصَبَنْتَها، والصاد أَعلى، وهو قول الأَصمعي. قال: وحقيقة هذا صَرَفْتَ هديَّتَك ومعروفك عن جيرانك ومعارفك إلى غيرهم، وفي النوادر: ماء ضَبْنٌ ومَضْبون ولَزْنٌ ومَلزون ولَزِنٌ وضَبِنٌ إذا كان مَشْفوهاً
لا فضل فيه. ومكان ضَبْن أَي ضيق. وضَبِينةُ: اسم. وبنو ضابِنٍ وبنو مُضابِنِ: حيَّان. قال ابن بري: ضَبِينةُ حيّ من قيس؛ وأَنشد سيبويه للبيد: فَلَتَصْلُقَنَّ بني ضَبِينةَ صَلْقةً
تُلْصِقْنَهُمْ بخَوالِفِ الأَطنابِ.
وذكر الأَزهري في هذه الترجمة: الضَّوْبانُ الجَمل المُسنّ القوي، ومنهم من يقول ضُوبانُ. قال أَبو منصور: من قال ضُوبان جعله من ضابَ يَضُوبُ.

### Türkçe

**الضِّبْنُ**: **الإِبْطُ** ve ona bitişik olan. Ve denildi: **الضِّبْنُ**, kesre ile, **الإِبط** ile **الكَشْح** arasıdır; ve denildi: **الإِبط** ve **الكَشْح**ın altıdır; ve denildi: **الخاصرة** ile **رأْس الورك** arasıdır; ve denildi: yanın üst kısmıdır. Ve **ضَبَنَ** adamı ve başkasını, **يَضْبُنُه** **ضَبْناً**: onu **ضِبْنِه**nin üstüne koydu. Ve **اضْطَبَنَ** şeyi: onu **ضِبْنِه**nde yahut onun üzerinde taşıdı; ve bazen onu eliyle alır da onu göbeğinin biraz üstüne kaldırır; dedi ki: taşımanın ilki **الأَبْطُ**, sonra **الضَّبْنُ**, sonra **الحَضْنُ**dur; ve İbnü’l-A‘râbî, Kümeit için inşad etti:
لما تفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَتِه،
آواه في ضِبْنِ مَضْبُوٍّ به نَصَبُ
(* Sözü «في ضبن مضبوّ» ki تهذيب’de olan: **مضيّ**). İbnü’l-A‘râbî dedi: yani devekuşu yavrusundan yumurtasının kabuğu yarılınca, devekuşu onu kanadının **ضِبْنَ**ında barındırdı. Ve **ضَبَأَ** devekuşu yavrusunun üzerine, onun üzerine çöktüğü zaman; ve başkası dedi: onun içinde bulunduğu **ضِبْن**i; ve dedi:
ثم اضْطَبَنْتُ سلاحي تحت مَغْرضِها،
ومِرْفَقٍ كرِئاسِ السَّيفِ إذا شَسَفَا
yani silahımı kucakladım. Ve **أَضْبَنْتُ** şeyi ve **اضْطبَنتُه**: onu **ضِبْني**me koydum. Ebû Ubeyd: onu **ضِبْنِه**nin altından aldı, onu **حِضْنِه**nin altından aldığı zaman. Ve hadiste: bir **مِيضأَة** getirilmesini istedi de onu **ضِبْنِه**ne koydu, yani **حِضْنه**ne. Ve Ömer’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, hadisinde: Kâbe sabahleyin falanın evinin üzerine gölge düşürür ve akşamleyin Kâbe’nin üzerine gölge düşürür; ve ona “Kâbe’nin süt emzirileni” denilirdi; dedi ki: “Eviniz Kâbe’yi **ضَبَنتِ** ve onu yıkmam bana mutlaka gerekir”; yani akşamleyin Kâbe onun gölgesinde olunca sanki onu **ضَبَنَتْ** gibi oldu; tıpkı insanın şeyi **ضِبْنه**nde taşıması gibi. Ve yoldan bir **ضِبْنٍ**e girdi, yani onun bir tarafına; ve inşad etti:
فجاءَ بخُبْزٍ دَسَّه تحتَ ضِبْنِه،
كما دَسَّ راعي الذَّوْدِ في حِضْنِه وَطبَا
Ve Evs dedi:
أُحَيْمِرَ جَعْداً عليه النُّسُو
رُ، في ضِبْنِه ثعلبٌ مُنْكَسِرْ
yani onun yanında. Ve İbn Ömer’in hadisinde: kabir der ki: “Ey Âdemoğlu, darlığım, kabarıklığım ve **ضِبْني**m sana bildirildi”; yani yanım ve tarafım; ve **الضِّبْن**in çoğulu **أَضبان**dır; ve ondan Şümeyt hadisi: “Beni çağırmıyorlar, günahlar onların **أَضبان**ı arasındayken”; yani yükleri yanları üzerinde taşırlar; ve üç noktalı **ث** ile de rivayet edilir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve falan, falanın **ضِبْنِ**inde ve onun **ضَبينته**sindedir; yani onun tarafında ve sığınağındadır. Ve **الضُّبْنة**: