# ضب (ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والباء
ضب ، بض : [ مستعملان ] .
ضب : قال الليث : الضب يكنى أبا حسل ، والأنثى ضبة ، ويجمع ضبابا . وفلان أضب . قال : والضبة حديدة عريضة
يضبب بها الخشب ، والجميع الضباب .
قلت : يقال لها : الضبة والكتيفة ، لأنها عريضة كهيئة خلق الضب ، وسميت كتيفة ، لأنها عرضت على هيئة الكتف .
ويقال للطلعة قبل انشقاقها عن الغريض : ضبة ، وتجمع ضبابا .
وأنشد ابن السكيت : يطفن بفجال كأن ضبابه
بطون الموالي يوم عيد تغدت
أراد بضباب الفحال ما خرج ما طلعه الذي يؤبر به طلع الإناث .
ويقال : أضبت أرض بني فلان ، وإذا كثر ضبابها ، وأرض مضبة ، ومربعة : ذات ضباب ، ويرابيع .
وقال الأصمعي : يقال : وقعنا في مضاب منكسرة ، وهي قطع من الأرض يكثر ضبابها ، وسمعت غير واحد من العرب يقول : خرجنا نصطاد المضبة ، أي نصيد الضباب ، جمعوها على مفعلة كما يقال للشيوخ : مشيخة ، وللسيوف : مسيفة .
أبو نصر ، عن الأصمعي : أضب فلان ما في نفسه ، أي أخرجه .
وقال شمر فيما قرأت بخطه : قال أبو حاتم : أضب القوم ، إذا سكتوا ، وأمسكوا عن الحديث ، وأضبوا إذا تكلموا وأفاضوا في الحديث .
وقال الليث : أضب القوم ، إذا تكلموا ،
وأضبوا ، إذا سكتوا ، وزعم أنه من الأضداد .
وقال أبو زيد : أضب الرجل ، إذا تكلم ، ومنه يقال : ضبب يده دما ، إذا سالت ، وأضببتها أنا ، إذا أسلمت منها الدم ؛ فكأنه أضب الكلام ، أي أخرجه كما يخرج الدم .
وقال الليث : أضب الرجل على حقد في القلب ، وهو يضب إضباباً .
وقال الأصمعي : يقال : تركت لثته تضب ضبيبا من الدم ، إذا سالت . وجاءنا فلان تضب لثته ، إذا وصف بشدة النهم للأكل ، أو الشبق للغلمة ، أو الحرص على حاجته وقضائها .
وأنشد أبو عبيد بشر بن أبي حازم : وبني تميم قد لقينا منهم
خيلا تضب لثاتها للمغنم
وقال آخر : أبينا أبينا أن تضب لثاتكم
على مرشقات كالظباء عواطبا
يضرب هذا مثلا للحريص النهم .
وفي حديث ابن عمر أنه كان يفضي بيديه إلى الأرض إذا سجد وهما تضبان دما ، أي تسيلان .
وقال أبو عبيد : الضب : دون السيلان الشديد ، ويقال منه : ضب يضب ، وبض يبض ، إذا سال الماء وغيره .
قال أبو عبيد ، وقال أبو عمرو : الضبيبة سمن ورب يجعل للصبي في العكة يطعمه . يقال : ضببوا لصبيتكم .
ويقال : ضب ناقته ، يضبها ضبا ، إذا حلبها بخمس أصابع .
وقال الأصمعي : أضبت السماء ، إذا كان لها ضباب ، ويقال للرجل إذا كان خبا منوعا : إنه لخب ضب .
قال : والضب : الحقد في الصدر ، والضب : ورم في خف البعير .
وقال الليث : أضب الرجل على حقد في القلب وهو يضب إضباباً .
ويقال : الضب : القبض على الشيء بالكف .
والضب : داء يأخذ في الشفة فترم ، أو تجسو ، ويقال : تجسأ حتى تيبس وتصلب .
قال : والضباب والضبابة : ندى كالغبار يغشى الأرض بالغدوات . يقال : أضب يومنا ، ويوم مضب ، وسماء مضبة .
وقال الليث في الحديث : ‘ إنما بقيت من الدنيا ضبابة كضبابة الإناء ‘ يعني في القلة وسرعة الذهاب .
قلت : الذي جاء في الحديث : إنما بقيت من الدنيا صبابة كصبابة الإناء بالصاد . هكذا رواه أبو عبيد وغيره .
أبو عبيد ، عن الكسائي : أضببتُ على
الشيء : أشرفت عليه أن أظفر به .
قلت : وهذا من أضبى يضبي ، وليس من باب المضاعف ، وقد جاء به الليث في باب المضاعف ، والصواب ما رويناه للكسائي .
وقال أبو زيد : أضب ، إذا تكلم ، وأضبأ على الشي ، إذا سكت عليه .
وقال الليث : امرأة ضبضب ، ورجل ضباضب : فحاش جريء .
قال : ورجل ضباضب أيضا ، أي قصير سمين مع غلظ .
قال : والتضبب : السمن حين يقبل .
وروى أبو عبيد ، عن الأصمعي : رجل ضباضب ، إذا كان قصيرا سمينا .
أبو عبيد ، عن الأموي : بعير أضب ، وناقة ضباء بينة الضبب ، وهو وجع يأخذ في الفرسن .
قال أبو عبيد : وقال العدبس الكناني : الضاغط والضب شيء واحد ، وهما انفتاق من الإبط ، وكثرة من اللحم .
ابن السكيت : ضبب البلد : كثرت ضبابه ، ذكره في حروف أظهر فيها التضعيف ، وهي متحركة ، مثل قطط شعره ، ومششت الدابة ، وألل السقاء : تغير ريحه .
والمضبب الذي يؤتي الماء إلى جحرة الضباب ، حتى يذلقها ، فتبرز فيصيدها .
قال الكميت : بغبية صيف لا يؤتى نطافها
ليبلغها ما أخطأته المضبب
يقول : لا يحتاج المضبب أن يؤتي الماء إلى جحرتها حتى يستخرج الضباب ويصيدها ؛ لأن الماء قد كثر ، والسيل علا الربا ، فكفاه ذلك .
شمر عن ابن شميل : التضبيب شدة القبض على الشيء ؛ كيلا ينفلت من يده ، يقال : ضبب عليه تضبيباً .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : التضبب : السمن حين يقبل .
والعرب تشبه كف البخيل إذا قصر عن العطاء بكف الضب ، ومنه قول الشاعر : مناتين أبرام كأن أكفهم
أكف ضباب أنشقت في الحبائل
أبو زيد : رجل ضبضب ، وامرأة ضبضبة ، وهو الجريء على ما أتى ، وهو الأبلخ أيضا ، وامرأة بلخاء ، وهي الجريئة التي تفخر على جيرانها .
أبو عمرو : ضب ، إذا حقد .
ابن بزرج : أضبت الأرض بالنبات : طلع نباتها جميعاً . وأضب القوم : نهضوا في الأمر جميعاً .
بض : الأصمعي وغيره : بض الحسي ، وهو
يبض بضيضا ، إذا جعل ماؤه يخرج قليلا قليلا ، ويقال للرجل إذا نعت بالصبر على المصيبة : ما تبض عينه .
ويقال للمرأة إذا كانت لينة الجلد ، ظاهرة الدم : إنها لبضة ، وقد بضت تبض بضاضة .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : بضضت له أبض بضا ، إذا أعطاه شيئا يسيرا ، وأنشد شمر : ولم تبضض النكد للجاشرين
وأنفدت النمل ما تنقل
قال : هكذا أنشدنيه ابن أنس ، بضم التاء ، وهما لغتان : بض يبض ، وأبض يبض . ورواه القاسم : ‘ ولم تبضض ‘ .
قال : وقال ابن شميل : البضة : اللينة الحارة الحامضة ؛ وهي الصقرة .
وقال ابن الأعرابي : سقاني بضا وبضة ؛ أي لبنا حامضا .
وقال الليث : امرأة بضة ، تارة مكتنزة اللحم في نصاعة لون ، وبشرة بضة بضيضة ، وامرأة بضة بضاض . وبئر بضوض ، يجيء ماؤها قليلا قليلا . والبضباض : قالوا : الكمأة ، وليست بمحضة .
وقال أبو سعيد : في السقاء بضاضة من ماء أي شيء يسير .
ثعلب عن ابن الأعرابي : بضض الرجل إذا تنعم ؛ وغضض : صار غضا متنعما ، وهي الغضوضة . قال : وغضض ، إذا أصابته غضاضة .
قال : والبضة : المرأة الناعمة ، سمراء كانت أو بيضاء ، والمضة : التي تؤذيها الكلمة ، أو الشيء اليسير .
أبو عبيد : عن الأصمعي : البضة من النساء : الرقيقة الجلد كانت بيضاء ، أو أدماء .
وقال أبو عمرو : هي اللحيمة البيضاء .
وقال الأصمعي : البض من الرجال الرخص الجسد ، وليس من البياض خاصة ، ولكنه من الرخوصة والرخاصة .
وقال غيره : هو الجيد البضعة السمين ، وقد بضضت يا رجل تبض بضاضة .

