# ضجع (ض-ج-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AC%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yataktır

- Harfler: ض - ج - ع
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَضَاجِعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%90.md) | الْمَفَاعِلِ | Yataklar | 2 | 2 | [4:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/ayet/4:34.md) |
| [مَضَاجِعِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | مَفَاعِلِهِمْ | Onların yatakları | 1 | 1 | [3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/ayet/3:154.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (74 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · İki yüzlüler
2. [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
3. [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Parlatılmış demirdir
4. [نعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Uyuklamak
5. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
6. [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Tümsek yer demektir
7. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
8. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bariz çıkıntı demektir
9. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yol, işaret bulunmayan yer
10. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
11. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
12. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
13. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
14. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örter
15. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
16. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Açığa çıkarırsınız
17. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yan demektir
18. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
19. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çeper demektir
20. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hafız çanta demektir
21. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Okun ön yarısına denir
22. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kadınlar
23. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Beyt ev demektir
24. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Örnek verdi
25. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Biley taşı
26. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
27. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
28. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
29. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
30. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların malları
31. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
32. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buğa boğa demektir
33. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
34. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
35. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
36. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
37. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
38. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
39. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yaşlı adamdır
40. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
41. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
42. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
43. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
44. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
45. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Baid uzak demektir
46. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
47. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
48. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
49. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
50. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
51. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
52. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
53. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
54. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
55. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
56. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
57. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضجع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md), [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md), [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin yan tarafını veya böğrünü yere koyarak uzanması, yatay konuma geçip hareketsizleşmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın sığındığı, bedensel ve zihinsel savunmasını bıraktığı yatak, istirahatgah ve ölüm döşeği |
| Çekirdek Özet 3 | Canlılığın dikey hareketlilikten yatay eylemsizliğe çekildiği mahrem, ibadî veya ecel eksenli mekânsal konum |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir mobilya veya uyku eylemi sayarak Kur’an’daki mahremiyet, teheccüd ve kader/ecel boyutlarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضج | Dışa doğru taşan ses, sarsılma, iç sıkıntısı veya huzursuz bir durum neticesinde yön değiştirme (örneğin [ضجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%AC.md) kökünde gürültü ve feryat, [ضجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B1.md) kökünde bezginlik ve tahammülsüzlük, [ضجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D9%85.md) kökünde ise eğrilik ve sapma) | ع | Ses ve huzursuzluk hareketini bedenin yere temas etmesi, alçalması ve derin bir durgunluk noktasına ulaşıp yan yatması yönünde daraltmış ve somutlaştırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya olta ikizi; yan yatma, eğilme, sıkışma ve yere doğru yönelme (türetme imge) | Dik duruşun bozulup bedenin veya nesnenin yatay düzleme doğru meylederek alçalmasını temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yüklenme veya toplanma | Bedenin tüm ağırlığını ve yükünü bir noktada toplayıp bir zemine devretmesini anlatır |
| ع | Göz; kaynak, açıklık, algı ve bilinç mahalli | Bilincin, algının veya can kaynağının yöneldiği mahalli ve durumu işaret eder |
| ضجع | Beden ağırlığının yere bırakılarak yatay düzlemde sabitlenmesi | Kişinin dikey hareket ve yük taşıma halini sonlandırıp bedenini ve bilincini yan yatırarak zemine yaslaması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin böğrünü veya yanını yere koyarak uzanması, yere yapışması ve yatay hale gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kök, hem yatma eylemini hem de coğrafi olarak yere yapışık duran tepe veya su havzalarını nitelemek için kullanılmıştır; nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ veya İmruü’l-Kays şahitlerinde geçen «الضواجع» yer adı, yere yatık ve basık tepeleri tasvir eder |
| Erken Arapça kullanım | Klasik recez şahitlerinde zorunlu dinlenme ve uzanma için kullanılmıştır; nitekim Lisânü’l-ʿArab’da aktarılan لَمَّا رَأَى أَنْ لا دَعَهْ ولا شِبَعْ / مالَ إِلى أَرْطاةِ حِقْفٍ فالْطَجَعْ beytinde gölgeliğe çekilip yan üstü uzanmak «فالْطَجَع» (فاضطجع) biçiminde kaydedilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضجع kökü, bedenin yatay eksene geçişini ve böğrü üzerine yere serilmesini ifade eden özgün bir Doğu/Güney Sami semantik çekirdeğine aittir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) yaygın uyku ve yatma kavramı için שכב (ş-k-b) kökü baskınken, Arapçada ضجع doğrudan yerle temas eden böğür (yan taraf) duruşunu öne çıkarır. Kökün ilk iki konsonantı olan ضج grubu, eğilme, sarsılma ve yön değiştirme dinamizmini barındırır; son harf olan ع ile birleştiğinde bu hareket zemine yapışma ve sabitlenme anlamıyla özelleşmiştir. Erken Sami katmanında genel uzanma eylemlerinden farklı olarak, bedenin ağırlığını zemine bırakarak savunmasız kaldığı yatış biçimini tanımlayan özel bir fiziki fiildir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضجع / اضطجع / مضجع | Böğrü yere koyma asıl anlamından gevşeklik gösterme (ضجع في الأمر), zayıf re’y (ضجوع) ve yatılan yer (مضجع) türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami varyantları | İbranicedeki שכב ve Ârâmîcedeki רבע köklerinin karşıladığı uzanma fiilinin Arapçadaki somut-fizyolojik karşılığıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarda doğrudan kanıtlanmış fonetik denkliği bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضجع | Anlamlı | Yan yatmak, yere uzanmak | Bedenin yan tarafını yere koyarak dinlenmesi veya yatması | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| ضعج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn’da mühmel kaydedilmiştir |
| جضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn’da mühmel kaydedilmiştir |
| جعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn’da mühmel kaydedilmiştir |
| عضج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn’da mühmel kaydedilmiştir |
| عجض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn’da mühmel kaydedilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضجع | Merkez | Yatma, uzanma, yere serilme | Bedenin yan tarafını zemine koyarak yatay vaziyet alması ve bu vaziyetin gerçekleştiği yer | Bilincin durumundan ziyade bedensel yatış pozisyonunu ve mekânını vurgular |
| [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Gece uykusu | Geceleyin kısa süreli veya bölünerek uyunan hafif uyku hali | ضجع pozisyon iken [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md) zamansal ve hafif bir uyku durumudur |
| [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Hareketsiz ve derin yatış | Dış dünyadan tamamen kopuk, uzun süreli ve ölüme benzeyen durağan yatış | ضجع fiziki uzanma iken [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) uzun süreli uyku ve hareketsizliktir |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Uyku hali | Duyuların ve iradenin askıya alındığı biyolojik bilinç kesintisi | ضجع yatılan mekân ve bedensel duruş iken [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) zihinsel/fizyolojik durumdur |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Doğrulma, kalkma, dikilme | Yatay ve eylemsiz durumdan dikey, faal ve diri duruma geçiş | ضجع yere yapışıp kalmayı, [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) ise harekete geçip sorumluluk yüklenmeyi ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضجع | Yan yatmak, yatak | Bedenin böğrü üzerine yere temas etmesi ve bunun mahalli | Kesin |
| Latince | Cubare, Lectus | Yatmak, yatak, döşek | Cubare yan veya boylu boyunca uzanmayı, lectus ise bu eylemin gerçekleştiği yatağı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Lie down, Bed, Resting place | Uzanmak, yatak, istirahat yeri | Lie down bedensel konumu, bed ise mekânı verir; fakat Arapçadaki mahremiyet ve ölüm döşeği çağrışımlarını tam içermez | Güçlü |
| Almanca | Liegen, Lager, Schlafstätte | Yatmak, döşek, yatacak yer | Lager fiziki yatılan yeri ve kampı karşılar; manevi/ecel boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Coucher, Gîte, Lit | Uzanmak, yatakhane, yatak | Coucher yatay pozisyonu, lit ise yatağı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَضَاجِعِ | Evlilik içi mahrem yatak ve cinsel birliktelik mahalli | Aile hukuku ve eşler arasındaki geçimsizliğin çözümü bağlamında yatakların ayrılması emri (Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md)) |
| الْمَضَاجِعِ | İbadet amacıyla terk edilen istirahat yeri ve gece döşeği | Müminlerin geceleyin korku ve ümitle Rablerine yalvarmak için sıcacık yataklarından kalkmalarını tasvir eden bağlam (Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md)) |
| مَضَاجِعِهِمْ | Ecelin ulaştığı ölüm döşeği ve can verme mahalli | Uhud Gazvesi sonrasında kaderi ve eceli sorgulayanlara karşı ölümün takdir edildiği yerlere sürükleniş bağlamı (Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve kader meselesi | Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md) ayetinde geçen مضاجع lafzı üzerinden ölüm vaktinin ve mekânının kesinliği, kaçınmanın imkânsızlığı | Ecelin ve can tesliminin mukadder olduğu nihaî yatış yeri (maktel) |
| Fıkıh | Aile hukuku ve nüşûz | Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md) ayetinde nüşûz gösteren kadına uygulanacak tedbirlerden olan «yataklarda yalnız bırakma» (ve’hcürûhünne fi’l-medâci‘) hükmünün sınırı ve tatbiki | Mahremiyetin, cinsel yakınlığın ve eşler arası ilişkinin askıya alındığı mekân |
| Tefsir | Gece namazı ve nefis terbiyesi | Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md) ayetindeki «yanları yataklardan uzaklaşır» ifadesinin teheccüd ve nafile namaz olarak yorumlanması | Nefsin en çok arzuladığı rahatlık ve rehavet mekânının Allah rızası için terk edilmesi |
| Hadis | Uyku ve istirahat adabı | Hz. Peygamber’in sağ yanı üzerine yatması (اضطجع على شقه الأيمن) ve yatarken okunacak dualar | Bedenin yatış biçiminde sünnete uygun fiziki ve ruhi disiplin |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gece teheccüdü ve zikir | Konforu terk mahalli | Nefsin rehavetini kırarak dikey yönelişi (kıyamı) başlatma | İbadet, kişinin مضجع denen yatay rahatlık alanını bilerek terk etmesiyle derinleşir | Kesin |
| İlmi | Fizyolojik ve biyolojik denge | Dinlenme ve yenilenme merkezi | Zihinsel ve bedensel yıpranmayı onarma ortamı | Bedenin yatay konuma geçerek yerçekimi direncini azaltması ve biyolojik enerjiyi toplamasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki yaptırım ve aile nizamı | Mahrem disiplin alanı | Toplumun çekirdeği olan ailede nizamı koruma vasıtası | Yatağı ayırmak, şiddete başvurmadan uygulanan sembolik ve psikolojik bir yaptırımdır | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve atalet dengesi | Tüketim ve tembellik riski | Aşırı istirahat ile üretkenlik arasındaki denetim unsuru | مضجع üzerinde gereğinden fazla kalmak atalete ve iktisadi durağanlığa yol açar | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Minimum potansiyel enerji durumu (Kararlı denge konumu) | Fizikte bir cismin yatay düzlemde yere yapışarak potansiyel enerjisini sıfırlaması veya minimize etmesi gibi, bedenin de yatay konuma geçerek tüm kinetik yükünü sıfırlamasıdır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mahremiyet ve pasif direnç alanı | Sosyoloji ve psikolojide yatak, bireyin kamusal rolden sıyrıldığı en korunaklı sığınak veya ilişki krizlerinde pasif geri çekilme mekânıdır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca mobilya sektörüne ait sıradan bir nesne (karyola, şilte) veya sadece fizyolojik uyku mekânı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; evlilik hukukunun psikolojik çatışma alanı, aşkın tefekkür için terk edilen rehavet odağı ve ölümün kaçınılmaz olarak gerçekleştiği ecel yatağı olmak üzere varoluşsal bir yelpazeyi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md)’teki tedbiri sadece yatak odası krizine, Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md)’daki müjdeyi sıradan bir uykusuzluğa, Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md)’ü ise tesadüfi bir ölüm yerine indirgeme yanılgısı doğar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın en savunmasız, en mahrem ve en çok haz duyduğu istirahat durumunu tanımlayarak, Kur’an’ın ahlak, hukuk, ibadet ve kader tasavvurunu bu en çıplak insani zemin üzerinden inşa ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile nizamını ve eşler arasındaki geçimsizliğin aşamalarını belirleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md)), kâmil müminlerin gece vasıflarını anlatan ahlak ayetlerinde (Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md)) ve kaza-kader eksenli Uhud tefekküründe (Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yatağın sadece bir dinlenme yeri olduğu algısını yıkar; onun aynı zamanda nefisle cihadın başladığı, aile hukukunun korunduğu ve kaderin nihai sahnesi olduğu hakikatini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin yan tarafını veya böğrünü yere koyarak uzanması, yatay konuma geçip hareketsiz kalması ve bu yatışın gerçekleştiği zemin.
- Soyut anlam: Canlının dikey eylem ve direnç halini bırakıp savunmasızlığa, sükûnete, mahremiyete veya ölüme teslim olması.
- Sistematik karşılık: İbadette terk edilen atalet ve nefis konforu, ailede mahrem müzakere ve terbiye alanı, varoluşta ise ecelin tecelli ettiği maktel.
- LaTeX modeli: $$E_p \to \min \implies S = \{I, M, D\} \quad \text{ancak} \quad Q \iff \Delta E > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E_p$, bedenin potansiyel enerjisini ve hareket yükünü temsil eder; bunun minimuma inmesi bedenin yatış halini ($E_p \to \min$) gösterir. Bu durum üç temel mekânsal alanı belirler ($S$): İbadet için terk edilen alan ($I$), mahremiyet alanı ($M$) ve ölüm mahalli ($D$). Modelin ikinci kısmı ise, bu yatay durumdan manevi bir kalkış ve dirilişin ($Q$, kıyam) ancak iradî bir enerji harcanmasıyla ($\Delta E > 0$) mümkün olduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/ayet/3:154.md) — مَضَاجِعِهِمْ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Nisa 4:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/ayet/4:34.md) — الْمَضَاجِعِ

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا

Meal (IK): Allah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.

### [Secde 32:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/ayet/32:16.md) — الْمَضَاجِعِ

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onların yanları yataklarından uzaklaşır. Korku ve ümid ile Rabblarına yalvarırlar. Verdiğimiz rızıklardan da infak ederler.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yataktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والضاد معهما
)ض ج ع يستعمل فقط( ضجع: ضَجَعَ فلانٌ ضجوعاً، أي نام، فهو ضاجع، وكذلك اضطجع. وأصل هذه الطاء تاء، ولكنهم استقبحوا أن يقولوا: اضتجع. وأضجعته: وضعت جنبه بالأرض. وضَجَعَ هو ضَجْعا. وكل شيء خفضته فقد أضجعته. وضجيُعكَ الذي يضاجعك في فراشك.
والضجاع في القوافي: أن تُميلها: قال يصف الشعر:
والأعْوَجَ الضاجعُ من إكفائها

يعني إكفاء القوافي. وتقول: أَضْجَعَ رأيَهُ لغيره.

##### Türkçe

باب العين و الجيم والضاد معهما
(**ض ج ع** sadece kullanılır) **ضجع**: **ضَجَعَ** falan **ضجوعاً**; yani uyudu; o hâlde o **ضاجع**dır; bunun gibi **اضطجع** da. Bu **الطاء**’ın aslı **تاء**’dır; fakat onlar “**اضتجع**” demeyi çirkin gördüler. **وأضجعته**: onun yanını yere koydum. **وضَجَعَ** o, **ضَجْعا**. Her şeyi alçalttıysan, muhakkak onu **أضجعته**. Ve **وضجيُعكَ**: döşeğinde seninle yatandır.

Ve kafiyelerde **الضجاع**: onları eğmendir; şiiri vasfederek dedi ki:
والأعْوَجَ الضاجعُ من إكفائها

Yani kafiyelerin **إكفاء**’ı. Ve dersin ki: **أَضْجَعَ** görüşünü başkası için.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَجَعَ الرجل، أي وضعَ جبنه بالأرض. يَضْجَعُ ضجْعاً وضُجوعاً، فهو ضاجِعٌ. واضْطَجَعَ مثله، وأضْجَعْتُهُ أنا. وضَجيعَكَ: الذي يُضَاجِعُكَ. والتَضْجيعُ في الأمر: التقصيرُ فيه. ويقال: ضَجَّعَتِ الشمس، إذا دنت للمغيب، مثل ضَرَّعت. وتَضَّجَعَ في الأمر، أي تَقَّعَدَ ولم يقم به. وتَضَجَّعَ السحابُ: أرَبَّ بالمكان. ورجلٌ ضَجَعةٌ: يُكثِر الاضطِجاعَ كسلاً. قال الفراء: إذا كثرت الغنمُ فهي الضاجعَةُ والضجْعاء. والضَواجِعُ: الهضابُ. قال النابغة:
ودوني راكِسٌ والضَواجِعُ
يقال لا واحد لها. المضطجِع، يوصف به النبات عادة إذا كانت ساقه زاحفة على الأرض وقمته إلى أعلى.

##### Türkçe

**ضَجَعَ** adam; yani yanını yere koydu. **يَضْجَعُ** **ضجْعاً** ve **ضُجوعاً**; o hâlde o **ضاجِعٌ**dur. **واضْطَجَعَ** da onun gibidir; ve ben onu **أضْجَعْتُهُ**. Ve **وضَجيعَكَ**: sana **يُضَاجِعُكَ** olan (kimsedir). Ve işte **التَضْجيعُ**: onda kusur etme(ktir). Ve denilir: **ضَجَّعَتِ** güneş; yani batmaya yaklaştı; **ضَرَّعت** gibi. Ve işte **تَضَّجَعَ**; yani oturdu ve onunla (işle) kalkmadı (yerine getirmedi). Ve **تَضَجَّعَ** bulut: yerde kaldı. Ve bir adam **ضَجَعةٌ**: tembellikten çokça **الاضطِجاعَ** eder. el-Ferrâ dedi: Koyun çoğalınca, o **الضاجعَةُ** ve **الضجْعاء**dır. Ve **الضَواجِعُ**: tepeler(Dir). en-Nâbiga dedi:
Ve önümde bir çömelmiş (kimse) ve **الضَواجِعُ**

