# ضجع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AC%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضجع

الضجع: غاسول للثياب، قال ابن دريد: هو صمغ نبت، أو نبت تغسل به الثياب، لغة يمانية، الواحدة بهاء. قال أبو حنيفة: الضجع: نبات كالضغابيس، في خلقة الهليون، إلا أنه أغلظ كثيرا مربع القضبان، وفيه حموضة ومرارة، يؤخذ فيشدخ، ويعصر ماؤه في اللبن الرائب فيطيب، ويحدث فيه لذع اللسان قليلا، ويجعل ورقه في اللبن الحازر، كما يفعل بورق الخردل، جيد للباءة، قال: وأنشد بعض الأعراب لشاعر من أهل القرار يعيب أهل البدو:
  ولا تأكل الخوشان خـود كـريمة                      ولا الضجع إلا من أضر به الهزل ضجع، كعنب: ع، قال أبو محمد الفقعسي: وقيل: عكاشة بن أبي مسعدة:
  فالضارب الأيسر من حيث ضلع                      بها المسيل ذات كهف فضجـع

  وضجع، كمنع، ضجعا، وضجوعا، بالضم: وضع جنبه بالأرض، كما في الصحاح، قال: فهو ضاجع، وقلما يستعمل، كانضجع، ومنه حديث عمر: جمع كومة من رمل فانضجع عليها، وهو مطاوع أضجعه فانضجع، نحو أزعجته فانزعج، وفي حديث لقمان بن عاد: إذا انضجعت لا أجلنظي. واضطجع اضطجاعا، فهو مضطجع: نام، وقيل: استلقى ووضع جنبه بالأرض. قال الليث: كانت هذه الطاء تاء في الأصل، ولكنه قبح عندهم أن يقولوا: اضتجع، فأبدلوا التاء طاء، وله نظائر مذكورة في محلها. قال الجوهري: وفي افتعل من ضجع لغتان: من العرب من يقلب التاء طاء، ثم يظهر البدل، فيقول: اضطجع، ومنهم من يدغم، فيقول: اضجع، فيظهر الأصلي. قلت: أدغم الضاد في التاء فجعلها ضادا شديدة على لغة من قال: مصبر في مصطبر، ثم قال: ولا يقال: اطجع، لأنهم لا يدغمون الضاد في الطاء. قال المازني: إن بعض العرب يكره الجمع بين حرفين مطبقين، فيقول: الطجع، ويبدل مكان الضاد أقرب الحروف إليها، وهي اللام. زاد في اللسان: وهو شاذ، وقال الأزهري: وربما أبدلوا اللام ضادا، كما أبدلوا الضاد لاما، قال بعضهم: الطراد واضطراد، لطراد الخيل وأنشد الصاغاني قول الراجز:
  يا رب أباز من العفر صـدع                      تقبض الذئب إليه واجتـمـع
  لما رأى أن لا دعه ولا شبـع                      مال إلى أرطاة حقف فالطجع والمضجع، كمقعد: موضعه، والجمع: المضاجع، قال الله تعالى:  تتجافى جنوبهم عن المضاجع  قيل: لصلاة العشاء الأخيرة، وقيل: للتهجد، وقيل: لصلاة الفجر، وهذه التفاسير عن ابن عباس رضي الله عنهما، كالمضطجع، قال الأعشى يخاطب ابنته:
  عليك مثل الذي صليت فاغتمضي                      نوما فإن لجنب المرء مضطجعا أي: موضعا يضطجع عليه إذا قبر مضجعا على يمينه. قال أبو محمد الأسود: المضجع: د، فيه بروث بيض لبني أبي بكر بن كلاب، ويقال له: المضاجع أيضا، قال أبو زياد الكلابي في نوادره: خير بلاد أبي بكر بن كلاب المضاجع، وأنشد:
  كلابية حلت بنعـمـان حـلة                      ضرية أدنى دارها فالمضاجع الضجوع، كصبور: القربة، تميل بالمستقي ثقلا، عن ابن عباد. الضجوع: موضع، وقيل: رحبة لهم، وقال الأصمعي: لبني أبي بكر بن كلاب، نقله الجوهري، وأنشد لعامر بن الطفيل:
  لا تسقني بيديك إن لم أغترف                      نعم الضجوع بغارة أسراب وقال الصاغاني: البيت للبيد رضي الله عنه، والرواية: إن لم ألتمس، وقال غيرهما: الضجوع: رملة بعينها معروفة، قال أبو ذؤيب:
  أمن آل ليلى بالضجوع وأهلنا                      بنعف اللوى أو بالصفية عير

