# ضج (ض-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الجيم والضاد
جض ، ضج : ( مستعملات ) .
جض : أهمل الليث جض :
روى أبو عبيد عن أبي زيد والكسائي :
جضَّضْتُ عليه السيف إذا حَمَلْتَ عليه .
وقال أبو عمرٍ و : جَضَّضَ إذا حَمَلَ على عَدُوِّه بالسّيفِ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) : جَضَّ إذا مشى الجِيَضَّى ، وهي مِشْيَةٌ فيها تَبَخْتُرٌ .
ضج : قال الليث : ضَجَّ يضِجُّ ضجاً ، وضَجَاجاً وضَجِيجاً ، وضجّ البعيرُ ضجيجاً وضج القومُ ضَجاجاً ، وقال العجاج :
وأَعْشَبَ النَّاسَ الضَّجَاجَ الأضْجَحَا
قال : أَظْهَرَ الْحَرْفَيْنِ ، وبنى منه أفعل لحاجتِه إلى القافية .
( الحَرَّانيُّ عن ابن السكيت ) : أضَجَّ القومُ إضْجَاجاً إذا صاحُوا وجلَّبُوا ، فإذا جزعُوا من شيء وغُلِبُوا قيل : ضَجُّوا يضِجُّون .
وقال أبو عمرٍ و : ضجَّ إذا صاحَ مستغيثاً .
وروى أبو عبيد عن الأمَوِيِّ نَحْواً ممَّا قال ابن السكيت .
قال أبو عبيد وقال الأصمعيُّ : الضَّجَاجُ : المُشَاغَبَةُ والمشاقَّةُ ، وهو اسمٌ من ضاجَجْتُ وليس بمصدر وأنشد :
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشْدَاقُ
وكَثُرَ الضَّجَاجُ واللَّقْلاَقُ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الضَّجَاج : صَمْغٌ يؤكلُ رَطْباً فإذا جفَّ سُحِقَ ثم كُتِّلَ وقُوِّيَ بالقِلى ثم غُسِلَ به الثوبُ فيُنَقِّى تنقيَةَ الصابون .
وقال غيره : الضَّجَاجُ : العَاجُ ، وهو مثلُ السِّوارِ للمَرْأةِ ، قال الأعشى :
وتَرُدُّ مَعْطوف الضَّجَاجِ على
غَيْلٍ كأنَّ الوَشْمَ فيه خِلَلْ
ومعْطوفُهُ : ما عُطِفَ من طَرَفَيْهِ .

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الضاد**
**جض** ، **ضج** : (kullanılanlar).

**جض** : **الليث** **جض**’ı ihmal etti:
**أبو عبيد** **أبي زيد** ve **الكسائي**’den rivayet etti:
**جضَّضْتُ عليه السيف**: üzerine kılıcı yüklenip götürdüğün zaman.
Ve **أبو عمرٍو** dedi: **جَضَّضَ**; kılıçla düşmanının üzerine yüklendiği zaman.
(**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den): **جَضَّ**; **الجِيَضَّى** yürüyüşüyle yürüdüğü zaman; o, içinde salınma bulunan bir yürüyüştür.

**ضج** : **الليث** dedi: **ضَجَّ يضِجُّ ضجاً**; ve **ضَجَاجاً** ve **ضَجِيجاً**; ve deve **ضجيجاً** böğürdü; ve kavim **ضَجاجاً** bağırdı; ve **العجاج** dedi:
وأَعْشَبَ النَّاسَ **الضَّجَاجَ** الأضْجَحَا
Dedi: iki harfi izhar etti; ve kafiyeye olan ihtiyacından dolayı ondan **أفعل** veznini bina etti.

(**الحَرَّانيُّ**’den, **ابن السكيت**’ten): **أضَجَّ القومُ إضْجَاجاً**; bağırdıkları ve yaygara kopardıkları zaman; fakat bir şeyden ürküp sarsıldıkları ve yenildikleri zaman: **ضَجُّوا يضِجُّون** denir.
Ve **أبو عمرٍو** dedi: **ضجَّ**; imdat isteyerek bağırdığı zaman.
Ve **أبو عبيد** **الأمَوِيِّ**’den, **ابن السكيت**’in dediğine benzer bir şeyi rivayet etti.