Denilir: onun için bir tekil yoktur. **المضطجِع**: bitkiyle genellikle nitelenir; sapı yerde sürünür ve tepesi yukarıya (doğru) olduğunda.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد والجيم
ضجع
أهملت وجوهها غير حرف و هو :
ضجع : قال النحويون : أصل بناء الفعل من الاضطجاع ، ضجع يضجَع فهو ضاجع . وقلّما تستعمل . والافتعال منه اضطجع يضطجع اضطجاعاً فهو مضطجع .
وقال ابن المظفر : وكانت هذه الطاء في الأصل تاء ، ولكنَّه قَبُح عندهم أن يقولوا اضتجع فأبدلوا التاء طاء . وله نظائر أذكرها في مواضعها .
قلت : وقال الفراء : من العرب من يقول اضَّجَعَ بتشديد الضاد ، في موضع اضطجع . وأنشد :
لمّا رأى أن لادَعَه ولا شِبَعْ
مالَ إلى أرطاةِ حِقْفٍ فاضَّجَعْ
وقال : أدغمَ الضاد في التاء فجعلها ضاداً شديدة .
وقال ابن الفرج : قال الفراء : يقال أضجعتُه فاضطجع . قال : وبعضهم يقول : ( فالْضَجَعْ ) بإظهار اللام ، وهو نادر . قال : وربّما أبدلوا اللام ضاداً كما أبدلوا الضاد لاماً ، قال بعضهم : الطراد واضْطِرادُ ، لطرادِ الخيل .
قال : وروى إسحاق عن المعتمر بن سليمان عن ليث عن مجاهد والحكم قالا : إذا كان عند اضطرادِ وعند ظلّ السيوف أجزَى الرجلَ أن تكون صلاته تكبيراً ، قال : وفسَّره ابن إسحاق الطِّراد .
ويقال ضاجعَ الرجلُ امرأتَه مضاجعةً ، إذا نام معَها في شعارٍ واحد ، وهو ضَجِيعها وهي ضجيعَتُه .
وقال الليث : يقال أضجعتُ فلاناً ، إذا وضعتَ جنبَه بالأرض ، وضَجَعَ ، وهو يَضجَع نَفْسُه . قال : وكلُّ شيء تَخفضه فقد
أضجعته . والإضجاع في باب الحركات مثلُ الإمالة والخفض . قال : والإضجاع في القوافي . وأنشد :
والأعوج الضاجع من إكفائها
وهو أن يختلف إعراب القوافي ، يقال : أكفأ وأضجعَ بمعنًى واحد .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ : رجلٌ ضاجع أي أحمق ، ودلوٌ ضاجعة أي ممتلئة . وغنم ضاجعة : كثيرة لازمة للحَمْض . ورَجلٌ ضُجْعيٌ ، ضِجْعِيٌ وقُعديٌ وقِعديّ : كثير الاضطجاع في بيته .
وقال الأصمعيّ : ضَجَعت الشمسُ للغروب وضَجَع النجمُ فهو ضاجع ، إذا مالَ للمغيب ؛ ونجومٌ ضواجع .
ويقال أراك ضاجعاً إلى فلانٍ : مائلاً إليه . ويقال ضِجْع فلانٍ إلى فلان ، كقولك : صِغْوه إليه .
ومضاجع الغيث : مساقطه .
ورجلٌ أضجع الثنايا : مائلُها ؛ والجميع الضُّجْع .
ويقال تضاجعَ فلانٌ عن أمرِ كذا وكذا ، إذا تغافلَ عنه .
أبو عمرو : الضواجع : مصَابُّ الأودية ، واحدها ضاجعة ، كأنَّ الضاجعة رَحْبةٌ ثم تستقيم بعدُ فتصير وادياً .
وسحابة ضَجوع : بطيئة من كثرة مائها . والضَّجوع : رملة بعينها معروفة . والضُّجوع : بضم الضاد : حيٌّ في بني عامر .
والمَضاجع : اسم موضع . والمضاجع : جمع المَضْجَع أيضاً . قال الله جلّ وعزّ : ( لاَ يَسْتَكْبِرُونَ تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ) ( السَّجدَة : 16 ) أي تتجافى عن مضاجعها التي اضطجعت فيها .
والاضطجاع في السجود : أن يتضامَّ ويُلصِقَ صدره بالأرض . وإذا قالوا : صلَّى مضطجعاً فمعناه أن يضطجع على شقِّه الأيمن مستقبلاً القبلة .
وقال ابن السكيت : الضَّجوع : موضع . قال : ودلوٌ ضاجعة : ملأى ماءً ، تمِيل في ارتفاعها من البئر ، لثقلها . وأنشد لبعض الرجاز :
إن لم تجىء كالأجْدَل المسِفِّ
ضاجعةً تَعدِلُ مَيل الدَّفّ
إذَنْ فلا آبَتْ إليَّ كفِّي
أوْ يُقطعَ العِرقُ من الألَفِّ
قال : والألفُّ : عِرقٌ في العضُد .
وقال أبو عبيد : الضَّجوع : الناقة التي ترعى ناحيةً . والعَنود مثلُها . قال : وقال الفراء : إذا كثرت الغنم فهي الضاجعةُ والضَّجْعاء . ويقال أضجعَ فلانٌ جُوالقَه ، إذا كان ممتلئاً ففرَّغه . ومنه قول الراجز :
تُعجِلُ إضجاعَ الجَشيرِ القاعدِ
والجشير : الجُوالق . والقاعد : الممتلىء .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الضاد** ve **الجيم**
**ضجع**
Onun vecihleri, bir harf dışında ihmal edilmiştir; o da:
**ضجع**: Nahivciler dedi: Fiilin bina edilişinin aslı **الاضطجاع**’dandır; **ضجع** **يضجَع**; o hâlde o **ضاجع**’dır. Ve pek az kullanılır. Ve ondan ifti‘âl: **اضطجع** **يضطجع** **اضطجاعاً**; o hâlde o **مضطجع**’dır.
İbnü’l-Muzaffer dedi: Ve bu **الطاء** aslında **تاء** idi; fakat onlara **اضتجع** demeleri çirkin geldi de **التاء**’yı **طاء** yaptılar. Ve onun benzerleri vardır; onları yerlerinde zikredeceğim.
Dedim: Ferrâ dedi: Araplardan, **اضطجع** yerinde **اضَّجَعَ** diye **الضاد**’ı şeddeli söyleyen vardır. Ve inşad etti:
لمّا رأى أن لادَعَه ولا شِبَعْ
مالَ إلى أرطاةِ حِقْفٍ فاضَّجَعْ
Ve dedi: **الضاد**’ı **التاء**’ya idğam etti de onu şiddeli bir **ضاد** yaptı.
İbnü’l-Ferec dedi: Ferrâ dedi: **أضجعتُه** denir; o da **فاضطجع**. Dedi: Ve bazısı **( فالْضَجَعْ )** der; **اللام**’ı izhar ederek; ve bu nadirdir. Dedi: Ve belki **اللام**’ı **ضاد** yaparlar; **الضاد**’ı **لام** yaptıkları gibi. Bazısı dedi: **الطراد** ve **اضْطِرادُ**; atların **لطرادِ**’ı için.
Dedi: İshak, Mu‘temir b. Süleyman’dan, o da Leys’ten, o da Mücahid ve Hakem’den rivayet etti; ikisi dedi: **اضطرادِ** yanında ve kılıçların gölgesi yanında olunca, erkeğe, namazının tekbir olması yeterli olur. Dedi: İbn İshak onu **الطِّراد** diye tefsir etti.
Ve denir: Adam karısıyla **ضاجعَ** etti, **مضاجعةً**; onunla bir tek içlikte uyuduğu zaman; o onun **ضَجِيع**’idir ve o da onun **ضجيعَتُه**’dur.
Leys dedi: **أضجعتُ** falanı denir; yanını yere koyduğun zaman; ve **ضَجَعَ**; ve o, kendi nefsini **يَضجَع** eder. Dedi: Her şeyi alçalttığın zaman onu **أضجعته** etmiş olursun. Ve **الإضجاع** hareketler babında **الإمالة** ve **الخَفض** gibidir. Dedi: Ve **الإضجاع** kafiyelerdedir. Ve inşad etti:
والأعوج الضاجع من إكفائها
Ve o, kafiyelerin i‘rabının ihtilaf etmesidir; denir: **أكفأ** ve **أضجعَ** bir tek mânâ iledir.
Münzirî bana haber verdi; Ebü’l-Abbas’tan, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجلٌ ضاجع**; yani ahmak. Ve **دلوٌ ضاجعة**; yani dolu. Ve **غنم ضاجعة**: çok, **الحَمْض**’a yapışık (ondan ayrılmayan). Ve **رَجلٌ ضُجْعيٌ**، **ضِجْعِيٌ** ve **قُعديٌ** ve **قِعديّ**: evinde çok **الاضطجاع** eden.
Asma‘î dedi: Güneş batışa doğru **ضَجَعت** etti; ve yıldız **ضَجَع** etti; o hâlde o **ضاجع**’dır; batmaya meylettiği zaman. Ve **نجومٌ ضواجع**.
Ve denir: Seni falana doğru **ضاجعاً** görüyorum: ona meyleden. Ve denir: Falanın falana **ضِجْع**’ı; senin “ona **صِغْوه**’u” demen gibi.
Ve **مضاجع الغيث**: onun düştüğü yerlerdir.
Ve **رجلٌ أضجع الثنايا**: onun dişleri eğik olan; ve cem‘i **الضُّجْع**.
Ve denir: Falan, şu şu işten **تضاجعَ** etti; ondan gaflete vurduğu zaman.
Ebu Amr: **الضواجع**: vadilerin döküldüğü yerlerdir; onun teki **ضاجعة**’dır; sanki **الضاجعة** bir genişliktir, sonra sonra doğrulur da vadi olur.
Ve **سحابة ضَجوع**: suyunun çokluğundan yavaş. Ve **الضَّجوع**: bilinen, aynısıyla bir kumluk. Ve **الضُّجوع**: **الضاد**’ın zammıyla: Benî Âmir içinde bir kabile.
Ve **المَضاجع**: bir yer adıdır. Ve **المضاجع**: **المَضْجَع**’ın da cem‘idir. Allah, celîl ve azîz, dedi: **( لاَ يَسْتَكْبِرُونَ تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ )** (**السَّجدَة**: 16) yani, içinde **اضطجعت** ettikleri yataklarından yanları uzaklaşır.
Ve secdede **الاضطجاع**: sıkışıp göğsünü yere yapıştırmasıdır. Ve “**صلَّى مضطجعاً**” dedikleri zaman, mânâsı: kıbleye yönelmiş olarak sağ yanı üzerine **يضطجع** etmesidir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الضَّجوع**: bir yer. Dedi: Ve **دلوٌ ضاجعة**: su ile dolu; kuyudan yükseltilmesinde, ağırlığından dolayı meyleder. Ve bazı recez söyleyenlerden inşad etti:
إن لم تجىء كالأجْدَل المسِفِّ
ضاجعةً تَعدِلُ مَيل الدَّفّ
إذَنْ فلا آبَتْ إليَّ كفِّي
أوْ يُقطعَ العِرقُ من الألَفِّ
Dedi: Ve **الألفُّ**: pazuda bir damardır.
Ebu Ubeyd dedi: **الضَّجوع**: bir yanağı otlayan dişi devedir. Ve **العَنود** onun gibidir. Dedi: Ferrâ dedi: Koyun çoğalınca o **الضاجعةُ** ve **الضَّجْعاء**’dır. Ve denir: Falan çuvalını **أضجعَ** etti; dolu iken onu boşalttığı zaman. Ve ondan, recez söyleyenin sözü:
تُعجِلُ إضجاعَ الجَشيرِ القاعدِ
Ve **الجشير**: çuvaldır. Ve **القاعد**: dolu olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والجيم وما يثلثهما)
(*ضجر) الضاد والجيم والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اغتمامٍ بكلام. يقال ضَجِرَ يَضْجَر ضَجَراً. وضجِرت النَّاقةُ: كثر رغاؤها. ويقولون في الشعر: ضجْرَ، بسكون الجيم. قال:
* فإن أهجُهُ يَضْجَرْ كما ضَجْرَ بازلٌ([1]) *.
(ضجع) الضاد والجيم والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على لُصوقٍ بالأرض على جنْب، ثم يُحمَل على ذلك. يقال ضَجَعَ ضُجوعاً. والمرَّة الواحدة الضَّجْعة. ويقال: اضطَجَع يضطجع اضطجاعاً. وضجيعُك: الذي يُضاجِعك. وهو حسن الضِّجْعة كالرِّكْبة.
ومن الباب: ضجَّعَ في الأمر، إِذا قصَّر، كأنَّه لم يقُم بهِ واضطجَعَ عنه. ويقال رجلٌ ضَجُوع، أي ضعيف الرّأي. ورجل ضُجَعَة: عاجزٌ لا يكاد يبرح. والضَّجوع: النَّاقة التي ترعى ناحية. ويقال تضجَّع السحاب، إذا أرَبّ بالمكان. وهو في شعر هذيل. ويقال أكَمَة ضَجُوع، إذا كانت لاصقةً بالأرض. والضجوع: أكمة بعينها. والضَّواجع: موضع في قوله:
* راكسٌ فالضَّواجع([2]) *
والضَّاجعة والضَّجعاء: الغنم الكثيرة، وإنما هو من الباب لأنَّها ترعى وتضطجع. والضَّجُوع: ناقة ترعى ناحيةً وتضطجع وحْدَها.
(ضجم) الضاد والجيم والميم أصلٌ صحيحٌ يدل على عِوَج في الشّيء. فالضَّجَم: العِوَج. يقال تَضَاجَم الأمرُ بالقومِ، إذا اختلف. والضَّجَم: اعوجاجٌ في الأنفِ وأن يميل إلى أحد جانِبي الوجه. وضُبَيْعةُ أضجَمَ: قومٌ من العرب، كأنّ أباهم أَضجم. ويقال الضَّجَم أيضاً اعوجاجُ المَنْكِبَين.
(ضجن) الضاد والجيم والنون، ليس بشيء، إلاَّ أنَّهم يقولون: [الضَّجَن]: جبلٌ معروفٌ. وقد قلنا في هذا. وقال الأعشى:
* كَخَلْقَاءَ مِنْ هَضَباتِ الضَّجَنْ([3]) *
وضَجْنانُ: جبلٌ بتهامة.
--------------ـــ
([1]) للأخطل يهجو كعب بن جعيل، وليس في ديوانه، وعجزه كما في اللسان (ضجر):  * من الأدم دبرت صفحتاه وغاربه *.
([2]) قطعة من بيت للنابغة في ديوانه 51 واللسان (ضجع). وهو بتمامه:
وعيد أبي قابوس في غير كنهه *** أتاني ودوني راكس فالضواجع
 ([3]) في الأصل: "بحلقاء"، صوابه في المجمل واللسان والديوان  ص16 وصدره: * وطال السنام على جبلة *.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضجر**) **الضاد** ve **الجيم** ve **الراء**; söz hakkında bir kederlenmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **ضَجِرَ** **يَضْجَر** **ضَجَراً**. Ve **ضجِرت النَّاقةُ**: onun böğürmesi çoğaldı. Ve şiirde derler: **ضجْرَ**, **الجيم**’in sükûnu ile. Dedi ki:
* فإن أهجُهُ يَضْجَرْ كما ضَجْرَ بازلٌ([1]) *.

(**ضجع**) **الضاد** ve **الجيم** ve **العين**; yan üzere yere yapışmaya delâlet eden tek bir asıldır; sonra bunun üzerine taşınır. Denir: **ضَجَعَ** **ضُجوعاً**. Ve bir defası **الضَّجْعة**’dır. Ve denir: **اضطَجَع** **يضطجع** **اضطجاعاً**. Ve **وضجيعُك**: seni birlikte yatıran kimsedir. Ve o, **الضِّجْعة**’si güzel olandır; **الرِّكْبة** gibi.

Ve babdandır: **ضجَّعَ في الأمر**; kısalttığı zaman; sanki onunla kalkmamış ve ondan yana yatmış gibidir. Ve denir: **رجلٌ ضَجُوع**; yani görüşçe zayıf. Ve **رجل ضُجَعَة**: âcizdir; neredeyse ayrılıp gitmez. Ve **الضَّجوع**: bir tarafı otlayan dişi devedir. Ve denir: **تضجَّع السحاب**; mekânda yerleşip kaldığı zaman. Ve o, Hüzeyl’in şiirindedir. Ve denir: **أكَمَة ضَجُوع**; yere yapışık olduğu zaman. Ve **الضجوع**: bizzat bir tepedir. Ve **الضَّواجع**: şu sözde bir yerdir:
* راكسٌ فالضَّواجع([2]) *

Ve **الضَّاجعة** ve **الضَّجعاء**: çok koyunlardır; ancak o babdandır, çünkü onlar otlar ve yatarlar. Ve **الضَّجُوع**: bir tarafı otlayan ve tek başına yatan dişi devedir.

(**ضجم**) **الضاد** ve **الجيم** ve **الميم**; şeyde bir eğriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. İşte **الضَّجَم**: eğriliktir. Denir: **تَضَاجَم الأمرُ بالقومِ**; kavimle iş ihtilâf ettiği zaman. Ve **الضَّجَم**: burunda bir eğrilik ve yüzün iki yanından birine meyletmesidir. Ve **ضُبَيْعةُ أضجَمَ**: Araplardan bir kavimdir; sanki babaları **أَضجم** idi. Ve **الضَّجَم**’in ayrıca iki omuzun eğriliği olduğu da söylenir.

(**ضجن**) **الضاد** ve **الجيم** ve **النون**; bir şey değildir; ancak onlar derler: [**الضَّجَن**]: bilinen bir dağdır. Bunu hakkında söylemiştik. Ve A‘şâ dedi ki:
* كَخَلْقَاءَ مِنْ هَضَباتِ الضَّجَنْ([3]) *

Ve **ضَجْنانُ**: Tihâme’de bir dağdır.

--------------ـــ
([1]) Ahtal’ındır; Ka‘b b. Cu‘ayl’i hicveder; divanında değildir; ve onun ikinci mısraı, Lisân’da (**ضجر**)’de olduğu üzere:  * من الأدم دبرت صفحتاه وغاربه *.
([2]) Nâbiga’nın divanında 51 ve Lisân (**ضجع**)’da bir beytin parçasıdır. Ve tamamı şudur:
وعيد أبي قابوس في غير كنهه *** أتاني ودوني راكس فالضواجع
([3]) Asılda: "بحلقاء"; doğrusu Mücmel’de ve Lisân’da ve divanda s.16’dadır; ve onun ilk mısraı: * وطال السنام على جبلة *.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ج ع
طاب مضجعك ومضطجعك‏.‏
وضجع الرجل واضطجع وأضجعته أنا وأضجعت المرأة صبيها وضاجعها‏.‏
ونعم الضجيع‏.‏
ورجل ضاجع ومضطجع وهو حسن الضجعة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضجع في الأمر‏:‏ قصر فيه‏.‏
وتضاجع عن الأمر‏:‏ تغافل عنه‏.‏
وجرل ضجعة وضجعي وضجعي‏:‏ لازم لبيته لا يكاد يبرح كالداري‏.‏
وتضجع السحاب‏:‏ أرب‏.‏
وفلان لا يتحلحل الجبل عن مضجعه وعن مضاجعه‏.‏
ونجوم ضواجع‏:‏ مائلة للغروب‏.‏
قال‏:‏ أولاك قبائل كبنات نعش ضواجع ما يغرن مع النجوم وقال رؤبة‏:‏ واستورد الغور سهيل ضاجعاً كالعسجديّ استورد الشرائعا وعاوٍ عوي والليل مستحلس الندى وقد ضجعت للغور تالية النجم وأضجع الرمح للطعن‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ وظل غلامي يضجع الرمح حوله لكل مهاة أو لأحقب سهوق طويل‏.‏
وأراك ضاجعاً إلى فلان‏:‏ مائلاً إليه‏.‏
ووقعوا على مضاجع الغيث‏:‏ على مساقطه‏.‏
وباتت الرياض مضاجع للغيث‏.‏
واضطجع فلان في السجود إذا لم يتجاف وكره ابن مسعود رضي الله تعالى عنه‏:‏ أن يسجد الرجل مضطجعاً أو متورّكاً‏.‏
وفلان يحب الضجعة‏:‏ الدعة والخفض‏.‏
قال فضالة بن شريك‏:‏ وساهمت البعوث وساهموني ففاز بضجعة في الحيّ سهمى وهو طيب المضاجع وكريم المضاجع كما يقال‏:‏ كريم المفارش وهي النساء‏.‏

##### Türkçe

ض ج ع
**طاب مضجعك ومضطجعك**: yatacağın ve uzanma yerin hoş oldu.
**وضجع الرجل واضطجع وأضجعته أنا وأضجعت المرأة صبيها وضاجعها**: adam yattı ve uzandı; ben onu yatırdım; kadın da çocuğunu yatırdı ve onunla yattı.
**ونعم الضجيع**: ne güzel yatak arkadaşı.
**ورجل ضاجع ومضطجع وهو حسن الضجعة**: ve (o) yatan ve uzanan bir adamdır; o, yatışı güzel olandır.
**ومن المجاز**: mecazdan: **ضجع في الأمر**: o işte kısaltıp eksik bıraktı.
**وتضاجع عن الأمر**: o işten gaflete düşer gibi yaptı.
**وجرل ضجعة وضجعي وضجعي**: evine bağlı, neredeyse ayrılmayan, ev halkı gibi.
**وتضجع السحاب**: bulut yayıldı.
**وفلان لا يتحلحل الجبل عن مضجعه وعن مضاجعه**: falan, dağ yatacağından ve yatak yerlerinden yerinden oynamaz.
**ونجوم ضواجع**: batmaya meyilli yıldızlar.
**قال**: dedi:
أولاك قبائل كبنات نعش ضواجع ما يغرن مع النجوم
Ve Rü’be dedi:
واستورد الغور سهيل ضاجعاً كالعسجديّ استورد الشرائعا
وعاوٍ عوي والليل مستحلس الندى وقد ضجعت للغور تالية النجم
**وأضجع الرمح للطعن**: mızrağı saplamak için yatırdı.
İmru’ul-Kays dedi:
وظل غلامي يضجع الرمح حوله لكل مهاة أو لأحقب سهوق طويل
**وأراك ضاجعاً إلى فلان**: seni falana meyleden görüyorum.
**ووقعوا على مضاجع الغيث**: yağmurun düştüğü yerlere (rast) geldiler.
**وباتت الرياض مضاجع للغيث**: çayırlar yağmur için düşüş yerleri oldu.
**واضطجع فلان في السجود إذا لم يتجاف**: falan, secdede (kollarını) yanlardan uzaklaştırmazsa uzanmış olur. Ve İbn Mes‘ûd (Allah Teâlâ ondan razı olsun) kerih gördü: adamın uzanmış veya **متورّكاً** olarak secde etmesini.
**وفلان يحب الضجعة**: falan, rahatlığı ve alçakgönüllülüğü sever.
Fudâle b. Şerîk dedi:
وساهمت البعوث وساهموني ففاز بضجعة في الحيّ سهمى
**وهو طيب المضاجع وكريم المضاجع**: ve o, yatak yerleri hoş olan ve yatak yerleri kerim olandır; denildiği gibi: **كريم المفارش**; ve o (yani) kadınlardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَصل بناء الفعل من الاضْطِجاعِ، ضَجَعَ يَضْجَعُ ضَجْعاً وضُجُوعاً، فهو ضاجِعٌ، وقلما يُسْتَعْمَلُ، والافتعال منه اضْطَجَع يَضْطجِعُ اضْطِجاعاً، فهو مُضْطَجِعٌ؛ قال ابن المظفر: كانت هذه الطاء تاء في الأَصل ولكنه قبح عندهم أَن يقولوا اضتجع فأَبدلوا التاء طاء، وله نظائر هي مذكورة في مواضعها. واضْطَجَع: نام وقيل: اسْتَلْقَى ووضع جنبه بالأَرض. وأَضْجَعْتُ فلاناً إِذا وضعت جنبه بالأَرض، وضَجَعَ وهو يَضْجَعُ نَفْسُه؛ فأَما قول الراجز:
لَمَّا رَأَى أَنْ لا دَعَهْ ولا شِبَعْ،
مالَ إِلى أَرْطاةِ حِقْفٍ فالْطَجَعْ
فإِنه أَراد قاضْطَجَعَ فأَبْدَلَ الضاد لاماً، وهو شاذ، وقد روي: فاضْطَجَع، ويروى: فاطَّجَعَ، على إِبدال الضاد طاء ثم إِدْغامِها في الطاء، ويروى أَيضاً: فاضّجع، بتشديد الضاد، أَدغم الضاد في التاء فجعلهما ضاداً شديدة على لغة من قال مُصَّبِر في مُصْطَبِر، وقيل: لا يقال اطّجَعَ لأَنهم لا يدغمون الضاد في الطاء، وقال المازني: إِن بعض العرب يكره الجمع بين حرفين مطبقين فيقول الْطجع ويبدل مكان الضاد أَقرب الحروف إِليها وهو اللام، وهو نادر؛ قال الأَزهري: وربَّما أَبدلوا اللامَ ضاداً كما أَبدلوا الضادَ لاماً، قال بعضهم: الْطِرادٌ واضْطِرادٌ لِطِرادِ الخيل. وفي الحديث عن مجاهد أَنه قال: إِذا كان عند اضْطِراد الخيلِ وعند سَلِّ السيوفِ أَجْزَأَ الرجلَ أَن تكون صلاتُه تكبيراً؛ فسره ابن إِسحق الْطِراد، بإِظهار اللام، وهو افْتِعالٌ من طِرادِ الخيل وهو عَدْوُها وتتابعها، فقلبت تاء الافتعال طاء ثم قلبت الطاء الأَصلية ضاداً، وهذا الحرف ذكره ابن الأَثير في حرف الضاد مع الطاء، واعتذر عنه بأَن موضعه حرف الطاء وإِنما ذكره هنا لأَجل لفظه. وإِنه لحَسنُ الضِّجْعةِ مثل الجِلْسةِ والرِّكْبة. ورجل ضُجَعةٌ مثال هُمَزةٍ: يُكثر الاضْطِجاعَ كَسْلانُ.
وقد أَضْجَعَه وضاجَعَه مُضاجَعَة: اضْطَجَعَ معه، وخصّص الأَزهري هنا فقال: ضاجَعَ الرجلُ جاريته إِذا نام معها في شِعار واحد، وهو ضَجِيعُها وهي ضَجِيعَتُه. والضَّجِيعُ: المُضاجِعُ، والأُنثى مُضاجِع وضَجِيعة؛ قال قيس بن ذَزيح:
لَعَمْرِي، لَمَنْ أَمْسَى وأَنْتِ ضَجِيعُه
من الناسِ، ما اخْتِيرَتْ عليه المَضاجِعُ
وأَنشد ثعلب:
كُلُّ النِّساءِ على الفراش ضَجِيعةٌ،
فانْظُرْ لنفسك بالنّهار ضَجِيعا
وضاجَعَه الهَمُّ على المثل: يَعْنون بذلك مُلازمَته إِياه؛ قال: فلم أَرَ مِثْلَ الهَمِّ ضاجَعَه الفَتى،
ولا كَسَوادِ اللَّيْلِ أَخْفَقَ صَاحِبُهْ
ويروى: مِثْلَ الفقر أَي مثل هَمّ الفقر.
والضِّجْعَةُ: هيئةُ الاضْطِجاعِ. والمَضاجِعُ: جمع المَضْجَعِ؛ قال الله عز وجل: تَتَجافى جُنُوبهم عن المَضاجِعِ؛ أَي تَتَجافى عن مضاجِعِها التي اضْطَجَعَتْ فيها. والاضْطِجاعُ في السجود: أَن يَتَضامَّ ويُلْصِق صدره بالأَرض، وإِذا قالوا صَلَّى مُضْطَجعاً فمعناه أَن يَضْطَجع على شِقِّه الأَيمن مستقبلاً للقبيلة؛ وقول الأَعشى يخاطب ابنته:
فَإِنَّ لِجَنْبِ المَرْءِ مُضْطَجَعا
أَي مَوْضِعاً يَضْطَجِعُ عليه إِذا قُبِرَ مُضْجَعاً على يمينه. وفي الحديث: كانت ضِجْعةُ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم، أَدَماً حَشْوُها ليفٌ؛ الضِّجْعةُ، بالكسر: مِنَ الاضْطِجاعِ وهو النوم كالجِلْسةِ من الجلوس، وبفتحها المرّة الواحدة، والمراد ما كان يَضْطَجِعُ عليه، فيكون في الكلام مضاف محذوف تقديره كانت ذاتُ ضِجْعته أَو ذاتُ اضْطِجاعِه فِراشَ أَدَمٍ حَشْوُها لِيفٌ. وفي حديث عمر: جَمَعَ كُومةً من رَمْل وانْضَجَع عليها؛ هو مُطاوِعُ أَضْجَعه فانْضَجَعَ نحو أَزْعَجْتُه فانْزَعَجَ وأَطْلَقْتُه فانْطَلَقَ. والضَّجْعَةُ: الخَفْضُ والدَّعةُ؛ قال الأَسدي:وقارَعْتُ البُعُوثَ وقارَعُوني،
فَفاز بِضَجْعةٍ في الحَيِّ سَهْمِي
وكل شيء تَخْفِضُه، فقد أَضْجَعْتَه.
والتَّضْجِيعُ في الأَمر: التَّقْصِيرُ فيه. وضَجَعَ في أَمره واضَّجَعَ وأَضْجَعَ: وَهَنَ.
والضَّجُوعُ: الضَّعِيفُ الرأْي ورجل ضُجَعةٌ وضاجِعٌ وضِجْعِيٌّ وضُجْعِيٌّ وقِعْدِيٌّ وقُعْدِيٌّ: عاجز مقيم، وقيل: الضُّجْعةُ والضُّجْعِيّ الذي يلزم البيت ولا يكاد يَبْرَحُ منزله ولا يَنْهَضُ لِمَكْرُمةٍ. وسحابةٌ ضَجُوعٌ: بَطِيئة من كثرة مائها. وتَضَجَّعَ السَّحابُ: أَرَبَّ بالمكان. ومَضاجِعُ الغَيْث: مَساقِطُه. ويقال: تَضاجَعَ فلان عن أَمر كذا وكذا إِذا تَغافَلَ عنه، وتَضَجَّعَ في الأَمر إِذا تَقَعَّدَ ولم يَقُمْ به. والضَّاجِعُ: الأَحْمقُ لعجزه ولُزُومِه مكانَه، وهو من الدوابِّ الذي لا خير فيه. وإِبل ضاجِعةٌ وضَواجِعُ: لازمة للحَمْضِ مُقِيمة فيه؛ قال: أَلاكَ قَبائِلٌ كَبَناتِ نَعْشٍ،
ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مَعَ النُّجومِ قال ابن برِّيّ: ويقال لمن رَضِيَ بِفَقْره وصار إِلى بيته الضَّاجِعُ والضِّجْعِيّ لأَن الضَّجْعةَ خَفْضُ العيش؛ وإِلى هذا المعنى أَشار القائل بقوله:
أَلاكَ قَبائلُ كَبَناتِ نَعْشٍ،
ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مع النُّجُومِ
أَي مقيمة لأَنَّ بنات نَعْشٍ ثوابِتُ فهنّ لا يَزُلْنَ ولا ينتقلن. وضَجَعَت الشمسُ وضَجَّعَتْ وخَفَقَتْ وضَرَّعَتْ: مالت للمَغِيب، وكذلك ضَجَعَ النجم فهو ضاجِعٌ، ونُجُومٌ ضَواجِعٌ؛ قال:
على حِينَ ضَمَّ الليْلُ منْ كُلِّ جانِبٍ
جَناحَيْهِ، وانْصَبَّ لنُّجُومُ الضَّواجِعُ
ويقال: أَراك ضاجعاً إِلى فلان أَي مائلاً إِايه. ويقال: ضِجْعُ فلان إِلى فلان كقولك صِغْوُه إِليه. ورجلٌ أَضْجَعُ الثنايا: مائِلُها، والجمع الضُّجْع. والضَّجُوعُ من الإِبل: التي تَرْعى ناحية. والضَّجْعاءُ والضَّاجِعةُ: الغنم الكثيرة. وغنم ضاجِعةٌ: كثيرة. ودَلْوٌ ضاجِعةٌ: مُمْتَلِئةٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ضاجِعةً تَعْدِلُ مِيْلَ الدَّفِّ
وقيل: هي الملأَى التي تَمِيلُ في ارْتِفاعِها من البئْرِ لثقلها؛ وأَنشد لبعض الرُّجَّاز:
إِنْ لمْ تَجئْ كالأَجْدَلِ المُسِفِّ
ضاجِعةً تَعْدِلُ مَيِلَ الدَّفِّ،
إِذاً فَلا آبَتْ إِليَّ كَفِّي،
أَوْ يُقْطَع العِرْقُ مِنَ الأَلَفِّ
الأَلَفُّ: عِرْقٌ في العَضُد. وأَضْجَعَ فلانُ جُوالقه إِذا كان ممتلئاً فَفَرَّغَه؛ ومنه قول الراجز:
تُعْجِل إِضْجاعَ الجَشِير القاعِدِ
والجَشِيرُ: الجُوالِقُ. والقاعِدُ: المُمْتَلئُ. والضَّجْعُ: صَمْغُ نبت تُغْسَلُ به الثيابُ. والضَّجْع أَيضاً: مثل الضَّغابِيسِ، وهو في خِلْقة الهِلْيَوْنِ، وهو مُرَبّع القُضْبان وفيه حُموضةٌ ومَزازةٌ، يؤخذ فَيُشْدخُ ويعصر ماؤه في اللبن الذي قد رابَ فيَطِيبُ ويُحْدِث فيه لذْعَ اللسانِ قليلاً ومَرارةً، ويجعل ورقة في اللبن الحازِر كما يفعل بورق الخَرْدَل وهو جَيِّدٌ؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:
ولا تأْكلُ الخرشانَ خَوْدٌ كَرِيمةٌ،
ولا الضَّجْعَ إِلاَّ مَن أَضَرَّ به الهَزْلُ
(* قوله« الخرشان» كذا بالأصل، ولعله الحرشاء بوزن حمراء، ففي القاموس: والحرشاء نبت أو خردل البر.)
والإِضْجاعُ في القَوافي: الإِقْواءُ؛ قال رؤبة يصف الشِّعْر: والأَعْوَج الضاجِع من إِقْوائها
ويروى: من إِكْفائِها، وخَصَّصَ به الأَزهريّ الإِكْفاء خاصة ولم يذكر الإِقْواء، وقال: وهو أَن يَخْتَلِف إِعرابُ القَوافي، يقال: أَكْفأَ وأَضجَعَ بمعنى واحدٍ. والإِضْجاعُ في باب الحركات: مثلُ الإِمالة والخفض.وبنو ضِجْعانَ: قبيلة. والضَّواجِعُ: موضعٌ، وفي التهذب: الضَّواجِعُ مَصابُّ الأَودية، واحدتها ضاجعةٌ كأَنَّ الضاجعةَ رحبَة ثم تَسْتَقِيمُ بَعْدُ فتصيرُ وادِياً. والضَّجُوعُ: رملةٌ بعينها معروفة. والضَّجُوعُ: موضع؛ قال:
أَمِنْ آل لَيْلى بالضَّجُوعِ وأَهلُنا،
بِنَعْفِ اللِّوى أَو بالصُّفَيَّةِ، عِيرُ
والمَضاجِعُ
(* قوله«والمضاجع» قال ياقوت: ويروى أيضا بضم اليم فيكون
بزنة اسم الفاعل): اسم موضع؛ وأَما قول عامر بن الطفيل:
لا تَسْقِني بيَدَيْكَ، إِنْ لم أَغْتَرِفْ،
نِعْمَ الضَّجُوعُ بِغارةٍ أَسْرابِ
فهو اسم موضع أَيضاً، وقال الأَصمعي: هو رحبة لبني أَبي بكر بن كلاب. والضَّواجِعُ: الهِضابُ؛ قال النابغة:
وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهِه
أتاني، ودُوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ
يقال: لا واحد لها. والضُّجُوعُ، بضم الضاد: حيّ في بني عامر.

