# ضحك (ض-ح-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir

- Harfler: ض - ح - ك
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَضْحَكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Gülerler | 3 | 3 | [43:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/43:47.md) |
| [أَضْحَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Güldürdü | 1 | 1 | [53:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/53:43.md) |
| [تَضْحَكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Gülersiniz | 1 | 1 | [23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/23:110.md) |
| [ضَاحِكًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D9%83%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Gülen | 1 | 1 | [27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/27:19.md) |
| [ضَاحِكَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Gülen | 1 | 1 | [80:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/80:39.md) |
| [فَضَحِكَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَفَعِلَتْ | Güldü | 1 | 1 | [11:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/11:71.md) |
| [فَلْيَضْحَكُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَلْيَفْعَلُوا | Gülsünler | 1 | 1 | [9:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/9:82.md) |
| [وَتَضْحَكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B6%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَتَفْعَلُونَ | Ve gülersiniz | 1 | 1 | [53:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/53:60.md) |

## Mücavir kökler — 33 mücavir (47 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 30 · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
2. [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır
3. [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vedia heybe demektir
4. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
5. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ve Yakup
6. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
7. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka
8. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahr kayalık sahadır
9. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
10. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
11. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
12. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
13. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
14. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sütle dolu memedir
15. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
16. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yavru” demektir
17. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
18. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
19. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
20. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
21. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
23. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
24. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
25. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
26. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
27. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
28. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
29. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
30. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
31. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
32. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
33. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضحك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md), [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md), [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kapalı veya örtülü olanın yarılıp açığa çıkması, içtekinin dışarı fışkırması ve dişlerin/beyazlığın parıldaması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın içsel durumunun (sevinç, hayret, inkâr veya istihza) yüzde ve davranışta ani bir yarılmayla dışa vurumu |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeyinde zıtların dengesi, psikolojik yarılmanın ahlaki ve ontolojik sonuçları |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca sıradan bir neşelenme veya sesli eğlenceye indirgenerek Kur'an'daki istihza, hayret ve ontolojik zıtlık bağlamlarının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضح | Açığa çıkma, örtünün kalkması, güneş ışığı veya aydınlığın yayılıp görünür hale gelmesi; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [ضحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88.md) kökünde kuşluk vakti güneşin tam açılması ve örtüsüz kalma anlamı esastır | ك | Açığa çıkma eylemine ani bir patlama, mekanik bir yarılma, ses ve hareket eşliğinde kesintili bir dışavurum karakteri kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Yanaktan ve ağız kenarından basınçla dışarı taşan kuvvetli ses ve sıkışma (türetme imge) | İçte biriken basıncın zorlayarak kenarlardan patlak vermesi ve dışarı fırlaması |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, kapalı alan | Bedenin veya ağız boşluğunun kapalı, korunaklı ve örtülü iç sınırı |
| ك | Avuç içi; kavrama, bükülme, biçim alma | Dışa vuran hareketin ağız ve yüz kaslarında bükülme, toplanma ve belirli bir şekle bürünmesi |
| ضحك | Kapalı bir sınırdan basınçla dışarı fırlayıp yüzde biçimlenme hareketi | İçeride gizlenen veya örtülü duran duygunun, dudakların ve yüzün yarılmasıyla parıldayarak dışa yansıması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Tomurcuğun veya hurma çiçeği kılıfının yarılarak içindeki beyazlığın açığa çıkması; havuzun suyla dolup köpürerek taşması; bulutun şimşek çakmasıyla yarılarak parıldaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Teabbata Şerran bir beytinde sırtlanın savaş meydanındaki cesetler karşısında ağzını açarak dişlerini göstermesini bu kökle tasvir eder: تضحك الضبع لقتلى هذيل / وترى الذئب لها يستهل |
| Erken Arapça kullanım | Yerin bitki ve çiçeklerini yarıp dışarı çıkarması ile dağda damar halinde parıldayan beyaz taşlar için kökün türevleri kullanılmıştır; ayrıca yolun apaçık belirginleşmesi ضحوك sıfatıyla anılmıştır |

Kaynak: İbn Düreyd, Cemheretü'l-Luğa; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضحك kökü, Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde köklü bir geçmişe sahip olan *ṣ-ḥ-q / *ḍ-ḥ-k biçimbirimine dayanır. İbranicede צָחַק (ṣāḥaq) formu hem neşe ve sevinçle gülmeyi, oynamayı hem de alay etmeyi ve küçümsemeyi ifade eder; nitekim İshak (Yitzḥaq) ismi de annesinin hayret ve müjde karşısındaki gülüşüne ve tebessümüne nispetle bu kökten türemiştir. Aramice ve Süryanicede kök fonetik bir kaymayla ܓܚܟ (gḥak / geḥek) veya ܨܚܩ (ṣḥaq) varyantlarına dönüşerek dişlerin açığa çıkması ve gülme fiilini karşılamıştır. Arapçada ض sesinin korunması veya peltekleşmesi, fiziksel yarılma, tomurcuğun patlaması ve fışkırma nüansını daha baskın kılmıştır. Kökün ortak Sami çekirdeğinde "içte birikenin aniden yüzde açığa çıkması, hayret veya alay ile dışavurumu" anlam matrisi kesintisiz biçimde mevcuttur.

Güven: Kesin

Kaynak: Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon; Brown-Driver-Briggs (BDB); Payne Smith, Syriac Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiçeğin yarılması ve suyun taşması | Somut nesnelerdeki yarılma ve parıldama eylemi insandaki dudak açılmasına ve diş görünmesine aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צָחַק (ṣāḥaq), Süryanice ܓܚܟ (gḥak) | Gülmek, oynamak, alay etmek ve şaşırmak anlamlarında ortak morfo-semantik kök | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda güvenilir ve düzenli ses denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضحك | Anlamlı | Gülmek, yarılmak, açığa çıkmak | İçteki duygunun yüzde ve dişte dışa vurması, tomurcuğun patlaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضكح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| حضك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| حكض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| كضح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |
| كحض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضحك | Merkez | Yüzün yarılması ve duygunun dışa vurumu | Dudakların açılarak dişlerin görünmesi, sesli veya sessiz ani dışavurum | Hem sevinç hem alay ve hayret durumlarında genel gülme eylemi |
| [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Sessiz ve latif sevinç | Dudakların ses çıkarmaksızın hafifçe aralanması ve sükûnet hali | Kahkaha ve taşkınlık içermeyen, incelik ve edep bildiren tebessüm |
| [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Kalpteki sevinç ve kabarma | İçsel duygunun coşması, kalbin genişlemesi veya şımarıklık | Dışa vurum şart değildir; içsel bir coşku ve şevk durumudur |
| [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | Alay ve istihza | Birini boyun eğdirmek, küçümsemek ve eğlence konusu yapmak | Gülmenin zihinsel ve ahlaki bir saldırı aracına dönüştürülmüş hali |
| [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) | Zıt | Hüzün ve gözyaşı akıtma | Gözden yaş dökülmesi, içsel acı veya huşunun dışarı akması | Gülmenin doğrudan karşıtı olan psikolojik ve fiziksel dışavurum |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضحك | Gülmek, yarılıp açılmak | Yüzün açılarak dişlerin görünmesi ve iç durumun dışa vurulması | Kesin |
| Latince | ridere | Gülmek, tebessüm etmek, alay etmek | Hem sevinçle gülmeyi hem de alaycı şekilde gülmeyi karşılar; fiziksel yarılma kök anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | laugh, smile, deride | Gülmek, kahkaha atmak, küçümseyerek gülmek | Laugh sesli ve açık eylemi, smile sessiz açılmayı, deride ise istihza yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | lachen, verlachen | Gülmek, alay etmek | Lachen genel gülme fiilini, verlachen alaycı dışavurumu ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | rire, se moquer | Gülmek, alay konusu etmek | Rire genel gülüşü karşılarken, nesnesiyle kullanıldığında istihza yönüne daralır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَضْحَكُونَ, تَضْحَكُونَ | Alay, kibir ve küçümseme | İnkârcıların ayetleri, elçileri veya müminleri hafife alarak gülmeleri bağlamı; Zuhruf [43:47](https://lisan.digital/tr/ayet/43:47.md), Mü'minûn [23:110](https://lisan.digital/tr/ayet/23:110.md), Mutaffifîn [83:29](https://lisan.digital/tr/ayet/83:29.md), Necm [53:60](https://lisan.digital/tr/ayet/53:60.md) |
| ضَاحِكًا | Şükür, sevinç ve hayret tebessümü | Karıncanın sözünü işiten Hz. Süleyman'ın duyduğu sevinç ve şükür bağlamı; Neml [27:19](https://lisan.digital/tr/ayet/27:19.md) |
| ضَاحِكَةٌ | Ahiretteki kurtuluş ve ebedi neşe | Kıyamet günü müminlerin yüzlerindeki aydınlık ve saadet hali bağlamı; Abese [80:39](https://lisan.digital/tr/ayet/80:39.md) |
| فَضَحِكَتْ | Hayret, sevinç veya müjde karşısındaki şaşkınlık | Hz. İbrahim'in eşinin yaşlılık ve kısırlık durumunda müjdeyi işitmesi bağlamı; Hûd [11:71](https://lisan.digital/tr/ayet/11:71.md) |
| أَضْحَكَ | Ontolojik duygu yaratımı ve zıtlık | İnsandaki sevinç ve hüznü, neşeyi ve ağlamayı var eden ilahi kudret bağlamı; Necm [53:43](https://lisan.digital/tr/ayet/53:43.md) |
| يَضْحَكُونَ, فَلْيَضْحَكُوا | İlahi adalet ve durumun tersine dönmesi | Dünyadaki sahte neşenin ahirette ağlamaya, dünyada haksızlığa uğrayanların ise ahirette gülmeye kavuşması bağlamı; Tevbe [9:82](https://lisan.digital/tr/ayet/9:82.md), Mutaffifîn [83:34](https://lisan.digital/tr/ayet/83:34.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve haberî sıfatlar | Hadislerde geçen gülme fiilinin Allah'a nispeti; tevil, tenzih ve tefvîz yaklaşımları | Gülmenin rıza, hoşnutluk, lütuf ve kulun durumunu kabul etme şeklinde anlamlandırılması |
| Fıkıh | İbadetlerin sıhhati (namaz bahsi) | Namaz esnasında kahkahanın (sesli gülmenin) abdesti ve namazı bozup bozmayacağı | Sessiz gülüş (tebessüm) ile sesli gülüş (kahkaha) arasındaki sınırlara yoğunlaşma |
| Tefsir | Karakter tahlili ve ahiret tasvirleri | Kafirlerin dünyadaki alaycı gülüşü ile müminlerin ahiretteki yüz aydınlığı arasındaki tezad | İnsanın hakikat karşısındaki kibirli alaycılığı ve kalbi körlüğü |
| Hadis | Nebevî ahlak ve adab | Hz. Peygamber'in gülme biçiminin genellikle tebessüm düzeyinde kalması | Denge, vakar, aşırı kahkahadan sakınma ve kalbin diriliği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun hakikat karşısındaki tavrı | Rıza veya kibir göstergesi | İç durumu açığa vurma | Hakikati ciddiye almayan istihza ile müjdelere duyulan şükür tebessümünü ayırır | Kesin |
| İlmi | Psikolojik durumun morfolojik ifadesi | Zihinsel yarılma ve dışavurum | Duyguyu bedene yansıtma | Şaşkınlık, kavrayış veya inkârın refleks düzeyinde yüzde somutlaşmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve iktidar çatışması | İdeolojik baskı ve ötekileştirme aracı | Elitlerin alayı | Statü sahiplerinin zayıf müminleri alaya alarak psikolojik üstünlük kurma girişimi | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve refah sarhoşluğu | Şımarıklık ve yalancı güven | Gerçeği perdeleme | Maddi güce güvenen müstağni insanın geçici servetle eğlenip kalıcı felaketi unutması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve kritik kırılma noktası (fizik) | İç enerjinin belirli bir eşiği aşmasıyla sistemin kabuğunu kırıp dışarıya ışık, dalga veya enerji yayması hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Uyuşmazlık teorisi (psikoloji ve sosyoloji) | Beklenti ile gerçeklik arasındaki ani yarılmanın şaşkınlık, savunma mekanizması veya alay olarak dışa vurulması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece neşelenmek, hoşça vakit geçirmek ve mizahi eğlence üretmek anlamına hapsedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çoğunlukla ideolojik bir direnç, elçilerle alay etme, hakikati küçümseme ve ahiretteki adalet terazisinde rollerin değişmesi gibi derin varoluşsal anlamları taşıması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının doğrudan mizaha yönelik olduğu zannedilerek hakikate karşı takınılan kibirli ve tahkir edici tavrın gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın iç dünyasındaki niyet ve kibrin en çıplak şekilde dışa vurduğu anı temsil eder; hakikati küçümseyen akılla müjdeye teslim olan kalbin ayrışma noktasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Elçilerin davetine karşı inkârcı kitlelerin gösterdiği direnç ayetlerinde ve ahiretteki nihai hesaplaşma ile yüzlerin tasvir edildiği eskatolojik sahnelerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin dünyada tamamen neşesiz olması gerektiği zannını veya inkârcıların alaylarının cezasız kalacağı yanılgısını düzeltir; tebessümün meşruiyetini, kibrin ise hüsranını bildirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kapalı bir kabuğun, dudakların veya tomurcuğun yarılarak içteki beyazlığın, suyun veya duygunun dışarı taşması ve parıldaması.
- Soyut anlam: İçsel bir durumun (sevinç, şaşkınlık veya kibirli alay) dış dünyadaki bir uyarıcı karşısında ani ve engellenemez bir biçimde yüzeye vurması.
- Sistematik karşılık: Hakikat ile karşı karşıya gelen öznenin geliştirdiği ontolojik tepki; ahirette zıt kutupların yer değiştirmesiyle tecelli eden ilahi adalet dengesi.
- LaTeX modeli: $$R(t) = H(S(t) - \theta) \cdot \operatorname{sgn}(\Delta(t)) \cdot \Phi(u)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R(t)$ dışa vuran gülme eylemini, $S(t)$ iç dünyadaki duygu veya uyaran birikimini, $\theta$ dışavurum için gereken kritik eşik değerini temsil eder. $H$ bu eşik aşıldığında yarılmayı başlatan basamak fonksiyonudur. $\operatorname{sgn}(\Delta(t))$ beklenen ile karşılaşılan arasındaki farkın yönünü belirler; artı değer hayret ve sevinci, eksi değer ise inkâr ve kibri işaret eder. $\Phi(u)$ ise gülmenin niteliğini tayin eden ahlaki niyet katsayısıdır (şükür, alay veya şaşkınlık).