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الباء**
**ضب** ، **بض** : [ ikisi de kullanımdadır ] .
**ضب** : **الليث** dedi: **الضب**’a **أبا حسل** künyesi verilir; dişisi **ضبة**’dir; **ضبابا** olarak çoğul yapılır. Ve falan kimse **أضب**’dır. Dedi: **الضبة** geniş bir demirdir; onunla odun **يضبب** edilir; hepsi **الضباب**’dır.
Dedim: Ona **الضبة** ve **الكتيفة** denir; çünkü o, **الضب**’ın yaratılışı gibi bir heyet üzere geniştir. Ve **كتيفة** diye adlandırıldı; çünkü omuz heyeti üzere genişletildi.
Ve **الغريض**’den ayrılıp yarılmasından önce **الطلعة**’ya **ضبة** denir; **ضبابا** olarak çoğul yapılır.
**ابن السكيت** şu beyti okudu:
يطفن بفجال كأن ضبابه
بطون الموالي يوم عيد تغدت
**الفحال**’ın **ضباب**’ı ile, dişilerin **طلع**’ını onunla aşılamak için çıkan, onun **طلع**’ından çıkan şeyi kastetti.
Ve denir: **أضبت** falan oğullarının toprağı; **ضباب**’ı çoğaldığı zaman. Ve **أرض مضبة** ve **مربعة**: **ضباب** sahibi; ve **يرابيع**.
**الأصمعي** dedi: Denir: kırık **مضاب** içine düştük; o, toprağın parçalarıdır; **ضباب**’ı çok olur. Ve Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: **المضبة**’yi avlamak için çıktık; yani **الضباب**’ı avlarız. Onu **مفعلة** üzere çoğul yaptılar; nitekim ihtiyarlara **مشيخة** denildiği gibi, kılıçlara da **مسيفة**.
**أبو نصر**’dan, **الأصمعي**’den: Falan kimse, nefsinde olanı **أضب** etti; yani onu çıkardı.
**شمر** kendi hattıyla okuduğumda dedi: **أبو حاتم** dedi: Kavim **أضب** etti; konuştukları zaman sustular ve sözden el çektiler. Ve **أضبوا**; konuştukları ve sözde taşkınlık ettikleri zaman.
**الليث** dedi: Kavim **أضب** etti; konuştukları zaman. Ve **أضبوا**; sustukları zaman. Ve bunun zıt anlamlılardan olduğunu ileri sürdü.
**أبو زيد** dedi: Adam **أضب** etti; konuştuğu zaman. Ondandır ki denir: Eli kanı **ضبب** etti; aktığı zaman. Ve ben onu **أضببتها**; ondan kanı salıverdiğim zaman. Sanki o, sözü **أضب** etti; yani onu çıkardı; tıpkı kanın çıktığı gibi.
**الليث** dedi: Adam, kalpte bir kine karşı **أضب** eder; o, **إضباباً** **يضب** eder.
**الأصمعي** dedi: Denir: Diş eti kandan **ضبيبا** **تضب** etti; aktığı zaman. Ve falan kimse bize geldi, diş eti **تضب** eder halde; yemeğe şiddetli düşkünlükle, yahut cinsel istekle, yahut ihtiyacına düşkünlük ve onu yerine getirmeyle vasfedildiği zaman.
**أبو عبيد** **بشر بن أبي حازم**’dan şu beyti okudu:
وبني تميم قد لقينا منهم
خيلا تضب لثاتها للمغنم
Ve bir başkası dedi:
أبينا أبينا أن تضب لثاتكم
على مرشقات كالظباء عواطبا
Bunu, düşkün obur için bir mesel olarak vurur.
**ابن عمر** hadîsinde: Secde ettiği zaman iki eliyle yere temas ederdi; ikisi de kan **تضبان** idi; yani ikisi de akardı.
**أبو عبيد** dedi: **الضب**: şiddetli akmanın altındadır. Ondan denir: **ضب** **يضب** ve **بض** **يبض**; su ve başkası aktığı zaman.
**أبو عبيد** dedi, ve **أبو عمرو** dedi: **الضبيبة** yağ ve ربّdir; çocuk için tulumda yapılır, ona yedirilir. Denir: Çocuğunuza **ضببوا**.
Ve denir: Devesini **ضب** etti, onu **ضبا** **يضبها**; beş parmakla sağdığı zaman.
**الأصمعي** dedi: Gökyüzü **أضبت** etti; onun **ضباب**’ı olduğu zaman. Ve adam için, hilekâr çeşit çeşit olan ise, denir: O, hilekâr **ضب**’dır.
Dedi: **الضب**: göğüste kin. Ve **الضب**: devenin ayağının tabanında bir şişlik.
**الليث** dedi: Adam, kalpte bir kine karşı **أضب** eder; o, **إضباباً** **يضب** eder.
Ve denir: **الضب**: avuçla bir şey üzerine kabzetmektir.
Ve **الضب**: dudakta tutan bir hastalıktır; şişer yahut kabuk bağlar. Ve denir: kabuk bağlar; ta ki kuruyup sertleşir ve katılaşır.
Dedi: **الضباب** ve **الضبابة**: sabahlarda yeri kaplayan, toz gibi bir çiydir. Denir: Günümüz **أضب** etti; ve **يوم مضب**; ve **سماء مضبة**.
**الليث** hadîste dedi: ‘Dünyadan ancak kabın **ضبابة**’si gibi bir **ضبابة** kaldı’ yani azlıkta ve çabuk gitmede.
Dedim: Hadîste gelen: ‘Dünyadan ancak kabın **صبابة**’si gibi bir **صبابة** kaldı’dır; **الصاد** ile. **أبو عبيد** ve başkaları onu böyle rivayet etti.
**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: Bir şey üzerine **أضببتُ**: ona, onu elde etmeye yaklaşarak yukarıdan baktım.
Dedim: Bu, **أضبى** **يضبي**’dendir; ikizleme باب’ından değildir. **الليث** onu ikizleme باب’ında getirmiştir; doğru olan, **الكسائي** için rivayet ettiğimizdir.
**أبو زيد** dedi: **أضب**; konuştuğu zaman. Ve bir şey üzerine **أضبأ**; onun üzerinde sustuğu zaman.
**الليث** dedi: Kadın **ضبضب**; erkek **ضباضب**: küfürbaz, cüretkâr.
Dedi: Erkek **ضباضب** da; yani kalınlıkla birlikte kısa, şişman.
Dedi: **التضبب**: şişmanlık; geldiği zaman.
**أبو عبيد** rivayet etti, **الأصمعي**’den: Adam **ضباضب**; kısa şişman olduğu zaman.
**أبو عبيد**’den, **الأموي**’den: Deve **أضب**; dişi deve **ضباء**; **الضبب**’i açıkça belli; o, atın tırnak tabanında tutan bir ağrıdır.
**أبو عبيد** dedi: Ve **العدبس الكناني** dedi: **الضاغط** ve **الضب** bir tek şeydir; ikisi de koltuk altından bir yırtılma ve etten bir fazlalıktır.
**ابن السكيت**: Belde **ضبب** etti: **ضباب**’ı çoğaldı. Onu, içinde ikizlemenin açıklandığı harflerde zikretti; onlar harekelidir; tıpkı: Saçı **قطط** oldu; binek hayvanını **مششت** ettim; ve tulum **ألل** etti: kokusu değişti.
Ve **المضبب**: **الضباب**’ın deliğine suyu getirir; ta ki onu kayganlaştırır; böylece dışarı çıkar, onu avlar.
**الكميت** dedi:
بغبية صيف لا يؤتى نطافها
ليبلغها ما أخطأته المضبب
Der ki: **المضبب**’in, **الضباب**’ı çıkarmak ve avlamak için suyu deliğine getirmesine ihtiyaç yoktur; çünkü su çoğalmıştır ve sel tepelerin üstüne yükselmiştir; bu ona yeter.