  هكذا نسبه له الصاغاني، وقال أبو محمد الأخفش: القصيدة ليست له، وإنما هي لمالك بن الحارث، كذا في شرح الديوان. الضجوع: الدلو لواسعة، عن ابن عباد. قال: الضجوع أيضا: المرأة المخالفة للزوج. قال ابن دريد: الضجوع: الضعيف الرأي، وهو مجاز كالمضجوع، وقد ضجع في رأيه. الضجوع: السحابة البطيئة لكثرة مائها، وهو مجاز. قال أبو عبيد: الضجوع: الناقة التي ترعى ناحية. قال أبو عمرو: الضجوع: البئر الدحول، أي ذات تلجف، إذا أكل الماء جرابها. الضجوع، بضم الضاد: حي من بني عامر، نقله الأزهري. الضجعة، بالكسر: الكسل وعدم النهوض. الضجعة أيضا: هيئة الاضطجاع، وهو النوم، كالجلسة من الجلوس، يقال: فلان حسن الضجعة، نقله الجوهري، وأما الحديث: كانت ضجعة رسول الله صلى الله عليه وسلم أدما حشوها ليف، فتقديره: كانت ذات ضجعته، أو ذات اضطجاعه فراش أدم حشوها ليف. قاله ابن الأثير. قال الليث: يقال: فلان يحب الضجعة، بالتحريك: اسم الجنس، وبالفتح، المصدر بمعنى الرقدة، وفي النهاية: الضجعة، بالفتح للمرة الواحدة. من المجاز: الضجعة، بالضم: الوهن في الرأي، يقال: في رأيه ضجعة، ويفتح. الضجعة: المرض، لأنه يضجع الإنسان على فراشه. الضجعة: من يضجعه الناس كثيرا، كالسخرة، بمعنى المسخور. وضجيعك: مضاجعك، والأنثى ضجيع وضجيعة، قال قيس بن ذريح:
  لعمري لمن أمسى وأنت ضـجـيعـه                      ممن الناس ما اختيرت عليه المضاجع وأنشد ثعلب:
  كل النساء على الفراش ضجيعة                      فانظر لنفسك بالنهار ضجيعـا والضاجع: واد ينحدر من ثجرة در، ودر: ثجرة كثيرة السلم بأسفل حرة بني سليم، قال كثير:
  سقى الكدر فاللعباء فالبرق فالحمىفلوذ الحصى من تغلمين فأظلما
  فأروى جنوب الدونكين فضاجعا                      فدر فـأبـلـى صـــادق الـــودق أســـحـــمـــا الضاجع: منحنى الوادي، ج: ضواجع، كما في العباب. من المجاز: الضاجع: الأحمق، عن ابن الأعرابي، سمي لعجزه ولزومه مكانه. من المجاز أيضا: الضاجع: النجم المائل للمغيب، وقد ضجع، كمنع، إذا مال للغروب، كذا ضجع تضجيعا، وهو مجاز. والضواجع: الجمع، قال الشاعر:
  على حين ضم الليل من كل جانب                      جناحيه وانصب النجوم الضواجع وقال آخر:
  ألاك قبائل كبنـات نـعـش                      ضواجع لا يغرن مع النجوم أي ثوابت لا ينتقلن. الضواجع: الهضاب، كما في الصحاح والعباب، وفي التهذيب: الضواجع: مصاب الأودية، واحدها ضاجعة، كأن الضاجعة رحبة ثم تستقيم بعد، فتصير واديا. المضاجع: ع، بعينه، وبه فسر ابن السكيت قول النابغة:
  و عيد أبي قابوس في غير كنهه                      أتاني ودوني راكس فالضواجع