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/9:82.md) — فَلْيَضْحَكُوا

فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Artık yaptıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.

### [Hud 11:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/11:71.md) — فَضَحِكَتْ

وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ

Meal (IK): Hanımı ayakta idi. Bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak’ı, İshak’ın ardından Ya’kub’u müjdeledik.

### [Müminun 23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/23:110.md) — تَضْحَكُونَ

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ

Meal (IK): Siz ise, onları alaya alıyordunuz. Öyle ki size Benim zikrimi unutturdular. Ve siz, onlara hep gülüyordunuz.

### [Neml 27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/27:19.md) — ضَاحِكًا

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onun bu sözü üzerine gülerek tebessüm etti ve dedi ki: Rabbım; bana ve ana babama verdiğin nimete şükürde ve hoşnud olacağın şeyi yapmakta beni muvaffak kıl ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.

### [Zuhruf 43:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/43:47.md) — يَضْحَكُونَ

فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ

Meal (IK): Onlara ayetlerimizle varınca, onlar bunlara gülüvermişlerdi.

### [Necm 53:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/53:43.md) — أَضْحَكَ

وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى

Meal (IK): Gerçekten O’dur güldüren de, ağlatan da.

### [Necm 53:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/53:60.md) — وَتَضْحَكُونَ

وَتَضْحَكُونَ وَلَا تَبْكُونَ

Meal (IK): Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz.

### [Abese 80:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/80:39.md) — ضَاحِكَةٌ

ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ

Meal (IK): Güleç, sevinçli,

### [Mutaffifun 83:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/83:29.md) — يَضْحَكُونَ

إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ

Meal (IK): Doğrusu suç işlemiş olanlar; mü’minlere, gülerlerdi.

### [Mutaffifun 83:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/ayet/83:34.md) — يَضْحَكُونَ

فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ

Meal (IK): İşte bugün de iman edenler, o kafirlere gülerler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir. Hurmanın açılmış çiçeği gülmek için kullanulanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء ولكاف والضاد معهما
ض ح ك مستعمل فقط
ضحك:
ضحِكَ يَضَحَكُ ضَحِكاً وضِحْكاً، ولو قال: ضَحَكاً لكان قياساً لأنّ مصدر فَعِلَ فَعَل. والضُحْكَةُ: ما يُضحَكُ منه.
والضُّحَكَةُ: الكثير الضَحِك يُعابُ به. والضِّحّاك في النَعْت أحسَنُ من الضُّحَكَةِ والضَّاحكة: كلُّ سِنٍ من مُقَدَّم الأضراس ما يبدُو عند الضَّحِك. والضَّحّاكُ بن عدنان: الذي يقال مَلَكَ الأرض، ويقال له: المُذْهَب، كانَتْ أمّه جنّيَّةً فلحق بالجنِّ وتلبّد بالفِراء. تقولُ العَجمُ إنّه عَمِل بالسِحْر وأظهَرَ الفساد أُخِذَ فشُدَّ في جَبَل دَنْباوَند. وقوله فضحكت فَبشَّرناها يَعني طَمِثَتْ. والضَّحْك: الثَلجْ، ويقال: جَوْف الطَّلْع، وهي من لغة بني الارث، يقالُ: ضحِكتِ النَّخلة إذا انشَقَّ كافورُها. وقال آخرون: هو الشُهُدُ، ويقالُ: الزُبْد، ويقال: العَسَلُ. وهو بهذَيْن أشبْهُ في قوله:
فجاءَ بمَزْحٍ لم يَرَ الناسُ مِثلَـه		هو الضَّحْكُ إلا أنّه عملُ النَّخْلِ
والضَحُوك من الطُرُق: ما وَضحَ فاستَبانَ، قال:
على ضَحوكِ النَّقْبِ مُجَرهِدِّ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الضاد** onlarla birlikte

**ض ح ك** yalnızca استعمال edilmiş

**ضحك**:

**ضحِكَ** **يَضَحَكُ** **ضَحِكاً** ve **ضِحْكاً**; eğer: **ضَحَكاً** deseydi قياس olurdu; çünkü **فَعِلَ**’in masdarı **فَعَل**’dır. Ve **الضُحْكَةُ**: kendisinden güldürülen şeydir.

Ve **الضُّحَكَةُ**: kendisiyle ayıplanılan çok **الضَحِك** edendir. Ve **الضِّحّاك** vasıfta **الضُّحَكَةِ**’den daha güzeldir. Ve **الضَّاحكة**: gülme عندında görünen, azı dişlerinin ön tarafından her bir diştir. Ve **الضَّحّاكُ بن عدنان**: kendisine “yeryüzünün ملكi oldu” denilen kimsedir; ve ona: **المُذْهَب** denilir; annesi bir cinniyye idi; böylece cinlere katıldı ve kürklere büründü. Acemler der ki: sihir ile amel etti ve fesadı ortaya çıkardı; alındı da **جَبَل دَنْباوَند**’a bağlandı. Ve onun sözü **فضحكت فَبشَّرناها** “**طَمِثَتْ**” demektir. Ve **الضَّحْك**: kardır; ve denilir: **جَوْف الطَّلْع**; ve bu, Benî **الارث**’ın dilindendir; denilir: **ضحِكتِ النَّخلة**; yani **كافورُها** yarıldı. Ve başkaları dedi: o **الشُهُدُ**’dur; ve denilir: **الزُبْد**; ve denilir: **العَسَلُ**. Ve o, şu sözünde bu ikisine daha benzer:

فجاءَ بمَزْحٍ لم يَرَ الناسُ مِثلَـه		هو الضَّحْكُ إلا أنّه عملُ النَّخْلِ

Ve yollardan **الضَحُوك**: açıklığa kavuşup belirginleşen şeydir; dedi ki:

على ضَحوكِ النَّقْبِ مُجَرهِدِّ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَحِكَ يَضْحَكُ ضَحْكاً وضِحْكاً وضِحِكاً وضَحِكاً. أربع لغات. والضَحكةُ: المرَّة الواحدة. ومنه قول كثيِّر:
غَلِقَتْ لِضَحْكَتِهِ رِقابُ المالِ
وضَحِكَتْ به ومنه بمعنًى. وتَضاحَكَ الرجلُ واسْتَضْحَكَ بمعنًى. وأضْحَكَهُ الله. ورجلٌ ضَحَكَةٌ، أي كثير الضَحِكِ. وضُحْكَةٌ بالتسكين: يُضْحَكُ منه. والأُضحوكَةُ: ما يُضْحَكُ منه. وامرأةٌ مِضحاك: كثيرةُ الضحِك. قال ابن الأعرابي: الضاحِكُ من السحاب، مثل العارض، إلا أنه إذا بَرَقَ قيلَ ضَحِكَ. والضاحِكَةُ: السنُّ التي بين الأنياب والأضراس، وهي أربعُ ضواحِكَ. والضَحوكُ: الطريقُ الواسعُ. والضَحْكُ: الطَلْعُ حينَ ينشقّ. قال أبو ذؤيب:
فجاء بِمَزْجٍ لم يرَ الناسُ مِثلَـه		هو الضَحْكُ إلاّ أنّه عَملُ النحلِ
قال أبو عمرو: شبّه بياض العسل ببياضه. ويقال القردُ يَضْحَكُ إذا صوَّت.