##### Türkçe

**أَصل بناء الفعل** **من الاضْطِجاعِ**: **ضَجَعَ يَضْجَعُ ضَجْعاً** ve **وضُجُوعاً**; o hâlde o **ضاجِعٌ**’dır; ve pek az kullanılır. Ondan ifti‘âl: **اضْطَجَع يَضْطجِعُ اضْطِجاعاً**; o hâlde o **مُضْطَجِعٌ**’dır. İbnü’l-Muzaffer dedi: Bu **الطاء** aslında **تاء** idi; fakat onlara çirkin geldi ki “**اضتجع**” desinler; bu yüzden **التاء**’yı **طاء** yaptılar; bunun benzerleri vardır, yerlerinde zikredilmiştir. **واضْطَجَع**: uyudu; ve denildi ki: **اسْتَلْقَى** ve yanını yere koydu. Ve “**وأَضْجَعْتُ** falancayı” dediğin zaman: yanını yere koyduğun vakit. Ve **وضَجَعَ**: hâlbuki o **يَضْجَعُ** kendi nefsini (kendi kendine yatar).

Şu hâlde râcizin sözüne gelince:
لَمَّا رَأَى أَنْ لا دَعَهْ ولا شِبَعْ،
مالَ إِلى أَرْطاةِ حِقْفٍ فالْطَجَعْ

Şüphesiz o, “**قاضْطَجَعَ**”ı murad etti; sonra **الضاد**’ı **لام** yaptı; bu şâzdır. Ve rivayet edilmiştir:
فاضْطَجَع
Ve rivayet olunur: **فاطَّجَعَ**; **الضاد**’ı **طاء** yapma, sonra onu **الطاء** içinde idğâm etme üzere. Ve ayrıca rivayet olunur: **فاضّجع**; **الضاد**’ı şeddeli kılarak; **الضاد**’ı **التاء** içinde idğâm etti, ikisini şeddeli bir **ضاد** yaptı; **مُصَّبِر** diyenin **مُصْطَبِر** hakkında dediği lügat üzere. Ve denildi ki: **اطّجَعَ** denilmez; çünkü onlar **الضاد**’ı **الطاء** içinde idğâm etmezler. Mâzinî dedi: Arapların bazısı iki **مطبق** harfi bir araya getirmeyi kerih görür; bu yüzden **الْطجع** der ve **الضاد**’ın yerine ona en yakın harfi, o da **اللام**’dır, bedel yapar; bu nâdirdir. Ezherî dedi: Bazen **اللام**’ı **ضاد** yaparlar; tıpkı **الضاد**’ı **لام** yaptıkları gibi. Bazıları dedi: **الْطِرادٌ** ve **اضْطِرادٌ**, atların **طِراد**’ı içindir. Hadiste, Mücâhid’den: o dedi ki: Atların **اضْطِراد**’ı yanında ve kılıçların çekilmesi yanında, erkeğe namazının tekbir olması yeterli olur. İbn İshâk **الْطِراد**’ı, **اللام**’ı izhar ederek tefsir etti; o, atların **طِراد**’ından bir **افْتِعالٌ**’dır; o da onların koşması ve ardı ardına gelmesidir. Sonra ifti‘âlin **تاء**’sı **طاء**’a çevrildi; sonra aslî **الطاء** **ضاد**’a çevrildi. Bu harfi İbnü’l-Esîr **الضاد** harfi içinde **الطاء** ile beraber zikretti; ve ondan özür diledi: yeri **الطاء** harfidir; ancak lafzı sebebiyle burada zikretti.

Ve şüphesiz o, **حَسنُ الضِّجْعةِ**’dir; **الجِلْسةِ** ve **الرِّكْبة** gibi. Ve bir adam **ضُجَعةٌ** ( **هُمَزةٍ** misali): **الاضْطِجاعَ**ı çok yapar; tembeldir.

Ve onu **أَضْجَعَه** ve onunla **ضاجَعَه مُضاجَعَة**: onunla beraber **اضْطَجَعَ**. Ezherî burada tahsis etti ve dedi: Adam, câriyesiyle **ضاجَعَ** eder; onunla bir **شِعار** içinde uyuduğu vakit. O, onun **ضَجِيعُها**’sıdır; o da onun **ضَجِيعَتُه**’dir. **والضَّجِيعُ**: **المُضاجِعُ**; dişisi **مُضاجِع** ve **ضَجِيعة**. Kays b. Zazîh dedi:
لَعَمْرِي، لَمَنْ أَمْسَى وأَنْتِ ضَجِيعُه
من الناسِ، ما اخْتِيرَتْ عليه المَضاجِعُ

Sa‘leb okuttu:
كُلُّ النِّساءِ على الفراش ضَجِيعةٌ،
فانْظُرْ لنفسك بالنّهار ضَجِيعا

Ve mesel üzere: “Keder onunla **ضاجَعَه** etti”; bununla onun kendisine yapışıp kalmasını kastederler. Dedi ki:
فلم أَرَ مِثْلَ الهَمِّ ضاجَعَه الفَتى،
ولا كَسَوادِ اللَّيْلِ أَخْفَقَ صَاحِبُهْ

Ve rivayet olunur: “**مِثْلَ الفقر**”; yani fakirlik kederi gibi.

**والضِّجْعَةُ**: **الاضْطِجاعِ**ın heyeti. **والمَضاجِعُ**: **المَضْجَعِ**’ın cem‘i. Allah عز وجل dedi: **تَتَجافى جُنُوبهم عن المَضاجِعِ**; yani, içinde **اضْطَجَعَتْ** ettikleri kendi yataklarından uzaklaşır. Secdede **الاضْطِجاعُ**: göğsünü yere bitiştirip birbirine sokulmasıdır. “**صَلَّى مُضْطَجعاً**” dedikleri vakit, manası: sağ yanı üzerine **يَضْطَجع** etmesi, **القبيلة**’ye yönelmiş olarak. A‘şâ’nın, kızına hitap ederek sözü:
فَإِنَّ لِجَنْبِ المَرْءِ مُضْطَجَعا

Yani: kabre konulduğu vakit sağ yanı üzerine **مُضْجَعاً** olarak, üzerine **يَضْطَجِعُ** edeceği bir yer. Hadiste: Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, **ضِجْعةُ**’si, içi lif doldurulmuş bir deri idi. **الضِّجْعةُ** (kesre ile): **الاضْطِجاعِ**dandır; o da uykudur; **الجِلْسةِ**’nin oturuştan olması gibi. Fetha ile olanı: bir defalık (yatış). Murad: onun üzerine **يَضْطَجِعُ** ettiği şeydir; böylece sözde hazfedilmiş bir muzâf olur; takdiri: “Onun **ضِجْعته**’sinin zâtı” yahut “onun **اضْطِجاعِه**’inin zâtı”, içi lif olan bir deri döşek idi. Ömer’in hadîsinde: kumdan bir yığın topladı ve onun üzerine **انْضَجَع** etti. O, “**أَضْجَعه**”nun mutâvi‘idir: “**فانْضَجَعَ**”; “**أَزْعَجْتُه**” sonra “**فانْزَعَجَ**” gibi; ve “**أَطْلَقْتُه**” sonra “**فانْطَلَقَ**”.

**والضَّجْعَةُ**: alçaklık ve rahatlık. Esedî dedi:
وقارَعْتُ البُعُوثَ وقارَعُوني،
فَفاز بِضَجْعةٍ في الحَيِّ سَهْمِي

Ve her şey ki onu alçaltırsın, muhakkak onu **أَضْجَعْتَه** etmişsindir.

İşte **التَّضْجِيعُ**: işte onda kısaltma/eksik bırakmadır. Ve **ضَجَعَ** kendi işinde, ve **اضَّجَعَ** ve **أَضْجَعَ**: zayıfladı.

**والضَّجُوعُ**: görüşü zayıf olan; ve bir adam **ضُجَعةٌ** ve **ضاجِعٌ** ve **ضِجْعِيٌّ** ve **ضُجْعِيٌّ** ve **قِعْدِيٌّ** ve **قُعْدِيٌّ**: aciz, yerleşik. Ve denildi ki: **الضُّجْعةُ** ve **الضُّجْعِيّ**: evi bırakmayan, neredeyse menzilinden ayrılmayan ve bir şerefe kalkmayan kimsedir.

Ve bir bulut **ضَجُوعٌ**: suyunun çokluğundan yavaştır. Ve **تَضَجَّعَ السَّحابُ**: mekânda kaldı. **ومَضاجِعُ الغَيْث**: onun düştüğü yerlerdir. Ve denilir: Falanca, şu şu işten **تَضاجَعَ** etti; ondan gaflet gösterdiği vakit. Ve işte **تَضَجَّعَ**: oturup kalkmadığı vakit.

**والضَّاجِعُ**: aczi ve yerinde kalması sebebiyle ahmaktır; ve o, hayvanlardan hayır olmayan kimsedir. Ve **إِبل ضاجِعةٌ** ve **ضَواجِعُ**: **الحَمْضِ**’a yapışık, onda ikamet eden. Dedi ki:
أَلاكَ قَبائِلٌ كَبَناتِ نَعْشٍ،
ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مَعَ النُّجومِ

İbn Berrî dedi: Fakirliğine razı olup evine dönen kimseye **الضَّاجِعُ** ve **الضِّجْعِيّ** denilir; çünkü **الضَّجْعةَ** geçimin alçaklığıdır. Bu manaya, söyleyenin şu sözüyle işaret etti:
أَلاكَ قَبائلُ كَبَناتِ نَعْشٍ،
ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مع النُّجُومِ

Yani: ikamet eden; çünkü **بنات نَعْشٍ** sabittir; onlar ne kaybolurlar ne de yer değiştirirler.

**وضَجَعَت الشمسُ** ve **ضَجَّعَتْ** ve **خَفَقَتْ** ve **ضَرَّعَتْ**: batmaya meyletti. Aynı şekilde yıldız **ضَجَعَ** eder; o hâlde o **ضاجِعٌ**’dır; ve yıldızlar **ضَواجِعٌ**. Dedi ki:
على حِينَ ضَمَّ الليْلُ منْ كُلِّ جانِبٍ
جَناحَيْهِ، وانْصَبَّ لنُّجُومُ الضَّواجِعُ

Ve denilir: Seni falancaya doğru **ضاجعاً** görüyorum; yani ona meyleden. Ve denilir: Falancanın falancaya **ضِجْعُ**’u; senin “ona **صِغْوُه**” demen gibi. Ve bir adam **أَضْجَعُ الثنايا**: dişleri eğik olan; cem‘i **الضُّجْع**’dır. Ve develerden **الضَّجُوعُ**: bir tarafa doğru otlayanlardır. **والضَّجْعاءُ** ve **الضَّاجِعةُ**: çok koyun. Ve **غنم ضاجِعةٌ**: çoktur. Ve bir kova **ضاجِعةٌ**: doludur; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve okudu:
ضاجِعةً تَعْدِلُ مِيْلَ الدَّفِّ

Ve denildi ki: o, dolu olan kovadır; kuyudan yükselirken ağırlığından dolayı meyleder. Ve bazı râcizlerden:
إِنْ لمْ تَجئْ كالأَجْدَلِ المُسِفِّ
ضاجِعةً تَعْدِلُ مَيِلَ الدَّفِّ،
إِذاً فَلا آبَتْ إِليَّ كَفِّي،
أَوْ يُقْطَع العِرْقُ مِنَ الأَلَفِّ

**الأَلَفُّ**: pazuda bir damardır. Ve falanca, çuvalını **أَضْجَعَ** etti; dolu iken onu boşalttığı vakit. Ondan râcizin sözü:
تُعْجِل إِضْجاعَ الجَشِير القاعِدِ

**والجَشِيرُ**: çuvaldır. **والقاعِدُ**: dolu olandır.

**والضَّجْعُ**: elbiselerin onunla yıkandığı bir bitkinin sakızıdır. Ve **الضَّجْع** ayrıca: **الضَّغابِيسِ** gibidir; **الهِلْيَوْنِ** yaratılışındadır; çubukları dört köşelidir; onda ekşilik ve burukluk vardır. Alınır; ezilir; suyu, mayalanmış süte sıkılır; böylece güzel olur; onda dilin azıcık yanmasını ve bir acılık meydana getirir. Ve hardal yaprağıyla yapıldığı gibi, keskin süte bir yaprak konur; o iyidir. Bunların hepsi Ebû Hanîfe’dendir. Ve okudu:
ولا تأْكلُ الخرشانَ خَوْدٌ كَرِيمةٌ،
ولا الضَّجْعَ إِلاَّ مَن أَضَرَّ به الهَزْلُ

(* “**الخرشان**” sözü: asılda böyle; belki “**الحرشاء**”dır, “**حمراء**” vezninde; Kāmûs’ta: **والحرشاء** bir bitkidir yahut kır hardalıdır.)

**والإِضْجاعُ** kâfiyelerde: **الإِقْواءُ**’dur. Ru’be, şiiri vasfederek dedi:
والأَعْوَج الضاجِع من إِقْوائها

Ve rivayet olunur: “**من إِكْفائِها**”. Ezherî, bununla özellikle **الإِكْفاء**’yı tahsis etti ve **الإِقْواء**’yu zikretmedi; ve dedi: o, kâfiyelerin i‘râbının farklı olmasıdır. Denilir: **أَكْفأَ** ve **أَضجَعَ** bir manadadır. Ve **الإِضْجاعُ** harekeler babında: **الإِمالة** ve **الخَفض** gibidir.

**وبنو ضِجْعانَ**: bir kabiledir. **والضَّواجِعُ**: bir yerdir. **وفي التهذب**: **الضَّواجِعُ** vadilerin döküldüğü yerlerdir; tekili **ضاجعةٌ**’dır; sanki **الضاجعةَ** geniş bir düzlük, sonra sonra doğrulur da bir vadi olur.

**والضَّجُوعُ**: bilinen, belirli bir kum tepesidir. **والضَّجُوعُ**: bir yer. Dedi ki:
أَمِنْ آل لَيْلى بالضَّجُوعِ وأَهلُنا،
بِنَعْفِ اللِّوى أَو بالصُّفَيَّةِ، عِيرُ

**والمَضاجِعُ** (* “**والمضاجع**” sözü: Yâkūt dedi: **الياء**’ın dammesiyle de rivayet olunur; böylece ism-i fâil vezninde olur): bir yer adıdır. Âmir b. Tufeyl’in sözüne gelince:
لا تَسْقِني بيَدَيْكَ، إِنْ لم أَغْتَرِفْ،
نِعْمَ الضَّجُوعُ بِغارةٍ أَسْرابِ

O da bir yer adıdır. Asma‘î dedi: O, Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir geniş düzlük yerdir.