  وأنشد الجوهري المصراع الأخير، وزاد: يقال: لا واحد لها. من المجاز: مضاجع الغيث: مساقطه، يقال: باتت الرياض مضاجع للغيث، كما في الأساس. يقال: رجل ضاجع وضجعة، بالضم، وضجعة، كهمزة، وضجعية وضجعي، بكسرهما وضمهما، وكذلك قعدي وقعدي: كثير الاضطجاع، أي النوم. وقيل: كسلان، وهو مجاز أو لازم للبيت، لا يكاد يخرج منه ولا ينهض لمكرمة، أو عاجز مقيم، وفي كل ذلك مجاز. وقال ابن بري: ويقال: لمن رضي بفقره، وصار إلى بيته: الضاجع والضجعي، لأن الضجعة: خفض العيش. ثم إن المصنف ساوى بين الضجعة، بالضم، وبين الضجعة، كهمزة، والصواب أن الضجعة، بالضم: من يضجعه الناس كثيرا، كما مر للمصنف قريبا، وكهمزة: هو الكثير الاضطجاع إلى آخر ما ذكر، وقد مر تحقيق هذا البحث في خ-د-ع فراجعه. والضاجعة: الغنم الكثيرة، كالضجعاء، نقله الجوهري عن الفراء، يقال: غنم ضاجعة. الضاجعة: مصب الوادي، عن أبي عمرو، قال الأزهري: كأنها رحبة، ثم تستقيم بعد، فتصير واديا، كما تقدم. قال ابن الأعرابي: الضاجعة: الممتلئة من الدلاء، زاد ابن السكيت: حتى تميل في ارتفاعها من البئر، لثقلها، وأنشد لبعض الرجاز يصف دلوا:
  إن لم تجئ كالأجدل المسف                      ضاجعة تعدل ميل الـدف
  إذا فلا آبت إلـى كـفـي                      أو يقطع العرق من الألف من المجاز: أراك ضاجعا إلى فلان، أي مائلا. ويقال: ضجع فلان إلي، بالكسر، أي ميله، كقولك: صغوه إليه. هو أضجع الثنايا: مائلها، والجمع: الضجع، بالضم، وهو مجاز أيضا. والأضجع أيضا: المخالف لامرأته، وهي ضجوع، كما تقدم. وأضجعته إضجاعا: وضعت جنبه بالأرض، فانضجع. قال الليث: أضجعت الشيء، أي خفضته، وهو مجاز. أضجع جوالقه: كان ممتلئا ففرغه، ومنه قول الراجز:
  تعجل إضجاع الجشير القاعد والجشير: الجوالق، والقاعد: الممتلئ. من المجاز: الإضجاع في القوافي: كالإكفاء، أو كالإقواء، قال رؤبة يصف الشعر:
  والأعوج الضاجع من إقوائها ويروى: من إكفائها، وخصص به الأزهري الإكفاء خاصة، ولم يذكر الإقواء، وقال: هو أن يختلف إعراب القوافي، يقال: أكفا وأضجع، بمعنى واحد. الإضجاع في باب الحركات كالإمالة والخفض، وهو مجاز أيضا، يقال: أضجع الحرف، أي أماله إلى الكسر. والاضطجاع في السجود: أن يتضام ويلصق صدره بالأرض ولم يتجاف، وهو مجاز، وإذا قالوا: صلى مضطجعا، فمعناه: أن يضطجع على شقه الأيمن مستقبلا القبلة. وتضجع فلان في الأمر، إذا تقعد ولم يقم به، نقله الجوهري وهو مجاز. تضجع السحاب: أرب بالمكان، نقله الجوهري أيضا، وهو مجاز أيضا. ضجعت الشمس وضرعت: دنت للمغيب، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: ضاجعه مضاجعة: اضطجع معه، وخصص الأزهري هنا، فقال: ضاجع الرجل جاريته، إذا نام معها في شعار واحد، وهو ضجيعها، وهي ضجيعته، وبئس الضجيع الجوع، وهو مجاز. وضاجعه الهم، على المثل، يعنون بذلك ملازمته إياه، قال الشاعر:
  فلم أر مثل الهم ضاجعه الفتى                      ولا كسواد الليل أخفق صاحبه ويروى مثل الفقر أي هم الفقر. والضجعة والضجعة، بالفتح والضم: الخفض والدعة، وهو مجاز، يقال: هو يحب الضجعة. قال الأسدي:
  وقارعت البعوث وقارعونـي                      ففاز بضجعة في الحي سهمي