##### Türkçe

**ضَحِكَ** **يَضْحَكُ** **ضَحْكاً** ve **ضِحْكاً** ve **ضِحِكاً** ve **ضَحِكاً**. Dört lügat. Ve **الضَحكةُ**: bir defalık (olan). Ondan Kesîr’in sözü:
Malın boyunları onun **ضَحْكَتِهِ** için kapandı

Ve onunla güldü; ondan (da) bir mânâ ile. Ve adam **تَضاحَكَ** ve **اسْتَضْحَكَ** bir mânâ ile. Ve Allah onu **أضْحَكَهُ**. Ve bir adam **ضَحَكَةٌ**, yani gülmesi çok olan. Ve sükûn ile **ضُحْكَةٌ**: kendisinden güldürülen. Ve **الأُضحوكَةُ**: kendisinden güldürülen şey. Ve bir kadın **مِضحاك**: gülmesi çok olan. İbnü’l-A‘râbî dedi: buluttan **الضاحِكُ**, **العارض** gibi; ancak şimşek çaktığı zaman **ضَحِكَ** denilir. Ve **الضاحِكَةُ**: köpek dişleri ile azı dişleri arasındaki diş; ve o dört **ضَواحِكَ**tır. Ve **الضَحوكُ**: geniş yol. Ve **الضَحْكُ**: yarıldığı zaman **الطَلْعُ**. Ebû Züeyb dedi:
Öyle bir karışım getirdi ki insanlar onun benzerini görmedi;		o **الضَحْكُ**tur, ancak o arının işidir