**شمر** **ابن شميل**’den: **التضبيب** bir şey üzerine kabzetmenin şiddetidir; elinden kaçmasın diye. Denir: Onun üzerine **ضبب** etti, **تضبيباً**.
**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **التضبب**: şişmanlık; geldiği zaman.
Araplar, cimrinin eli vermekten kısır kaldığı zaman, onu **الضب**’ın avucuna benzetirler. Ondandır şairin sözü:
مناتين أبرام كأن أكفهم
أكف ضباب أنشقت في الحبائل
**أبو زيد**: Adam **ضبضب**; kadın **ضبضبة**; o, yaptığı şeye cüretkârdır. Ve o, **الأبلخ** da. Ve kadın **بلخاء**; o, komşularına karşı övünen cüretkâr kadındır.
**أبو عمرو**: **ضب**; kin tuttuğu zaman.
**ابن بزرج**: Toprağı bitkiyle **أضبت** ettim: bitkisi bütünüyle çıktı. Ve kavim **أضب** etti: işte bütünüyle ayağa kalktılar.
**بض** : **الأصمعي** ve başkaları: **الحسي** **بض** etti; o, **بضيضا** **يبض** eder; suyu az az çıkmaya başladığı zaman. Ve musibete sabırla nitelenen adama denir: Gözü **تبض** etmez.
Ve derisi yumuşak, kanı görünen kadın için denir: O, **لبضة**’dir. Ve **بضت**; **بضاضة** **تبض** eder.
**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den: Ona **بضضت**; **بضا** **أبض** ederim; ona az bir şey verdiğim zaman. Ve **شمر** şu beyti okudu:
ولم تبضض النكد للجاشرين
وأنفدت النمل ما تنقل
Dedi: Bunu bana **ابن أنس** okuttu; **التاء**’nın dammesiyle. Ve ikisi iki lehçedir: **بض** **يبض** ve **أبض** **يبض**. Ve **القاسم** onu şöyle rivayet etti: ‘ولم تبضض’.
Dedi: Ve **ابن شميل** dedi: **البضة**: yumuşak, sıcak, ekşi; o, **الصقرة**’dır.
**ابن الأعرابي** dedi: Bana **بضا** ve **بضة** içirdi; yani ekşi süt.
**الليث** dedi: Kadın **بضة**: bazen parlak bir renkte etçe toplu. Ve deri **بضة بضيضة**. Ve kadın **بضة بضاض**. Ve kuyu **بضوض**: suyu az az gelir. Ve **البضباض**: dediler ki, **الكمأة**; fakat sırf değildir.
**أبو سعيد** dedi: Tulukta sudan **بضاضة** vardır; yani az bir şey.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: Adam **بضض** etti; nimet içinde yaşadığı zaman. Ve **غضض**: taze, nimet içinde oldu; o, **الغضوضة**’dir. Dedi: Ve **غضض**; ona **غضاضة** isabet ettiği zaman.
Dedi: **البضة**: yumuşak kadın; esmer de olsa beyaz da olsa. Ve **المضة**: kelimenin yahut az bir şeyin ona eziyet ettiği.
**أبو عبيد**: **الأصمعي**’den: Kadınlardan **البضة**: derisi ince olan; beyaz da olsa esmer de olsa.
**أبو عمرو** dedi: O, etli beyazdır.
**الأصمعي** dedi: Erkeklerden **البض**: bedeni yumuşak olan; yalnız beyazlıktan değildir; fakat yumuşaklıktan ve yumuşaklıktandır.
Başkası dedi: O, parçası iyi, şişman olandır. Ve ey adam, **بضضت**; **بضاضة** **تبض** eder.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** في المضاعف [والمطابق])
(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilide tek bir sahih asıldır; boyun eğişe ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **تضعضعَ**; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm *** ki ben zamanın musibetine karşı **لا أتضعضعُ**([1]) Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.
(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; ancak onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bütün bu, anılsa da, bir şey değildir.
(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve denir: **ماء مضفوف**; insanlar onun üzerine çoğaldığı zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **على ضَفَف** üzere doydu.” Bununla kastedilen, yemeğin üzerinde ellerin çokluğudur. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي** **في النَّزَحِ المضفوفِ** *** إلاَّ **مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3]) Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: avucun tamamıyla sağmaktır.
Diğerine gelince, onların sözü: “Falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır”; yani zayıflık. Ve onunla **على ضَفَفٍ** üzere karşılaştım; yani bir acelelik üzere, ona tam olarak imkân bulamadım.
(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunlaşması kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.
(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. Denir: **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ**; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; **ضَلاَلٍ** ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve **الضّلاَل**ın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleridir; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra derler: “**استُهْلِكَ**”. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
Ve onu kaybettirenleri açık bir gözle döndü *** ve **بالجَوْلان**’da **حَزمٌ** ve **نائلُ** bırakıldı([4]) İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denir: “**أَضلَلْتُ بعيري**”; senden gittiği zaman. Ve “**ضللت المسجد والدَّارَ**”; onlara yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, kendisi yerleşik olup kendisine yol bulunamayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**’e düştüler; yani bir **مَضَِلَّة**’ye düştükleri zaman.
(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uyuma delâlet eden tek bir asıldır. Denir: “**ضَمَمت** şeyi şeye”; ben onu **ضمّاً** ile **أضُمُّه**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani toplulukların (yarışında) önde giden. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.
Ve babdandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.