  وضجع في أمره، وأضجع، وهن، وكذلك ضجع، كفرح، عن ابن القطاع، وهو مجاز. ويقال: تضاجع فلان عن أمر كذا وكذا، إذا تغافل عنه، نقله الجوهري والزمخشري، وهو مجاز. والضاجع من الدواب: الذي لا خير فيه. وإبل ضاجعة وضواجع: لازمة للحمض، مقيمة فيه. وضجعت الشمس، بالتخفيف: لغة في ضجعت، بالتشديد. وبنو ضجعان، بالكسر: قبيلة من العرب، كما في التكملة واللسان. من المجاز: أضجع الرمح للطعن. وهو طيب المضاجع، أي كريمها، كما يقال: كريم المفارش، وهي النساء. والضجاعيون، بالفتح مخففا: بطن باليمن.

### Türkçe

**الضجع**: elbiseler için bir yıkama otu; İbn Düreyd dedi ki: o, bir bitkinin sakızıdır; yahut elbiselerin onunla yıkandığı bir bitkidir; Yemenî bir lugattır; tekili **بهاء** iledir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الضجع**: **الضغابيس** gibi bir bitkidir; **الهليون**’un yaratılışında (biçiminde), ancak o çok daha kalındır, dalları dört köşelidir; onda ekşilik ve acılık vardır; alınır, ezilir, suyu ekşi süte sıkılır da hoş olur; onda dilin azıcık yanmasını meydana getirir; yaprağı keskin süte konur; hardal yaprağıyla yapıldığı gibi; cinsel güce iyidir. Dedi ki: ve bazı bedevîler, göçebe halkını ayıplayan yerleşiklerden bir şaire şu beyti okudu:
  Ve **الخوشان**’ı soylu bir genç kız yemez,                      ve **الضجع**’ı da ancak zayıflık kendisine zarar vermiş olan yer.

**ضجع**، **كعنب**: ع. Ebû Muhammed el-Fuqa‘sî dedi ki: ve denildi: Ukâşe b. Ebî Mes‘ade:
  Sol vuran, kaburga tarafından,                      onda akıntı, mağaralı, derken **فضجـع**