Ebû Amr dedi: balın beyazlığını onun beyazlığına benzetti. Ve denilir: maymun, ses çıkardığı zaman **يَضْحَكُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والكاف والضاد
ضحك
استُعمل من وجوهه : ( ضحك )
ضحك : قال الليث : الضَّحِك : معروفٌ ، تقولُ : ضَحِك يَضْحَك ضَحِكاً ولو قيل ضَحَكاً لكان قِيَاساً ، لأن مصدر فَعِلَ فَعَلٌ .
قلت : وقد جاءت أَحْرُفٌ من المصادر على فَعِلَ . منها ضَحِكَ ضَحِكاً ، وخَنَقَه خَنِقاً ، وخَضَف خَضِفاً وضَرِطَ ضرِطاً وسَرَق سَرِقاً ، قال ذلك الفراءُ وغيره .
وقال الليث : الضُّحْكَة : الشّيءُ الذي يُضْحَك منه ، قال والضَّحَكَة : الرّجلُ الكثير الضَّحِك يُعابُ به .
أبو عُبيد عن الكسائي رجلٌ ضُحَكةٌ : كَثِيرُ الضَّحك ، ورجلٌ ضُحْكَةٌ . يُضْحَكُ منه .
وقال الليث : رجلٌ ضَحَّاك نَعْتٌ على فَعَّال ، قال : والضَّحَّاك بن عَدْنَان زَعَمَ ابْنُ دَأْبٍ المَدَنيُّ أنه الذي يقال إنه ملك الأرض ، وهو الذي يقال له المُذْهب وكانت أمه جِنِّيَّة فلحق بالجِنِّ ويتبَدَّى للقُرَّاء ، وتقول العَجمُ : إنه لَمَّا عَمِل السِّحر وأظهر الفساد أُخِذ فشُدَّ في جبل
دُنْبَاوَنْد ، ويقال : إن الذي شدَّه أفْرِيذُون الذي كان مسح الدنيا فبلغت أربعة وعشرين ألف فَرْسخ .
قلت : وهذا كلُّه باطل لا يؤمِنُ بمثله إلا أحمق لا عَقْلَ له .
وقال الليث في قول الله جلّ وعزّ : ( فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ ) ( هُود : 71 ) أي طَمَثت . قلت : وروى سَلَمة عن الفَرّاء في تفسير هذه الآية ، لمّا قال رُسُل الله جلّ وعزّ لِعبدِه وخَلِيله إبراهيم : ( لاَ تَخَفْ ) ( هود : 70 ) ضَحِكَتْ عند ذلك امرأَتُه وكانت قائمة عليهم وهو قاعد فضَحِكت فبُشِّرَت بعد الضحِك بإسْحاق وإنما ضَحِكت سروراً بالأمن لأنها خَافت كما خاف إبراهيم .
وقال بعض أهل التفسير : هذا مُقَدَّم ومؤخَّر ، المعنى فيه عندهم فبَشَّرْنَاها بإسْحاق فضحكت بالبِشَارة .
قال الفَرّاءُ : وهو مما يحتمله الكلام والله أعلم بصوابه .
قال الفَرّاءُ : وأما قولهم فضحِكت : حَاضَت فلم نسمعه من ثِقَة .
وقال أبو عمرو : سمعت أبا موسى الحَامِض يسأل أبا العباس عن قوله ( فَضَحِكَت ) أي حَاضت ، وقال : إنه قد جاء في التفسير فقال : ليس في كلام العرب ، والتَّفْسِير مُسَلَّمٌ لأهل التفسير ، فقال له : فأنت أنشدتنا :
تَضْحَكُ الضَّبْعُ لِقَتْلَي هُذَيلٍ
وَتَرَى الذِّئْبَ بِهَا يَسْتَهلّ
فقال أبو العباس : تَضْحَك هَهُنا تَكْشِر ، وذلك أن الذئب ينازعها على القتيل فتَكْشِر في وَجْهه وعِيداً فيتركها مع لحم القتيل ويَمُر .
وأخبرني المُنْذِرِي عن أبي طالب أنه قال : قال بعضهم في قوله فَضَحِكت : حَاضَتْ . قال : ويقال : إن أصله من ضَحَّاك الطَّلْعة إذا انْشَقَّت . قال : وقال الأَخْطَلُ فيه بمعنى الْحَيْض .
تَضْحَك الضبْع من دِماءِ سُلَيْم
إذْ رأَتْها على الحِدَاب تَمور
وكان ابن عباس يقول : ضحِكَت : عَجِبت من فزع إبراهيم .
وقال الكُميْت :
وأَضْحَكَتِ الضِّبَاعَ سُيُوفُ سَعْد
بِقَتْلَى ما دُفِنَّ وَلاَ وُدينَا
قال : وقال بعضهم : الضَّحِك : الطَّلْع . قال : وسمعنا من يقول : أَضْحَكْتَ حَوْضَك إذا ملأته حتى يفيض .
وقال أبو ذُؤَيْب :
فجاء بِمزْج لم يَرَ الناسُ مثلَه
هو الضَّحْك إلا أنه عمل النَّحْل
قالوا : هو العَجَب وهذا يُقَوِّي ما رُوي عن ابن عباس .
وقال أبو إسْحاق في قوله : ( وَامْرَأَتُهُ قَآئِمَةٌ فَضَحِكَتْ ) ( هود : 71 ) يُروَى أنّها ضَحِكت لأنَّهَا كانت قالت لإبراهيم : اضمُمْ لُوطاً ابن أَخِيك إليك فإنِّي أَعْلَم أَنّه سَيَنْزِل بهؤلاء القوم عذابٌ ، فَضَحِكَت سُرُوراً لمَّا أَتى الأمر على ما توهَّمَت . قال : فأما من
قال في تَفْسِير : ضَحِكَت : حَاضَتْ فليس بشيءٍ . قلت : وقد رُوِي ذلك عن مُجَاهِد وعِكْرِمة فالله أَعْلم .
وقال الليث : قال بعضهم : في الضَّحِك الذي في بيت أبي ذُؤَيْبٍ : إنه الثَّلْجُ ، وقيل : هو الشَّهْدُ ، وقيل : هو الزُّبْد .
عمرو عن أبيه : الضَّحْك والضَّحَّاكُ : وليعُ الطَّلْعَةِ الذي يُؤكل .
والضَّحْك : العَسَل .
والضَّحْك : النَّورُ .
والضَّحْك : المحجَّةُ .
والضَّحْك : ظهور الثَّنايا من الفرح .
وقال أبو زيد : يقال للرجل أربعُ ثنايا وأربُع رُباعيَات وأَرْبعة ضَوَاحِكُ والواحد ضَاحِكٌ وثِنْتا عشرةَ رَحًى في كل شِقَ سِتُّ وهي الطواحنُ ثم النَّواجذُ بعدها وهي أَقْصَى الأضْراس .
الليث : الضَّحُوكُ من الطرق : ما وَضَح واسْتبان ، وأنشد :
على ضَحُوك النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ
أبو سعيد : ضَحِكاتُ القُلوب من الأموال والأولاد : خِيَارُها التي تَضْحَكُ القُلوبُ إليها . وضَحِكاتُ كل شيء : خِياره .
ورأْيٌ ضَاحِكٌ : ظاهِرٌ غير مُلْتَبِسٍ . ويقال : إن رَأْيك لَيُضَاحِكُ المشكلات أي تظهر عنده المشكلات حتى تُعْرَف . وطريقٌ ضَحَّاك : مُسْتبين .
وقال الفَرَزدق :
إذا هي بالرّكْب العِجالِ تَرَدَّفَتْ
نَحَائِزَ ضَحَّاك المَطَالع في نَقْب
نَحائِزُ الطَّرِيق : جَوادُّه .
وبُرْقَةُ ضَاحِك : في ديار تَميم ، ورَوْضَةُ ضَاحِك بالصَّمَّانِ معروفة .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الضاد**
**ضحك**
Kullanıldı, vecihlerinden: (**ضحك**)
**ضحك**: Leys dedi: **الضَّحِك**: bilinen(şey)dir; dersin ki: **ضَحِك** **يَضْحَك** **ضَحِكاً**; eğer **ضَحَكاً** denilseydi kıyas olurdu; çünkü **فَعِلَ**’in masdarı **فَعَلٌ**’dür.
Dedim: Masdarlardan birtakım harfler **فَعِلَ** üzere gelmiştir. Ondan: **ضَحِكَ** **ضَحِكاً**, ve **خَنَقَه** **خَنِقاً**, ve **خَضَف** **خَضِفاً** ve **ضَرِطَ** **ضرِطاً** ve **سَرَق** **سَرِقاً**; bunu Ferrâ ve başkası söyledi.
Leys dedi: **الضُّحْكَة**: kendisinden güldürülen şeydir; dedi ki: ve **الضَّحَكَة**: çok **الضَّحِك** sahibi adamdır; onunla ayıplanır.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **رجلٌ ضُحَكةٌ**: **كَثِيرُ الضَّحك**; ve **رجلٌ ضُحْكَةٌ**: kendisinden güldürülür.
Leys dedi: **رجلٌ ضَحَّاك**: **فَعَّال** üzere bir niteleme; dedi ki: ve **الضَّحَّاك بن عَدْنَان**; Medineli İbn De’b, onun yeryüzünün meliki olduğu söylenen kimse olduğunu iddia etti; ve o, kendisine **المُذْهب** denilen kimsedir; annesi bir cinniyye idi; cinlere katıldı ve kurrâya görünür; Acemler der ki: o, sihri işleyip fesadı ortaya koyunca yakalandı da **دُنْبَاوَنْد** dağına bağlandı; ve denilir ki onu bağlayan, dünyayı mesheden, böylece yirmi dört bin fersah’a ulaşan **أفْرِيذُون**’dur.
Dedim: Bu bütünüyle bâtıldır; benzerine ancak aklı olmayan bir ahmak inanır.
Leys, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: (**فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ**) (**هُود : 71**) yani hayız gördü. Dedim: Seleme, bu âyetin tefsirinde Ferrâ’dan rivayet etti: Allah جلّ وعزّ’ün elçileri, kulu ve halîli İbrahim’e (**لاَ تَخَفْ**) (**هود : 70**) dediklerinde, o sırada karısı onların yanında ayakta idi, o ise oturuyordu; bunun üzerine karısı **ضَحِكَتْ**; sonra **إسْحاق** ile, gülmeden sonra müjdelendi; ancak güvenlikten sevinçle güldü; çünkü İbrahim korktuğu gibi o da korkmuştu.
Tefsir ehlinin bazısı dedi: Bu, takdim ve te’hirdir; onlara göre manası: onu **إسْحاق** ile müjdeledik de müjde ile güldü.
Ferrâ dedi: Bu, sözün ihtimal verdiği şeylerdendir; Allah doğrusunu daha iyi bilir.
Ferrâ dedi: Ama onların “**فَضَحِكت**: hayız gördü” sözünü, güvenilir birinden işitmedik.
Ebû Amr dedi: Ebû Mûsâ el-Hâmid’in, Ebû’l-Abbâs’a (**فَضَحِكَت**) sözü hakkında “yani hayız gördü” diye sorduğunu işittim; ve dedi ki: tefsirde gelmiştir. O dedi ki: Arapların كلام’ında yoktur; tefsir ise tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: O hâlde sen bize şu(şiiri) okuttun:
تَضْحَكُ الضَّبْعُ لِقَتْلَي هُذَيلٍ
وَتَرَى الذِّئْبَ بِهَا يَسْتَهلّ
Ebû’l-Abbâs dedi: Burada **تَضْحَك**: **تَكْشِر**’dir; çünkü kurt, maktul üzerinde onunla çekişir; o da yüzüne tehdit olarak **تَكْشِر**; böylece onu, maktulün etiyle birlikte bırakır ve geçer.
Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi: dedi ki: Bazıları, “**فَضَحِكت**” sözü hakkında: hayız gördü, dedi. Dedi ki: ve denilir ki bunun aslı, yarıldığında **ضَحَّاك الطَّلْعة**’dandır. Dedi ki: ve Ahtal, onda hayız manasında söyledi:
تَضْحَك الضبْع من دِماءِ سُلَيْم
إذْ رأَتْها على الحِدَاب تَمور
İbn Abbâs derdi ki: **ضحِكَت**: İbrahim’in korkusuna şaşırdı.
Kumeyt dedi ki:
وأَضْحَكَتِ الضِّبَاعَ سُيُوفُ سَعْد
بِقَتْلَى ما دُفِنَّ وَلاَ وُدينَا
Dedi ki: ve bazıları dedi: **الضَّحِك**: **الطَّلْع**’dır. Dedi ki: ve “**أَضْحَكْتَ حَوْضَك**” (havuzunu) taşıncaya kadar doldurduğun zaman denilir, diye söyleyen(leri) işittik.
Ebû Züeyb dedi ki:
فجاء بِمزْج لم يَرَ الناسُ مثلَه
هو الضَّحْك إلا أنه عمل النَّحْل
Dediler ki: o, **العَجَب**’dır; bu da İbn Abbâs’tan rivayet edileni kuvvetlendirir.
Ebû İshâk, (**وَامْرَأَتُهُ قَآئِمَةٌ فَضَحِكَتْ**) (**هود : 71**) sözü hakkında dedi: rivayet olunur ki o, güldü; çünkü o, İbrahim’e şöyle demişti: “Kardeşinin oğlu Lût’u yanına kat; çünkü ben biliyorum ki bu kavme bir azap inecek.” Böylece, iş onun zannettiği üzere gelince sevinçle **فَضَحِكَت**. Dedi ki: ama “**ضَحِكَت**: hayız gördü” diye tefsir edenin sözü bir şey değildir. Dedim: Bu, Mücâhid ve İkrime’den rivayet edilmiştir; Allah daha iyi bilir.
Leys dedi: Bazıları, Ebû Züeyb’in beytindeki **الضَّحِك** hakkında dedi ki: o **الثَّلْج**’dir; ve denildi: o **الشَّهْد**’dir; ve denildi: o **الزُّبْد**’dür.
Amr, babasından: **الضَّحْك** ve **الضَّحَّاكُ**: yenilen **الطَّلْعَة**’nin **وليع**’idir.
Ve **الضَّحْك**: baldır.
Ve **الضَّحْك**: nurdur.
Ve **الضَّحْك**: mahaccetir.
Ve **الضَّحْك**: sevinçten ön dişlerin görünmesidir.
Ebû Zeyd dedi: Adama dört **ثنايا**, dört **رُباعيَات** ve dört **ضَوَاحِكُ** denilir; tekili **ضَاحِكٌ**’tir; ve her yarım çenede altı olmak üzere on iki **رَحًى** vardır; onlar **الطواحنُ**’dır; sonra onların ardından **النَّواجذُ** gelir; onlar azı dişlerinin en uç olanlarıdır.
Leys: Yollardan **الضَّحُوكُ**: açıklığa kavuşan ve belirginleşen(şey)dir; ve şu(şiiri) okudu:
على ضَحُوك النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ
Ebû Saîd: Mallar ve evlatlardan kalplerin **ضَحِكاتُ**’ı: kalplerin kendilerine güldüğü, onların hayırlılarıdır. Ve her şeyin **ضَحِكاتُ**’ı: onun hayırlısıdır.
Ve **رَأْيٌ ضَاحِكٌ**: açık, karışık olmayan(şey)dir. Ve denilir ki: “Senin görüşün, müşkilleri mutlaka **يُضَاحِكُ** eder”; yani müşkiller onun yanında ortaya çıkar da bilinir. Ve **طريقٌ ضَحَّاك**: belirgin(olan)dır.
Ferazdak dedi ki:
إذا هي بالرّكْب العِجالِ تَرَدَّفَتْ
نَحَائِزَ ضَحَّاك المَطَالع في نَقْب
**نَحائِزُ الطَّرِيق**: onun ana yollarıdır.
Ve **بُرْقَةُ ضَاحِك**: Temîm diyarlarında(dır); ve **رَوْضَةُ ضَاحِك** **الصَّمَّان**’da bilinir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والحاء وما يثلثهما)
(ضحل) الضاد والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ، وهو الماء القليل وما أشبهه. من ذلك الضَّحْل: الماء القليل، ومكانه المَضْحَل، والجمع مَضاحل. ويقال ضَحِل الماء: رقَّ وقلَّ، وهو من الكلام الفصيح الصحيح. وأتَان الضَّحْل: صَخرة بعضها في الماءِ وبعضُها خارج.
(ضحي) الضاد والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على بُروز الشيء. فالضَّحَاء: امتداد النَّهار، وذلك هو الوقت البارز المنكشف. ثمَّ يقال للطعام الذي يُؤكل في ذلك الوقت ضَحاء. قال:
* تَرَى الثَّوْرَ يمشي راجعاً مِنْ ضَحائِهِ([1]) *
ويقال ضحِي الرَّجلُ يَضْحَى، إذا تعرَّضَ للشَّمْس، وضَحَى مثلُهُ. ويقال اضْحَ يا زيد، أي ابرُزْ للشَّمْس. والضَّحِيَّة معروفة، وهي الأُضْحِيَّة.
قال الأصمعي: فيها أربع لغات: أُضْحِيَّة وإضْحيَّة، والجمع أضَاحِيّ؛ وضَحِيَّة، والجمع ضحايا؛ وأَضْحاةٌ، وجمعها أُضْحىً([2]). قال الفرّاءُ : الأَضْحَى مؤنّثة وقد تذكّر، يُذهَب بها إلى اليوم. وأنشد:
* دنا الأَضْحَى وصَللت اللِّحامُ([3]) *
وإِنما سُمِّيت بذلك لأنَّ الذّبيحة في ذلك اليوم لا تكون إلاَّ في وقت إشراق الشَّمس. ويقال ليلَةٌ إِضحيَانةٌ وضَحْيَاءُ، أي مضيئةٌ لا غيمَ فيها. ويقال: هم يتضحَّوْنَ، أي يتغدَّوْن. والغَداء: الضَّحاء. ومن ذلك حديث سلمة بن الأكوع: "بينا نحن مع رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم  نتضَحَّى"، يريد نتغدَّى. وضاحية كلِّ بلدةٍ: ناحيتُها البارزة. يقال هم ينزلون الضَّوَاحيَ. ويقال: فعل ذلك ضاحيةً، إِذا فعله ظاهراً بيّناً. قال:
عَمِّي الذي منعَ الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([4])وقال:
وقد جزتْكُم بنو ذُبيانَ ضاحيةً *** بما فعلتم ككيل الصَّاع بالصّاعِ([5])فأمَّا قولُ جرير:
فما شَجَرات عِيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفُرُوع ولا ضَواحِ([6])فإنَّه يقول: ليست هي في النَّواحي، بل هي [في] الواسطة. ويقال للسَّماوات كلِّها الضَّواحي. وقال تأبَّطَ شرّاً:
وقُلّةٍ كسِنانِ الرُّمح بارزةٍ *** ضحيانة…………([7])فهي البارزة للشمس.
قال أبو زيد: ضَحَا الطريق يَضْحُو ضَحْواً وضُحُوّاً([8])، إِذا بدا وظَهَر. فقد دَلَّت هذه الفروعُ كلُّها على صحة ما أصّلناه * في بروزِ الشَّيء ووُضوحه. فأمَّا الذي يُروى عن أبي زيدٍ عن العرب: ضحَّيت عن الأمر([9]) إذا رفقت، فالأغلب عندي أنَّه شاذٌّ في الكلام. قال زَيد الخيل:
لو أنَّ نصراً أصلحَتْ ذاتَ بينِها *** لضحَّت رُويداً عن مصالحها عمرُو([10])(ضحك) الضاد والحاء والكاف قريبٌ من الباب الذي قبله، وهو دليل الانكشاف والبروز. من ذلك الضَّحِك ضَحِك الإنسان. ويقال أيضاً الضَّحْك([11])، والأوَّل أفصح. والضَّاحكة: كل سنٍّ تبدو من مُقَدَّم الأسنان والأضراس عند الضَّحِك.
قال ابنُ الأعرابيّ: الضَّاحِك من السَّحاب مثلُ العارض، إلاَّ أنَّه إِذا بَرَقَ يقال فيه ضَحِك. والضَّحُوك: الطَّريق الواضح. ويقال أَضْحَكْتَ حوضَك، إِذا ملأتَه حتى يفيض. قال ابن دُريد([12]): الضَّاحك حجرٌ شديد البَرِيقِ يبدو في الجَبَل، أيَّ لونٍ كان. ويقال في باب الضَّحِك: الأُضحوكة ما يُضحِك منه. ورجلٌ ضُحْكة: يُضْحَك منه. وضُحَكَة: يكثر الضَّحَك. فأمَّا الضَّحْك فيقال إنَّه العَسل. ويُنشَد:
فَجاءَ بمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَهُ *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّهُ عملُ النَّحْلِ([13])ويقال هو البَلَح، قال الشَّيبانيُّ: الطَّلْعُ هو الكافور والضَّحْكُ جميعاً حين ينفتق.
--------------ـــــ
([1]) لذي الرمة في ديوانه 503 واللسان (19: 210). وعجزه:
* بها مثل مشي الهبرزي المسرول *.
([2]) زاد في اللسان: "مثل أرطاه وأرطى" فألفها للإلحاق.
([3]) لأبي الغول الطهوي في اللسان (19: 211)، وإصلاح المنطق 193، 330، 397. وصدره:
* رأيتكم بي الخذواء لما  *.
([4]) أنشده في اللسان (نخخ، ضحا) وسيأتي في (نخ).
([5]) البيت للنابغة، كما في اللسان (ضحا)، وليس في ديوانه. وعجزه في اللسان:
* حقاً يقيناً ولما يأتنا الصدر *.
([6]) ديوان جرير 99 واللسان (ضحا).
([7]) من القصيدة الأولى في المفضليات. وتمام البيت: "في شهور الصيف محراق".
([8]) ويقال أيضاً "ضُحِيَّاً".
([9]) في الأصل: "في الأمر"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) نصر وعمرو ابنا قعين، بطنان من بني أسد، كما في اللسان عند إنشاد البيت.
([11]) ويقال أيضاً: "الضحك"، بالكسر، وبكسرتين.
([12]) في الجمهرة (2: 167).
([13]) لأبي ذؤيب في ديوانه 42 واللسان (ضحك)، وسيأتي في (مزج).