(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: “**ضَنِنْتُ بالشّيءِ**”; onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** ile **أَضَنُّ**; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**’dir; nefis olup kendisiyle cimrilik edildiği zaman. Ve “Falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**’mdir”; nefis olup kendisiyle cimrilik edilen olduğu zaman. Ve bazen **النون**’u fetha ile “**ضَنَنْتُ**” dediler.
(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür ve o asıldır. Hadiste: “**ضِئْضِئِ** bunun içinden bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).
**الضاد** ve illetli harf ise, bir çığlığa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleridir. Denir: **ضَوْضَوْا** hemzesiz.
(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; büyüğü toplanmaya delâlet eder. Ebû Zeyd dedi ki: “**أَضَبَّ القومُ إضباباً**”; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondan: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ve ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.
Ve babdandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semizlik ve bir **رُبٌّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; denir: “**ضَبِّبُوا** çocuğunuza.” Ve **الضبُّ** yer hayvanlarından bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ** sanki onun **ضِبابَهُ** *** bayram günü öğle yemeği yemiş mevalînin karınlarıdır
Der ki: onun **طَلْعُها**’sı iridir; sanki dolu **ضِبابٌ** gibidir. Sonra o **الضِّباب**’ı, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevalînin karınlarına benzetti. Ve denir: “**وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة**”; yani **الضِّباب**’ı çok olan yerden parçalar. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o, **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu avucun tamamıyla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “**فَطَرت النّاقةَ** **أفطرُها**”; onu parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve “**ضَبَبْتُها** **أَضُبُّها** **ضبّاً**”; onu avucun tamamıyla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ** ise, başparmağını meme ucunun üzerine koyman ve parmaklarını başparmak ve meme ucu üzerine birlikte koymandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: onların “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**” demeleridir; bu, ikisini de **الفِرْسِن**([9])’de tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “**ضبَّت يدُهُ**” (eli kan akıttı) sözlerine gelince, bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**([10])’dan kalbedilmiştir; ve geçti.
(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir çığlığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti, **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: “**أَضجَّ القوم إِضجاجاً**”; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o, bir **خَرَز**([13])dir.
(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanmasıdır. Ve ondan **الضِّحّ**: güneş ışığı, yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: “Falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi”; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin üzerine doğduğu ve rüzgârın üzerine estiği (her şey). Dedi ki: “[**الضِّيح**([14])] denmez.”
(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzaması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzar.
(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; tek bir vakitte bir araya gelmeleri caiz olmaz; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**’dür; o da doludur; **الضاد**’ın fethasıyla. Denir: “**ضَدَّ القِربَة**”; onu doldurdu, **ضَدّاً**.
(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birincisi **الضَّرّ**: faydanın zıddı. Denir: “**ضَرَّه** **يَضُرُّه** **ضَرّاً**.” Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya ona yaklaşan her şey taşınır. O halde **الضُّرُّ**: zayıflıktır. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir. Denir: “Falan kadın **على ضِرّ** üzerine evlendi”; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **على ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlenir. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir, o da ona zarar verdiği gibi. Ve “Falan **اضطُرَّ** kaza’ya”; zaruretten. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي** bir **أخا ضارورةٍ**; düşmanlar ona acıdı *** ve dostta mazeretleri azaldı([15]) Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**dır. En çok kıskançlıkta kullanılır; denir: “Onun üzerine **ضريره** ne şiddetlidir!” Ve değirmenin iki taş yatağı **بالضَّرَّتينِ**e benzetildi de ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan; yahut bedeninin zayıflaması.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış ettir. Ve babdandır: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّةٌ**sı olan; bu, çok mal sıfatındandır. Dedi ki:
Kavimde sana yeter ki bilsinler *** ki sen onların içinde zengin **مُضِرّ**sün([16]) Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvvetidir. Denir: “Falan, şey üzerinde **ذو ضرير**dir”; ona karşı sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata denir: “**أضرَّ** gemin demirine”; onu sıktığı zaman.
(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**’dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.
---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (جول) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) Lisân’da: “Hadiste: bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) ganimetleri taksim ederken geldi ve ona dedi ki: adaletli ol, çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: **يخرج من ضئضئ هذا** bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; ok, avdan çıktığı gibi dinden çıkarlar.”