**والضَّواجِعُ**: tepeler/platolar. Nâbiga dedi:
وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهِه
أتاني، ودُوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ

Denilir: onun tekili yoktur. **والضُّجُوعُ** ( **الضاد**’ın dammesiyle): Benî Âmir içinde bir oymaktır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ج ع * * ضَجَع * الرجل من باب قطع وخضع فهو * ضَاجِعٌ * و * اضْطَجَعَ * مثله و * أضْجَعَهُ * غيره وضَجِيعُك * و * التَضْجِيعُ * في الأمر التقصير فيه

##### Türkçe

* ض ج ع * * **ضَجَع** * adam, باب **قطع** ve **خضع**’dan (olarak) (yani: **ضَجَعَ**); artık o * **ضَاجِعٌ** *’dır; ve * **اضْطَجَعَ** * onun gibidir; ve başkası onu * **أضْجَعَهُ** *; ve senin **ضَجِيعُك**’un; ve * **التَضْجِيعُ** * işte, onda kusur etmek (yani) onda eksik bırakmaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضجع: غاسول للثياب، قال ابن دريد: هو صمغ نبت، أو نبت تغسل به الثياب، لغة يمانية، الواحدة بهاء. قال أبو حنيفة: الضجع: نبات كالضغابيس، في خلقة الهليون، إلا أنه أغلظ كثيرا مربع القضبان، وفيه حموضة ومرارة، يؤخذ فيشدخ، ويعصر ماؤه في اللبن الرائب فيطيب، ويحدث فيه لذع اللسان قليلا، ويجعل ورقه في اللبن الحازر، كما يفعل بورق الخردل، جيد للباءة، قال: وأنشد بعض الأعراب لشاعر من أهل القرار يعيب أهل البدو:
  ولا تأكل الخوشان خـود كـريمة                      ولا الضجع إلا من أضر به الهزل ضجع، كعنب: ع، قال أبو محمد الفقعسي: وقيل: عكاشة بن أبي مسعدة:
  فالضارب الأيسر من حيث ضلع                      بها المسيل ذات كهف فضجـع

  وضجع، كمنع، ضجعا، وضجوعا، بالضم: وضع جنبه بالأرض، كما في الصحاح، قال: فهو ضاجع، وقلما يستعمل، كانضجع، ومنه حديث عمر: جمع كومة من رمل فانضجع عليها، وهو مطاوع أضجعه فانضجع، نحو أزعجته فانزعج، وفي حديث لقمان بن عاد: إذا انضجعت لا أجلنظي. واضطجع اضطجاعا، فهو مضطجع: نام، وقيل: استلقى ووضع جنبه بالأرض. قال الليث: كانت هذه الطاء تاء في الأصل، ولكنه قبح عندهم أن يقولوا: اضتجع، فأبدلوا التاء طاء، وله نظائر مذكورة في محلها. قال الجوهري: وفي افتعل من ضجع لغتان: من العرب من يقلب التاء طاء، ثم يظهر البدل، فيقول: اضطجع، ومنهم من يدغم، فيقول: اضجع، فيظهر الأصلي. قلت: أدغم الضاد في التاء فجعلها ضادا شديدة على لغة من قال: مصبر في مصطبر، ثم قال: ولا يقال: اطجع، لأنهم لا يدغمون الضاد في الطاء. قال المازني: إن بعض العرب يكره الجمع بين حرفين مطبقين، فيقول: الطجع، ويبدل مكان الضاد أقرب الحروف إليها، وهي اللام. زاد في اللسان: وهو شاذ، وقال الأزهري: وربما أبدلوا اللام ضادا، كما أبدلوا الضاد لاما، قال بعضهم: الطراد واضطراد، لطراد الخيل وأنشد الصاغاني قول الراجز:
  يا رب أباز من العفر صـدع                      تقبض الذئب إليه واجتـمـع
  لما رأى أن لا دعه ولا شبـع                      مال إلى أرطاة حقف فالطجع والمضجع، كمقعد: موضعه، والجمع: المضاجع، قال الله تعالى:  تتجافى جنوبهم عن المضاجع  قيل: لصلاة العشاء الأخيرة، وقيل: للتهجد، وقيل: لصلاة الفجر، وهذه التفاسير عن ابن عباس رضي الله عنهما، كالمضطجع، قال الأعشى يخاطب ابنته:
  عليك مثل الذي صليت فاغتمضي                      نوما فإن لجنب المرء مضطجعا أي: موضعا يضطجع عليه إذا قبر مضجعا على يمينه. قال أبو محمد الأسود: المضجع: د، فيه بروث بيض لبني أبي بكر بن كلاب، ويقال له: المضاجع أيضا، قال أبو زياد الكلابي في نوادره: خير بلاد أبي بكر بن كلاب المضاجع، وأنشد:
  كلابية حلت بنعـمـان حـلة                      ضرية أدنى دارها فالمضاجع الضجوع، كصبور: القربة، تميل بالمستقي ثقلا، عن ابن عباد. الضجوع: موضع، وقيل: رحبة لهم، وقال الأصمعي: لبني أبي بكر بن كلاب، نقله الجوهري، وأنشد لعامر بن الطفيل:
  لا تسقني بيديك إن لم أغترف                      نعم الضجوع بغارة أسراب وقال الصاغاني: البيت للبيد رضي الله عنه، والرواية: إن لم ألتمس، وقال غيرهما: الضجوع: رملة بعينها معروفة، قال أبو ذؤيب:
  أمن آل ليلى بالضجوع وأهلنا                      بنعف اللوى أو بالصفية عير

  هكذا نسبه له الصاغاني، وقال أبو محمد الأخفش: القصيدة ليست له، وإنما هي لمالك بن الحارث، كذا في شرح الديوان. الضجوع: الدلو لواسعة، عن ابن عباد. قال: الضجوع أيضا: المرأة المخالفة للزوج. قال ابن دريد: الضجوع: الضعيف الرأي، وهو مجاز كالمضجوع، وقد ضجع في رأيه. الضجوع: السحابة البطيئة لكثرة مائها، وهو مجاز. قال أبو عبيد: الضجوع: الناقة التي ترعى ناحية. قال أبو عمرو: الضجوع: البئر الدحول، أي ذات تلجف، إذا أكل الماء جرابها. الضجوع، بضم الضاد: حي من بني عامر، نقله الأزهري. الضجعة، بالكسر: الكسل وعدم النهوض. الضجعة أيضا: هيئة الاضطجاع، وهو النوم، كالجلسة من الجلوس، يقال: فلان حسن الضجعة، نقله الجوهري، وأما الحديث: كانت ضجعة رسول الله صلى الله عليه وسلم أدما حشوها ليف، فتقديره: كانت ذات ضجعته، أو ذات اضطجاعه فراش أدم حشوها ليف. قاله ابن الأثير. قال الليث: يقال: فلان يحب الضجعة، بالتحريك: اسم الجنس، وبالفتح، المصدر بمعنى الرقدة، وفي النهاية: الضجعة، بالفتح للمرة الواحدة. من المجاز: الضجعة، بالضم: الوهن في الرأي، يقال: في رأيه ضجعة، ويفتح. الضجعة: المرض، لأنه يضجع الإنسان على فراشه. الضجعة: من يضجعه الناس كثيرا، كالسخرة، بمعنى المسخور. وضجيعك: مضاجعك، والأنثى ضجيع وضجيعة، قال قيس بن ذريح:
  لعمري لمن أمسى وأنت ضـجـيعـه                      ممن الناس ما اختيرت عليه المضاجع وأنشد ثعلب:
  كل النساء على الفراش ضجيعة                      فانظر لنفسك بالنهار ضجيعـا والضاجع: واد ينحدر من ثجرة در، ودر: ثجرة كثيرة السلم بأسفل حرة بني سليم، قال كثير:
  سقى الكدر فاللعباء فالبرق فالحمىفلوذ الحصى من تغلمين فأظلما
  فأروى جنوب الدونكين فضاجعا                      فدر فـأبـلـى صـــادق الـــودق أســـحـــمـــا الضاجع: منحنى الوادي، ج: ضواجع، كما في العباب. من المجاز: الضاجع: الأحمق، عن ابن الأعرابي، سمي لعجزه ولزومه مكانه. من المجاز أيضا: الضاجع: النجم المائل للمغيب، وقد ضجع، كمنع، إذا مال للغروب، كذا ضجع تضجيعا، وهو مجاز. والضواجع: الجمع، قال الشاعر:
  على حين ضم الليل من كل جانب                      جناحيه وانصب النجوم الضواجع وقال آخر:
  ألاك قبائل كبنـات نـعـش                      ضواجع لا يغرن مع النجوم أي ثوابت لا ينتقلن. الضواجع: الهضاب، كما في الصحاح والعباب، وفي التهذيب: الضواجع: مصاب الأودية، واحدها ضاجعة، كأن الضاجعة رحبة ثم تستقيم بعد، فتصير واديا. المضاجع: ع، بعينه، وبه فسر ابن السكيت قول النابغة:
  و عيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع

  وأنشد الجوهري المصراع الأخير، وزاد: يقال: لا واحد لها. من المجاز: مضاجع الغيث: مساقطه، يقال: باتت الرياض مضاجع للغيث، كما في الأساس. يقال: رجل ضاجع وضجعة، بالضم، وضجعة، كهمزة، وضجعية وضجعي، بكسرهما وضمهما، وكذلك قعدي وقعدي: كثير الاضطجاع، أي النوم. وقيل: كسلان، وهو مجاز أو لازم للبيت، لا يكاد يخرج منه ولا ينهض لمكرمة، أو عاجز مقيم، وفي كل ذلك مجاز. وقال ابن بري: ويقال: لمن رضي بفقره، وصار إلى بيته: الضاجع والضجعي، لأن الضجعة: خفض العيش. ثم إن المصنف ساوى بين الضجعة، بالضم، وبين الضجعة، كهمزة، والصواب أن الضجعة، بالضم: من يضجعه الناس كثيرا، كما مر للمصنف قريبا، وكهمزة: هو الكثير الاضطجاع إلى آخر ما ذكر، وقد مر تحقيق هذا البحث في خ-د-ع فراجعه. والضاجعة: الغنم الكثيرة، كالضجعاء، نقله الجوهري عن الفراء، يقال: غنم ضاجعة. الضاجعة: مصب الوادي، عن أبي عمرو، قال الأزهري: كأنها رحبة، ثم تستقيم بعد، فتصير واديا، كما تقدم. قال ابن الأعرابي: الضاجعة: الممتلئة من الدلاء، زاد ابن السكيت: حتى تميل في ارتفاعها من البئر، لثقلها، وأنشد لبعض الرجاز يصف دلوا:
  إن لم تجئ كالأجدل المسف                      ضاجعة تعدل ميل الـدف
  إذا فلا آبت إلـى كـفـي                      أو يقطع العرق من الألف من المجاز: أراك ضاجعا إلى فلان، أي مائلا. ويقال: ضجع فلان إلي، بالكسر، أي ميله، كقولك: صغوه إليه. هو أضجع الثنايا: مائلها، والجمع: الضجع، بالضم، وهو مجاز أيضا. والأضجع أيضا: المخالف لامرأته، وهي ضجوع، كما تقدم. وأضجعته إضجاعا: وضعت جنبه بالأرض، فانضجع. قال الليث: أضجعت الشيء، أي خفضته، وهو مجاز. أضجع جوالقه: كان ممتلئا ففرغه، ومنه قول الراجز:
  تعجل إضجاع الجشير القاعد والجشير: الجوالق، والقاعد: الممتلئ. من المجاز: الإضجاع في القوافي: كالإكفاء، أو كالإقواء، قال رؤبة يصف الشعر:
  والأعوج الضاجع من إقوائها ويروى: من إكفائها، وخصص به الأزهري الإكفاء خاصة، ولم يذكر الإقواء، وقال: هو أن يختلف إعراب القوافي، يقال: أكفا وأضجع، بمعنى واحد. الإضجاع في باب الحركات كالإمالة والخفض، وهو مجاز أيضا، يقال: أضجع الحرف، أي أماله إلى الكسر. والاضطجاع في السجود: أن يتضام ويلصق صدره بالأرض ولم يتجاف، وهو مجاز، وإذا قالوا: صلى مضطجعا، فمعناه: أن يضطجع على شقه الأيمن مستقبلا القبلة. وتضجع فلان في الأمر، إذا تقعد ولم يقم به، نقله الجوهري وهو مجاز. تضجع السحاب: أرب بالمكان، نقله الجوهري أيضا، وهو مجاز أيضا. ضجعت الشمس وضرعت: دنت للمغيب، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ضاجعه مضاجعة: اضطجع معه، وخصص الأزهري هنا، فقال: ضاجع الرجل جاريته، إذا نام معها في شعار واحد، وهو ضجيعها، وهي ضجيعته، وبئس الضجيع الجوع، وهو مجاز. وضاجعه الهم، على المثل، يعنون بذلك ملازمته إياه، قال الشاعر:
  فلم أر مثل الهم ضاجعه الفتى                      ولا كسواد الليل أخفق صاحبه ويروى مثل الفقر أي هم الفقر. والضجعة والضجعة، بالفتح والضم: الخفض والدعة، وهو مجاز، يقال: هو يحب الضجعة. قال الأسدي:
  وقارعت البعوث وقارعونـي                      ففاز بضجعة في الحي سهمي

  وضجع في أمره، وأضجع، وهن، وكذلك ضجع، كفرح، عن ابن القطاع، وهو مجاز. ويقال: تضاجع فلان عن أمر كذا وكذا، إذا تغافل عنه، نقله الجوهري والزمخشري، وهو مجاز. والضاجع من الدواب: الذي لا خير فيه. وإبل ضاجعة وضواجع: لازمة للحمض، مقيمة فيه. وضجعت الشمس، بالتخفيف: لغة في ضجعت، بالتشديد. وبنو ضجعان، بالكسر: قبيلة من العرب، كما في التكملة واللسان. من المجاز: أضجع الرمح للطعن. وهو طيب المضاجع، أي كريمها، كما يقال: كريم المفارش، وهي النساء. والضجاعيون، بالفتح مخففا: بطن باليمن.

##### Türkçe

**الضجع**: elbiseler için bir yıkama otu; İbn Düreyd dedi ki: o, bir bitkinin sakızıdır; yahut elbiselerin onunla yıkandığı bir bitkidir; Yemenî bir lugattır; tekili **بهاء** iledir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الضجع**: **الضغابيس** gibi bir bitkidir; **الهليون**’un yaratılışında (biçiminde), ancak o çok daha kalındır, dalları dört köşelidir; onda ekşilik ve acılık vardır; alınır, ezilir, suyu ekşi süte sıkılır da hoş olur; onda dilin azıcık yanmasını meydana getirir; yaprağı keskin süte konur; hardal yaprağıyla yapıldığı gibi; cinsel güce iyidir. Dedi ki: ve bazı bedevîler, göçebe halkını ayıplayan yerleşiklerden bir şaire şu beyti okudu:
  Ve **الخوشان**’ı soylu bir genç kız yemez,                      ve **الضجع**’ı da ancak zayıflık kendisine zarar vermiş olan yer.

**ضجع**، **كعنب**: ع. Ebû Muhammed el-Fuqa‘sî dedi ki: ve denildi: Ukâşe b. Ebî Mes‘ade:
  Sol vuran, kaburga tarafından,                      onda akıntı, mağaralı, derken **فضجـع**

**وضجع**، **كمنع**، **ضجعا**، ve **وضجوعا**, zamme ile: yanını yere koydu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: o halde o **ضاجع**’dır; ve pek az kullanılır; **كانضجع** gibi. Ondandır Ömer hadisi: kumdan bir yığın topladı da onun üzerine **فانضجع**; ve o, **أضجعه**’nun mutâvi‘idir: **فانضجع**; **أزعجته فانزعج** gibi. Ve Lükmân b. Âd hadîsinde: “Eğer **انضجعت** isem, **لا أجلنظي**.” Ve **اضطجع اضطجاعا**; o halde o **مضطجع**’dır: uyudu. Ve denildi: sırtüstü yattı ve yanını yere koydu. Leys dedi ki: bu **الطاء** aslında bir **تاء** idi; fakat onlara “**اضتجع**” demeleri çirkin geldi; bu yüzden **التاء**’yı **طاء** yaptılar; ve onun benzerleri yerinde zikredilmiştir. Cevherî dedi ki: **ضجع**’dan **افتعل**’de iki lugat vardır: Araplardan kimi **التاء**’yı **طاء**’ya çevirir, sonra bedeli açık eder, “**اضطجع**” der; kimisi de idğam eder, “**اضجع**” der; böylece aslî olanı ortaya çıkarır. Ben dedim: **الضاد**’ı **التاء**’ya idğam etti de onu, “**مصبر**” ( **مصطبر**’da) diyenin lugatında olduğu gibi, şedîd bir **ضاد** yaptı; sonra dedi ki: “**اطجع** denilmez; çünkü onlar **الضاد**’ı **الطاء**’ya idğam etmezler.” Mâzenî dedi ki: Arapların bazısı iki **مطبق** harfi bir araya getirmeyi kerih görür; “**الطجع**” der; ve **الضاد**’ın yerine ona en yakın harfi, yani **اللام**’ı değiştirir. **اللسان**’da artırdı: ve o şâzdır. Ezherî dedi ki: ve bazen **اللام**’ı **ضادا** değiştirirler; **الضاد**’ı **لاما** değiştirdikleri gibi. Bazıları dedi ki: “**الطراد** ve **اضطراد**”, atların koşuşu için. Sâğânî, recez söyleyenin şu sözünü şâhid getirdi:
  Ey Rabbim, **العفر**’dan bir **أباز** (ki) yarık,                      kurdu kendine doğru toplar ve birleşir,
  “Ne itme var ne doyma”yı görünce,                      bir kum tepesinin **أرطاة**’sına meyletti, derken **فالطجع**.

Ve **المضجع**، **كمقعد**: onun yeri; çoğulu: **المضاجع**. Allah Teâlâ dedi ki:  **تتجافى جنوبهم عن المضاجع**  Denildi: son yatsı namazı içindir; ve denildi: gece ibadeti içindir; ve denildi: sabah namazı içindir; bu tefsirler İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden razı olsun)dır. **كالمضطجع** gibi. A‘şâ, kızına hitap ederek dedi ki:
  Senin üzerine, kıldığın şeyin benzeri (olsun); öyleyse gözlerini kapa,                      uyku (ile); çünkü kişinin yanı için bir **مضطجعا** vardır.
Yani: kabre sağ yanı üzerine **مضجعا** olarak konulduğunda, üzerine yatacağı bir yer. Ebû Muhammed el-Esved dedi ki: **المضجع**: د; onda Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait beyaz deve gübresi vardır; ve ona **المضاجع** da denir. Ebû Ziyâd el-Kilâbî, **نوادر**’inde dedi ki: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ın beldelerinin hayırlısı **المضاجع**’dır. Ve şu beyti okudu:
  Kilâbiyye, Nu‘mân’da bir konak kurdu,                      Darriyye; en yakın evi de **فالمضاجع**.

**الضجوع**، **كصبور**: kırba; ağırlıktan dolayı su çekenin (müstakînin) üzerine eğilir; İbn Abbâd’dan. **الضجوع**: bir yer; ve denildi: onlara ait bir geniş alan. Asma‘î dedi ki: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ındır; Cevherî onu nakletti. Ve Âmir b. Tufeyl’den şu beyti şâhid getirdi:
  Ellerinizle bana su vermeyin, eğer ben avuçlamazsam;                      **نعم الضجوع** bir baskınla (gelen) sürülerdir.
Sâğânî dedi ki: beyit Lebîd’e (Allah ondan razı olsun) aittir; rivayet: “**إن لم ألتمس**”. Başkaları dedi ki: **الضجوع**: bizzat bilinen, belirli bir kumluktur. Ebû Züeyb dedi ki:
  Leylâ âlinden mi (haber var) **بالضجوع**’da? ve bizim ehlimiz                      **بنعف اللوى**’da mı, yahut **بالصفية**’de mi bir kervan?

Sâğânî onu ona nisbet etti; Ebû Muhammed el-Ahfeş dedi ki: kaside ona ait değildir; ancak Mâlik b. el-Hâris’indir; divan şerhinde böyledir. **الضجوع**: geniş olan kova; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: **الضجوع** ayrıca: kocaya muhalif kadın. İbn Düreyd dedi ki: **الضجوع**: zayıf görüşlü; ve o, **كالمضجوع** gibi mecazdır; ve görüşünde **ضجع** etmiştir. **الضجوع**: suyunun çokluğundan dolayı ağır (yavaş) bulut; ve o mecazdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضجوع**: bir tarafı otlayan dişi deve. Ebû Amr dedi ki: **الضجوع**: **الدحول** kuyu; yani **تلجف** sahibi; su onun tulumunu yediği zaman. **الضجوع**، **بضم الضاد**: Benî Âmir’den bir kabile; Ezherî nakletti. **الضجعة**، kesre ile: tembellik ve kalkmama. **الضجعة** ayrıca: **الاضطجاع** heyeti; ve o uykudur; oturuştan **الجلسة** gibi. “Falanın **الضجعة**’si güzeldir” denir; Cevherî nakletti. Hadîse gelince: “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) **ضجعة**’si, içi lif doldurulmuş deriden idi”; bunun takdiri: onun **ضجعته**’si yahut **اضطجاعه**’si (olan) döşeği, içi lif doldurulmuş deridir. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Leys dedi ki: “Falan **الضجعة**’yi sever” denir; hareke ile: cins ismi; fetih ile ise: **الرقدة** manasında masdar. Ve **النهاية**’de: **الضجعة** fetih ile bir defalık içindir. Mecazdan: **الضجعة**، zamme ile: görüşte gevşeklik; “görüşünde **ضجعة** var” denir; ve fethedilir. **الضجعة**: hastalık; çünkü insanı döşeğine yatırır. **الضجعة**: insanların onu çokça yatırdığı kimse; **كالسخرة** gibi; **بمعنى المسخور**. Ve **وضجيعك**: **مضاجعك**; dişisi **ضجيع** ve **ضجيعة**. Kays b. Zurayh dedi ki:
  Canıma yemin olsun, akşamlayıp da sen onun **ضـجـيعـه**’si iken,                      insanlar arasından, ona karşı **المضاجع** seçilmemiştir.
Sa‘leb şu beyti de okudu:
  Bütün kadınlar döşek üzerinde bir **ضجيعة**’dir;                      öyleyse gündüz kendin için bir **ضجيعـا** ara.

**الضاجع**: **ثجرة در**’dan inen bir vadidir; ve **در**: Benî Süleym’in **حرة**’sinin aşağısında çok **السلم** bulunan bir **ثجرة**’dir. Kesîr dedi ki:
  **الكدر**’i, sonra **اللعباء**’yı, sonra **البرق**’ı, sonra **الحمى**’yı suladı; derken çakıl, **تغلمين**’den karardı,
  Sonra **الدونكين**’in yamaçlarını ve **فضاجعا**’yı suladı;                      sonra **فدر**; derken kara, yoğun bir sağanak, doğru (yağmur)u eskitti.

**الضاجع**: vadinin kıvrımı; çoğulu: **ضواجع**; **العباب**’da olduğu gibi. Mecazdan: **الضاجع**: ahmak; İbnü’l-A‘râbî’den; aczi ve yerini terk etmeyişi sebebiyle böyle adlandırıldı. Mecazdan ayrıca: **الضاجع**: batmaya meyleden yıldız; ve **ضجع** etmiştir, **كمنع**; batmaya meylettiği zaman. Keza **ضجع تضجيعا**; ve o mecazdır. Ve **الضواجع**: çoğuldur. Şair dedi ki:
  Gece her yandan iki kanadını topladığı sırada,                      ve **النجوم الضواجع** dikildi.
Bir başkası dedi ki:
  Sana, **بنـات نـعـش** gibi kabileler (göründü);                      **ضواجع**; yıldızlarla birlikte aldatmasınlar.
Yani: sabitlerdir, yer değiştirmezler. **الضواجع**: tepeler; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **التهذيب**’de: **الضواجع**: vadilerin döküldüğü yerler; tekili **ضاجعة**; sanki **الضاجعة** geniş bir düzlük, sonra doğrulur, böylece vadi olur. **المضاجع**: ع; bizzat kendisi; ve onunla Nâbiga’nın şu sözü tefsir edildi:
  Ebû Kâbûs’un bayramı, hakikatinin dışında,                      bana geldi; aramda **راكس** ve **فالضواجع** varken.