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضحل**) **الضاد** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; o, az su ve ona benzer şeydir. Bundan **الضَّحْل**: az su; yeri **المَضْحَل**; çoğulu **مَضاحل**. Ve denir: **ضَحِل الماء**: inceldi ve azaldı; ve o, fasih sahih sözden(dür). Ve **أَتَان الضَّحْل**: bir kaya; onun bir kısmı suda ve bir kısmı dışarıdadır.

(**ضحي**) **الضاد** ve **الحاء** ve illetli harf, tek sahih bir asıldır; bir şeyin belirip çıkmasına delâlet eder. O hâlde **الضَّحَاء**: gündüzün uzaması; ve bu, belirgin açığa çıkmış vakittir. Sonra o vakitte yenilen yemeğe **ضَحاء** denir. Dedi ki:
* تَرَى الثَّوْرَ يمشي راجعاً مِنْ **ضَحائِهِ**([1]) *

Ve denir: **ضحِي الرَّجلُ يَضْحَى**; güneşe maruz kaldığı zaman; ve **ضَحَى** da onun gibidir. Ve denir: **اضْحَ يا زيد**; yani güneşe çık, belir. Ve **الضَّحِيَّة** bilinir; o, **الأُضْحِيَّة**’dir.

**الأصمعي** dedi: onda dört lugat vardır: **أُضْحِيَّة** ve **إضْحيَّة**; çoğul **أضَاحِيّ**; ve **ضَحِيَّة**; çoğul **ضحايا**; ve **أَضْحاةٌ**; onun çoğulu **أُضْحىً**([2]). **الفرّاءُ** dedi: **الأَضْحَى** müennestir ve müzekker de kılınır; onunla gün kastedilir. Ve inşad etti:
* دنا **الأَضْحَى** وصَللت اللِّحامُ([3]) *

Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü o günde kurban, ancak güneşin ışıldaması vaktinde olur. Ve denir: **ليلَةٌ إِضحيَانةٌ** ve **ضَحْيَاءُ**; yani aydınlık, onda bulut yok. Ve denir: **هم يتضحَّوْنَ**; yani öğle yemeği yerler. Ve **الغَداء**: **الضَّحاء**’dır. Bundan **سلمة بن الأكوع** hadisi: “بينا نحن مع رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم نتضَحَّى”; yani öğle yemeği yiyoruz. Ve her beldenin **ضاحية**’si: onun belirgin tarafıdır. Denir: **هم ينزلون الضَّوَاحيَ**. Ve denir: **فعل ذلك ضاحيةً**; onu açık seçik yaptığı zaman. Dedi ki:
عَمِّي الذي منعَ الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([4])
Ve dedi ki:
وقد جزتْكُم بنو ذُبيانَ ضاحيةً *** بما فعلتم ككيل الصَّاع بالصّاعِ([5])
Ama **جرير**’in sözü:
فما شَجَرات عِيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفُرُوع ولا ضَواحِ([6])
Şüphesiz o der ki: o, nahiyelerde değildir; bilakis o, ortadadır. Ve bütün semalara **الضَّواحي** denir. Ve **تأبَّطَ شرّاً** dedi:
وقُلّةٍ كسِنانِ الرُّمح بارزةٍ *** ضحيانة…………([7])
O hâlde o, güneşe belirgin olandır.

**أبو زيد** dedi: **ضَحَا الطريق يَضْحُو ضَحْواً وضُحُوّاً**([8]); belirdiği ve göründüğü zaman. Böylece bu dalların hepsi, bizim asılladığımız şeyin doğruluğuna delâlet etti: şeyin belirip çıkması ve açıklığı. Ama **أبو زيد**’den Araplardan rivayet olunan: **ضحَّيت عن الأمر**([9]) yumuşak davrandığın zaman; bende galip olan, onun sözde şâz olduğudur. **زَيد الخيل** dedi:
لو أنَّ نصراً أصلحَتْ ذاتَ بينِها *** لضحَّت رُويداً عن مصالحها عمرُو([10])

(**ضحك**) **الضاد** ve **الحاء** ve **الكاف**, kendisinden önceki bab’a yakındır; o, açığa çıkma ve belirip çıkmanın delilidir. Bundan **الضَّحِك**: insanın gülmesi. Ve ayrıca **الضَّحْك**([11]) denir; birincisi daha fasihtir. Ve **الضَّاحكة**: gülme esnasında ön dişlerden ve azı dişlerinden görünen her diştir.

**ابنُ الأعرابيّ** dedi: buluttan **الضَّاحِك**, **العارض** gibidir; ancak şimşek çaktığı zaman onda **ضَحِك** denir. Ve **الضَّحُوك**: açık yol. Ve denir: **أَضْحَكْتَ حوضَك**; onu doldurup taşırdığın zaman. **ابن دُريد**([12]) dedi: **الضَّاحك**; dağda görünen, rengi ne olursa olsun, parıltısı şiddetli bir taştır. Ve **الضَّحِك** babında denir: **الأُضحوكة**; ondan güldürülen şeydir. Ve bir adam **ضُحْكة**: ondan gülünür. Ve **ضُحَكَة**: gülmesi çoktur. Ama **الضَّحْك** hakkında denir ki o, baldır. Ve inşad olunur:
فَجاءَ بمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَهُ *** هو **الضَّحْكُ** إلاَّ أنَّهُ عملُ النَّحْلِ([13])
Ve denir: o, **البَلَح**’tır. **الشَّيبانيُّ** dedi: **الطَّلْعُ**; **الكافور** ve **الضَّحْكُ**’un hepsidir; yarıldığı zaman.