([6]) Ve **الضوضاء**; hemze ile de.
([7]) Asılda: “**وربما**”; tahrif. Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “**الفِرس**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli.
([12]) Kâmûs’ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; Mücmel’de **الجيم**’in şeddelenmesiyle. Bu lafız Lisân’da gelmemiştir.
([13]) Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile, Mücmel’dendir.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu Lisân (**ضرر**)’dedir; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, Esedî el-Eş‘ar er-Rukbân’ındır; câhilî; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve Lisân (**ضرر**)’de olan bir beytin parçası. Tamamı:
Her bir **جرشعة**’dan; öğle sıcağının, ona azık yaptığı *** çöllerden sonra, cesaret ve **ضريرا**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَبَّ
1 ضَبَّ ذ , aor. ضَبِ٣َ , (K,) inf. n. ضَبٌّ, (S, K,) He, or it, clave to the ground: (S, * K:) [like ضَبَأَ:] this is the primary signification. (S.) ― -b2- And, aor. and inf. n. as above, It flowed: (K, TA:) like بَضَّ: or it flowed gently, or scantily; as blood when it does not drop, or issue in drops, so as to require the repetition of the ablution for prayer: (TA:) or it is only said of blood and of saliva: (K:) or, aor. as above, inf. n. ضَبِيبٌ, said of water and of blood, it flowed. (S.) And ضَبَّتْ شَفَتُهُ, aor. as above, inf. n. ضَبٌّ and ضُبُوبٌ, His lip flowed with blood, from a tumour &c. (TA. [See also another meaning in what follows.]) And ضَبَّتْ لِثَتُهُ دَمًا His gum flowed with blood: (S:) or ضبّت بِالدَّمِ: and in like manner, يَدُهُ [his hand or arm]: (A:) and تَرَكْتُ لِثَتَهَ تَضِيبُّ مِنَ الدَّمِ, inf. n. ضَبِيبٌ, I left his gum flowing with blood. (TA.) ضَبَّتع لِثَتُهُ, aor. as above, inf. n. ضَبٌّ, means His gum watered, or flowed with saliva. (TA.) And one says, جَآءَ فُلَانٌ تَضِبُّ لِثَاتُهُ (tropical:) [Such a one came with his gums watering] (S, A *) لِكَذَا وَكَذَا [for such and such things], (A,) when the person spoken of is vehemently eager, or greedy, for a thing, (S, A,) or when he is affected with very inordinate desire to eat, or with vehement lust, or carnal desire, or with vehement eagerness, or greediness, for the accomplishment of an object of want. (L, TA.) Bishr Ibn-Abee-Kházim says,
وَبَنِى تَمِيمٍ قَدْ لَقِينَا مِنْهُمُ
خَيْلًا تَضِيبُّ لِثَاتُهَا لِلْمَغْنَمِ
(assumed tropical:) [And the sons of Temeem, we have found, of them, horsemen whose gums water for spoil]: in which تَضِبُّ is said by AO to be formed by transposition from تَبِضُّ. (S.) [See another ex. in a verse cited voce أَزْمَلٌ.] Another poet says,
أَبَيْنَا أَبَيْنَا أَنْ تَضِبَّ لِثَاتُكُمْ
عَلَى خُرَّدٍ مِثْلِ الظِّبَآءِ وَجَامِلِ
(assumed tropical:) [We disallow, we disallow, that your gums should water for virgins, or bashful virgins, like gazelles, and for camels]. (TA.) One says also, ضَبَّ فَمُهُ, aor. as above, inf. n. ضَبٌّ, meaning His mouth watered, or flowed with saliva: (TA:) and يَضِبُّ فُوهُ (tropical:) [His mouth waters] is said of him who is vehemently eager, or greedy, for a thing. (A, TA.) ― -b3- ضَبَّتِ الدَّابَّةُ, aor. as above, inf. n. ضُبُوبٌ, means The beast staled while running. (TA.) -A2- See also 4, in five places. -A3- ضَبَّ said of a boy, or male child, He became a youth, or young man; he attained to the state termed شَبَاب. (TA.) -A4- ضَبَّتِ الشَّفَةُ, aor. as above, (Msb, K,) inf. n. ضَبٌّ and ضُبُوبٌ, (K,) The lip became affected with the disease termed ضَبّ. (Msb, K. [See also another meaning in what precedes.]) -A5- ضَبَّ, (S, K,) sec. pers. ضَبِبْتَ, (TA,) aor. ضَبَ٣َ , inf. n. ضَبَبٌ, said of a camel, He became affected with the disease termed ضَبّ (S, K) in his فِرْسِن [i. e. in his foot, or the extremity of his foot]. (S.) -A6- ضَبِبَ البَلَدُ, (ISk, S,) or ضَبِبَتِ الأَرْضُ, aor. ضَبَ٣َ ; and ضَبُبَت; (K;) [instances of reduplicative verbs preserving their original forms;] and ↓ أَضَبَّ, (S,) or أَضَبَّت; (Msb, K;) The country, or land, abounded with [the lizards called] ضِبَاب, pl. of ضَبّ. (S, Msb, K.) -A7- ضَبَّ النَّاقَةَ, aor. ضَبُ٣َ , (S, O,) inf. n. ضَبٌّ, (O, K,) He milked the camel with five fingers [i. e. with his thumb and four fingers together]: (S, O:) or with the whole hand: (K: or this mode of milking is termed ضَفٌّ: TA:) or by putting his thumb upon the teat and turning the fingers over the thumb and the teat together: (Fr, S, O, K: this is done when the teat is long: when it is of middling length, the mode termed بَزْمٌ is adopted, with the joint of the fore finger and the extremity of the thumb: and when it is short, the mode termed فَطْرٌ, with the extremity of the fore finger and the thumb: TA:) or by taking the two teats together in the hand: (K: [or this mode of milking is termed ضَفٌّ:] and the milking with a hard squeezing is termed ↓ ضَبَّةٌ: TA:) or by contracting the hand upon the udder, and putting the thumb in, or upon, (فِى,) the middle of the palm. (L, TA.) -A8- [ضَبَّ and ↓ ضبّب, each probably followed by عَلَى, seem to signify sometimes It covered a thing, and became intermixed with it: the inf. ns. الضبب (which I think to be a mistranscription for الضَّبُّ) and التضبيب are expl. in the TA as signifying “ the covering a thing, and the entering of one part, or portion, of it into another: ” see two explanations of each of these verbs, followed by عَلَى, voce أَضَبَّ.]