**أبو عبيد** dedi ve **الأصمعيُّ** dedi: **الضَّجَاجُ**: sataşma ve çekişmedir; ve o, **ضاجَجْتُ**’dan bir isimdir, mastar değildir; ve şu beyti okudu:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشْدَاقُ
وكَثُرَ **الضَّجَاجُ** واللَّقْلاَقُ

(**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den) dedi: **الضَّجَاج**: yaş olarak yenilen bir sakızdır; kuruduğu zaman öğütülür, sonra topaklanır; ve **القِلى** ile kuvvetlendirilir; sonra onunla elbise yıkanır da sabunun temizlemesi gibi temizler.

Ve başkası dedi: **الضَّجَاجُ**: fildişidir; ve o, kadın için bilezik gibidir; **الأعشى** dedi:
وتَرُدُّ مَعْطوف **الضَّجَاجِ** على
غَيْلٍ كأنَّ الوَشْمَ فيه خِلَلْ
Ve **معْطوفُهُ**: iki ucundan bükülmüş olan şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(**باب الضاد في المضاعف [والمطابق]**)

(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilemede tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm *** ki ben **رَيْبِ  الدَّهرِ**e karşı **أتضعضعُ** etmem([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi olmadığı zaman.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan yahut üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; ancak onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **عيشٍ ضغيغٍ** içinde ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir; anılsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.

[Birinciye gelince o **الضَّفف**tir], o da bir şey üzerinde insanların toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerinde ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmeleri sebebiyle. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.

Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele hâlinde, ona tam olarak imkân bulamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir kökçüktür: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lugat. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; dalâlet ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve dalâletin aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” sözleri; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve mescidi ve evi **ضللت**; onlara yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**e düştüler; bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye **ضَمَمت**” denir; ben onu **أضُمُّه** **ضمّاً**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani toplulukların (öncüsü). Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.

Babtandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyle **ضَنِنْتُ**; ona **أَضَنُّ** **ضَنّاً** ve **ضَنانةً**” denir; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; nefis olup kendisiyle cimrilik edildiği zaman. Ve falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**mdir; kendisiyle cimrilik edilen nefis (şey) olduğu zaman. Ve bazen **ضَنَنْتُ** (nûn’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o asıldır. Hadiste: “Bu **ضِئْضِئِ**den bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).

Ama **الضاد** ve illetli harf ise, bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondandır **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. Hemzesiz olarak **ضَوْضَوْا** denir.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi ki: “Kavim **أَضَبَّ** etti **إضباباً**”; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondandır **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondandır **الضَّبَاب**; sanki toplanan bir toz gibi olup örten şey. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve belde **ضَبِبَ**; sisi çoğaldığı zaman.

Ve babtandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semizlik ve bir **رُبٌّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve **الضبُّ** yer hayvanlarından bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**ı iri olup sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**ı, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve denir: **مَضَابَّ مُنْكَرة**ye düştük; yani **الضِّباب**ı çok olan yer parçalarına. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa, şişman adam. Ama onların “**ضبَّ النّاقة**” sözü, **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرت** ederim **أفطرُها**”; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve onu **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. Ama **الضَّبُّ** ise, başparmağını meme ucuna koyman ve parmaklarını başparmak ve meme ucu üzerine birlikte koymandır.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**; bu, ikisini de **الفِرْسِن**de([9]) tutan bir ağrıdır. Ama onların “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” sözü ve “eli **ضبَّت**” (kan aktı) ise, bu babtan değildir; ancak **بَضَّ**dan([10]) kalb edilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bağırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: “Kavim **أَضجَّ** etti **إِضجاجاً**”; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağıldığı zaman bağıran.

Ve bu babtan şâz olan şeylerdendir: **الضَّجاج**([12]); o bir **خَرَز**dür([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **الضَّحضاح**: topuklara kadar olan su; inceliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondandır **الضِّحّ**; güneş ışığı, yer üzerinde yerleşip güç kazandığı zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey. Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp akması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzayıp gider.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.

Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri caiz olmaz; gece ve gündüz gibi.

Diğer kelime **الضَّدُّ**dür; o da doludur; **الضاد** fetha ile. “Tulum **ضَدَّ** etti”; onu doldurdu, **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.

Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. “Ona **ضَرَّه**; ona **يَضُرُّه** **ضَرّاً**” denir. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen yahut yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflayıp erime. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. “Falan kadın **ضِرّ** üzerine evlendi”; yani kendisinden önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, diğerine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, zaruretten dolayı şuna **اضطُرَّ** oldu. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı ne şiddetli **ضريره** var” denir. Ve değirmenin iki taşı, iki **ضَرَّة**ye benzetildi; onlara **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan; yahut bedeni zayıflayıp hastalanan.

İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun et parçası. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (kısım). Toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Babtandır: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّةٌ**sı olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])

Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvveti. Ve denir: falan, şey üzerinde **ذو ضرير**dir; ona sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata denir: gemin demirine karşı **أضرَّ** etti; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), el-Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, **المجمل** ve **المقاييس**te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, el-Lisân (**ضفف**)te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (**جول**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) el-Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun) ganimetleri taksim ederken geldi ve ona dedi ki: adaletli ol, çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: bunun **ضئضئ**inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; okun avdan çıkması gibi dinden çıkarlar.”
([6]) **الضوضاء** da, hemze ile de.
([7]) Asılda: “**وربما**”; tahrif. **المجمل**de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu **المجمل**de.
([9]) Asılda: “**الفرس**”; doğrusu **المجمل**de.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) **القاموس**ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; **المجمل**de **الجيم** şeddeli. Bu lafız **اللسان**da gelmemiştir.
([13]) **القاموس**ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile **المجمل**dendir.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu el-Lisân (**ضرر**)da; orada beyit nisbesiz gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhiliye şairi el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcasının oğlu Rıdvân’ı hicveder. el-Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve el-Lisân (**ضرر**)da ona ait bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**
ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَجَّ
1 ضَجَّ ذ , aor. ضَجِ٣َ , inf. n. ضَجِيجٌ (L, Msb, TA) and ضَجٌّ and ضَجَاجٌ and ضُجَاجٌ, the last on the authority of Lh, (L, TA,) [and the last but one is said in one place in the L and TA to be a subst. from ضَاجَّهُ,] He cried out, or vociferated: (L:) or he cried out, or vociferated, calling for aid, or succour: (AA:) or he cried out, or vociferated, and raised a clamour, or confused cries or shouts or noises, being frightened at a thing: (Msb:) or ضَجِيجٌ signifies the crying out, or vociferating, on the occasion of some disagreeable occurrence, and in difficulty, or distress, and inability to bear what has befallen one, or impatience: (Kitáb el-Ghareebeyn:) or ↓ أَضَجُّوا, inf. n. اـِضْجَاجٌ, signifies they cried out, or vociferated, and raised a clamour, or confused cries or shouts or noises: and ضَجُّوا, aor. ضَجِ٣َ , inf. n. ضَجِيجٌ, [as meaning they did so] when unable to bear a thing that had befallen them, or impatient, and overcome, (A'Obeyd, S, K, TA,) and frightened. (TA.) And one says also, ضَجَّ البَعِيرُ, (A, L,) inf. n. ضجِيجٌ, (L,) [The camel uttered a cry, i. e. grumbled,] مِنَ الحِمْلِ [in consequence of the load]. (A. [See 1 in art. رغو.]) And اـِنْ ضَجَّ فَزِدْهُ وِقْرًا [If he grumble, add to him a load]: a prov. (A.) The poet El-Kanánee uses the phrase فَضَجَّضَّجَّةً for فَضَجَّتْ ضَجَّةً; and it is cited by Sb as an ex. of the incorporation of ت into ض. (O.)

ضجّج
2 ضجّج ذ , inf. n. تَضْجِيجٌ, He went away: or he inclined, or declined. (O, K.) -A2- And He poisoned a bird, or a beast of prey. (O, K.)

ضاجّهُ
3 ضاجّهُ ذ , (S, O,) inf. n. مُضَاجَّةٌ (S, O, K) and ضِجَاجٌ, (S, K,) He acted with him in an evil manner; treated him with enmity, or hostility; (S, O, K, TA;) and contended in altercation with him. (S, * O, * K, * TA.)