--------------ـــــ
([1]) Dîvânında 503 ve **اللسان** (19: 210)da **لذي الرمة**’nindir. Ve ikinci mısraı:
* بها مثل مشي الهبرزي المسرول *.
([2]) **اللسان**’da artırdı: “مثل أرطاه وأرطى” böylece onu ilhâk için elifledi.
([3]) **اللسان** (19: 211), **إصلاح المنطق** 193, 330, 397’de **لأبي الغول الطهوي**’nindir. Ve birinci mısraı:
* رأيتكم بي الخذواء لما  *.
([4]) **اللسان**’da (**نخخ**، **ضحا**)da inşad etti; ve (**نخ**)’ta gelecektir.
([5]) Beyit **النابغة**’nindir; **اللسان** (**ضحا**)da olduğu üzere; ve dîvânında değildir. Ve ikinci mısraı **اللسان**’da:
* حقاً يقيناً ولما يأتنا الصدر *.
([6]) **ديوان جرير** 99 ve **اللسان** (**ضحا**).
([7]) **المفضليات**’taki birinci kasidedendir. Ve beytin tamamı: “في شهور الصيف محراق”.
([8]) Ayrıca “**ضُحِيَّاً**” da denir.
([9]) Asılda: “في الأمر”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([10]) **نصر** ve **عمرو**, **بني أسد**’den iki batındır; **اللسان**’da beytin inşadı yanında olduğu üzere.
([11]) Ayrıca: “**الضحك**”, kesre ile ve iki kesre ile de denir.
([12]) **الجمهرة** (2: 167)’dedir.
([13]) Dîvânında 42 ve **اللسان** (**ضحك**)da **لأبي ذؤيب**’indir; ve (**مزج**)’ta gelecektir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضحك: انبساط الوجه وتكشر الأسنان من سرور النفس، ولظهور الأسنان عنده سمين مقدمات الأسنان الضواحك. واستعيرم الضحك للسخرية، فقيل: ضحكت منه، ورجل ضحكة: يضحك من الناس، وضحكة: لمن يضحك منه (قال الراجز:
إن ضحكت منك كثيرا فتية * فأنت ضحكة وهم ضحكة
وتقدم ذلك في مادة (برم) ص 121). قال تعالى: ﴿وكنتم منهم تضحكون﴾ [المؤمنون/110]، ﴿إذا هم منها يضحكون﴾ [الزخرف/47]، ﴿تعجبون * وتضحكون﴾ [النجم/59 - 60]، ويستعمل في السرور المجرد نحو: ﴿مسفرة * ضاحكة﴾ [عبس/38 - 39]، ﴿فليضحكوا قليلا﴾ [التوبة/82]، ﴿فتبسم ضاحكا﴾ [النمل/19]، قال الشاعر:
*تضحك الضبع لقتلى هذيل **وترى الذئب لها يستهل*
(البيت في اللسان (ضحك)، وهو لتأبط شرا في ديوانه ص 250)
واستعمل للتعجب المجرد تارة، ومن هذا المعنى قصد من قال: الضحك يختص بالإنسان، وليس يوجد في غيره من الحيوان، قال: ولهذا المعنى قال تعالى: ﴿وأنه هو أضحك وأبكى﴾ [النجم/43]، ﴿وامرأته قائمة فصحكت﴾ [هود /71]، وضحكها كان للتعجب بدلالة قوله: ﴿أتعجبين من أمر الله﴾ [هود /73]، ويدل على ذلك أيضا قوله: ﴿أألد وأنا عجوز﴾ إلى قوله: ﴿عجيب﴾ [هود/72]، وقول من قال: حاضت، فليس ذلك تفسيرا لقوله: ﴿فضحكت﴾ كما تصوره بعض المفسرين (وفي ذلك قال أبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل أبا العباس - ثعلبا - عن قوله: ﴿فضحكت﴾ أي: حاضت، وقال إنه قد جاء في التفسير؟ فقال: ليس في كلام العرب، والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له فأنت أنشدتنا:
تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب بها يستهل
فقال أبو العباس: تضحك ههنا: تكشر. انظر اللسان: ضحك)، فقال: ضحكت بمعنى حاضت، وإنما ذكر ذلك تنصيصا لحالها، وأن الله تعالى جعل ذلك أمارة لما بشرت به، فحاضت في الوقت ليعلم أن حملها ليس بمنكر، إذ كانت المرأة ما دامت تحيض فإنها تحبل، وقول الشاعر في صفة روضة:
*يضاحك الشمس منها كوكب شرق *
* (هذا شطر بيت، وعجزه:
مؤزر بعميم النبت مكتهل
وهو للأعشى في ديوانه ص 145؛ وأساس البلاغة ص 266) فإنه شبه تلألؤها بالضحك، ولذلك سمي البرق العارض ضاحكا، والحجر يبرق ضاحكا، وسمي البلح حين يتفتق ضحكا، وطريق ضحوك: واضح، وضحك الغدير: تلألأ من امتلائه، وقد أضحكته.

##### Türkçe

- **الضحك**: yüzün açılması ve nefsin sevinmesinden dişlerin sırıtmasıdır; onda dişlerin görünmesinden dolayı, dişlerin ön kısımlarına **الضواحك** adı verilmiştir. **الضحك** alay için ödünç alınmıştır; böylece “ondan güldüm” denilmiştir; ve **ضحكة** adam: insanlardan güler; ve **ضحكة**: kendisine gülünendir (recez söyleyen dedi ki:
إن ضحكت منك كثيرا فتية * فأنت ضحكة وهم ضحكة
(ve bu, (برم) maddesinde s. 121’de geçti). Yüce Allah dedi ki: ﴿وكنتم منهم تضحكون﴾ [المؤمنون/110]، ﴿إذا هم منها يضحكون﴾ [الزخرف/47]، ﴿تعجبون * وتضحكون﴾ [النجم/59 - 60]، ve sırf sevinçte kullanılır; şu gibi: ﴿مسفرة * ضاحكة﴾ [عبس/38 - 39]، ﴿فليضحكوا قليلا﴾ [التوبة/82]، ﴿فتبسم ضاحكا﴾ [النمل/19]، şair dedi ki:
*تضحك الضبع لقتلى هذيل **وترى الذئب لها يستهل*
(beyit Lisân’da (ضحك) maddesindedir; ve Dîvân’ında s. 250’de **تأبط شرا**’yadır)
Ve bazen sırf şaşma için kullanılmıştır; ve bu mânâdandır ki, “**الضحك** insana mahsustur ve hayvandan başkasında bulunmaz” diyenin kastettiği; dedi ki: ve bu mânâ için Yüce Allah dedi ki: ﴿وأنه هو أضحك وأبكى﴾ [النجم/43]، ﴿وامرأته قائمة فصحكت﴾ [هود /71]، ve onun **ضحك**’ı, ﴿أتعجبين من أمر الله﴾ [هود /73] sözünün delâletiyle şaşma içindi; ve buna ayrıca ﴿أألد وأنا عجوز﴾’dan ﴿عجيب﴾’e kadar [هود/72] olan sözü delâlet eder; ve “hayız gördü” diyenin sözü ise, bazı müfessirlerin tasavvur ettiği gibi ﴿فضحكت﴾ sözünün tefsiri değildir (ve bunun hakkında Ebû Amr dedi ki: ve Ebû Mûsâ el-Hâmıd’ın, Ebû’l-Abbâs’ı - **ثعلبا** - ﴿فضحكت﴾ sözü hakkında “yani: hayız gördü” diye sorduğunu işittim; ve bunun tefsirde geldiğini söyledi? O da dedi ki: Arapların كلام’ında yoktur; tefsir ise tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: öyleyse sen bize şunu inşad ettin:
تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب بها يستهل
Bunun üzerine Ebû’l-Abbâs dedi ki: buradaki **تضحك**: dişlerini gösterir. Lisân’a bak: **ضحك**)، böylece dedi ki: **ضحكت** “hayız gördü” mânâsınadır; ancak bu, onun hâlini açıkça belirtmek için zikredilmiştir; ve Yüce Allah’ın bunu, kendisine müjdelendiği şeye bir alâmet kıldığını; böylece o vakitte hayız gördü ki, hamlinin inkâr olunacak olmadığını bilinsin; zira kadın hayız gördüğü müddetçe hamile kalır. Ve şairin bir çayırın vasfında sözü:
*يضاحك الشمس منها كوكب شرق *
*(bu bir beytin yarısıdır; ve ikinci yarısı:
مؤزر بعميم النبت مكتهل
ve Dîvân’ında s. 145’te **الأعشى**’yadır; ve **أساس البلاغة** s. 266) çünkü onun parıltısını **الضحك**’a benzetti; bundan dolayı, gelip geçici şimşeğe **ضاحكا** adı verildi; ve taş, **ضاحكا** olarak parlar; ve hurma, yarıldığı vakit **ضحكا** diye adlandırıldı; ve **ضحوك** yol: açık; ve **ضحك الغدير**: doluluğundan parıldadı; ve onu **أضحكته**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ح ك
افتر عن ضاحكته وضواحكه وهي ما تقدم من أسنانه وبدت مباسمه ومضاحكه وضحك ضحكاً واستضحك وتضاحك وتضحك وأضحكته وضحكته وضاحكته وتضاحكوا ورجل ضحاك وضحوك وضحكة وهو ضحكة وأخوه ضحكة‏:‏ مضحوك منه وجاء بأضحوكة وبأضاحيك وتقول‏:‏ ما أضاحيك إلا أضاحيك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضحكت الأرض عن النبات وضحكت الرياض عن الزهر‏.‏
وضحك العارض‏:‏ برق‏.‏
وسحاب ضاحك‏.‏
وطريق ضحوك وضحّاك المطالع‏:‏ واضح والنور يضاحك الشمس‏.‏
قال الأعشى‏:‏ يضاحك الشمس منها كوكب شرق مؤزر بعميم النبت مكتهل وله رأي ضاحك‏:‏ ظاهر لا لبس فيه‏.‏
وإن رأيك ليضاحك المشكلات‏.‏
وعنده ضحكات القلوب وهي الخيار من الأموال والأولاد التي تفرح القلوب‏.‏
وأضحك حوضه‏:‏ ملأه حتى يفيض‏.‏
وتبسم الطلع وضحك‏:‏ تلفق‏.‏
ويقال‏:‏ ما أكثر ضاحك نخلكم‏.‏
ومنه‏:‏ الضحك‏:‏ الطلع‏.‏
والغدير يضحك في الروضة‏:‏ يتلألأ‏.‏
وضحكت الأرنب‏:‏ حاضت‏.‏
وتزعم العرب‏:‏ أن الجن تمتطي الوحش وتجتنب الأرانب لمكان حيضها ولذلك يستدفعون العين بتعليق كعابها‏.‏

##### Türkçe

ض ح ك
**افتر**: **ضاحكته** ve **ضواحكه**’den açıldı; bunlar, dişlerinden öne geçen şeydir. **مباسمه** ve **مضاحكه** göründü. **ضحك** güldü, bir gülüşle; **استضحك** (gülmeyi istedi); **تضاحك** (karşılıklı güldü); **تضحك** (güldü); **أضحكته** (onu güldürdüm); **ضحكته** (onu güldürdüm); **ضاحكته** (onu güldürdüm); **تضاحكوا** (karşılıklı güldüler). Ve (denir:) **رجل ضحاك** ve **ضحوك** ve **ضحكة**; ve o, **ضحكة**’dir. Ve onun kardeşi **ضحكة**: kendisiyle gülünülen (kimsedir). Ve bir **أضحوكة** ile ve **أضاحيك** ile geldi. Ve dersin ki: **ما أضاحيك إلا أضاحيك**.

Mecazdan: Yer, bitkiden dolayı **ضحكت**; bahçeler, çiçekten dolayı **ضحكت**.