2 ضَبَّ٣َ see above, last sentence: ― -b2- and see 4, in two places. -A2- ضبّب عَلَى الضَّبِّ He moved about his hand at the mouth of the hole of the [lizard called] ضَبّ, in order that it might come forth tail-foremost, and he might lay hold upon its tail. (TA. [See also مُضَبِّبٌ.]) -A3- ضبّب البَابَ, (S, Msb, K, * TA,) and الخَشَبَ, (TA,) (tropical:) He put [or affixed] a ضَبَّة [q. v.] upon the door, (S, Msb, K, * TA,) and upon the wood. (TA.) And ضبّب الاـِنَآءَ (assumed tropical:) He made a ضَبَّة for the vessel. (Msb.) And ضبّب أَسْنَانَهُ بِالفِضَّةِ (assumed tropical:) He clamped his teeth (شَدَّهَا) with silver. (Mgh.) ― -b2- [تَضْبِيبٌ also signifies The putting the numeral or &c. over each of two words, to indicate that the latter of those words in connected with, or refers to, the former of them.] -A4- ضبّب الصَّبِىَّ He fed the child with ضَبِيبَة [q. v.]. (S, K.)

اضبّ عَلَى شَىْءٍ
4 اضبّ عَلَى شَىْءٍ ذ He kept, or clave, to a thing, and did not quit it: (TA:) and اضبّ فُلَانًا He kept, or clave, to such a one, and did not quit him: (K:) and اضبّ عَلَيْهِ He retained him, detained him, or held him in custody: (AZ, K, TA:) and اضبّ مَا فِى يَدَيْهِ He grasped, or kept hold of, that which was in his hands; like أَضْبَأَ and أَضْبَى. (TA in art. ضبأ.) And the first of these phrases, (TA,) inf. n. اـِضْبَابٌ; (K, TA;) as also ↓ ضَبَّ, [aor. ضَبِ٣َ ,] (TA,) inf. n. ضَبٌّ; (K, TA;) and ↓ ضبّب, (TA,) inf. n. تَضْبِيبٌ; (K, TA;) signifies اِحْتَوَى عَلَيْهِ [i. e. He grasped it; got, or gained, possession of it; took it, got it, or held it, within his grasp, or in his possession: or it comprised, comprehended, or contained, it]: (K, TA:) and عَلَى شَىْءٍ ↓ ضَبّ, inf. n. ضَبٌّ, He took, seized, or grasped, a thing with the hand: (TA; but only the inf. n. in this case is there mentioned:) and عَلَى شَىْءٍ ↓ ضبّب, inf. n. تَضْبِيبٌ, He took, seized, or grasped, a thing violently, or firmly, lest it should escape from his hand. (ISh, O, TA. [See also 1, last sentence.]) ― -b2- [It is said that] اضبّ عَلَيْهِ also signifies He was at the point of getting possession of it, namely, a thing (O, K) that he sought, or desired. (K.) [But it seems from a passage in the TA, in which is an evident mistranscription, that this is a mistake, originated by Lth, for أَضْبَى.] -A2- اضبّ السِّقَآءُ The skin shed, or poured forth, its water, from a seam, or suture, (خُرْزَة,) therein, (K, TA,) or from a cut. (TA.) [And اضبّ app. signifies He had a bleeding of the gums: for] ما زال مضبًّا [app. ↓ مُصِبًّا] occurs in a trad. said of one whose gums bled [incessantly] when he spoke. (TA.) ― -b2- اضبّ فِى الغَارَةِ He arose, and made a hostile incursion: (TA:) or اضبّ, alone, he made a hostile incursion. (K.) And اضبّ القَوْمُ The people, or party, rose, or rose and hastened and went forth, all together, to do a thing. (O, K.) ― -b3- اضبّوا لِفُلَانٍ They dispersed themselves to seek such a one: and اضبّ القَوْمُ فِى بَغِيَّتِهِمْ The people, or party, dispersed themselves in search of their stray beast. (T, TA.) And اضبّ النَّعَمُ The camels, or cattle, approached, or came, in a scattered state. (K.) ― -b4- اضبّوا عَلَيْهِ They multiplied against him. (S, O.) ― -b5- اضبّت الأَرْضُ The land became abundant in its plants, or herbage. (K. [But the only meaning of this phrase commonly known is one which will be found indicated below.]) Accord. to Ibn-Buzurj, (TA,) one says, اضبّت الأَرْضُ بِالنَّبَاتِ, meaning The land put forth all its plants, or herbage. (O, TA.) And اضبّ الشَّعَرُ The hair became abundant, or much. (K) -A3- أَضْبَبْتُهُ I made it to flow; namely, water, and blood. (S.) And اضبّ لِثَتَهُ He made his gum to flow [with blood]. (S, O.) ― -b2- And اضبّ He spoke; (AZ, S, O, K;) as though meaning he made speech to issue: (S, O: [in both of which it is implied that it is app. from what here next precedes:]) or he spoke uninterruptedly: (TA:) or he talked loudly; as also ↓ ضَبَّ [aor. ضَبِ٣َ ]: (AA, TA in art. هضب: [but it will be seen in what follows that both of these verbs have also a contr. meaning:]) and he called out, or cried out, (K, TA,) and raised a clamour, or confused noise. (TA.) And اضبّ القَوْمُ The people, or party, spoke, one to another: (TA:) or spoke; and entered, or launched forth, into discourse, or were profuse therein: (AHát, TA:) or spoke all together. (Har p. 543.) And اضبّ مَا فِى نَفْسِهِ He uttered, or expressed, what was in his mind. (As, TA. [See also the same phrase with عَلَى after the verb in what follows.]) ― -b3- Also, (TA,) inf. n. اـِضْبَابٌ; (K, TA;) and ↓ ضَبَّ, (TA,) [aor. ضَبِ٣َ ,] inf. n. ضَبٌّ; (K, TA;) He was silent. (K, TA. [Thus both of these verbs have two contr. meanings.]) And اضبّ القَوْمُ The people or party, were silent, and abstained from talking. (AHát, TA.) And اضبّ عَلَى الشَّىْءِ, and ↓ ضَبَّ; and اضبّ بِهِ; He was silent respecting the thing [and concealed it]: like أَضْبَأَ. (TA.) And اضبّ عَلَى مَا فِى نَفْسِهِ He was silent respecting that which was in his mind: (As, S, K:) like أَضْبَأَ. (S.) And اضبّ عَلَى غِلٍّ فِى قَلْبِهِ He concealed rancour, malevolence, malice, or spite, in his heart. (S, O.) And اضبّ الشَّىْءَ He hid, or concealed, the thing. (K, * TA.) ― -b4- اضبّ الغَيْمُ The clouds covered [the earth]. (TA.) ― -b5- And اضبّ said of a day, (S, O, Msb, K,) and اضبّت said of the sky, (A, TA,) It became cloudy, or misty, with ضَبَاب [q. v.]. (S, O, Msb, K, TA.) -A4- اضبّ البَلَدُ and اضبّت الأَرْضُ: see 1, latter half.