**وضجع**، **كمنع**، **ضجعا**، ve **وضجوعا**, zamme ile: yanını yere koydu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi ki: o halde o **ضاجع**’dır; ve pek az kullanılır; **كانضجع** gibi. Ondandır Ömer hadisi: kumdan bir yığın topladı da onun üzerine **فانضجع**; ve o, **أضجعه**’nun mutâvi‘idir: **فانضجع**; **أزعجته فانزعج** gibi. Ve Lükmân b. Âd hadîsinde: “Eğer **انضجعت** isem, **لا أجلنظي**.” Ve **اضطجع اضطجاعا**; o halde o **مضطجع**’dır: uyudu. Ve denildi: sırtüstü yattı ve yanını yere koydu. Leys dedi ki: bu **الطاء** aslında bir **تاء** idi; fakat onlara “**اضتجع**” demeleri çirkin geldi; bu yüzden **التاء**’yı **طاء** yaptılar; ve onun benzerleri yerinde zikredilmiştir. Cevherî dedi ki: **ضجع**’dan **افتعل**’de iki lugat vardır: Araplardan kimi **التاء**’yı **طاء**’ya çevirir, sonra bedeli açık eder, “**اضطجع**” der; kimisi de idğam eder, “**اضجع**” der; böylece aslî olanı ortaya çıkarır. Ben dedim: **الضاد**’ı **التاء**’ya idğam etti de onu, “**مصبر**” ( **مصطبر**’da) diyenin lugatında olduğu gibi, şedîd bir **ضاد** yaptı; sonra dedi ki: “**اطجع** denilmez; çünkü onlar **الضاد**’ı **الطاء**’ya idğam etmezler.” Mâzenî dedi ki: Arapların bazısı iki **مطبق** harfi bir araya getirmeyi kerih görür; “**الطجع**” der; ve **الضاد**’ın yerine ona en yakın harfi, yani **اللام**’ı değiştirir. **اللسان**’da artırdı: ve o şâzdır. Ezherî dedi ki: ve bazen **اللام**’ı **ضادا** değiştirirler; **الضاد**’ı **لاما** değiştirdikleri gibi. Bazıları dedi ki: “**الطراد** ve **اضطراد**”, atların koşuşu için. Sâğânî, recez söyleyenin şu sözünü şâhid getirdi:
  Ey Rabbim, **العفر**’dan bir **أباز** (ki) yarık,                      kurdu kendine doğru toplar ve birleşir,
  “Ne itme var ne doyma”yı görünce,                      bir kum tepesinin **أرطاة**’sına meyletti, derken **فالطجع**.

Ve **المضجع**، **كمقعد**: onun yeri; çoğulu: **المضاجع**. Allah Teâlâ dedi ki:  **تتجافى جنوبهم عن المضاجع**  Denildi: son yatsı namazı içindir; ve denildi: gece ibadeti içindir; ve denildi: sabah namazı içindir; bu tefsirler İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden razı olsun)dır. **كالمضطجع** gibi. A‘şâ, kızına hitap ederek dedi ki:
  Senin üzerine, kıldığın şeyin benzeri (olsun); öyleyse gözlerini kapa,                      uyku (ile); çünkü kişinin yanı için bir **مضطجعا** vardır.
Yani: kabre sağ yanı üzerine **مضجعا** olarak konulduğunda, üzerine yatacağı bir yer. Ebû Muhammed el-Esved dedi ki: **المضجع**: د; onda Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait beyaz deve gübresi vardır; ve ona **المضاجع** da denir. Ebû Ziyâd el-Kilâbî, **نوادر**’inde dedi ki: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ın beldelerinin hayırlısı **المضاجع**’dır. Ve şu beyti okudu:
  Kilâbiyye, Nu‘mân’da bir konak kurdu,                      Darriyye; en yakın evi de **فالمضاجع**.

**الضجوع**، **كصبور**: kırba; ağırlıktan dolayı su çekenin (müstakînin) üzerine eğilir; İbn Abbâd’dan. **الضجوع**: bir yer; ve denildi: onlara ait bir geniş alan. Asma‘î dedi ki: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’ındır; Cevherî onu nakletti. Ve Âmir b. Tufeyl’den şu beyti şâhid getirdi:
  Ellerinizle bana su vermeyin, eğer ben avuçlamazsam;                      **نعم الضجوع** bir baskınla (gelen) sürülerdir.
Sâğânî dedi ki: beyit Lebîd’e (Allah ondan razı olsun) aittir; rivayet: “**إن لم ألتمس**”. Başkaları dedi ki: **الضجوع**: bizzat bilinen, belirli bir kumluktur. Ebû Züeyb dedi ki:
  Leylâ âlinden mi (haber var) **بالضجوع**’da? ve bizim ehlimiz                      **بنعف اللوى**’da mı, yahut **بالصفية**’de mi bir kervan?