**وضحك العارض**: şimşek çaktı.

**وسحاب ضاحك**: (şimşekli) gülen bulut.

**وطريق ضحوك** ve **وضحّاك المطالع**: açık (olan). Ve nur, güneşle **يضاحك** (gülüşür).

A‘şâ dedi ki:
**يضاحك الشمس منها كوكب شرق
مؤزر بعميم النبت مكتهل**

Ve onun **رأي ضاحك**’ı vardır: içinde hiçbir karışıklık olmayan, açık (görüş). Ve senin görüşün, gerçekten güçlüklerle **ليضاحك** (gülüşür).

Ve onun yanında **ضحكات القلوب** vardır; o, malların ve evlatların kalpleri sevindiren seçkin olanıdır.

**وأضحك حوضه**: onu, taşacak kadar doldurdu.

**وتبسم الطلع وضحك**: (kılıfı) yapıştı.

Ve denir: Sizin hurmalarınızın **ضاحك**’ı ne çoktur.

Ondan: **الضحك**: **الطلع** (hurma tomurcuğu).

Ve gölcük, çayırda **يضحك**: parıldar.

**وضحكت الأرنب**: hayız gördü.

Araplar iddia ederler ki: cinler vahşî hayvanlara biner ve hayzı sebebiyle tavşanlardan sakınırlar; bu yüzden, onun aşık kemiklerini asmakla nazarı defederler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّحِكُ: معروف، ضَحِكَ يَضْحَك ضَحْكاً وضِحْكاً وضَحِكاً أَربع لغات، قال الأزهري: ولو قيل ضَحَكاً لكان قياساً لأن مصدر فَعِلَ فَعَلٌ، قال الأزهري: وقد جاءت أَحرف من المصادر على فَعَل، منها ضَحِكَ ضَحِكاً، وخَنَقَه خَنِقاً، وخَضَفَ خَضِفاً، وضَرطَ ضَرِطاً، وسَرَقَ سَرِقاً. والضَّحْكَة: المرَّة الواحدة؛ ومنه قول كُثَيِّر:
غَمْر الرِّداء، إذا تبسم ضاحكاً
غَلِقَتْ لضَحْكَتِهِ رقابُ المالِ
وفي الحديث: يبعث الله السحابَ فيَضْحَكُ أَحسنَ الضَّحِكِ؛ جعل انجلاءه عن البرق ضَحِكاً استعارة ومجازاً كما يفْتَرُّ الضاحِكُ عن الثَّغْر، وكقولهم ضَحِكَتِ الأرضُ إذا أَخرجت نباتها وزَهْرَتها. وتضَحَّك وتَضاحَك، فهو ضاحك وضَحَّاك وضَحُوك وضُحَكة: كثير الضَّحِك. وضُحْكة، بالتسكين: يُضْحَك منه يطَّرد على هذا باب. الليث: الضُّحْكة الشيء الذي يُضْحك منه. والضُّحَكة: الرجل الكثير الضَّحِك يُعاب عليه. ورجل ضَحَّاك: نعت على فَعَّال. وضَحِكْتُ به ومنه بمعنىً. وتَضاحك الرجل واسْتَضْحَك بمعنى. وأَضْحَكه اللهُ عز وجل. والأُضْحُوكة: ما يُضْحك به. وامرأة مِضْحاك: كثيرة الضَّحِك. قال ابن الأَعرابي: الضَّاحِك من السحاب مثل العارِضِ إلا أنه إذا بَرَق قيل ضَحِك، والضَّحَّاك مَدْح، والضُّحَكَة دَمٌّ، والضُّحْكَة أَذَمُّ، وقد أَضْحكني الأَمرُ وهم يَتَضاحكون، وقالوا: ضَحِكَ الزَّهْرُ على المَثَل لأن الزَّهْر لا يَضْحَك حقيقة. والضَّاحِكَة: كل سِنٍّ من مُقَدَّمِ الأضراس مما يَنْدُر عند الضحك. والضَّاحِكَة: السُِّّ التي بين الأَنياب والأَضراس، وهي أَربع ضَواحِكَ. وفي الحديث: ما أَوْضَحُوا بضاحِكة أَي ما تبسموا. والضَّواحِكُ: الأَسنان التي تظهر عند التبسم. أَبو زيد: للرجل أَربع ثنايا وأَربع رَباعِيَات وأَربع ضَواحِك، والواحد ضاحِك وثنتا عشرة رَحًى، وفي كل شِقٍّ ستٌّ: وهي الطَّواحين ثم النَّواجِذ بعدها، وهي أَقصى الأَضراس. والضَّحِكُ: ظهور الثنايا من الفرح. والضَّحْكُ: العَجَب وهو قريب مما تقدَّم. والضَّحْك:الثَّغر الأبيض. والضَّحْك: العسل، شبه بالثَّغْر لشدة بياضه؛ قال أَبو ذؤيب: فجاء بِمَزْجٍ لم ير الناسُ مِثْلَهُ،
هو الضَّحْك، إلا أَنه عَمَلُ النَّحْلِ
وقيل: الضَّحْك هنا الشَّهْد، وقيل الزُّبْدُ، وقيل الثَّلْج. والضَّحْكُ أَيضاً: طَلْعُ النَّخْل حين يَنْشَقُّ، وقال ثعلب: هو ما في جوف الطَّلْعة. وضَحِكَتِ النخلةُ وأَضْحَكَتْ: أَخرجت الضَّحْكَ. أَبوعمرو: الضَّحْكُ والضَّحَّاك وَلِيعُ الطَّلْعة الذي يؤكل. والضَّحْك: النَّوْرُ. والضَّحْك: المَحَجَّة. وضَحِكَتِ المرأةُ: حاضت؛ وبه فسر بعضهم قوله تعالى: فضَحِكَتْ فبشرناها بإسحق؛ وقد فسر على معنى العَجَب أَي عَجِبَتْ من فزع إبراهيم، عليه السلام. وروى الأزهري عن الفراء في تفسير هذه الآية: لما قا ل رسول الله عز وجل لعبده ولخليله إبراهيم لا تخف ضَحِكتْ عند ذلك امرأَته، وكانت قائمة عليهم وهو قاعد، فَضَحِكت فبُشرت بعد الضَّحِك بإسحق، وإنما ضحكت سروراً بالأمن لأنها خافت كما خاف إبراهيم. وقال بعضهم: هذا مقدَّم، ومؤخر المعنى فيه عندهم: فبشرناها بإسحق فضحكت بالبشارة؛ قال الفراء: وهو ما يحتمله الكلام، والله أعلم بصوابه. قال الفراء: وأما قولهم فضحكت حاضت فلم أسمعه من ثقة. قال أَبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل أبا العباس عن قوله فضحكت أي حاضت، وقال إنه قد جاء في التفسير، فقال: ليس في كلام العرب والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له فأنت أنشدتنا: تَضْحَكُ الضَّبْعُ لقَتْلى هُذَيْلٍ،
وتَرى الذئبَ بها يَسْتَهِلّ
فقال أَبو العباس: تضحك ههنا تَكْشِرُ، وذلك أن الذئب ينازعها على القتيل فتَكْشِر في وجهه وَعيداً فيتركها مع لحم القتيل ويمرّ؛ قال ابن سيده: وضَحِكَت الأَرنبُ ضِحْكاً حاضت؛ قال:
وضِحْك الأَرانبِ فَوْقَ الصَّفا،
كمثلِ دَمِ الجَوْفِ يوم اللِّقا
يعني الحيضَ فيمازعم بعضهم؛ قال ابن الأَعرابي في قول تأبط شرّاً: تضحك الضبع لقتلى هذيل
أَي أَن الضبع إذا أَكلت لحوم الناس أَو شربت دماءهم طَمِثَتْ، وقد أَضْحكها الدمُ؛ قال الكُمَيْت:
وأَضْحَكَتِ الضِّباعَ سُيوفُ سَعْدٍ،
لقَتْلى ما دُفِنَّ ولا وُدِينا
وكان ابن دريد يردّ هذا ويقول: من شاهد الضِّباعَ عند حيضها فيعلم أَنها تحيض؟ وإنما أَراد الشاعر أَنها تَكْشِرُ لأَكل اللحوم، وهذا سهو منه فجعل كَشْرَها ضَحِكاً؛ وقيل: معناه أَنها تستبشر بالقتلى إذا أكلتهم فيَهِرُّ بعضُها على بعض فجعل هَرِيرها ضَحِكاً لأن الضحك إنما يكون منه كتسمية العنب خمراً، ويسْتَهِلُّ: يصيح ويَسْتَعْوِي الذئابَ. قال أَبو طالب: وقال بعضهم في قوله فضحكت حاضت إن أَصله من ضَحَّاك الطَّلْعة (* قوله
«من ضحاك الطلعة» كذا بالأصل، والإضافة بيانية لأن الضحاك، كشداد: طلع النخلة إذا انشق عنه كمامه.) إذا انشقت؛ قال: وقال الأَخطل فهي بمعنى الحيض:تَضْحَكُ الضَّبْعُ من دِماءِ سُلَيْمٍ،
إذ رَأَتْها على الحِداب تَمُورُ
وكان ابن عباس يقول: ضَحِكَتْ عَجِبَت من فزع إبراهيم. وقال أَبو إسحق في قوله عز وجل: وامْرأَته قائمةٌ فضَحِكَتْ؛ يروي أَنها ضحكت لأَنها كانت قالت لإبراهيم اضْمُمْ لُوطاً ابن أَخيك إليك فإني أَعلم أنه سينزل بهؤلاء القوم عذاب، فضحِكَتْ سُروراً لما أَتى الأمر على ما توهمت، قال: فأما من قال في تفسير ضحكت حاضت فليس بشيء. وأَضْحَكَ حَوْضَه: ملأه حتى فاض، وكأَنَّ المعنى قريبٌ بعضُه من بعض لأنه شيء يمتلئ ثم يفيض، وكذلك الحيض. والضَّحُوكُ من الطُّرُق: ما وَضَح واستبان؛ قال:
على ضَحُوكِ النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ
أَي مستقيم.والضَّاحِكُ: حجر أبيض يبدو في الجبل. والضَّحُوك: الطريق الواسع. وطريق ضَحَّاك: مُسْتبين؛ وقال الفرزدق:
إذا هِيَ بالرَّكْبِ العِجالِ تَرَدَّفَتْ
نَحائزَ ضَحَّاكِ المَطالِعِ في نَقْبِ
نحائز الطرق: جَوادُّها. أَبو سعيد: ضَحِكاتُ القلوب من الأموال والأَولاد خِيارُها تَضْحَك القلوب إليها. وضَحِكاتُ كل شيء: خِيارُه. ورأيٌ ضاحِكُ ظاهر غير ملتبس. ويقال: إن رأيك ليُضاحِكُ المشكلات أَي تظهر عنده المشكلات حتى تُعْرف. ويقال: القِرد يَضْحَك إذا صوّت. وبُرْقَةُ ضاحِكٍ: في ديار تميم. ورَوْضة ضاحِك: بالصَّمَّان معروفة. والضَّحَّاك بن عَدْنان: زعم ابن دَأبٍ المَدني أنه الذي ملك الأرض وهو الذي يقال له المُذْهَب، وكانت أمه من الجن فلَحِقَ بالجن وسدا القرا
(* قوله «وسدا القرا» كذا
بالأصل بدون نقط، ولعله محرف عن وبيداء القرى أي ولحق ببيداء القرى)، وتقول العجم: إنه لما عمل السحر وأظهر الفساد أخذ فشُدََّ في جبل دُنْباوَنْدَ، ويقال: إن الذي شدَّه أفْرِيدون الذي كان مَسَح الدنيا فبلغت أربعة وعشرين ألف فرسخ؛ قال الأزهري: وهذا كله باطل لا يؤمن بمثله إلا أحمق لا عقل له.