تضبّب
5 تضبّب ذ (assumed tropical:) He (a child) became fat, and his armpits became chapped, or cracked, (اِنْفَتَقَتْ,) [in the creases,] and his neck became short: (S:) or (tropical:) he (a child) began to grow fat: (A, TA:) and accord. to AHn, it is said in this sense of a camel as well as of a human being. (TA.)

خُذْ مَا اسْتَضَبَّ
10 خُذْ مَا اسْتَضَبَّ ذ Take thou what is easily attainable; what offers itself without difficulty. (AA, TA in art. ندب.)

ضَبْضبَ
R. Q. 1 ضَبْضبَ ذ He bore rancour, malevolence, malice, or spite; or hid enmity, and violent hatred, in his heart. (O, TA.)

ضَبٌّ
ضَبٌّ ذ [A species of lizard; termed lacerta caudiverbera, from its habit of striking with its tail; (see جَرَشَ;) Forskål (Descr. Animalium, p. 13,) terms it lacerta Aegyptia; referring to Hasselquist, p. 302; and adds the following description: “ femora teretia sine verrucis: cauda verticillata non longa: squamæ patentes, subconicæ mucronatæ: corpus nudum, rugosum: ”] a certain reptile, or small creeping thing, (S, TA,) of those termed حَشَرَات, (TA,) well known; (K, TA;) resembling the وَرَل [q. v., but not so long]: (TA:) or resembling the حِرْذَون [q. v.]; of which there are two species, one of the size of the حرذون, and one larger: (Msb:) accord. to 'Abd-El-Káhir, of the size of a little young crocodile; having a tail like the tail of the latter: it assumes various colours when exposed to the sun, like as does the chameleon; lives seven hundred years; drinks not water, being satisfied with the air; voids one drop of urine in every forty days; its teeth consist of one curved piece; when it has quitted its hole it knows it not; and it lays eggs, like a bird: so say IKh and Dmr and others: AM says, the وَرَل is of a lank make, with a long tail; the latter resembling that of a serpent; and the length of some exceeds two cubits; but the tail of the ضبّ is jointed, and its utmost length is a span: the Arabs deem the ورل a foul and filthy thing, and do not eat it; but they are eager to hunt and eat the ضبّ: this animal has a rough tail, serrated with jags resembling vertebræ; its colour inclines to a blackish dusty hue; and when it becomes fat, its breast becomes yellow; it eats nothing but [the locusts called] جَنَادِب, and young locusts before their wings have grown (دَبًا), and herbage, not venomous or noxious reptiles; whereas the ورل eats scorpions and serpents and chameleons and beetles: its flesh is an antidote against poisons, and women grow fat upon it: (L, TA:) it is the longest, of the animals, in retaining the remains of life: (O:) [see also مُطَبِّخٌ:] the fem. is with ة: (S, O, Msb, K:) and the pl. [of pauc.] is أَضُبٌّ and [of mult.] ضِبَابٌ (S, O, Mgh, Msb, K) and ضُبَّانٌ, (K,) which last Lh particularizes as used to denote a great number, but ISd sees no reason for this distinction, (TA,) and [quasipl. n.] ↓ مَضَبَّةٌ, (O, K,) like as مَشْيَخَةٌ is of شَيْخٌ, (O,) this last on the authority of As, as heard by him from more than one of the Arabs. (TA.) Hence one says رَجُلٌ خَبٌّ ضَبٌّ (tropical:) [A very deceitful or mischievous, and] an abominable, guileful, ireful man: (TA:) or a very deceitful or mischievous or wicked, and guileful man: (S:) likened to the [lizard called] ضَبّ on account of his guilefulness: and in like manner, اِمْرَأَةٌ خَبَّةٌ ضَبَّةٌ. (A, TA.) And أَخْدَعُ مِنَ الضَّبِّ More guileful than the ضبّ: (A, TA:) a prov. (TA.) And أَعَقُّ مِنْ ضَبٍّ [More undutiful to kindred than a ضبّ]; because the ضبّ often eats its حُسُول [or young ones when they have just come forth from the eggs]: another prov.: (S:) أَبُو حِسْلٍ is a surname of the ضبّ. (TA.) One says also أَطْوَلُ ذَمَآءً مِنَ الضَّبِّ, another prov. [expl. in art. ذمى]. (O.) And أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ, which is likewise a prov. [expl. in art. حير]. (Har p. 166.) And أَتُعْلِمُنِى بِضَبٍّ أَنَا حَرَشْتُهُ, another prov. [expl. in art. حرش]. (TA.) And لَا أَفْعَلُهُ حَتَّى يَحِنَّ الضَّبُّ فِى اـِثْرِ الاـِبِلِ الصَّادِرَةِ [I will not do it until the ضبّ utters a yearning cry at the heels of the camels returning from water]: and لَا أَفْعَلُهُ حَتَّى يَرِدَ الضَّبُّ [I will not do it until the ضبّ comes to water: i. e. I will never do it:] because the ضبّ does not drink water. (S, O.) كَفُّ الضَّبِّ [means The paw of the ضبّ]: to this the Arabs liken the hand of the niggard when he fails to give: (TA:) and it is also applied by way of comparison to (tropical:) a niggard himself: and to denote (tropical:) shortness and littleness. (A, TA.) ― -b2- [Hence also,] (tropical:) Rancour, malevolence, malice, or spite, (S, A, O, Msb, K, TA,) latent in the heart; (A, TA;) like the [lizard called] ضبّ hiding itself in the furthest extremity of its hole: (A:) and anger, wrath, or rage: (K:) or rancour, &c., or vehement rancour, &c., and enmity: (TA:) and ↓ ضِبٌّ signifies the same: (K:) the pl. is ضِبَابٌ, and [app. ضِبَبٌ also, for] the phrase كُلٌّ مِنْهُمَا حَامِلُ ضِبَبٍ لِصَاحِبِهِ [Each of them a bearer of latent rancours &c. towards his fellow] occurs in a trad. (TA.) -A2- Also A certain disease in the lip, (S, O, Msb, K,) in consequence of which it flows with blood, (S, O, Msb,) or swells, and becomes hard, or dry and hard, and flows with blood. (TA.) ― -b2- And A tumour in the breast of a camel. (O, K.) ― -b3- And A tumour (S, O, K) in the خُفّ, (so in copies of the K [i. e. foot], in the TA انف [which is, I doubt not, a mistranscription],) or in the فِرْسِن, [which means the same, or the extremity of the foot,] (S, O,) of the camel. (S, O, K.) ― -b4- And A disease in the elbow of a camel; (K, TA;) said to be its cutting into his skin [by rubbing against it]; or its being distorted, and falling against his side, so as to gall it. (TA.) ― -b5- And A chapping, or cracking, (اِنَفِتَاقٌ,) [in the crease] of the armpit [of a child, or of a camel], and abundance of flesh: (S, O, TA:) El- 'Adebbes El-Kinánee gives the same explanation, and says that this is what is also termed ضَاغِطٌ. (TA. [See 5.]) -A3- Also The طَلْع [i. e. the spadix, or the spathe,] of the palm-tree: pl. ضِبَابٌ: (S, O:) or ↓ ضَبَّةٌ signifies, (K, TA,) and so ضَبٌّ, (TA,) [but the latter seems to be a coll. gen. n., and the former its n. un.,] a طَلْعَة [meaning spathe of a palm-tree] before it cleaves open (K, TA) from [around] the غَرِيض [or spadix]. (TA.)