Cevherî son mısraı şâhid getirdi ve ekledi: “tekili yoktur” denir. Mecazdan: **مضاجع الغيث**: yağmurun düştüğü yerler; “bahçeler yağmur için **مضاجع** oldu” denir; **الأساس**’ta olduğu gibi. “Adam **ضاجع** ve **ضجعة** (zamme ile) ve **ضجعة** ( **كهمزة** ) ve **ضجعية** ve **ضجعي** (ikisinde de kesre ve zamme ile), keza **قعدي** ve **قعدي**” denir: çok **الاضطجاع** eden; yani çok uyuyan. Ve denildi: tembel; ve o mecazdır; yahut eve yapışık, neredeyse ondan çıkmaz ve bir şerefe kalkmaz; yahut aciz, yerleşik; bunların hepsinde mecaz vardır. İbn Berrî dedi ki: ve fakirliğine razı olup evine çekilen kimseye **الضاجع** ve **الضجعي** denir; çünkü **الضجعة**: geçimin alçaklığıdır. Sonra, musannif **الضجعة** (zamme ile) ile **الضجعة** ( **كهمزة** ) arasında eşitleme yaptı; doğru olan: **الضجعة** (zamme ile): insanların onu çokça yatırdığı kimsedir; az önce musannif için geçti. **كهمزة** ise: çok **الاضطجاع** eden… zikrettiğinin sonuna kadar. Bu bahsin tahkiki **خ-د-ع**’da geçti; ona müracaat et. **الضاجعة**: çok koyun; **كالضجعاء** gibi; Cevherî onu Ferrâ’dan nakletti; “çok koyun: **غنم ضاجعة**” denir. **الضاجعة**: vadinin döküldüğü yer; Ebû Amr’dan. Ezherî dedi ki: sanki o bir geniş düzlük; sonra doğrulur, böylece vadi olur; daha önce geçtiği gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الضاجعة**: kovaların dolu olanı. İbnü’s-Sikkît artırdı: kuyudan yükselirken ağırlığından dolayı eğilinceye kadar. Ve bir recez söyleyenin, bir kovayı vasfederken şu beytini okudu:
  Eğer gelmezse, hızlı kartal gibi,                      **ضاجعة**; **الدف**’in eğimini düzeltir,
  Öyleyse elime dönmüş olmasın,                      yahut binin siniri koparılsın.

Mecazdan: “Seni falana doğru **ضاجعا** görüyorum”; yani meyleden. Ve “Falan bana doğru **ضجع** etti” denir, kesre ile; yani ona meyli; “ona doğru **صغوه**” demen gibi. O, **أضجع الثنايا**’dır: onların eğik olanı; çoğulu: **الضجع** (zamme ile); ve bu da mecazdır. Ve **الأضجع** ayrıca: karısına muhalif olan; o da **ضجوع**’dur; daha önce geçtiği gibi. Ve **أضجعته إضجاعا**: yanını yere koydurdum; derken **فانضجع**. Leys dedi ki: “**أضجعت** şeyi” yani onu alçalttım; ve o mecazdır. “**أضجع جوالقه**”: dolu idi de onu boşalttı. Ondandır recez söyleyenin sözü:
  Oturan **الجشير**’in **إضجاع**ını çabuklaştır.
Ve **الجشير**: çuval; **القاعد**: dolu olan. Mecazdan: kafiyelerde **الإضجاع**: **الإكفاء** gibi, yahut **الإقواء** gibi. Ru’be, şiiri vasfederek dedi ki:
  Ve onun **إقوائها**’sından (doğan) eğri, **الضاجع**.
Rivayet olunur: “**من إكفائها**”. Ezherî onu özellikle **الإكفاء**’ya tahsis etti; **الإقواء**’yu zikretmedi; ve dedi ki: o, kafiyelerin i‘rabının farklı olmasıdır; “**أكفا** ve **أضجع**” denir; tek manadadır. Hareketler babında **الإضجاع**: **الإمالة** ve **الخفض** gibidir; ve bu da mecazdır; “**أضجع الحرف**” denir; yani onu kesreye doğru eğdi. Secdede **الاضطجاع**: göğsünü yere bitiştirip yapışması ve uzaklaşmamasıdır; ve o mecazdır. “**صلى مضطجعا**” dediklerinde manası: kıbleye yönelerek sağ yanı üzerine yatmasıdır. “Falan işte **تضجع** etti” (yani) oturdu ve onunla kalkmadı; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. “**تضجع السحاب**”: yerde ağırlaştı (orada kaldı); Cevherî bunu da nakletti; ve bu da mecazdır. “Güneş **ضجعت** ve **ضرعت**”: batmaya yaklaştı; ve o mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**ضاجعه مضاجعة**”: onunla birlikte yattı. Ezherî burada tahsis etti ve dedi ki: adam cariyesiyle **ضاجع** etti; onunla tek bir örtü içinde uyuduğu zaman; o, onun **ضجيع**’idir; o da onun **ضجيعة**’sidir. Ve “açlık ne kötü **ضجيع**’dir”; ve o mecazdır. Ve “keder onu **ضاجعه** etti”; mesel üzere; bununla, onun ona yapışık olmasını kastederler. Şair dedi ki:
  Gencin onu **ضاجعه** ettiği keder gibisini görmedim,                      ne de gece karalığı gibi, sahibini sarkıtan.
Rivayet olunur: “fakirlik gibi”; yani fakirlik kederi. **الضجعة** ve **الضجعة** (fetih ve zamme ile): alçaklık ve rahatlık; ve o mecazdır; “o **الضجعة**’yi sever” denir. Esedî dedi ki:
  Ordularla çarpıştım, onlar da benimle çarpıştı;                      derken kavimde bir **ضجعة** ile ok payım kazandı.

“İşinde **ضجع** etti” ve “**أضجع** etti”: zayıfladı; keza **ضجع** ( **كفرح** ); İbnü’l-Kattâ‘’dan; ve o mecazdır. Ve “Falan, şu şu işten **تضاجع** etti” denir; ondan gaflet eder gibi davrandığı zaman; Cevherî ve Zemahşerî nakletti; ve o mecazdır. Ve hayvanlardan **الضاجع**: onda hayır olmayan. Ve “develer **ضاجعة** ve **ضواجع**”: **الحمض**’a yapışık; onda ikamet eden. Ve “güneş **وضجعت**” (tahfîf ile): “**ضجعت**” (teşdîd ile)’de bir lugattır. Ve “Benû **ضجعان**” (kesre ile): Araplardan bir kabile; **التكملة** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Mecazdan: “mızrağı saplamak için **أضجع** etti.” Ve o “**طيب المضاجع**”dır; yani onların kerîmi; “kerîm döşekler” denildiği gibi; ve onlar kadınlardır. Ve **الضجاعيون** (fetih ile, muhaffef): Yemen’de bir batın.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَجَعَ
1 ضَجَعَ ذ , aor. ضَجَعَ , inf. n. ضَجْعٌ and ضُجُوعٌ, [He lay upon his side; or] he laid his side upon the ground; [and simply he lay; and he slept;] as also ↓ اِضْطَجَعَ, (S, Msb, K, TA,) which is also expl. as syn. with نَامَ, [which has the second and third of the meanings mentioned above,] and with اِسْتَلْقَى, [which has the third of those meanings,] (TA,) the ط being substituted for the ت of اِضْتَجَعَ, (Lth, S, Msb,) and ↓ اِضَّجَعَ, (S, Msb, K,) and ↓ اِلْطَجَعَ, (S, L, K, in the CK [erroneously] اطَّجَعَ,) the ض in اضطجع being changed into ل, which is the letter nearest in sound thereto, because the combination of two such letters as ض and ط is disliked, (S, L,) the same change occurring in اِلْطِرَادٌ for اِضْطِرَادٌ, (Az, TA,) though this change is anomalous; (L;) and ↓ أَضْجَعَ likewise signifies the same as ضَجَعَ; (Msb;) [and] so does ↓ انضجع, (K, TA,) as quasi-pass. of the trans. verb اضجع. (TA.) ― -b2- [And accord. to Freytag, it occurs in the Deewán of the Hudhalees as signifying He declined from the way.] ― -b3- ضَجَعَ النَّجْمُ means (tropical:) [The star, or asterism, or the Pleiades,] inclined to setting; as also ↓ ضجّع, (K, TA,) inf. n. تَضْجيعٌ. (TA.) And ضَجَعَتِ الشَّمْسُ is a dial. var. of ↓ ضجّعت, (TA,) which means (tropical:) The sun approached the setting; (S, K, TA;) like ضَرَّعَت. (S, TA.) ― -b4- ضَجَعَ فِى أَمْرِهِ (tropical:) He was, or became, weak in his affair; as also ↓ اضجع; and so ضَجِعَ, like فَرِحَ [in measure], on the authority of IKtt. (TA. [See also 2, and 5, and 6.]) And ضُجِعَ فِى رَأْيِهِ [not a mistranscription for ضَجِعَ, as is shown by its part. n., q. v.,] (tropical:) He was, or became, weak in his judgment, or opinion. (TA.)

2 ضَجَّعَ see above, in two places. ― -b2- ضجّع فِى الأَمْرِ, (Mgh, K,) inf. n. تَضْجِيعٌ, (S,) (tropical:) He fell short of doing what was requisite, or due, in the affair; (S, Mgh, K, TA;) and was, or became, weak therein. (Mgh.) [See also ضَجَعَ فِى أَمْرِهِ, and see 5, and 6.] ― -b3- Hence, التَّضْجِيعُ فِى النِّيَّةِ (assumed tropical:) The wavering, or vacillating, in intention, and not making it to take effect. (Mgh.)

ضاجعهُ
3 ضاجعهُ ذ , (S, TA,) inf. n. مُضَاجَعَةٌ, He lay upon his side, or simply he lay, or slept, with him. (TA.) And ضَاجَعَهَا, (Msb, TA,) inf. n. as above, (Msb,) He lay, or slept, with her, (Msb, TA,) namely, his girl, or young woman, (TA,) in, or on, one bed, (Msb,) or in one innermost garment. (TA.) ― -b2- And hence, ضاجعهُ الهَمُّ (tropical:) Anxiety clave to him. (TA.)

أَضْجَعْتُهُ
4 أَضْجَعْتُهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. اـِضْجَاعٌ, (TA,) I laid him upon his side; (S, * Msb;) I laid his side upon the ground. (K.) ― -b2- And (tropical:) I lowered it, or depressed it, namely, a thing. (K, TA.) ― -b3- اضجع الرُّمْحُ الطَّعْنَ (tropical:) [app. The spear made the thrusting to be in a downward direction]. (TA.) ― -b4- اضجع جُوَالِقَهُ (assumed tropical:) He emptied his sack, it being full. (O, K.) ― -b5- الاـِضْجَاعُ in relation to the vowel-sounds is (tropical:) like الاـِمَالَةُ and الخَفْضُ. (K, TA. [See arts. ميل and خفض.]) -A2- See also 1, in two places.

تضجّع فِى الأَمْرِ
5 تضجّع فِى الأَمْرِ ذ (tropical:) He held back in the affair, (S, K, TA,) and did not undertake it. (S, TA.) [See also 1, and 2, and 6.] ― -b2- And تضجّع السَّحَابُ (tropical:) The clouds continued raining (أَرَبَّ) in the place. (S, K, TA.)

تضاجع عَنْ أَمْرِ كَذَا وَكَذَا
6 تضاجع عَنْ أَمْرِ كَذَا وَكَذَا ذ (tropical:) He feigned himself unmindful, or heedless, of such and such an affair. (Z, TA.) [See also 1, and 2, and 5.]

7 اـِنْضَجَعَ see 1, first sentence.

اِضْطَجَعَ
8 اِضْطَجَعَ ذ , and its vars. اِضَّجَعَ and اِلْطَجَعَ: see 1, first sentence. ― -b2- الاِضْطِجَاعُ فِى السُّجُودِ is (tropical:) The not drawing up the body from the ground in prostration [in prayer]; (Mgh, TA;) the contracting oneself, and making the breast to cleave to the ground, therein. (K, TA.) [See also its part. n., below.]

ضَجْعٌ
ضَجْعٌ ذ [The species of glasswort, or kali, called] غَاسُول, for [washing] clothes: n. un. with ة: (K:) accord. to IDrd, the gum of a certain plant, or a certain plant [itself], with which clothes are washed: (O:) of the dial. of El-Yemen: (TA:) and, (O, K,) accord. to Ed-Deenawaree, (O,) i. e. AHn, (TA,) a certain plant, (K,) resembling small cucumbers, (O, K, TA,) [or] in shape like asparagus, (TA,) but thicker (O, K, TA) in a great degree, (O, TA,) four-sided in the stalks, (O, K, TA,) and having in it an acidity (O, TA,) and a bitterness (مَرَارَة O) or a taste between sweet and sour (مَزَازَة TA): it is crushed (يُشْدَخُ O) or cut into slices (يشرح TA) and its juice is expressed into milk such as is termed رَائِب [q. v.], which in consequence becomes pleasant, (O, K, TA,) and somewhat biting to the tongue; and its leaves are put into sour milk, like as is done with the leaves of the mustard: (O, TA:) it is good as an aphrodisiac. (O, K, TA.)

ضِجْعٌ
ضِجْعٌ ذ (assumed tropical:) Inclination: (O, K:) so in the phrase ضِجْعُ فُلَانٍ اـِلَى فُلَانٍ (assumed tropical:) [The inclination of such a one is towards such a one], (O,) or اـِلَىَّ [towards me]. (K.)

ضَجْعَةٌ
ضَجْعَةٌ ذ A single act of lying, upon the side or otherwise, or of sleeping: (IAth, O, * TA:) a sleep. (K, TA.) ― -b2- And (tropical:) Weakness in judgment; (O, K, TA;) as also ↓ ضُجْعَةٌ. (K.) One says, فِى رَأْيِهِ ضَجْعَةٌ (tropical:) In his judgment is weakness. (O, TA.) ― -b3- And (tropical:) Ease; repose; freedom from trouble or inconvenience, and toil or fatigue; as also ↓ ضُجْعَةٌ. (TA.)

ضُجْعَةٌ
ضُجْعَةٌ ذ One whom people often lay upon his side [or throw down]. (K, TA.) ― -b2- [And app., One who lays others on the side, or prostrates them; as is implied by what here follows.] ― -b3- (assumed tropical:) A disease: (K, TA:) because it lays the man upon his bed. (TA.) ― -b4- See also ضَجْعَةٌ, in two places. ― -b5- And see ضُجَعَةٌ.

ضِجْعَةٌ
ضِجْعَةٌ ذ A mode, or manner, of lying upon the side [or in any posture], (S, O, Msb, K,) or of sleeping. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Sluggishness, laziness, or indolence. (K, TA.) ― -b3- Also, for ذَاتُ ضِجْعَةٍ, (assumed tropical:) A bed. (JM. [See also مَضْجَعٌ.]) It is said in a trad. that the ضِجْعَة of the Apostle of God was of skins, (IAth, JM, TA,) stuffed with fibres of the palm-tree: (IAth, TA:) meaning his bed. (JM.)

ضَجَعَةٌ
ضَجَعَةٌ ذ a gen. n. (O, K) in the sense of اِضْطِجَاعٌ [i. e. The act of lying upon the side, or in any manner; and of sleeping]. (O.)

ضُجَعَةٌ
ضُجَعَةٌ ذ , (S, O, K,) and, accord. to the K, ↓ ضُجْعَةٌ, but this [as an epithet] has the meaning first assigned to it above, (TA,) and ↓ ضُجْعِيَّةٌ and ↓ ضِجْعِيَّةٌ and ↓ ضُجْعِىٌّ and ↓ ضِجْعِىٌّ, (O, K,) the last two [in the CK, erroneously, ضُِجْعَى, but] like قُعْدِىٌّ and قِعْدِىٌّ, (O,) and ↓ ضَاجعٌ, (K,) [or this last is a simple part. n.,] (tropical:) A man who lies upon his side [or in any manner, or sleeps,] much, or often: (S, O, K, TA:) sluggish, lazy, or indolent: (S and O in explanation of the first, and K in explanation of all:) or who keeps to the house or tent; seldom, or never, going forth; nor rising and speeding to do a generous deed: or impotent and stationary: (K, TA:) [or,] accord. to IB, ↓ ضَاجِعٌ and ↓ ضُجْعِىٌّ and ↓ ضِجْعِىٌّ signify one who is content with his poverty, and betakes himself to his house or tent. (TA.)

ضُجْعِىٌّ
ضُجْعِىٌّ ذ and ضِجْعِىٌّ: see each in two places in the next preceding paragraph.

ضُجْعِيَّةٌ
ضُجْعِيَّةٌ ذ and ضِجْعِيَّةٌ: see ضُجَعَةٌ.

ضَجُوعٌ
ضَجُوعٌ ذ A water-skin (قِرْبَةٌ) that makes the drawer of water to lean by reason of its heaviness. (Ibn-'Abbád, O, K.) ― -b2- A wide دَلْو [or leathern bucket]; (Ibn-'Abbád, O, K;) as also ↓ ضَاجِعَةٌ. (Ibn-'Abbád, O.) ― -b3- (tropical:) A cloud (سَحَابَةٌ) slow by reason of the abundance of its water. (IDrd, O, K, TA.) ― -b4- A well (بِئْرٌ) hollowed in the sides, the water having eaten its interior. (AA, O, K. *) ― -b5- A she-camel that pastures aside. (A'Obeyd, O, K.) ― -b6- A wife contrarious to the husband. (Ibn-'Abbád, O, K. [See also أَضْجَعُ.]) ― -b7- And (tropical:) A man weak in judgment; (IDrd, O, K;) as also ↓ مَضْجُوعٌ. (K.)

ضَجِيعٌ
ضَجِيعٌ ذ [A bedfellow]. ضَجِيعُكَ means He who lies, or sleeps, with thee; (S, O, Msb;) i. q. ↓ مُضَاجِعُكَ; (K;) which latter is likewise applied to a female; as also ضَجِيعَةٌ: and you say, هُوَ ضَجِيعُهَا meaning He is he who lies, or sleeps, with her in one innermost garment; and هِىَ ضَجِيعَتُهُ She is she who so lies, or sleeps, with him. (TA.) And [hence] one says, بِئْسَ الضَّجِيعُ الجُوعُ (tropical:) [Very evil is the bedfellow, hunger]. (TA.)

ضَاجِعٌ
ضَاجِعٌ ذ Lying upon his side [or in any manner; and sleeping; see its verb]; (S, Msb, K;) as also ↓ مُضْطَجِعٌ (TA) and ↓ مُضْجِعٌ. (Msb.) See also ضُجَعَةٌ, in two places. ― -b2- (tropical:) Stupid, foolish, or unsound in intellect: (IAar, O, K, TA:) because of his impotence, and his cleaving to his place. (TA.) ― -b3- دَلْوٌ ضَاجِعَةٌ A leathern bucket that is full, (IAar, ISk, O, K,) so that it leans in rising from the well by reason of its heaviness. (ISk, O, K.) See also ضَجُوعٌ. ― -b4- And ضَاجِعٌ (tropical:) A star inclining to setting: pl. ضَوَاجِعُ: (O, K, TA:) [or] الضَّوَاجِعُ signifies [or signifies also] the fixed stars. (Ham p. 364.) ― -b5- And (tropical:) Inclining as in the saying أَرَاكَ ضَاجِعًا اـِلَى فُلَانٍ (tropical:) [I see thee inclining towards such a one]. (O, TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) A place of bending of a valley: pl. ضَوَاجِعُ. (O, K.) ― -b7- Also, applied to a beast, (assumed tropical:) Worthless; in which is no good. (TA.) [But] ― -b8- غَنَمٌ ضَاجِعَةٌ means Numerous sheep or goats; as also ↓ ضَحْعَآءُ. (Fr, S, O, K.) ― -b9- And اـِبِلٌ ضَاجِعَةٌ and ضَوَاجِعُ (assumed tropical:) Camels keeping to the plants called حَمْض; remaining among them. (TA.)

ضَاجِعَةٌ
ضَاجِعَةٌ ذ as a subst. i. q. مَصَبُّ وَادٍ; (AA, T, O, K, TA; [app. meaning The place where the water flows into it, of a valley; for] Az adds, in the T, as though it were a رَحَبَة, [see رَحَبَةُ الوَادِى in art. رحب,] then, afterwards, it takes a straight direction, and becomes a valley (وَادٍ): pl. ضَوَاجِعُ. (TA.) ― -b2- ضَوَاجِعُ [which is like wise pl. of ضَاجِعٌ] also signifies [Hills such as are called] هِضَاب [pl. of هَضْبَةٌ]; (S, O, K;) and is said to have no sing. [in this sense]: occurring in a verse of En-Nábighah Edh-Dhubyánee: (S:) but ISk says that, in this instance, it is the name of a certain place. (O.)

أَضْجَعُ الثَّنَايَا
أَضْجَعُ الثَّنَايَا ذ (tropical:) Having the central incisors inclining; (O, K, TA;) applied to a man: (O:) pl. ضُجْعٌ. (TA.) ― -b2- And أَضْجَعُ signifies also Contrarious to his wife. (O, K. [See also ضَجُوعٌ.]) ― -b3- For a meaning of its fem., ضَجْعَآءُ, see ضَاجِعٌ, last sentence but one.

مَضْجَعٌ
مَضْجَعٌ ذ A place in which, or on which, one lies upon his side [or in any manner, or sleeps]; (O, Msb, K;) as also ↓ مُضْطَجَعٌ: (O, K:) [a bed; and the like:] pl. مَضَاجِعُ: (Msb, TA:) which means sometimes places of sleep, or of passing the night: (Bd in iv. 38:) and beds; or other things spread upon the ground to lie upon. (Jel ibid., and Bd in xxxii. 16.) ― -b2- [Hence] the pl. is used as meaning (assumed tropical:) Wives, or women: so in the saying, هُوَ طَيِّبُ المَضَاجِعِ i. e. (assumed tropical:) He has well-born wives or women; like كَرِيمُ المَفَارِشِ. (TA.) ― -b3- And مَضَاجِعُ الغَيْثِ means (tropical:) The places of falling of rain. (O, K, TA.) One says, بَاتَتِ الرِّيَاضُ مَضَاجِعَ لِلْغَيْثِ (tropical:) [The meadows were during the night places of the falling of rain]. (A, TA.)

مُضْجِعٌ
مُضْجِعٌ ذ : see ضَاجِعٌ, first sentence.

مَضْجُوعٌ
مَضْجُوعٌ ذ : see ضَجُوعٌ, last sentence. مُضَاجِعٌ: see ضَجِيعٌ

مُضْطَجَعٌ
مُضْطَجَعٌ ذ : see مَضْجَعٌ. ― -b2- It is also used as an inf. n. (Har p. 664.)

مُضْطَجَعٌ
مُضْطَجَعٌ ذ : see ضَاجِعٌ, first sentence. ― -b2- [It is said that] صَلَّى مُضْطَجِعًا means (tropical:) He prayed lying upon his right side, [or app., inclining towards that side,] facing the Kibleh. (TA. [But see 8.])