Sâğânî onu ona nisbet etti; Ebû Muhammed el-Ahfeş dedi ki: kaside ona ait değildir; ancak Mâlik b. el-Hâris’indir; divan şerhinde böyledir. **الضجوع**: geniş olan kova; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: **الضجوع** ayrıca: kocaya muhalif kadın. İbn Düreyd dedi ki: **الضجوع**: zayıf görüşlü; ve o, **كالمضجوع** gibi mecazdır; ve görüşünde **ضجع** etmiştir. **الضجوع**: suyunun çokluğundan dolayı ağır (yavaş) bulut; ve o mecazdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضجوع**: bir tarafı otlayan dişi deve. Ebû Amr dedi ki: **الضجوع**: **الدحول** kuyu; yani **تلجف** sahibi; su onun tulumunu yediği zaman. **الضجوع**، **بضم الضاد**: Benî Âmir’den bir kabile; Ezherî nakletti. **الضجعة**، kesre ile: tembellik ve kalkmama. **الضجعة** ayrıca: **الاضطجاع** heyeti; ve o uykudur; oturuştan **الجلسة** gibi. “Falanın **الضجعة**’si güzeldir” denir; Cevherî nakletti. Hadîse gelince: “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) **ضجعة**’si, içi lif doldurulmuş deriden idi”; bunun takdiri: onun **ضجعته**’si yahut **اضطجاعه**’si (olan) döşeği, içi lif doldurulmuş deridir. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Leys dedi ki: “Falan **الضجعة**’yi sever” denir; hareke ile: cins ismi; fetih ile ise: **الرقدة** manasında masdar. Ve **النهاية**’de: **الضجعة** fetih ile bir defalık içindir. Mecazdan: **الضجعة**، zamme ile: görüşte gevşeklik; “görüşünde **ضجعة** var” denir; ve fethedilir. **الضجعة**: hastalık; çünkü insanı döşeğine yatırır. **الضجعة**: insanların onu çokça yatırdığı kimse; **كالسخرة** gibi; **بمعنى المسخور**. Ve **وضجيعك**: **مضاجعك**; dişisi **ضجيع** ve **ضجيعة**. Kays b. Zurayh dedi ki:
  Canıma yemin olsun, akşamlayıp da sen onun **ضـجـيعـه**’si iken,                      insanlar arasından, ona karşı **المضاجع** seçilmemiştir.
Sa‘leb şu beyti de okudu:
  Bütün kadınlar döşek üzerinde bir **ضجيعة**’dir;                      öyleyse gündüz kendin için bir **ضجيعـا** ara.

**الضاجع**: **ثجرة در**’dan inen bir vadidir; ve **در**: Benî Süleym’in **حرة**’sinin aşağısında çok **السلم** bulunan bir **ثجرة**’dir. Kesîr dedi ki:
  **الكدر**’i, sonra **اللعباء**’yı, sonra **البرق**’ı, sonra **الحمى**’yı suladı; derken çakıl, **تغلمين**’den karardı,
  Sonra **الدونكين**’in yamaçlarını ve **فضاجعا**’yı suladı;                      sonra **فدر**; derken kara, yoğun bir sağanak, doğru (yağmur)u eskitti.