4 أَضْجَ٣َ see 1. -A2- [Reiske, as mentioned by Freytag, explains اضجّ also as a trans. verb, meaning “ Fatigavit, molestia affecit. ”]

ضَجَّةٌ
ضَجَّةٌ ذ , a subst., signifying A crying out, or vociferating: (L:) or a clamour, or confusion of cries or shouts or noises, of a people or party. (S, Msb.)

ضَجَاجٌ
ضَجَاجٌ ذ a subst. from ضَاجَّهُ; [as such signifying Evil, or inimical, conduct; and contention:] (S, L, TA:) [and] compulsion. (K, TA.) ― -b2- [Also] an inf. n. of 1, sometimes used as an epithet, [meaning That cries out, or vociferates, &c.,] applied to a man: pl. ضُجُجٌ. (L.) [Freytag explains it, from the Deewán of Jereer, as meaning “ Vanus, nefas. ”] -A2- Also i. q. عَاجٌ [as meaning A kind of bracelet]; (T, O, K, TA;) which is like the سِوَار of a woman. (O, TA.) ― -b2- And A kind of bead (خَرَزَةٌ), (O, K, TA,) used by women in their attracting [of men]. (TA.) ― -b3- See also the next paragraph.

ضِجَاجٌ
ضِجَاجٌ ذ A certain gum which is eaten (O, K, TA) in its moist state: when it has become dry, it is pounded, then formed into lumps, and made potent with potash, and one washed with it the garment, or piece of cloth, which it cleanses like soap. (O, TA.) And The fruit of a certain plant; or a gum; with which women wash their heads: written by IDrd with fet-h [i. e. ↓ ضَجَاجٌ], but by AHn with kesr. (TA.) ― -b2- And (as AHn says in one place, O, TA) Any tree with which birds, or beasts of prey, are poisoned. (O, K, TA.)

ضَجُوجٌ
ضَجُوجٌ ذ A she-camel that cries out when being milked, and is impatient. (S, O, K.)

ضَجَاجٌ أَضَجُّ
ضَجَاجٌ أَضَجُّ ذ , and, by poetic license أَضْجَجُ, [meaning Very evil or inimical conduct &c.,] is a phrase like شِعْرٌ شَاعِرٌ. (TA.)

##### Türkçe

ضَجَّ
1 **ضَجَّ** ذ, muzâri‘ **ضَجِ٣َ**, mastar ismi **ضَجِيجٌ** (L, Msb, TA) ve **ضَجٌّ** ve **ضَجَاجٌ** ve **ضُجَاجٌ**, sonuncusu Lh’nin rivayetine göre, (L, TA,) [ve sondan bir evvelkinin L ve TA’da bir yerde **ضَاجَّهُ**’dan bir isim olduğu söylenir,] Bağırdı, yahut yüksek sesle haykırdı: (L:) yahut bağırdı, yahut yüksek sesle haykırdı, yardım, yahut imdat çağırarak: (AA:) yahut bağırdı, yahut yüksek sesle haykırdı, ve bir gürültü, yahut karışık çığlıklar yahut bağırışlar yahut sesler yükseltti, bir şeyden korkmuş olarak: (Msb:) yahut **ضَجِيجٌ**, hoş olmayan bir vuku bulma sırasında, ve güçlükte, yahut sıkıntıda, ve başına gelen şeye tahammül edememede, yahut sabırsızlıkta, bağırmayı, yahut yüksek sesle haykırmayı ifade eder: (Kitáb el-Ghareebeyn:) yahut ↓ **أَضَجُّوا**, mastar ismi **اـِضْجَاجٌ**, onların bağırdıklarını, yahut yüksek sesle haykırdıklarını, ve bir gürültü, yahut karışık çığlıklar yahut bağırışlar yahut sesler yükselttiklerini ifade eder: ve **ضَجُّوا**, muzâri‘ **ضَجِ٣َ**, mastar ismi **ضَجِيجٌ**, [bunu yaptıkları mânâsıyla] başlarına gelen bir şeye tahammül edemediklerinde, yahut sabırsız, ve yenilmiş, (A'Obeyd, S, K, TA,) ve korkmuş iken. (TA.) Ve ayrıca şöyle denir: **ضَجَّ البَعِيرُ**, (A, L,) mastar ismi **ضجِيجٌ**, (L,) [Deve bir ses çıkardı, yani homurdandı,] **مِنَ الحِمْلِ** [yük sebebiyle]. (A. [Bkz. رغو maddesinde 1.]) Ve **اـِنْ ضَجَّ فَزِدْهُ وِقْرًا** [Eğer homurdanırsa ona bir yük daha artır]: bir darb-ı meseldir. (A.) Şair El-Kanánee, **فَضَجَّضَّجَّةً** ibaresini **فَضَجَّتْ ضَجَّةً** yerine kullanır; ve Sb tarafından **ت**’nin **ض** içine katılmasının bir örneği olarak nakledilir. (O.)