##### Türkçe

**ضَجَعَ**
1 **ضَجَعَ** ذ , muzâri‘ **ضَجَعَ** , mastar ismi **ضَجْعٌ** ve **ضُجُوعٌ**, [yanı üzerine yattı; yahut] yanını yere koydu; [ve yalın olarak yattı; ve uyudu;] keza ↓ **اِضْطَجَعَ**, (S, Msb, K, TA,) ki bu da **نَامَ** ile eşanlamlı olarak açıklanır, [ki bu, yukarıda zikredilen mânâların ikincisi ve üçüncüsüne sahiptir,] ve **اِسْتَلْقَى** ile, [ki bu, o mânâların üçüncüsüne sahiptir,] (TA,) burada **اِضْتَجَعَ**’ın **ت**’si yerine **ط** ikame edilmiştir, (Lth, S, Msb,) ve ↓ **اِضَّجَعَ**, (S, Msb, K,) ve ↓ **اِلْطَجَعَ**, (S, L, K, CK’de [yanlış olarak] اطَّجَعَ,) **اضطجع**’daki **ض**’ın **ل**’ye çevrilmesiyle; çünkü o, sesçe ona en yakın harftir; zira **ض** ve **ط** gibi iki harfin birleşimi hoş görülmez, (S, L,) aynı değişme **اِلْطِرَادٌ**’da **اِضْطِرَادٌ** yerine de vâki olur, (Az, TA,) her ne kadar bu değişme şâz ise de; (L;) ve ↓ **أَضْجَعَ** dahi **ضَجَعَ** ile aynı mânâyı ifade eder; (Msb;) [ve] ↓ **انضجع** da öyledir, (K, TA,) geçişli fiil **اضجع**’ın kısmen meçhulü gibi. (TA.) — -b2- [Ve Freytag’a göre, Hudhale’lilerin Dîvân’ında “yoldan saptı” mânâsında vâki olur.] — -b3- **ضَجَعَ النَّجْمُ** demektir (mecaz:) [yıldızın, yahut yıldız kümesinin, yahut Süreyyâ’nın] batmaya meyletmesi; keza ↓ **ضجّع**, (K, TA,) mastar ismi **تَضْجيعٌ**. (TA.) Ve **ضَجَعَتِ الشَّمْسُ** ↓ **ضجّعت**’ın lehçe varyantıdır, (TA,) ki bu (mecaz:) Güneşin batmaya yaklaşması demektir; (S, K, TA;) **ضَرَّعَت** gibi. (S, TA.) — -b4- **ضَجَعَ فِى أَمْرِهِ** (mecaz:) İşinde zayıf oldu yahut zayıflaştı; keza ↓ **اضجع**; ve yine **ضَجِعَ** da, vezin bakımından **فَرِحَ** gibi, IKtt’nin rivayetine göre. (TA. [Bkz. ayrıca 2, 5 ve 6.]) Ve **ضُجِعَ فِى رَأْيِهِ** [**ضَجِعَ** için bir tashif değildir; zira bunun ism-i fâili bunu gösterir, bkz.], (mecaz:) Hükmünde yahut görüşünde zayıf oldu yahut zayıflaştı. (TA.)

2 **ضَجَّعَ** yukarıya bak, iki yerde. — -b2- **ضجّع فِى الأَمْرِ**, (Mgh, K,) mastar ismi **تَضْجِيعٌ**, (S,) (mecaz:) İşte gerekli yahut lâzım olanı yapmada eksik kaldı; (S, Mgh, K, TA;) ve onda zayıf oldu yahut zayıflaştı. (Mgh.) [Bkz. ayrıca **ضَجَعَ فِى أَمْرِهِ**, ve bkz. 5 ve 6.] — -b3- Buradan, **التَّضْجِيعُ فِى النِّيَّةِ** (farazî mecaz:) Niyette tereddüt etmek yahut bocalamak ve onu yürürlüğe koymamak. (Mgh.)

**ضاجعهُ**
3 **ضاجعهُ** ذ , (S, TA,) mastar ismi **مُضَاجَعَةٌ**, onunla yanı üzerine yattı, yahut yalın olarak yattı, yahut uyudu. (TA.) Ve **ضَاجَعَهَا**, (Msb, TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb,) onunla yattı yahut uyudu, (Msb, TA,) yani cariyesi yahut genç kadını ile, (TA,) bir yatakta, (Msb,) yahut bir iç elbise içinde. (TA.) — -b2- Ve buradan, **ضاجعهُ الهَمُّ** (mecaz:) Kaygı ona yapıştı. (TA.)

**أَضْجَعْتُهُ**
4 **أَضْجَعْتُهُ** ذ , (S, Msb, K,) mastar ismi **اـِضْجَاعٌ**, (TA,) onu yanı üzerine yatırdım; (S, * Msb;) yanını yere koydurdum. (K.) — -b2- Ve (mecaz:) onu alçalttım yahut indirdim; yani bir şeyi. (K, TA.) — -b3- **اضجع الرُّمْحُ الطَّعْنَ** (mecaz:) [görünüşe göre: mızrak, saplamayı aşağı yönlü kıldı]. (TA.) — -b4- **اضجع جُوَالِقَهُ** (farazî mecaz:) Çuvalını boşalttı; o dolu iken. (O, K.) — -b5- Sesler (hareke sesleri) hakkında **الاـِضْجَاعُ** (mecaz:) **الاـِمَالَةُ** ve **الخَفْضُ** gibidir. (K, TA. [Bkz. **ميل** ve **خفض** maddeleri.]) -A2- Ayrıca 1’e bak, iki yerde.

**تضجّع فِى الأَمْرِ**
5 **تضجّع فِى الأَمْرِ** ذ (mecaz:) İşte geri durdu, (S, K, TA,) ve onu üstlenmedi. (S, TA.) [Bkz. ayrıca 1, 2 ve 6.] — -b2- Ve **تضجّع السَّحَابُ** (mecaz:) Bulutlar o yerde yağmuru sürdürdü (**أَرَبَّ**). (S, K, TA.)

**تضاجع عَنْ أَمْرِ كَذَا وَكَذَا**
6 **تضاجع عَنْ أَمْرِ كَذَا وَكَذَا** ذ (mecaz:) Şu ve şu işten habersizmiş yahut aldırmazmış gibi davrandı. (Z, TA.) [Bkz. ayrıca 1, 2 ve 5.]

7 **اـِنْضَجَعَ** 1’e bak, ilk cümle.

**اِضْطَجَعَ**
8 **اِضْطَجَعَ** ذ , ve varyantları **اِضَّجَعَ** ve **اِلْطَجَعَ**: 1’e bak, ilk cümle. — -b2- **الاِضْطِجَاعُ فِى السُّجُودِ** (mecaz:) Secdede bedeni yerden kaldırmamak; (Mgh, TA;) orada büzülmek ve göğsü yere yapıştırmak. (K, TA.) [Bkz. ayrıca bunun ism-i fâili, aşağıda.]

**ضَجْعٌ**
**ضَجْعٌ** ذ [elbiseleri yıkamak için kullanılan camotu/kali türü] **غَاسُول**: birim ismi ة ile: (K:) IDrd’ye göre, elbiselerin yıkandığı bir bitkinin zamkı, yahut bizzat o bitki: (O:) Yemen lehçesindendir: (TA:) ve, (O, K,) Ed-Deenawaree’ye göre, (O,) yani AHn, (TA,) küçük hıyarlara benzeyen, (O, K, TA,) [yahut] kuşkonmaz gibi şekilli, (TA,) fakat çokça daha kalın, (O, K, TA) büyük ölçüde, (O, TA,) sapları dört köşeli, (O, K, TA,) ve içinde bir ekşilik (O, TA,) ve bir acılık (**مَرَارَة** O) yahut tatlı ile ekşi arası bir tat (**مَزَازَة** TA) bulunan bir bitkidir: ezilir (**يُشْدَخُ** O) yahut dilimlenir (يشرح TA) ve suyu **رَائِب** denilen süte sıkılır [bkz.], bunun neticesinde o hoş olur, (O, K, TA,) ve dile biraz yakıcı olur; ve yaprakları ekşi süte konur; hardal yapraklarıyla yapıldığı gibi: (O, TA:) şehvet artırıcı olarak iyidir. (O, K, TA.)

**ضِجْعٌ**
**ضِجْعٌ** ذ (farazî mecaz:) Meyil: (O, K:) **ضِجْعُ فُلَانٍ اـِلَى فُلَانٍ** terkibinde böyledir (farazî mecaz:) [falancanın falancaya meyli], (O,) yahut **اـِلَىَّ** [bana doğru]. (K.)

**ضَجْعَةٌ**
**ضَجْعَةٌ** ذ Yanı üzerine yahut başka türlü yatmanın, yahut uyumanın tek bir defası: (IAth, O, * TA:) bir uyku. (K, TA.) — -b2- Ve (mecaz:) Hükümde zayıflık; (O, K, TA;) keza ↓ **ضُجْعَةٌ**. (K.) Denir ki, **فِى رَأْيِهِ ضَجْعَةٌ** (mecaz:) Onun görüşünde zayıflık vardır. (O, TA.) — -b3- Ve (mecaz:) Kolaylık; rahat; sıkıntı yahut zahmetten ve meşakkatten yahut yorgunluktan uzaklık; keza ↓ **ضُجْعَةٌ**. (TA.)

**ضُجْعَةٌ**
**ضُجْعَةٌ** ذ İnsanların onu sıkça yanı üzerine yatırdığı [yahut yere attığı] kimse. (K, TA.) — -b2- [Ve görünüşe göre: başkalarını yanı üzerine yatıran yahut onları yere seren kimse; zira burada ardından gelen bunu ima eder.] — -b3- (farazî mecaz:) Bir hastalık: (K, TA:) çünkü adamı yatağına yatırır. (TA.) — -b4- Ayrıca **ضَجْعَةٌ**’ye bak, iki yerde. — -b5- Ve **ضُجَعَةٌ**’ye bak.

**ضِجْعَةٌ**
**ضِجْعَةٌ** ذ Yanı üzerine [yahut herhangi bir duruşta] yatmanın, (S, O, Msb, K,) yahut uyumanın bir tarzı yahut biçimi. (TA.) — -b2- Ve (farazî mecaz:) Ağırlık, tembellik, yahut atalete düşkünlük. (K, TA.) — -b3- Ayrıca, **ذَاتُ ضِجْعَةٍ** yerine, (farazî mecaz:) Bir yatak. (JM. [Bkz. ayrıca **مَضْجَعٌ**.]) Bir hadiste, Allah’ın Elçisi’nin **ضِجْعَة**’sinin derilerden olduğu söylenmiştir, (IAth, JM, TA,) hurma lifleriyle doldurulmuş: (IAth, TA:) yani onun yatağı. (JM.)

**ضَجَعَةٌ**
**ضَجَعَةٌ** ذ **اِضْطِجَاعٌ** mânâsında cins ismidir (O, K) [yani: yanı üzerine yahut herhangi bir şekilde yatma fiili; ve uyuma]. (O.)

**ضُجَعَةٌ**
**ضُجَعَةٌ** ذ , (S, O, K,) ve K’ye göre ↓ **ضُجْعَةٌ**, fakat bu [sıfat olarak] yukarıda ona ilk verilen mânâya sahiptir, (TA,) ve ↓ **ضُجْعِيَّةٌ** ve ↓ **ضِجْعِيَّةٌ** ve ↓ **ضُجْعِىٌّ** ve ↓ **ضِجْعِىٌّ**, (O, K,) son ikisi [CK’de yanlış olarak ضُِجْعَى, fakat] **قُعْدِىٌّ** ve **قِعْدِىٌّ** gibidir, (O,) ve ↓ **ضَاجعٌ**, (K,) [yahut bu sonuncusu yalın bir ism-i fâildir,] (mecaz:) çokça yahut sıkça yanı üzerine [yahut herhangi bir şekilde, yahut uyuyan] bir adam: (S, O, K, TA:) ağır, tembel, yahut atıl: (S ve O birincinin açıklamasında, ve K hepsinin açıklamasında:) yahut evine yahut çadırına kapanan; nadiren yahut hiç dışarı çıkmayan; ne de cömert bir işi yapmak için kalkıp koşan: yahut iktidarsız ve yerinde duran: (K, TA:) [yahut,] IB’ye göre, ↓ **ضَاجِعٌ** ve ↓ **ضُجْعِىٌّ** ve ↓ **ضِجْعِىٌّ**, fakirliğine razı olan ve evine yahut çadırına çekilen kimseyi ifade eder. (TA.)

**ضُجْعِىٌّ**
**ضُجْعِىٌّ** ذ ve **ضِجْعِىٌّ**: her birine, bir önceki paragrafta iki yerde bak.

**ضُجْعِيَّةٌ**
**ضُجْعِيَّةٌ** ذ ve **ضِجْعِيَّةٌ**: **ضُجَعَةٌ**’ye bak.

**ضَجُوعٌ**
**ضَجُوعٌ** ذ Ağırlığı sebebiyle su çeken kimseyi yana eğdiren bir su tulumu (**قِرْبَةٌ**). (Ibn-‘Abbád, O, K.) — -b2- Geniş bir **دَلْو** [yahut deri kova]; (Ibn-‘Abbád, O, K;) keza ↓ **ضَاجِعَةٌ**. (Ibn-‘Abbád, O.) — -b3- (mecaz:) Suyu çok olduğu için ağır hareket eden bir bulut (**سَحَابَةٌ**). (IDrd, O, K, TA.) — -b4- Yanları oyulmuş bir kuyu (**بِئْرٌ**); su içini yemiş olmakla. (AA, O, K. *) — -b5- Yan tarafta otlayan bir dişi deve. (A‘Obeyd, O, K.) — -b6- Kocaya muhalif bir eş. (Ibn-‘Abbád, O, K. [Bkz. ayrıca **أَضْجَعُ**.]) — -b7- Ve (mecaz:) Hükümde zayıf bir adam; (IDrd, O, K;) keza ↓ **مَضْجُوعٌ**. (K.)

**ضَجِيعٌ**
**ضَجِيعٌ** ذ [yatak arkadaşı]. **ضَجِيعُكَ** demektir: seninle yatan yahut uyuyan kimse; (S, O, Msb;) yani ↓ **مُضَاجِعُكَ**; (K;) bu sonuncu dişiye de kullanılır; keza **ضَجِيعَةٌ**: ve dersin ki, **هُوَ ضَجِيعُهَا** yani o, onunla bir iç elbise içinde yatan yahut uyuyan kimsedir; ve **هِىَ ضَجِيعَتُهُ** o da onunla böyle yatan yahut uyuyan kimsedir. (TA.) Ve [buradan] denir ki, **بِئْسَ الضَّجِيعُ الجُوعُ** (mecaz:) [Ne kötü yatak arkadaşıdır açlık]. (TA.)

**ضَاجِعٌ**
**ضَاجِعٌ** ذ Yanı üzerine [yahut herhangi bir şekilde; ve uyuyan; fiiline bak]; (S, Msb, K;) keza ↓ **مُضْطَجِعٌ** (TA) ve ↓ **مُضْجِعٌ**. (Msb.) Ayrıca **ضُجَعَةٌ**’ye bak, iki yerde. — -b2- (mecaz:) Ahmak, budala, yahut aklı sağlam olmayan: (IAar, O, K, TA:) çünkü iktidarsızlığı ve yerinde kalışı sebebiyle. (TA.) — -b3- **دَلْوٌ ضَاجِعَةٌ** Dolu bir deri kova; (IAar, ISk, O, K,) öyle ki ağırlığı sebebiyle kuyudan çıkarken yana yatar. (ISk, O, K.) Ayrıca **ضَجُوعٌ**’a bak. — -b4- Ve **ضَاجِعٌ** (mecaz:) Batmaya meyleden bir yıldız: çoğulu **ضَوَاجِعُ**: (O, K, TA:) [yahut] **الضَّوَاجِعُ** [yahut ayrıca] sabit yıldızlar demektir. (Ham s. 364.) — -b5- Ve (mecaz:) “**أَرَاكَ ضَاجِعًا اـِلَى فُلَانٍ**” sözünde olduğu gibi meyleden (mecaz:) [seni falancaya meylediyor görüyorum]. (O, TA.) — -b6- Ve (farazî mecaz:) Bir vadinin kıvrım yeri: çoğulu **ضَوَاجِعُ**. (O, K.) — -b7- Ayrıca bir hayvana nispetle, (farazî mecaz:) Değersiz; kendisinde hayır olmayan. (TA.) [Fakat] — -b8- **غَنَمٌ ضَاجِعَةٌ** demektir: çok koyun yahut keçi; keza ↓ **ضَحْعَآءُ**. (Fr, S, O, K.) — -b9- Ve **اـِبِلٌ ضَاجِعَةٌ** ve **ضَوَاجِعُ** (farazî mecaz:) **حَمْض** denilen bitkilere kapanan develer; onların arasında kalanlar. (TA.)

**ضَاجِعَةٌ**
**ضَاجِعَةٌ** ذ isim olarak **مَصَبُّ وَادٍ** ile aynı mânâdadır; (AA, T, O, K, TA; [görünüşe göre: bir vadinin suyun döküldüğü yer; zira] Az, T’de, sanki bir **رَحَبَة** imiş gibi ekler, [bkz. رحب maddesinde **رَحَبَةُ الوَادِى**], sonra, ardından, doğrulur ve bir vadi (**وَادٍ**) olur): çoğulu **ضَوَاجِعُ**. (TA.) — -b2- **ضَوَاجِعُ** [ki aynı zamanda **ضَاجِعٌ**’ın da çoğuludur] ayrıca **هِضَاب** denilen [tepeler] demektir; (S, O, K;) ve bu mânâda tekili olmadığı söylenir: En-Nâbighah Edh-Dhubyânî’nin bir beytinde vâki olur: (S:) fakat ISk der ki, bu örnekte o, belli bir yerin adıdır. (O.)

**أَضْجَعُ الثَّنَايَا**
**أَضْجَعُ الثَّنَايَا** ذ (mecaz:) Orta kesici dişleri meyilli olan; (O, K, TA;) bir adama söylenir: (O:) çoğulu **ضُجْعٌ**. (TA.) — -b2- Ve **أَضْجَعُ** ayrıca Eşine muhalif olan demektir. (O, K. [Bkz. ayrıca **ضَجُوعٌ**.]) — -b3- Müennesi **ضَجْعَآءُ**’nun bir mânâsı için **ضَاجِعٌ**’a bak, sondan bir önceki cümle.

**مَضْجَعٌ**
**مَضْجَعٌ** ذ Yanı üzerine [yahut herhangi bir şekilde, yahut uyunan] yer; (O, Msb, K;) keza ↓ **مُضْطَجَعٌ**: (O, K:) [yatak; ve benzeri:] çoğulu **مَضَاجِعُ**: (Msb, TA:) ki bazen uyuma yerleri yahut geceleme yerleri mânâsına gelir: (Bd, iv. 38:) ve yataklar; yahut yere serilip üzerine yatılan başka şeyler. (Jel aynı yer, ve Bd xxxii. 16.) — -b2- [Buradan] çoğulu (farazî mecaz:) Eşler yahut kadınlar mânâsında kullanılır: “**هُوَ طَيِّبُ المَضَاجِعِ**” sözünde olduğu gibi; yani (farazî mecaz:) soylu eşleri yahut kadınları vardır; **كَرِيمُ المَفَارِشِ** gibi. (TA.) — -b3- Ve **مَضَاجِعُ الغَيْثِ** demektir (mecaz:) Yağmurun düştüğü yerler. (O, K, TA.) Denir ki, **بَاتَتِ الرِّيَاضُ مَضَاجِعَ لِلْغَيْثِ** (mecaz:) [çayırlar geceleyin yağmurun düştüğü yerler oldu]. (A, TA.)

**مُضْجِعٌ**
**مُضْجِعٌ** ذ : **ضَاجِعٌ**’a bak, ilk cümle.

**مَضْجُوعٌ**
**مَضْجُوعٌ** ذ : **ضَجُوعٌ**’a bak, son cümle. **مُضَاجِعٌ**: **ضَجِيعٌ**’e bak

**مُضْطَجَعٌ**
**مُضْطَجَعٌ** ذ : **مَضْجَعٌ**’a bak. — -b2- Ayrıca mastar ismi olarak da kullanılır. (Har s. 664.)

**مُضْطَجَعٌ**
**مُضْطَجَعٌ** ذ : **ضَاجِعٌ**’a bak, ilk cümle. — -b2- Denilmiştir ki, **صَلَّى مُضْطَجِعًا** demektir (mecaz:) Sağ yanı üzerine yatarak, [yahut görünüşe göre o yana meylederek,] kıbleye dönük olarak namaz kıldı. (TA. [Fakat 8’e bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَجَعَ
ضَجَعَ A ( n. ac. ضَجْع 1 ,  ضُجُوْع 27 ),
a.  Lay upon the side.

b.  Was near to setting ( star ).

ضَجَّعَ
ضَجَّعَ II ,
a.  see I (b) .

b.  [ Fī ], Was slow about, remiss with.

ضَاْجَعَ
ضَاْجَعَ III ,
a.  Lay by the side of.

أَضْجَعَ
أَضْجَعَ IV ,
a.  Laid upon the side; lowered.

تَضَجَّعَ
تَضَجَّعَ V ,
a.  see II (b) .

اِنْضَجَعَ
اِنْضَجَعَ VII ,
a.  see I (a) .

اِضْتَجَعَ
اِضْتَجَعَ VIII (
a.  ط or ض ),  see I (a) .

ضَجْع
ضَجْع 1 ,
a.  Soap: preparation of glasswort or kali; potash, soda.

ضَجْعَة
ضَجْعَة 1t ,
a.  Cake of soap.

b.  Sleep.

c.  Weak judgment.

ضِجْع
ضِجْع 2 ,
a.  Inclination.

ضِجْعَة
ضِجْعَة 2t ,
a.  Indolence, sluggishness, sloth.

b.  Mode of lying down.

ضُجْعَة
ضُجْعَة 3t ,
a.  Indolent, sluggish, slothful; sluggard.

b.  see 1t (c) .

ضُجْعِيّ
ضُجْعِيّ 3yi ,  ضُجَعَة 9t ,
a.  see 3t (a) .

مَضْجَع
مَضْجَع 17 , ( pl. مَضَاْجِعُ 44 ),
a.  Resting-place: bedroom, chamber; bed, couch.

ضَاْجِع
ضَاْجِع 21 , ( pl. ضَوَاْجِعُ 41 ),
a.  see 3t (a) .

b.  Foolish, stupid.

c.  Setting   ( star ).

d.  Slope, bend of a valley.

ضَاْجِعَة
ضَاْجِعَة 21t ,
a.  Numerous ( sheep ).

b.  Mouth, estuary.

ضَجِيْع
ضَجِيْع 25 ,
a.  Bedfellow.

ضَجُوْع
ضَجُوْع 26 ,
a.  Sottish.

b.  Full, overflowing.

ضَجْعَآءُ
ضَجْعَآءُ 42 ,
a.  see 21t (a) .

ضَجڤعَ
N. P. ضَجڤعَ I ,
a.  see 26 .

اِضْتَجَعَ
N. P. اِضْتَجَعَ VIII ( T ),
a.  see 17 .

##### Türkçe

**ضَجَعَ**
**ضَجَعَ** A (mastar: **ضَجْع** 1, **ضُجُوْع** 27),
a. Yan üzerine yattı.

b. (Yıldız) batmaya yakın oldu.

**ضَجَّعَ**
**ضَجَّعَ** II,
a. I (b)’ye bak.

b. [**فِي** ile], hakkında ağır davrandı, gevşeklik etti.