**الضاجع**: vadinin kıvrımı; çoğulu: **ضواجع**; **العباب**’da olduğu gibi. Mecazdan: **الضاجع**: ahmak; İbnü’l-A‘râbî’den; aczi ve yerini terk etmeyişi sebebiyle böyle adlandırıldı. Mecazdan ayrıca: **الضاجع**: batmaya meyleden yıldız; ve **ضجع** etmiştir, **كمنع**; batmaya meylettiği zaman. Keza **ضجع تضجيعا**; ve o mecazdır. Ve **الضواجع**: çoğuldur. Şair dedi ki:
  Gece her yandan iki kanadını topladığı sırada,                      ve **النجوم الضواجع** dikildi.
Bir başkası dedi ki:
  Sana, **بنـات نـعـش** gibi kabileler (göründü);                      **ضواجع**; yıldızlarla birlikte aldatmasınlar.
Yani: sabitlerdir, yer değiştirmezler. **الضواجع**: tepeler; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **التهذيب**’de: **الضواجع**: vadilerin döküldüğü yerler; tekili **ضاجعة**; sanki **الضاجعة** geniş bir düzlük, sonra doğrulur, böylece vadi olur. **المضاجع**: ع; bizzat kendisi; ve onunla Nâbiga’nın şu sözü tefsir edildi:
  Ebû Kâbûs’un bayramı, hakikatinin dışında,                      bana geldi; aramda **راكس** ve **فالضواجع** varken.

Cevherî son mısraı şâhid getirdi ve ekledi: “tekili yoktur” denir. Mecazdan: **مضاجع الغيث**: yağmurun düştüğü yerler; “bahçeler yağmur için **مضاجع** oldu” denir; **الأساس**’ta olduğu gibi. “Adam **ضاجع** ve **ضجعة** (zamme ile) ve **ضجعة** ( **كهمزة** ) ve **ضجعية** ve **ضجعي** (ikisinde de kesre ve zamme ile), keza **قعدي** ve **قعدي**” denir: çok **الاضطجاع** eden; yani çok uyuyan. Ve denildi: tembel; ve o mecazdır; yahut eve yapışık, neredeyse ondan çıkmaz ve bir şerefe kalkmaz; yahut aciz, yerleşik; bunların hepsinde mecaz vardır. İbn Berrî dedi ki: ve fakirliğine razı olup evine çekilen kimseye **الضاجع** ve **الضجعي** denir; çünkü **الضجعة**: geçimin alçaklığıdır. Sonra, musannif **الضجعة** (zamme ile) ile **الضجعة** ( **كهمزة** ) arasında eşitleme yaptı; doğru olan: **الضجعة** (zamme ile): insanların onu çokça yatırdığı kimsedir; az önce musannif için geçti. **كهمزة** ise: çok **الاضطجاع** eden… zikrettiğinin sonuna kadar. Bu bahsin tahkiki **خ-د-ع**’da geçti; ona müracaat et. **الضاجعة**: çok koyun; **كالضجعاء** gibi; Cevherî onu Ferrâ’dan nakletti; “çok koyun: **غنم ضاجعة**” denir. **الضاجعة**: vadinin döküldüğü yer; Ebû Amr’dan. Ezherî dedi ki: sanki o bir geniş düzlük; sonra doğrulur, böylece vadi olur; daha önce geçtiği gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الضاجعة**: kovaların dolu olanı. İbnü’s-Sikkît artırdı: kuyudan yükselirken ağırlığından dolayı eğilinceye kadar. Ve bir recez söyleyenin, bir kovayı vasfederken şu beytini okudu:
  Eğer gelmezse, hızlı kartal gibi,                      **ضاجعة**; **الدف**’in eğimini düzeltir,
  Öyleyse elime dönmüş olmasın,                      yahut binin siniri koparılsın.