adamın ehli; çünkü onu sığınağında **يَضْبِنُ**; manası: onu kucaklar; ve تهذيب’de: çünkü onu sığınağında **يَضْطَبِنُ**. Ve adamın **ضَبِنَهُ**si: hizmetkârlarıdır. Ve onun üzerinde, **الضاد**ın kesresi ve **الباء**ın sükûnu ile, bir **ضِبْنةٌ** vardır; yani bir topluluk. İbnü’l-A‘râbî: adamın **ضُبْنة**si ve **ضَبْنَتُه** ve **ضَبِنَتُه**: onun hasları, iç çevresi ve **زافِرَتُه**sidir; aynı şekilde onun dış çevresi ve **ظِهارتُه**si. Ferrâ dedi: biz onun **ضُبْنه**sindeyiz ve onun **حَريمه**sinde ve **ظِلِّه**sinde ve **ذِمَّتِه**sinde ve **خُفارته**sinde ve **خْفْرته**sinde ve **ذَراه**sında ve **حِماه**sında ve **كَنَفِه**nde ve **كَنَفَتِه**nde; tek bir mana ile. Ve İbn Abbâs’ın hadisinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yolculuk ettiğinde derdi ki: “Allah’ım, yolculukta **الضِبُّنْة**den ve dönüşte kederden Sana sığınırım. Allah’ım, yeri bizim için dür ve yolculuğu bize kolaylaştır. Allah’ım, Sen yolculukta yoldaşsın ve ehil içinde halefsin”; **الضُِّبْنةُ**: elinin altında olan mal ve evlâd ki onunla ilgilenirsin ve nafakası sana gerekli olan kimseler; onları **ضُبْنة** diye adlandırdılar; çünkü onlar, kendilerine bakanın **ضِبنَ**indedir; Allah’a **الضِّبْنة**den sığındı: ihtiyaç zannının bulunduğu yerde, yani yolculukta, çokça evlâd ve hizmetkâr; ve denildi: refakatçilerden içinde fayda ve kifayet olmayan kimsenin arkadaşlığından sığındı; o ancak bir yük ve aile gibidir, ona refakat edene karşı. Ve adamın **ضِبْنةُ**si: onun hasları, iç çevresi ve ailesidir; aynı şekilde **الضَّبِنة** de, **الضاد**ın fethi ve **الباء**ın kesresi ile. Ve **الضَّبَنُ**: değersizliktir; Nûh b. Cerîr dedi:
وهو إلى الخَيراتِ مُنْبَتُّ القَرَنْ،
يَجْري إليه اسابِقاً لا ذا ضَبَنْ
Ve **الضَّبْنةُ**: sakatlıktır. Ve **ضَبِنٌ** adam: sakattır. Ve hastalık onu **أَضْبَنَه**: onu sakatladı; Tureyh dedi:
وُلاةٌ حُماة، يَحْسِمُ اللهُ ذو القُوَى
بهم كُلَّ داءٍ يُضْبِنُ الدِّينَ مُعْضِلِ
Ve **المضْبُون**: sakat olandır; ve **الباء**ın **الميم**den çevrilmesine benzer. Ve onu **ضَبَنَه** **يَضْبِنُه** **ضَبْناً**: onu kılıçla yahut sopayla yahut taşla vurdu da elini yahut ayağını kesti yahut gözünü çıkardı. Lihyânî dedi: Benî Sa‘d’dan bir adam bana, Ebû Hilâl’den şunu nakletti: “Sizin hakkınızdan hediyeni ve âdetini, yahut iyilikten olup da onu **تَضْبِنها** **ضَبْناً** ile **كَصَبَنْتَها** gibi **ضَبَنْت**”; ve **الصاد** daha üstündür; bu, Asma‘î’nin sözüdür. Dedi: bunun hakikati: hediyeni ve iyiliğini komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirdin. Ve **النوادر**’de: **ماء ضَبْنٌ** ve **مَضْبون** ve **لَزْنٌ** ve **مَلزون** ve **لَزِنٌ** ve **ضَبِنٌ**, eğer ağız tadı bozulmuş olup onda fazlalık yoksa. Ve **مكان ضَبْن**: yani dar. Ve **ضَبِينةُ**: bir isim. Ve **بنو ضابِنٍ** ve **بنو مُضابِنِ**: iki kabiledir. İbn Berrî dedi: **ضَبِينةُ** Kays’tan bir kabiledir; ve Sîbeveyh, Lebîd için inşad etti:
فَلَتَصْلُقَنَّ بني ضَبِينةَ صَلْقةً
تُلْصِقْنَهُمْ بخَوالِفِ الأَطنابِ.
Ve Ezherî bu tercemede zikretti: **الضَّوْبانُ** yaşlı, güçlü devedir; ve onlardan kimisi **ضُوبانُ** der. Ebû Mansûr dedi: kim **ضُوبان** derse onu **ضابَ يَضُوبُ**dan kılmış olur.