**ضَاْجَعَ**
**ضَاْجَعَ** III,
a. Yanında yattı.

**أَضْجَعَ**
**أَضْجَعَ** IV,
a. Yan üzerine yatırdı; alçalttı.

**تَضَجَّعَ**
**تَضَجَّعَ** V,
a. II (b)’ye bak.

**اِنْضَجَعَ**
**اِنْضَجَعَ** VII,
a. I (a)’ya bak.

**اِضْتَجَعَ**
**اِضْتَجَعَ** VIII (
a. **ط** veya **ض** ), I (a)’ya bak.

**ضَجْع**
**ضَجْع** 1,
a. Sabun: glasswort yahut kali hazırlaması; potas, soda.

**ضَجْعَة**
**ضَجْعَة** 1t,
a. Sabun kalıbı.

b. Uyku.

c. Zayıf hüküm.

**ضِجْع**
**ضِجْع** 2,
a. Eğilim.

**ضِجْعَة**
**ضِجْعَة** 2t,
a. Tembellik, ağırkanlılık, üşengeçlik.

b. Yatış tarzı.

**ضُجْعَة**
**ضُجْعَة** 3t,
a. Tembel, ağırkanlı, üşengeç; tembel kimse.

b. 1t (c)’ye bak.

**ضُجْعِيّ**
**ضُجْعِيّ** 3yi, **ضُجَعَة** 9t,
a. 3t (a)’ya bak.

**مَضْجَع**
**مَضْجَع** 17, (çoğulu **مَضَاْجِعُ** 44),
a. Dinlenme yeri: yatak odası, oda; yatak, sedir.

**ضَاْجِع**
**ضَاْجِع** 21, (çoğulu **ضَوَاْجِعُ** 41),
a. 3t (a)’ya bak.

b. Ahmak, aptal.

c. Batan (yıldız).

d. Bir vadinin eğimi, kıvrımı.

**ضَاْجِعَة**
**ضَاْجِعَة** 21t,
a. Çok (koyun).

b. Ağız, haliç.

**ضَجِيْع**
**ضَجِيْع** 25,
a. Yatak arkadaşı.

**ضَجُوْع**
**ضَجُوْع** 26,
a. Ayyaşça.

b. Dolu, taşan.