Mecazdan: “Seni falana doğru **ضاجعا** görüyorum”; yani meyleden. Ve “Falan bana doğru **ضجع** etti” denir, kesre ile; yani ona meyli; “ona doğru **صغوه**” demen gibi. O, **أضجع الثنايا**’dır: onların eğik olanı; çoğulu: **الضجع** (zamme ile); ve bu da mecazdır. Ve **الأضجع** ayrıca: karısına muhalif olan; o da **ضجوع**’dur; daha önce geçtiği gibi. Ve **أضجعته إضجاعا**: yanını yere koydurdum; derken **فانضجع**. Leys dedi ki: “**أضجعت** şeyi” yani onu alçalttım; ve o mecazdır. “**أضجع جوالقه**”: dolu idi de onu boşalttı. Ondandır recez söyleyenin sözü:
  Oturan **الجشير**’in **إضجاع**ını çabuklaştır.
Ve **الجشير**: çuval; **القاعد**: dolu olan. Mecazdan: kafiyelerde **الإضجاع**: **الإكفاء** gibi, yahut **الإقواء** gibi. Ru’be, şiiri vasfederek dedi ki:
  Ve onun **إقوائها**’sından (doğan) eğri, **الضاجع**.
Rivayet olunur: “**من إكفائها**”. Ezherî onu özellikle **الإكفاء**’ya tahsis etti; **الإقواء**’yu zikretmedi; ve dedi ki: o, kafiyelerin i‘rabının farklı olmasıdır; “**أكفا** ve **أضجع**” denir; tek manadadır. Hareketler babında **الإضجاع**: **الإمالة** ve **الخفض** gibidir; ve bu da mecazdır; “**أضجع الحرف**” denir; yani onu kesreye doğru eğdi. Secdede **الاضطجاع**: göğsünü yere bitiştirip yapışması ve uzaklaşmamasıdır; ve o mecazdır. “**صلى مضطجعا**” dediklerinde manası: kıbleye yönelerek sağ yanı üzerine yatmasıdır. “Falan işte **تضجع** etti” (yani) oturdu ve onunla kalkmadı; Cevherî nakletti; ve o mecazdır. “**تضجع السحاب**”: yerde ağırlaştı (orada kaldı); Cevherî bunu da nakletti; ve bu da mecazdır. “Güneş **ضجعت** ve **ضرعت**”: batmaya yaklaştı; ve o mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**ضاجعه مضاجعة**”: onunla birlikte yattı. Ezherî burada tahsis etti ve dedi ki: adam cariyesiyle **ضاجع** etti; onunla tek bir örtü içinde uyuduğu zaman; o, onun **ضجيع**’idir; o da onun **ضجيعة**’sidir. Ve “açlık ne kötü **ضجيع**’dir”; ve o mecazdır. Ve “keder onu **ضاجعه** etti”; mesel üzere; bununla, onun ona yapışık olmasını kastederler. Şair dedi ki:
  Gencin onu **ضاجعه** ettiği keder gibisini görmedim,                      ne de gece karalığı gibi, sahibini sarkıtan.
Rivayet olunur: “fakirlik gibi”; yani fakirlik kederi. **الضجعة** ve **الضجعة** (fetih ve zamme ile): alçaklık ve rahatlık; ve o mecazdır; “o **الضجعة**’yi sever” denir. Esedî dedi ki:
  Ordularla çarpıştım, onlar da benimle çarpıştı;                      derken kavimde bir **ضجعة** ile ok payım kazandı.

“İşinde **ضجع** etti” ve “**أضجع** etti”: zayıfladı; keza **ضجع** ( **كفرح** ); İbnü’l-Kattâ‘’dan; ve o mecazdır. Ve “Falan, şu şu işten **تضاجع** etti” denir; ondan gaflet eder gibi davrandığı zaman; Cevherî ve Zemahşerî nakletti; ve o mecazdır. Ve hayvanlardan **الضاجع**: onda hayır olmayan. Ve “develer **ضاجعة** ve **ضواجع**”: **الحمض**’a yapışık; onda ikamet eden. Ve “güneş **وضجعت**” (tahfîf ile): “**ضجعت**” (teşdîd ile)’de bir lugattır. Ve “Benû **ضجعان**” (kesre ile): Araplardan bir kabile; **التكملة** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Mecazdan: “mızrağı saplamak için **أضجع** etti.” Ve o “**طيب المضاجع**”dır; yani onların kerîmi; “kerîm döşekler” denildiği gibi; ve onlar kadınlardır. Ve **الضجاعيون** (fetih ile, muhaffef): Yemen’de bir batın.