ضِبٌّ
ضِبٌّ ذ : see the next preceding paragraph, latter half.

ضَبَّةٌ
ضَبَّةٌ ذ [an inf. n. un. of ضَبَّ: as such signifying] A single bleeding of the gum [&c.]. (Ham pp. 28 and 274.) ― -b2- See also 1, last sentence but one. -A2- Also A single [lizard of the species termed] ضَبّ [q. v.]. (S, O, Msb, K.) ― -b2- And The skin of a [lizard of the species termed] ضَبّ, tanned for clarified butter (K, TA) to be put into it. (TA.) ― -b3- And (tropical:) A broad piece of iron with which a door (or wood, TA) is clamped or strengthened (يُضَبَّبُ): (S, Mgh, O, K, TA:) or a piece of iron or brass or the like, with which a vessel is repaired: (Msb:) [a word still used in these senses; commonly applied to a flat piece of iron or the like, which is nailed across a crack in a wooden vessel or a similar thing: and a band of metal which is affixed around a cracked vessel: (see an ex. voce عَصَبَ:) also to a kind of wooden lock, figured and described in the Introduction to my work on the Modern Egyptians:] what is first described above is so called because it is broad, like the reptile so termed; and also كَتِيفَةٌ, because it is broad, like a كَتِف [or shoulder-blade]: (AM, TA:) pl. ضَبَّاتٌ (A, Msb, TA) and ضِبَابٌ. (A, TA.) The ضَبَّة of a knife is The جُزْءَة [thereof; app. meaning a ferrule, or similar thing, affixed around the handle, next the blade, like the band of metal thus called which is affixed around a cracked vessel (as mentioned above); though جُزْءَةٌ generally means the “ handle ” itself]: thus called because it strengthens, or binds, the handle (تَشُدُّ النِّصَابَ). (A, TA.) ― -b4- See also ضَبٌّ, last sentence. ― -b5- And see ضَبِيبٌ.

أَرْضٌ ضَبِبَةٌ
أَرْضٌ ضَبِبَةٌ ذ : see مَضَبَّةٌ.

ضَبَابٌ
ضَبَابٌ ذ [Mist; i. e.] moisture (نَدًى), (A, Mgh, Msb, K,) like clouds, (A, K,) or like dust, covering the earth in the early mornings: (Mgh, Msb, TA:) or thin clouds, like smoke: (A, K:) or thin clouds; so called because they cover the horizon: n. un. with ة: (TA:) or pl. of ضَبَابَةٌ, [but it is rather a coll. gen. n., and ضَبَابَةٌ is its n. of un.,] (S, Mgh, O,) and this latter signifies a cloud that covers the earth, resembling smoke: (S, O:) or a vapour rising from the earth in a rainy, or cloudy, day, like a canopy, preventing vision by its darkness. (TA.)

ضَبُوبٌ
ضَبُوبٌ ذ A beast that stales while running. (K.) ― -b2- And A ewe, or she-goat, having a narrow orifice to the teat, (O, K,) whose milk will not come forth but with difficulty. (O.)

ضَبِيبٌ
ضَبِيبٌ ذ The point, or edge, (syn. حَدّ, [in an. ex. in the O, the former is meant by it,]) of a sword; (O, K;) and so ↓ ضَبَّةٌ. (El-Khattábee, TA.)

ضَبِيبَةٌ
ضَبِيبَةٌ ذ Clarified butter, and rob (رُبّ), which are put into a skin (عُكّة), for a child, that he may be fed with it. (S, K.)

بنات ضبيبة
بنات ضبيبة ذ [app. بَنَاتُ ضُبَيْبَةٍ; the latter word, dim. of ضَبَّةٌ;] A species [or variety] of the [lizards called] ضِبَاب [pl. of ضَبٌّ]. (Ham p. 61.)

ضِبْضِبٌ
ضِبْضِبٌ ذ Fat, as an epithet; (K;) and so [without ضُبَاضِبٌ] applied to a woman: (TA:) and ↓ ضُبَاضِبٌ, applied to a man, short and fat. (S, O.) And Very foul or obscene, and bold or daring; as also ↓ ضُبَاضِبٌ: (K:) the latter thus expl. by IDrd: (O:) the former applied to a man, and with ة applied to a woman, accord. to AZ, bold, or daring, in deed: (O, TA:) and proud; or bold, or daring, in wickedness: and with ة, a woman bold, or daring; who glories over her neighbours. (TA.)

ضُبَاضِبٌ
ضُبَاضِبٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places. Also, applied to a man, Strong; (IDrd, O, K;) and so بُضَابِضٌ: (IDrd, O:) or short, and very foul or obscene: or hard, or hardy, and strong: (K:) and sometimes applied as an epithet to a camel. (TA.)

أَضَبُّ
أَضَبُّ ذ , fem. ضَبَّآءُ, A camel affected with the disease termed ضَبّ (S, K) in the خُفّ (K) or in the فِرْسِن. (S.) [See ضَبٌّ.]

مُضِبٌّ
مُضِبٌّ ذ : see 4, in the former half. -A2- أَرْضٌ مُضِبَّةٌ: see the next paragraph.

مَضَبَّةٌ
مَضَبَّةٌ ذ A piece of land abounding with [the lizards called] ضِبَاب [pl. of ضَبٌّ]: pl. مَضَابُّ: you say, وَقَعْنَا فِى مَضَابَّ [We found ourselves in pieces of land abounding with ضِبَاب]. (S, O.) And أَرْضٌ مَضَبَّةٌ, (K,) or ↓ مُضِبَّةٌ, (S, IAth, Mgh, Msb,) and ↓ ضَبِبَةٌ, (S, K,) the last being one of those [reduplicative] words that preserve the original form, (S,) A land abounding with ضِبَاب. (S, IAth, Mgh, Msb, K.) -A2- See also ضَبٌّ, [of which it is a quasi-pl. n.,] in the former half of the paragraph.

مُضَبِّبٌ
مُضَبِّبٌ ذ A hunter of the [lizard called] ضَبّ, who pours water into its hole, in order that it may come forth and he may take it: (S, O:) or one who seeks to catch the ضَبّ by moving about his hand at its hole in order that it may come forth tail-foremost and he may lay hold upon its tail. (K.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