**ضَجْعَآءُ**
**ضَجْعَآءُ** 42,
a. 21t (a)’ya bak.

**ضَجڤعَ**
Özel isim. **ضَجڤعَ** I,
a. 26’ya bak.

**اِضْتَجَعَ**
Özel isim. **اِضْتَجَعَ** VIII (T),
a. 17’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضجع
ضَجَعَ - يَضْجَعُ - مَضْجَع - مَضَاجِع
ضَجَعَ - يَضْجَعُ + الكائن: يستلقي ويضع جنبه للأرض متهيأً للنوم أو للراحة
مَضْجَع: على وزن " مـَفـْعـَل": اسم مكان من  " ضَجَعَ - يَضْجَعُ ": المكان المعد للاستلقاء أو النوم أو الراحة
مَضَاجِع: جمع " مَضْجَع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أنواع حركة الجذع من أجزاء جسم البشر" وهي:
جَلَسَ - يَجْلِسُ، تَكِئَ - يَتْكَأُ، جَثَا - يَجْثُوْ (جَثَى - يَجْثِي)، ضَجَعَ - يَضْجَعُ، رَقَدَ - يَرْقُدُ، جَثَمَ - يَجْثُمُ (جَثَمَ - يَجْثِمُ)
المضاجع
 	﴿ثم أنزل عليكم من بعد الغم أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم وطائفة قد أهمتهم أنفسهم يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله يخفون في أنفسهم ما لا يبدون لك يقولون لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا هاهنا قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم وليبتلي الله ما في صدوركم وليمحص ما في قلوبكم والله عليم بذات الصدور(154)﴾ آل عمران
 	﴿تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون(16)﴾ السجدة
 	﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض وبما أنفقوا من أموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ اللهواللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن في المضاجع واضربوهن فإن أطعنكم فلا تبغوا عليهن سبيلا إن الله كان عليا كبيرا(34)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [ضجع] ض ج ع: ضَجَع الرجل من باب قطع وخضع فهو ضَاجِعٌ و اضْطَجَعَ مثله و أضْجَعَهُ غيره وضَجِيعُك و التَضْجِيعُ في الأمر التقصير فيه
الراغب:
ملخص اللسان :
1.     ضَجَعَ يَضْجَعُ ضَجْعاً وضُجُوعاً، والافتعال منه اضْطَجَع يَضْطجِعُ  اضْطِجاعاً، فهو مُضْطَجِعٌ؛ واضْطَجَع: نام وقيل: اسْتَلْقَى ووضع جنبه بالأَرض.
2.     وإِنه لحَسنُ الضِّجْعةِ مثل الجِلْسةِ والرِّكْبة.
3.     ورجل  ضُجَعةٌ مثال هُمَزةٍ: يُكثر الاضْطِجاعَ كَسْلانُ.
4.     وقد أَضْجَعَه وضاجَعَه مُضاجَعَة: اضْطَجَعَ معه، وخصّص الأَزهري هنا فقال: ضاجَعَ الرجلُ جاريته إِذا نام معها في شِعار واحد،
5.     والاضْطِجاعُ في السجود: أَن يَتَضامَّ ويُلْصِق صدره  بالأَرض،
6.     وإِذا قالوا صَلَّى مُضْطَجعاً فمعناه أَن يَضْطَجع على شِقِّه  الأَيمن مستقبلاً للقبيلة؛
7.     والضَّجْعَةُ: الخَفْضُ والدَّعةُ؛
8.     والتَّضْجِيعُ في الأَمر: التَّقْصِيرُ فيه.
9.     وضَجَعَ في أَمره واضَّجَعَ  وأَضْجَعَ: وَهَنَ.
10.                        والضَّجُوعُ: الضَّعِيفُ الرأْي
11.                        الضُّجْعةُ والضُّجْعِيّ  الذي يلزم البيت ولا يكاد يَبْرَحُ منزله ولا يَنْهَضُ لِمَكْرُمةٍ.
12.                        وسحابةٌ ضَجُوعٌ: بَطِيئة من كثرة مائها.
13.                        ومَضاجِعُ الغَيْث: مَساقِطُه
14.                        والضَّاجِعُ: الأَحْمقُ لعجزه ولُزُومِه مكانَه،
15.                        وضَجَعَت الشمسُ وضَجَّعَتْ وخَفَقَتْ وضَرَّعَتْ: مالت للمَغِيب، وكذلك  ضَجَعَ النجم فهو ضاجِعٌ، ونُجُومٌ ضَواجِعٌ؛
16.                        ودَلْوٌ ضاجِعةٌ:  مُمْتَلِئةٌ؛
17.                        والضَّواجِعُ: الهِضابُ؛
لسان العرب
● - ضجع: أَصل بناء الفعل من الاضْطِجاعِ، ضَجَعَ يَضْجَعُ ضَجْعاً  وضُجُوعاً، فهو ضاجِعٌ، وقلما يُسْتَعْمَلُ، والافتعال منه اضْطَجَع يَضْطجِعُ  اضْطِجاعاً، فهو مُضْطَجِعٌ؛ قال ابن المظفر: كانت هذه الطاء تاء في الأَصل  ولكنه قبح عندهم أَن يقولوا اضتجع فأَبدلوا التاء طاء، وله نظائر هي  مذكورة في مواضعها. واضْطَجَع: نام وقيل: اسْتَلْقَى ووضع جنبه بالأَرض.  وأَضْجَعْتُ فلاناً إِذا وضعت جنبه بالأَرض، وضَجَعَ وهو يَضْجَعُ نَفْسُه؛  فأَما قول الراجز:  لَمَّا رَأَى أَنْ لا دَعَهْ ولا شِبَعْ،  مالَ إِلى أَرْطاةِ حِقْفٍ فالْطَجَعْ  فإِنه أَراد قاضْطَجَعَ فأَبْدَلَ الضاد لاماً، وهو شاذ، وقد روي:  فاضْطَجَع، ويروى: فاطَّجَعَ، على إِبدال الضاد طاء ثم إِدْغامِها في الطاء،  ويروى أَيضاً: فاضّجع، بتشديد الضاد، أَدغم الضاد في التاء فجعلهما ضاداً  شديدة على لغة من قال مُصَّبِر في مُصْطَبِر، وقيل: لا يقال اطّجَعَ لأَنهم  لا يدغمون الضاد في الطاء، وقال المازني: إِن بعض العرب يكره الجمع بين  حرفين مطبقين فيقول الْطجع ويبدل مكان الضاد أَقرب الحروف إِليها وهو  اللام، وهو نادر؛ قال الأَزهري: وربَّما أَبدلوا اللامَ ضاداً كما أَبدلوا  الضادَ لاماً، قال بعضهم: الْطِرادٌ واضْطِرادٌ لِطِرادِ الخيل. وفي الحديث  عن مجاهد أَنه قال: إِذا كان عند اضْطِراد الخيلِ وعند سَلِّ السيوفِ  أَجْزَأَ الرجلَ أَن تكون صلاتُه تكبيراً؛ فسره ابن إِسحق الْطِراد، بإِظهار  اللام، وهو افْتِعالٌ من طِرادِ الخيل وهو عَدْوُها وتتابعها، فقلبت تاء  الافتعال طاء ثم قلبت الطاء الأَصلية ضاداً، وهذا الحرف ذكره ابن الأَثير  في حرف الضاد مع الطاء، واعتذر عنه بأَن موضعه حرف الطاء وإِنما ذكره هنا  لأَجل لفظه. وإِنه لحَسنُ الضِّجْعةِ مثل الجِلْسةِ والرِّكْبة. ورجل  ضُجَعةٌ مثال هُمَزةٍ: يُكثر الاضْطِجاعَ كَسْلانُ.  وقد أَضْجَعَه وضاجَعَه مُضاجَعَة: اضْطَجَعَ معه، وخصّص الأَزهري هنا  فقال: ضاجَعَ الرجلُ جاريته إِذا نام معها في شِعار واحد، وهو ضَجِيعُها  وهي ضَجِيعَتُه. والضَّجِيعُ: المُضاجِعُ، والأُنثى مُضاجِع وضَجِيعة؛ قال  قيس بن ذَزيح:  لَعَمْرِي، لَمَنْ أَمْسَى وأَنْتِ ضَجِيعُه  من الناسِ، ما اخْتِيرَتْ عليه المَضاجِعُ  وأَنشد ثعلب:  كُلُّ النِّساءِ على الفراش ضَجِيعةٌ،  فانْظُرْ لنفسك بالنّهار ضَجِيعا  وضاجَعَه الهَمُّ على المثل: يَعْنون بذلك مُلازمَته إِياه؛ قال:  فلم أَرَ مِثْلَ الهَمِّ ضاجَعَه الفَتى،  ولا كَسَوادِ اللَّيْلِ أَخْفَقَ صَاحِبُهْ  ويروى: مِثْلَ الفقر أَي مثل هَمّ الفقر.  والضِّجْعَةُ: هيئةُ الاضْطِجاعِ. والمَضاجِعُ: جمع المَضْجَعِ؛ قال الله  عز وجل: تَتَجافى جُنُوبهم عن المَضاجِعِ؛ أَي تَتَجافى عن مضاجِعِها  التي اضْطَجَعَتْ فيها. والاضْطِجاعُ في السجود: أَن يَتَضامَّ ويُلْصِق صدره  بالأَرض، وإِذا قالوا صَلَّى مُضْطَجعاً فمعناه أَن يَضْطَجع على شِقِّه  الأَيمن مستقبلاً للقبيلة؛ وقول الأَعشى يخاطب ابنته:  فَإِنَّ لِجَنْبِ المَرْءِ مُضْطَجَعا  أَي مَوْضِعاً يَضْطَجِعُ عليه إِذا قُبِرَ مُضْجَعاً على يمينه. وفي  الحديث: كانت ضِجْعةُ رسولِ الله، صلى الله عليه وسلم، أَدَماً حَشْوُها ليفٌ؛  الضِّجْعةُ، بالكسر: مِنَ الاضْطِجاعِ وهو النوم كالجِلْسةِ من الجلوس،  وبفتحها المرّة الواحدة، والمراد ما كان يَضْطَجِعُ عليه، فيكون في الكلام  مضاف محذوف تقديره كانت ذاتُ ضِجْعته أَو ذاتُ اضْطِجاعِه فِراشَ أَدَمٍ  حَشْوُها لِيفٌ. وفي حديث عمر: جَمَعَ كُومةً من رَمْل وانْضَجَع عليها؛  هو مُطاوِعُ أَضْجَعه فانْضَجَعَ نحو أَزْعَجْتُه فانْزَعَجَ  وأَطْلَقْتُه فانْطَلَقَ. والضَّجْعَةُ: الخَفْضُ والدَّعةُ؛ قال  الأَسدي:وقارَعْتُ البُعُوثَ وقارَعُوني،  فَفاز بِضَجْعةٍ في الحَيِّ سَهْمِي  وكل شيء تَخْفِضُه، فقد أَضْجَعْتَه.  والتَّضْجِيعُ في الأَمر: التَّقْصِيرُ فيه. وضَجَعَ في أَمره واضَّجَعَ  وأَضْجَعَ: وَهَنَ.  والضَّجُوعُ: الضَّعِيفُ الرأْي ورجل ضُجَعةٌ وضاجِعٌ وضِجْعِيٌّ  وضُجْعِيٌّ وقِعْدِيٌّ وقُعْدِيٌّ: عاجز مقيم، وقيل: الضُّجْعةُ والضُّجْعِيّ  الذي يلزم البيت ولا يكاد يَبْرَحُ منزله ولا يَنْهَضُ لِمَكْرُمةٍ.  وسحابةٌ ضَجُوعٌ: بَطِيئة من كثرة مائها. وتَضَجَّعَ السَّحابُ: أَرَبَّ  بالمكان. ومَضاجِعُ الغَيْث: مَساقِطُه. ويقال: تَضاجَعَ فلان عن أَمر كذا  وكذا إِذا تَغافَلَ عنه، وتَضَجَّعَ في الأَمر إِذا تَقَعَّدَ ولم يَقُمْ به.  والضَّاجِعُ: الأَحْمقُ لعجزه ولُزُومِه مكانَه، وهو من الدوابِّ الذي  لا خير فيه. وإِبل ضاجِعةٌ وضَواجِعُ: لازمة للحَمْضِ مُقِيمة فيه؛ قال:  أَلاكَ قَبائِلٌ كَبَناتِ نَعْشٍ،  ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مَعَ النُّجومِ قال ابن برِّيّ: ويقال لمن رَضِيَ  بِفَقْره وصار إِلى بيته الضَّاجِعُ والضِّجْعِيّ لأَن الضَّجْعةَ خَفْضُ  العيش؛ وإِلى هذا المعنى أَشار القائل بقوله:  أَلاكَ قَبائلُ كَبَناتِ نَعْشٍ،  ضَواجِعَ لا يَغُرْنَ مع النُّجُومِ  أَي مقيمة لأَنَّ بنات نَعْشٍ ثوابِتُ فهنّ لا يَزُلْنَ ولا ينتقلن.  وضَجَعَت الشمسُ وضَجَّعَتْ وخَفَقَتْ وضَرَّعَتْ: مالت للمَغِيب، وكذلك  ضَجَعَ النجم فهو ضاجِعٌ، ونُجُومٌ ضَواجِعٌ؛ قال:  على حِينَ ضَمَّ الليْلُ منْ كُلِّ جانِبٍ  جَناحَيْهِ، وانْصَبَّ لنُّجُومُ الضَّواجِعُ  ويقال: أَراك ضاجعاً إِلى فلان أَي مائلاً إِايه. ويقال: ضِجْعُ فلان إِلى  فلان كقولك صِغْوُه إِليه. ورجلٌ أَضْجَعُ الثنايا: مائِلُها، والجمع  الضُّجْع. والضَّجُوعُ من الإِبل: التي تَرْعى ناحية. والضَّجْعاءُ  والضَّاجِعةُ: الغنم الكثيرة. وغنم ضاجِعةٌ: كثيرة. ودَلْوٌ ضاجِعةٌ:  مُمْتَلِئةٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  ضاجِعةً تَعْدِلُ مِيْلَ الدَّفِّ  وقيل: هي الملأَى التي تَمِيلُ في ارْتِفاعِها من البئْرِ لثقلها؛ وأَنشد  لبعض الرُّجَّاز:  إِنْ لمْ تَجئْ كالأَجْدَلِ المُسِفِّ  ضاجِعةً تَعْدِلُ مَيِلَ الدَّفِّ،  إِذاً فَلا آبَتْ إِليَّ كَفِّي،  أَوْ يُقْطَع العِرْقُ مِنَ الأَلَفِّ  الأَلَفُّ: عِرْقٌ في العَضُد. وأَضْجَعَ فلانُ جُوالقه إِذا كان ممتلئاً  فَفَرَّغَه؛ ومنه قول الراجز:  تُعْجِل إِضْجاعَ الجَشِير القاعِدِ  والجَشِيرُ: الجُوالِقُ. والقاعِدُ: المُمْتَلئُ. والضَّجْعُ: صَمْغُ  نبت تُغْسَلُ به الثيابُ. والضَّجْع أَيضاً: مثل الضَّغابِيسِ، وهو في  خِلْقة الهِلْيَوْنِ، وهو مُرَبّع القُضْبان وفيه حُموضةٌ ومَزازةٌ، يؤخذ  فَيُشْدخُ ويعصر ماؤه في اللبن الذي قد رابَ فيَطِيبُ ويُحْدِث فيه لذْعَ  اللسانِ قليلاً ومَرارةً، ويجعل ورقة في اللبن الحازِر كما يفعل بورق  الخَرْدَل وهو جَيِّدٌ؛ كل ذلك عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد:  ولا تأْكلُ الخرشانَ خَوْدٌ كَرِيمةٌ،  ولا الضَّجْعَ إِلاَّ مَن أَضَرَّ به الهَزْلُ  (* قوله« الخرشان» كذا بالأصل، ولعله الحرشاء بوزن حمراء، ففي القاموس:  والحرشاء نبت أو خردل البر.)  والإِضْجاعُ في القَوافي: الإِقْواءُ؛ قال رؤبة يصف الشِّعْر:  والأَعْوَج الضاجِع من إِقْوائها  ويروى: من إِكْفائِها، وخَصَّصَ به الأَزهريّ الإِكْفاء خاصة ولم يذكر  الإِقْواء، وقال: وهو أَن يَخْتَلِف إِعرابُ القَوافي، يقال: أَكْفأَ  وأَضجَعَ بمعنى واحدٍ. والإِضْجاعُ في باب الحركات: مثلُ الإِمالة  والخفض.وبنو ضِجْعانَ: قبيلة. والضَّواجِعُ: موضعٌ، وفي التهذب: الضَّواجِعُ  مَصابُّ الأَودية، واحدتها ضاجعةٌ كأَنَّ الضاجعةَ رحبَة ثم تَسْتَقِيمُ  بَعْدُ فتصيرُ وادِياً. والضَّجُوعُ: رملةٌ بعينها معروفة. والضَّجُوعُ:  موضع؛ قال:  أَمِنْ آل لَيْلى بالضَّجُوعِ وأَهلُنا،  بِنَعْفِ اللِّوى أَو بالصُّفَيَّةِ، عِيرُ  والمَضاجِعُ  (* قوله«والمضاجع» قال ياقوت: ويروى أيضا بضم اليم فيكون  بزنة اسم الفاعل): اسم موضع؛ وأَما قول عامر بن الطفيل:  لا تَسْقِني بيَدَيْكَ، إِنْ لم أَغْتَرِفْ،  نِعْمَ الضَّجُوعُ بِغارةٍ أَسْرابِ  فهو اسم موضع أَيضاً، وقال الأَصمعي: هو رحبة لبني أَبي بكر بن كلاب.  والضَّواجِعُ: الهِضابُ؛ قال النابغة:  وعِيدُ أَبي قابُوسَ في غيرِ كُنْهِه  أتاني، ودُوني راكِسٌ فالضَّواجِعُ  يقال: لا واحد لها. والضُّجُوعُ، بضم الضاد: حيّ في بني عامر.
مقاييس اللغة:
(ضجع) الضاد والجيم والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على لُصوقٍ بالأرض على جنْب، ثم يُحمَل على ذلك. يقال ضَجَعَ ضُجوعاً. والمرَّة الواحدة الضَّجْعة. ويقال: اضطَجَع يضطجع اضطجاعاً. وضجيعُك: الذي يُضاجِعك. وهو حسن الضِّجْعة كالرِّكْبة.
ومن الباب: ضجَّعَ في الأمر، إِذا قصَّر، كأنَّه لم يقُم بهِ واضطجَعَ عنه. ويقال رجلٌ ضَجُوع، أي ضعيف الرّأي. ورجل ضُجَعَة: عاجزٌ لا يكاد يبرح. والضَّجوع: النَّاقة التي ترعى ناحية. ويقال تضجَّع السحاب، إذا أرَبّ بالمكان. وهو في شعر هذيل. ويقال أكَمَة ضَجُوع، إذا كانت لاصقةً بالأرض. والضجوع: أكمة بعينها. والضَّواجع: موضع في قوله:
* راكسٌ فالضَّواجع([2]) *
والضَّاجعة والضَّجعاء: الغنم الكثيرة، وإنما هو من الباب لأنَّها ترعى وتضطجع. والضَّجُوع: ناقة ترعى ناحيةً وتضطجع وحْدَها.
القاموس المحيط:
الضَّجْعُ غاسولٌ للثياب، الواحِدَةُ بهاءٍ، ونَباتٌ كالضَّغابيسِ، إلاَّ أنه أغْلَظُ مُرَبَّعُ القُضْبانِ، يُعْصَرُ ماؤُه في اللَّبَنِ الرائِبِ فَيَطِيبُ، جَيِّدٌ للباءَةِ. وكعِنَبٍ ع. وضَجَع، كَمَنَعَ، ضَجْعاً وضُجوعاً وضَعَ جَنْبَه بالأرضِ، كانْضَجَعَ، واضْطَجَعَ واضَّجَعَ، والْطَجَعَ، والمَضْجَعُ، كمَقْعَدٍ مَوْضِعُهُ، كالمُضْطَجَعِ، و د فيه بُروثٌ بيضٌ لِبَنِي أبي بَكْرِ بنِ كِلابٍ، ويقالُ له المَضاجِعُ. وكَصَبورٍ القِرْبَةُ تَميلُ بالمُسْتَقِي ثِقَلاً، ورَحَبَةٌ لهم، والدَّلْوُ الواسِعَةُ، والمرأةُ المُخالِفَةُ للزَّوْجِ، والضَّعيفُ الرأي، كالمَضْجوعِ، والسَّحابَةُ البَطِيئَةُ لكثْرَةِ مائِها، والناقةُ تَرْعَى ناحِيَةً، والبِئْرُ الدَّحُولُ، أي ذاتُ تَلَجُّفٍ، وبضمِ الضادِ حَيٌّ من بَنِي عامِرٍ. والضِّجْعَةُ، بالكسر الكَسَلُ، وهَيْئَةُ الاضْطجاعِ، وبالتَّحْرِيكِ اسْمُ الجِنْسِ، وبالفتحِ الرَّقْدَةُ، وبالضمِّ الوَهْنُ في الرَّأي، ويُفْتَحُ، والمَرَضُ، ومن يُضْجِعُهُ الناسُ كثيراً.وضَجيعُكَ مُضاجِعُكَ. والضاجِعُ وادٍ بأسْفَلِ حَرَّةِ بنِي سُلَيْمٍ، ومُنْحَنَى الوادِي، ج ضواجِعُ، و الأحْمَقُ، والنَّجْمُ المائِلُ للمَغيبِ. وقد ضَجَعَ، كَمَنَع، وضَجَّعَ، والضَّواجِعُ الجَمْعُ، والهِضابُ، و ع. ومَضاجِعُ الغَيْثِ مَساقِطُهُ. وَرَجُلٌ ضاجِعٌ، وضُجْعَةٌ، بالضمِّ، وكهُمَزَةٍ، وضُجْعِيَّةٌ، وضُجْعِيٌّ، بكسرِهِما وضمِّهِما كثيرُ الاضْطجاعِ، كَسْلانُ، أوْ لازِمٌ للبَيْتِ لا يَكادُ يَخْرُجُ، ولا يَنْهَضُ لمَكْرُمَةٍ، أو عاجِزٌ مُقيمٌ. والضاجِعَةُ الغَنَمُ الكثيرَةُ، كالضَّجْعاءِ، ومَصَبُّ الوادِي، والمُمْتَلِئَةُ من الدِّلاءِ حتى تَميلَ في ارْتِفاعِها من البِئْرِ لِثِقَلِها. وضِجْعُ فُلانٍ إلَيَّ، بالكسرِ، أي مَيْلُهُ. وأضْجَعُ الثَّنايَا مائِلُها. والأَضْجَعُ المُخالِفُ لاِمْرَأتِهِ. وأَضْجَعْتُهُ وضَعْتُ جَنْبَهُ بالأرْضِ، و الشيءَ خَفَضْتُهُ، و جُوَالِقَهُ كان مُمْتَلِئاً فَفَرَّغَهُ. والإِضْجاعُ في القَوافي كالإِكْفاءِ، أو كالإِقْوَاءِ، و في الحَرَكَاتِ كالإِمَالَةِ والخَفْضِ.
والاضْطِجاعُ في السُّجُودِ: أنْ يَتَضامَّ، ويُلْصِقَ صَدْرَهُ بالأرْضِ. وتَضَجَّعَ في الأمْرِ: تَقَعَّدَ، و السَّحابُ: أرَبَّ بالمَكانِ. وضَجَّعَ في الأمْرِ تَضْجيعاً: قَصَّرَ، و الشمسُ: دَنَتْ للمَغيبِ.
تاج العروس:
ضجع
الضَّجْعُ : غاسُولٌ لِلثِّيابِ قال ابْن دُرَيْدٍ : هو صَمْغُ نَبْتٍ أَو نَبْتٌ تُغْسَلُ به الثِّيابُ لغةٌ يَمانِيَةٌ الواحدَةُ بهاءٍ . قال أَبو حنيفةَ : الضَّجْعُ : نَباتٌ كالضَّغابيسِ في خِلْقَةِ الهِلْيَوْنِ إلاّ أَنَّه أَغلَظُ كثيراً مُرَبَّعُ القُضبانِ وفيه حُموضَةٌ ومَرَارَةٌ يُؤْخَذُ فيُشْدَخُ ويُعصَرُ ماؤُه في اللَّبَنِ الرَّائبِ فيَطيبُ ويُحدِثُ فيه لذْعَ اللِّسانِ قليلاً ويُجْعَلُ ورَقُه في اللَّبَنِ الحازِرِ كما يُفعَلُ بورَقِ الخَرْدَلِ جَيِّدٌ للباءَةِ قال : وأَنشدَ بعضُ الأَعرابِ لِشاعِرٍ من أَهلِ القَرارِ يَعيبُ أَهْلَ البَدْوِ :
ولا تَأْكُلِ الخَوْشانَ خَوْدٌ كَريمَةٌ ... ولا الضَّجْعَ إلاّ مَنْ أَضَرَّ بهِ الهَزْلُ ضِجْعٌ كعِنَبٍ : ع قال أَبو محمَّد الفَقْعَسِيُّ : وقيل : عُكّاشَةُ بنُ أَبي مَسْعَدَةَ :
فالضَّارِبِ الأَيْسَرِ من حَيْثُ ضَلَعْ ... بها المَسيلُ ذاتَ كَهْفٍ فضِجَعْ
وضَجَعَ كمَنَعَ ضَجْعاً وضُجوعاً بالضَّمِّ : وضَعَ جَنْبَه بالأَرضِ كما في الصِّحاحِ قال : فهو ضاجِعٌ وقَلَّما يُستَعمَلُ كانْضَجَعَ ومنه حديثُ عُمَر : جَمَعَ كُومَةً من رَمْلٍ فانْضَجَعَ عليها وهو مُطاوِعُ أَضْجَعَهُ فانِضَجَعَ نَحو أَزْعَجْتُه فانْزَعَجَ وفي حديثِ لُقمانَ بنِ عادٍ : إذا انْضَجَعْتُ لا أَجْلَنْظِي . واضْطَجَعَ اضْطِجاعاً فهو مُضْطَجِعٌ : نامَ وقِيل : اسْتَلْقَى ووَضَعَ جَنبَهُ بالأَرضِ . قال الليثُ : كانت هذه الطَّاءُ تاءً في الأَصلِ ولكنَّه قَبُحَ عندَهُم أَن يقولوا : اضْتَجَعَ فأَبدَلوا التَّاءَ طاءً وله نظائرُ مَذكورَةٌ في مَحلِّها . قال الجَوْهَرِيُّ : وفي افْتَعَلَ مِن ضَجَعَ لُغتانِ : من العرَبِ مَنْ يَقلِبُ التَّاءَ طاءً ثمَّ يُظْهِرُ البدَلَ فيقول : اضْطَجَعَ ومنهم من يُدغِمُ فيقول : اضَّجَعَ فيُظهِرُ الأَصلِيَّ . قلتُ : أَدغمَ الضَّادَ في التّاءِ فجعلَها ضاداً شديدةً على لغةِ مَن قال : مُصَّبِرٌ في مُصْطَبِرٍ ثمَّ قال : ولا يُقال : اطَّجَعَ لأَنَّهُم لا يُدغِمونَ الضَّادَ في الطَّاءِ . قال المازِنِيُّ : إنَّ بعضَ العرَبِ يَكرَهُ الجَمْعَ بينَ حرفين مُطبَقينِ فيقول : الْطَجَعَ ويُبدِلُ مكانَ الضَّادِ أَقرَبَ الحُروفِ إليها وهي اللام . زاد في اللسانِ : وهو شاذٌّ وقال الأَزْهَرِيّ : ورُبَّما أَبدَلوا اللامَ ضاداً كما أَبدَلوا الضَّادَ لاماً قال بعضُهُم : الْطِرادٌ واضْطِرادٌ لِطِرادِ الخَيْلِ وأَنشدَ الصَّاغانِيّ قول الرَّاجِزِ :
يا رُبَّ أَبّازٍ من العُفْرِ صَدَعْ ... تَقَبَّضَ الذِّئبُ إليه واجْتَمَعْ
لمّا رأَى أَنْ لا دَعَهْ ولا شِبَعْ ... مالَ إلى أَرْطاةِ حِقْفٍ فالْطَجَعْ والمَضْجَع كمَقعَدٍ : مَوضِعُه والجَمْعُ : المَضاجِعُ قال الله تعالى : " تَتجافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ المَضاجِعِ " قيل : لِصلاةِ العِشاءِ الأَخيرَةِ وقيل : للتَهَجُّدِ وقيل : لِصلاةِ الفَجْرِ وهذه التَّفاسيرُ عن ابنِ عّبّاسٍ رضي الله عنهما كالمضطجع قال الأَعشَى يُخاطِبُ ابنتَه :
عليكِ مثلُ الذي صَلَّيْتِ فاغْتَمِضي ... نَوماً فإنَّ لِجَنْبِ المَرءِ مُضْطَجَعا أَي : مَوضِعاً يُضْطَجَعُ عليه إذا قُبِرَ مُضْجَعاً على يَمينِه . قال أَبو محمَّد الأَسوَدُ : المَضْجَع : د فيه بُرُوثٌ بِيضٌ لِبَني أَبي بَكْرِ بنِ كِلابٍ ويُقال له : المَضاجِعُ أَيضاً قال أَبو زيادٍ الكِلابِيُّ في نوادرِهِ : خَيرُ بلادِ أَبي بَكرِ بنِ كِلابٍ المَضاجِعُ وأَنشدَ :
كِلابِيَّةٌ حَلَّتْ بنَعمانَ حَلَّةً ... ضَرِيَّةُ أَدْنى دارِها فالمَضاجِعُ الضَّجُوعُ كصَبورٍ : القِرْبَةُ تَميلُ بالمُسْتَقي ثِقَلاً عن ابن عَبّادٍ . الضُّجوعُ : مَوضِعٌ وقِيلَ : رَحْبَةٌ لهُم وقال الأَصْمَعِيُّ : لِبَني أَبي بَكْرِ بنِ كِلابٍ نقله الجَوْهَرِيُّ وأَنشدَ لِعامِرِ بنِ الطُّفَيْلِ :
لا تَسْقِني بيَدَيكَ إنْ لَمْ أَغْتَرِفْ ... نَعَمَ الضَّجوعِ بغارَةٍ أَسرابِ وقال الصَّاغانِيّ : البيتُ للَبيدٍ رضي الله عنه والرِّوايَةُ : إنْ لم أَلتَمِسْ وقال غيرُهما : الضَّجوعُ : رَمْلَةٌ بعَينِها مَعروفَةٌ قال أَبو ذُؤَيْبٍ :
أَمِنْ آل لَيلى بالضَّجُوعِ وأَهلُنا ... بنَعفِ اللِّوَى أَو بالصُّفَيَّةِ عِيرُ
هكذا نسبَه له الصَّاغانِيُّ وقال أَبو محمَّد الأَخفَشُ : القصيدَةُ ليسَت لهُ وإنَّما هي لمالِكِ بنِ الحارِث كذا في شرحِ الدِّيوانِ . الضَّجوع : الدَّلْوُ لواسِعَةُ عن ابنِ عبّادٍ . قال : الضَّجوعُ أَيضاً : المَرأَةُ المُخالِفَةُ للزَّوْجِ . قال ابْن دُرَيْدٍ : الضَّجوع : الضَّعيفُ الرَّأْيِ وهو مَجاز كالمَضْجوع وقد ضُجِعَ في رأْيِهِ . الضَّجوعُ : السَّحابَةُ البطيئةُ لكثرة مائها وهو مَجازٌ . قال أَبو عُبَيدٍ : الضَّجوعُ : النّاقَةُ التي تَرعى ناحِيَةً . قال أَبو عَمروٍ : الضَّجوعُ : البئرُ الدَّحُولُ أَي ذاتُ تَلَجُّف إذا أَكَلَ الماءُ جِرابَها . الضُّجوعُ بضَمِّ الضَّادِ : حَيٌّ من بَني عامِرٍ نقله الأَزْهَرِيُّ . الضِّجْعَةُ بالكَسرِ : الكَسَلُ وعدَمُ النُّهوضِ . الضِّجْعَةُ أَيضاً : هيئةُ الاضْطِجاعِ وهو النَّومُ كالجِلسَةِ من الجُلوسِ يُقال : فُلانٌ حَسَنُ الضِّجْعَةِ نقله الجَوْهَرِيُّ وأَمّا الحديثُ : كانت ضِجْعَةُ رسول الله صلّى الله عليه وسلَّم أَدَماً حَشْوُها لِيفٌ فتقديرُه : كانت ذاتُ ضِجْعَتِه أَو ذاتُ اضْطِجاعِه فِراشُ أَدَمٍ حَشوُها لِيفٌ . قاله ابنُ الأَثيرِ . قال الليثُ : يُقال : فلانٌ يحِبُّ الضَّجَعَةَ بالتَّحريك : اسمُ الجِنسِ وبالفتح المَصدَرُ بمعنى الرَّقْدَةِ وفي النِّهايَةِ : الضَّجْعَةُ بالفتح للمَرَّة الواحِدَة . منَ المَجاز : الضُّجْعَةُ بالضَّمِّ : الوَهَنُ في الرَّأْي يُقال : في رأْيِهِ ضُجْعَةٌ ويُفتَحُ . الضُّجْعَةُ : المَرَضُ لأَنَّه يُضْجِعُ الإنسانَ على فِراشِه . الضُّجْعَةُ : من يُضْجِعُه النّاسُ كثيراً كالسُّخْرَةِ بمعنى المَسخورِ . وضَجيعُكَ : مُضاجِعُكَ والأُنثى ضَجيعٌ وضَجيعَةٌ قال قيسُ بنُ ذَريحٍ :
لَعَمري لَمَن أَمسى وأَنتِ ضَجيعُهُ ... ممن النّاسِ ما اخْتِيرَتْ عليهِ المَضاجِعُ وأَنشدَ ثعلَبٌ :
كُلُّ النِّساءِ على الفِراشِ ضَجيعَةٌ ... فانْظُرْ لِنَفسِك بالنَّهارِ ضَجيعا والضَّاجِعُ : وادٍ يَنحَدِرُ من ثُجْرَةِ دَرٍّ ودَرٌّ : ثُجْرَةٌ كثيرَةُ السَلَمِ بأَسفَلِ حَرَّةِ بني سُلَيْمٍ قال كُثَيِّرٌ :
" سَقى الكُدْرَ فاللَّعْباءَ فالبُرْقَ فالحِمىفلَوْذَ الحَصى مِنْ تَغْلَمَيْنِ فأَظْلَما
فأَرْوَى جَنوبَ الدَّوْنَكَيْنِ فضاجِعاً ... فدَرَّ فأَبْلى صادِقَ الوَدْقِ أَسْحَما الضاجِعُ : مُنحَنى الوادي ج : ضَواجِعُ كما في العُبابِ . منَ المَجاز : الضّاجِعُ : الأَحمَقُ عن ابنِ الأَعرابيِّ سُمِّيَ لِعَجزه ولُزومِه مكانَه . منَ المَجاز أَيضاً : الضاجِعُ : النَّجْمُ المائلُ للمَغيبِ وقد ضَجَعَ كمَنَعَ إذا مالَ للغروبِ كذا ضَجَّعَ تَضْجيعاً وهو مَجاز . والضَّواجِعُ : الجَمْعُ قال الشّاعِرُ :
على حين ضَمَّ اللَّيْلُ من كلِّ جانبٍ ... جَناحَيهِ وانْصَب النُّجُومُ الضَّواجِعُ وقال آخَر :
أُلاكَ قَبائلٌ كبَناتِ نَعْشٍ ... ضَواجِعُ لا يَغُرْنَ مع النُّجومِ أَي ثَوابِتُ لا يَنتقِلْنَ . الضَّواجِعُ : الهِضابُ كما في الصِّحاح والعباب وفي التَّهذيبِ : الضَّواجِعُ : مَصابُّ الأَودِيَةِ واحِدُها ضاجِعَةٌ كأَنَّ الضّاجِعَةَ رَحْبَةٌ ثُمَّ تستقيمُ بعدُ فتَصيرُ وادِياً . المَضاجِعُ : ع بعينِه وبه فَسَّرَ ابنُ السِّكِّيت قولَ النّابغَةِ :
و عِيدُ أَبي قابوسَ في غيرِ كُنهِهِ ... أَتاني ودُوني رَاكِسٌ فالضَّواجِعُ
وأَنشدَ الجَوْهَرِيّ المِصراعَ الأَخيرَ وزادَ : يقال : لا واحِدَ لها . منَ المَجاز : مَضاجِعُ الغَيْثِ : مَساقِطُه يقال : باتَت الرِّياضَ مَضاجِعَ للغَيْثِ كما في الأَساسِ . يُقال : رَجُلٌ ضاجِعٌ وضُجْعَةٌ بالضمِّ وضُجَعَةٌ كهُمَزَةٍ وضُجعِيَّةٌ وضُجْعِيٌّ بكَسرهما وضَمِّهِما وكذلكَ قِعْدِيٌّ وقُعْدِيٌّ : كثيرُ الاضْطِجاعِ أَي النَّوْمِ . وقيل : كَسْلانُ وهو مَجازٌ أَو لازِمٌ للبيتِ لا يكادُ يَخرُجُ منه ولا يَنهَضُ لِمَكرُمَةٍ أَو عاجِزٌ مُقيمٌ وفي كُلِّ ذلكَ مَجازٌ . وقال ابنُ بَرّيّ : ويقال : لِمَنْ رَضِيَ بفَقره وصار إلى بيتِه : الضَّاجِعُ والضِّجْعِيُّ لأَنَّ الضَّجْعَةَ : خَفْضُ العَيشِ . ثُمَّ إنَّ المُصنِّفَ ساوى بينَ الضُّجْعَةِ بالضَّمِّ وبينَ الضُّجَعَةِ كهُمَزَةٍ والصّوابُ أَنَّ الضُّجْعَةَ بالضَّمِّ : مَن يُضْجِعُه النّاسُ كثيراً كما مَرَّ للمصنِّف قريباً وكهُمزَة : هو الكثير الاضطجاع إلى آخِر ما ذَكَرَ وقد مَرَّ تحقيقُ هذا البحثِ في خدع فراجِعْه . والضَّاجِعَةُ : الغَنَمُ الكثيرَةُ كالضَّجْعاءِ نقله الجَوْهَرِيّ عن الفَرَّاءِ يُقال : غَنَمٌ ضاجِعَةٌ . الضَّاجِعَةُ : مَصَبُّ الوادي عن أَبي عَمروٍ قال الأَزْهَرِيّ : كأَنَّها رَحَبَةٌ ثمَّ تستقيمُ بعدُ فتصيرُ وادِياً كما تقدَّم . قال ابْن الأَعْرابِيِّ : الضَّاجِعَةُ : المُمْتلئة من الدِّلاءِ زادَ ابنُ السِّكِّيتِ : حتّى تَميلَ في ارتفاعِها من البئرِ لِثِقَلِها وأَنشدَ لبعضِ الرُّجَّازِ يصفُ دَلواً :
إنْ لَمْ تَجِئْ كالأَجْدَلِ المُسِفِّ ... ضاجِعَةً تَعدِلُ مَيْلَ الدَّفِّ
إذاً فلا آبَتْ إلى كَفِّي ... أَو يُقطَعَ العِرْقُ من الأَلَفِّ منَ المَجاز : أَراكَ ضاجِعاً إلى فُلانٍ أَي مائلاً . ويُقال : ضِجْعُ فلانٍ إلَيُّ بالكَسر أَي مَيلُه كقولِك : صِغْوُه إليه . هو أَضْجَعُ الثَّنايا : مائلُها والجَمْعُ : الضُّجْعُ بالضَّمِّ وهو مَجازٌ أَيضاً . والأَضْجَعُ أَيضاً : المُخالِفُ لامْرأَتِه وهي ضَجوعٌ كما تقدَّم . وأَضْجَعْتُه إضْجاعاً : وضَعْتُ جَنبَه بالأَرضِ فانْضَجَعَ . قال الليثُ : أَضْجَعْتُ الشيءَ أَي خَفَضْتُه وهو مَجاز . أَضْجَعَ جُوالِقَهُ : كان مُمتلئاً ففَرَّغَه ومنه قول الرَّاجِزِ :
" تُعْجِلُ إضْجاعَ الجَشِيرِ القاعِدِ والجَشيرُ : الجُوالِقُ والقاعِدُ : المُمتلئُ . منَ المَجاز : الإضْجاعُ في القوافي : كالإكفاءِ أَو كالإقواءِ قال رُؤْبَةُ يصفُ الشِّعرَ :
" والأَعوَجُ الضَّاجِعُ من إقْوائها ويُرْوَى : من إكفائها وخصَّصَ به الأَزْهَرِيّ الإكفاءَ خاصَّةً ولم يذكُرِ الإقواءَ وقال : هو أَنْ يَختلِفَ إعرابُ القَوافي يُقال : أَكفاَ وأَضْجَعَ بمعنى واحِدٍ . الإضْجاعُ في باب الحَركاتِ كالإمالَة والخَفضِ وهو مجازٌ أَيضاً يقال : أَضْجَعَ الحَرْفَ أَي أَمالَه إلى الكَسرِ . والاضْطِجاعُ في السُّجودِ : أَن يَتضامَّ ويُلْصِقَ صدرَه بالأَرضِ ولم يَتجافَ وهو مَجاز وإذا قالوا : صَلَّى مُضْطَجِعاً فمَعناهُ : أَن يَضْطَجِعَ على شِقِّه الأَيمَنِ مَستقبلاً القِبلَةَ . وتَضَجَّعَ فلانٌ في الأَمرِ إذا تَقَعَّدَ ولم يَقُمْ به نقله الجَوْهَرِيّ وهو مَجاز . تضَجَّعَ السَّحابُ : أَرَبَّ بالمَكانِ نقله الجَوْهَرِيّ أَيضاً وهو مَجاز أَيضاً . ضَجَّعَتِ الشَّمْسُ وضَرَّعَتْ : دَنَتْ للمَغيبِ وهو مَجازٌ . ومما يُستدرَكُ عليه : ضاجَعَه مُضاجَعَةً : اضطجَعَ معه وخَصَّصَ الأَزْهَرِيُّ هنا فقال : ضاجَعَ الرَّجُلُ جارِيَتَه إذا نامَ معها في شِعارٍ واحِدٍ وهو ضَجيعُها وهي ضَجيعَته وبئسَ الضَّجيعُ الجوعُ وهو مَجاز . وضاجَعَهُ الهَمُّ على المَثَلِ يَعنونَ بذلكَ مُلازَمَتَه إيّاهُ قال الشّاعرُ :
فلَمْ أَرَ مثلَ الهَمِّ ضاجَعَهُ الفَتى ... ولا كسوادِ اللَّيلِ أَخفَقَ صاحِبُه ويُروَى مثلَ الفَقْرِ أَي هَمِّ الفَقْرِ . والضَّجْعَةُ والضُّجْعَةُ بالفتح والضَّمِّ : الخَفِضُ والدَّعَةُ وهو مَجاز يقال : هو يُحِبُّ الضَّجْعَةَ . قال الأَسدِيُّ :
وقارَعْتُ البُعوثَ وقارَعوني ... ففازَ بضَجعةٍ في الحَيِّ سَهمي
وضَجَعَ في أَمرِه وأَضْجَعَ وهَنَ وكذلكَ ضَجِعَ كفَرِحَ عن ابنِ القَطَّاعِ وهو مَجازٌ . ويقال : تَضاجَعَ فلانٌ عن أَمرِ كذا وكذا إذا تغافَلَ عنه نقله الجَوْهَرِيّ والزّمخشريُّ وهو مَجازُ . والضَّاجِعُ من الدَّوابِّ : الذي لا خيرَ فيه . وإبِلٌ ضاجِعَةٌ وضواجِعُ : لازِمَةٌ للحَمْضِ مُقيمَةٌ فيه . وضَجَعت الشَّمسُ بالتَّخفيفِ : لغةٌ في ضَجَّعَت بالتَّشديد . وبَنو ضِجعانَ بالكَسر : قبيلةٌ من العرَبِ كما في التَّكملَةِ واللِّسان . منَ المَجاز : أَضْجَعَ الرُّمْحَ للطَّعنِ . وهو طَيِّبُ المَضاجِعِ أَي كَريمُها كما يُقال : كريمُ المَفارِشِ وهي النِّساءُ . والضَّجاعِيُّون بالفتح مُخَفَّفاً : بَطْنٌ باليَمَنِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