ضجّج
2 **ضجّج** ذ, mastar ismi **تَضْجِيجٌ**, Gitti: yahut meyletti, yahut saptı. (O, K.) -A2- Ve Bir kuşu, yahut bir yırtıcı hayvanı zehirledi. (O, K.)

ضاجّهُ
3 **ضاجّهُ** ذ, (S, O,) mastar ismi **مُضَاجَّةٌ** (S, O, K) ve **ضِجَاجٌ**, (S, K,) Onunla kötü bir tarzda davrandı; ona düşmanlık, yahut husumet ile muamele etti; (S, O, K, TA;) ve onunla münakaşada çekişti. (S, * O, * K, * TA.)

4 **أَضْجَ٣َ** bkz. 1. -A2- [Reiske, Freytag tarafından zikredildiği üzere, **اضجّ**’yi ayrıca müteaddî bir fiil olarak, “Yordu, eziyet verdi” mânâsıyla açıklar.]

ضَجَّةٌ
**ضَجَّةٌ** ذ, bir isimdir; Bağırma, yahut yüksek sesle haykırma mânâsına gelir: (L:) yahut bir gürültü, yahut bir kavmin yahut bir fırkanın çığlıklar yahut bağırışlar yahut sesler karışıklığı. (S, Msb.)

ضَجَاجٌ
**ضَجَاجٌ** ذ **ضَاجَّهُ**’dan bir isimdir; [bu sıfatla Kötü, yahut düşmanca, davranış; ve çekişme mânâsına gelir:] (S, L, TA:) [ve] zorlama. (K, TA.) ― -b2- [Ayrıca] 1’in bir mastar ismidir, bazen bir sıfat olarak kullanılır, [bağıran, yahut yüksek sesle haykıran, vb. mânâsıyla,] bir adama uygulanır: çoğulu **ضُجُجٌ**. (L.) [Freytag onu, Jereer’in Dîvânı’ndan, “Boş, günah” mânâsıyla açıklar.] -A2- Ayrıca **عَاجٌ** ile aynı mânâdadır [bir çeşit bilezik mânâsıyla]; (T, O, K, TA;) ki bu, bir kadının **سِوَار**’ı gibidir. (O, TA.) ― -b2- Ve Bir çeşit boncuk (**خَرَزَةٌ**), (O, K, TA,) kadınlar tarafından [erkekleri] cezbetmelerinde kullanılan. (TA.) ― -b3- Ayrıca bir sonraki fıkraya da bkz.

ضِجَاجٌ
**ضِجَاجٌ** ذ Nemli hâlinde yenilen (O, K, TA) belli bir zamktır: kuruduğu zaman dövülür, sonra topaklar hâline getirilir, ve potas ile kuvvetli kılınır, ve onunla elbise, yahut bez parçası yıkanır; onu sabun gibi temizler. (O, TA.) Ve Belli bir bitkinin meyvesi; yahut bir zamk; kadınların başlarını yıkadıkları şey; IDrd tarafından fet-ha ile [yani ↓ **ضَجَاجٌ**] yazılmıştır, fakat AHn tarafından kesra ile. (TA.) ― -b2- Ve (AHn’nin bir yerde söylediği üzere, O, TA) Kuşların, yahut yırtıcı hayvanların zehirlendiği her ağaç. (O, K, TA.)

ضَجُوجٌ
**ضَجُوجٌ** ذ Sağılırken bağıran, ve sabırsız olan bir dişi devedir. (S, O, K.)

ضَجَاجٌ أَضَجُّ
**ضَجَاجٌ أَضَجُّ** ذ, ve şiir zaruretiyle **أَضْجَجُ**, [çok kötü yahut düşmanca davranış vb. mânâsıyla,] **شِعْرٌ شَاعِرٌ** gibi bir terkiptir. (TA.)