##### Türkçe

**الضَّحِكُ**: bilinen (şey); **ضَحِكَ يَضْحَك** **ضَحْكاً** ve **ضِحْكاً** ve **ضَحِكاً** (dört) lugat (şekli). el-Ezherî dedi: Eğer **ضَحَكاً** denilseydi kıyas olurdu; çünkü **فَعِلَ**’in masdarı **فَعَلٌ**’dür. el-Ezherî dedi: Masdarlardan **فَعَل** üzere gelen harfler (örnekler) gelmiştir; onlardan: **ضَحِكَ ضَحِكاً**; ve **خَنَقَه خَنِقاً**; ve **خَضَفَ خَضِفاً**; ve **ضَرطَ ضَرِطاً**; ve **سَرَقَ سَرِقاً**.

Ve **الضَّحْكَة**: bir tek sefer (gülüş); ondan Küseyyir’in sözü:
غَمْر الرِّداء، إذا تبسم ضاحكاً
غَلِقَتْ لضَحْكَتِهِ رقابُ المالِ

Ve hadiste: “Allah bulutu gönderir de en güzel **الضَّحِكِ** ile **يَضْحَكُ**”; onun (bulutun) şimşekten açılmasını, gülene **الثَّغْر**’den (dişlerden/ağızdan) ayrılması gibi, istiâre ve mecaz olarak **ضَحِكاً** kıldı; ve onların “**ضَحِكَتِ الأرضُ**” demeleri gibi: bitkisini ve çiçeğini çıkardığı zaman. Ve **تضَحَّك** ve **تَضاحَك**; o hâlde o **ضاحك** ve **ضَحَّاك** ve **ضَحُوك** ve **ضُحَكة**’dir: çok **الضَّحِك** (eden). Ve **وضُحْكة**, sükûn ile: kendisinden güldürülen (şey); bu bâb bunun üzerine düzenli gider. el-Leys: **الضُّحْكة** kendisinden güldürülen şeydir. Ve **الضُّحَكة**: çok **الضَّحِك** eden erkek; onunla ayıplanır. Ve **رجل ضَحَّاك**: **فَعَّال** üzere bir sıfattır. Ve **ضَحِكْتُ به** ve ondan (yine) bir mânâ ile. Ve **تَضاحك** eden adam ve **اسْتَضْحَك** (da) bir mânâ iledir. Ve Allah عز وجل onu **أَضْحَكه**. Ve **الأُضْحُوكة**: kendisiyle güldürülen şey. Ve **امرأة مِضْحاك**: çok **الضَّحِك** eden. İbnü’l-A‘râbî dedi: Buluttan **الضَّاحِك** **العارِض** gibidir; ancak şimşek çaktığı zaman “**ضَحِك**” denir; ve **الضَّحَّاك** medih (ifadesi)dir; ve **الضُّحَكَة** kandır; ve **الضُّحْكَة** daha zemmedicidir; ve iş beni güldürdü; ve onlar **يَتَضاحكون**; ve “**ضَحِكَ الزَّهْرُ**” dediler, mesel üzere; çünkü **الزَّهْر** hakikatte gülmez. Ve **الضَّاحِكَة**: gülmede düşen, azıların ön kısmından her bir diş. Ve **الضَّاحِكَة**: köpekdişleri ile azılar arasındaki diştir; ve onlar dört **ضَواحِكَ**’tır. Ve hadiste: “**ما أَوْضَحُوا بضاحِكة**” yani tebessüm etmediler. Ve **الضَّواحِكُ**: tebessümde görünen dişlerdir. Ebû Zeyd: Erkek için dört **ثنايا** ve dört **رَباعِيَات** ve dört **ضَواحِك** vardır; tekili **ضاحِك**; ve on iki **رَحًى**; her bir **شِقٍّ**’te altı: onlar **الطَّواحين**’dir; sonra onlardan sonra **النَّواجِذ**; ve onlar azıların en uç olanlarıdır. Ve **الضَّحِكُ**: sevinçten **الثنايا**’nın görünmesidir. Ve **الضَّحْكُ**: hayrettir; ve o, geçen şeye yakındır. Ve **الضَّحْك**: beyaz **الثَّغر**. Ve **الضَّحْك**: baldır; şiddetli beyazlığından dolayı **الثَّغْر**’e benzetildi; Ebû Züeyb dedi:
فجاء بِمَزْجٍ لم ير الناسُ مِثْلَهُ،
هو الضَّحْك، إلا أَنه عَمَلُ النَّحْلِ

Ve denildi: Burada **الضَّحْك** **الشَّهْد**’dir; ve denildi **الزُّبْدُ**; ve denildi **الثَّلْج**. Ve **الضَّحْكُ** ayrıca: hurmanın **طَلْعُ**’ı yarıldığı zaman; ve Sa‘leb dedi: o, **الطَّلْعة**’nın iç boşluğunda olandır. Ve **ضَحِكَتِ النخلةُ** ve **أَضْحَكَتْ**: **الضَّحْكَ** çıkardı. Ebû Amr: **الضَّحْكُ** ve **الضَّحَّاك**: yenilen **الطَّلْعة**’nın **وَلِيعُ**’ıdır. Ve **الضَّحْك**: **النَّوْرُ**’dur. Ve **الضَّحْك**: **المَحَجَّة**’dir. Ve **ضَحِكَتِ المرأةُ**: hayız gördü; ve bununla bazıları, yüce Allah’ın sözü olan “**فضَحِكَتْ فبشرناها بإسحق**”ı tefsir etti; ve (bu) hayret mânâsı üzerine de tefsir edilmiştir: yani İbrahim’in, عليه السلام, korkusundan hayret etti. el-Ezherî, bu âyetin tefsirinde Ferrâ’dan rivayet etti: Allah عز وجل, kulu ve halîli İbrahim’e “korkma” dediği zaman, o sırada karısı güldü; o onların üzerinde ayakta idi, o ise oturuyordu; böylece güldü; ve **الضَّحِك**’ten sonra İshak ile müjdelendi; ancak güvenlikle sevinçten güldü; çünkü İbrahim korktuğu gibi o da korkmuştu. Ve bazıları dedi: Bu takdim edilmiş, tehir edilmiştir; onlarda mânâ şudur: “İshak ile müjdeledik de müjde ile güldü”; Ferrâ dedi: Bu, sözün ihtimal verdiği şeydir; ve Allah doğrusunu daha iyi bilendir. Ferrâ dedi: “**فضحكت** hayız gördü” demelerine gelince, onu güvenilir birinden işitmedim. Ebû Amr dedi: Ebû Mûsâ el-Hâmid’in, “**فضحكت**” sözü hakkında Ebû’l-Abbâs’a “yani hayız gördü” diye sorduğunu işittim; ve dedi ki: Tefsirde gelmiştir. O dedi: Arapların كلامında yoktur; ve tefsir, tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: Sen bize şu beyti inşad ettin:
تَضْحَكُ الضَّبْعُ لقَتْلى هُذَيْلٍ،
وتَرى الذئبَ بها يَسْتَهِلّ

Ebû’l-Abbâs dedi: Burada **تضحك** **تَكْشِرُ**’dür; çünkü kurt, maktul üzerinde onunla çekişir; o da yüzüne tehdit olarak dişlerini gösterir; böylece onu, maktulün etiyle birlikte bırakır ve geçer. İbn Sîde dedi: **وضَحِكَت الأَرنبُ ضِحْكاً** hayız gördü; dedi ki:
وضِحْك الأَرانبِ فَوْقَ الصَّفا،
كمثلِ دَمِ الجَوْفِ يوم اللِّقا

Yani hayızdır; bazıları iddia ettiği üzere. İbnü’l-A‘râbî, Tee’ebbata Şerran’ın sözü hakkında dedi:
تضحك الضبع لقتلى هذيل

Yani: sırtlan, insanların etlerini yediği yahut kanlarını içtiği zaman **طَمِثَتْ**; ve kan onu güldürdü: **أَضْحكها**. el-Kümeyt dedi:
وأَضْحَكَتِ الضِّباعَ سُيوفُ سَعْدٍ،
لقَتْلى ما دُفِنَّ ولا وُدِينا

Ve İbn Düreyd bunu reddederdi ve derdi: Sırtlanları hayızları sırasında kim görmüştür ki hayız gördüklerini bilsin? Şair ancak, etleri yemek için dişlerini gösterdiğini kastetti; bu onun bir sehvidir; böylece onun diş göstermesini **ضَحِكاً** kıldı. Ve denildi: Mânâsı, maktullerle sevinmesidir; onları yedikleri zaman bazısı bazısına **يَهِرُّ** eder; böylece onların **هَرِير**’ini **ضَحِكاً** kıldı; çünkü gülme ancak ondan (insandan) olur; tıpkı üzümü şarap diye adlandırmak gibi. Ve **يسْتَهِلُّ**: bağırır ve kurtları **يَسْتَعْوِي** eder. Ebû Tâlib dedi: Bazıları, “**فضحكت** hayız gördü” sözünde, aslının **ضَحَّاك الطَّلْعة**’dan olduğunu söyledi—yarıldığı zaman. Dedi: el-Ahtal dedi; o hâlde hayız mânâsınadır:
تَضْحَكُ الضَّبْعُ من دِماءِ سُلَيْمٍ،
إذ رَأَتْها على الحِداب تَمُورُ

Ve İbn Abbâs derdi: **ضَحِكَتْ** hayret etti; İbrahim’in korkusundan. Ebû İshak, Allah عز وجل’ün “**وامْرأَته قائمةٌ فضَحِكَتْ**” sözü hakkında dedi: Rivayet edilir ki o, güldü; çünkü o, İbrahim’e “kardeşinin oğlu Lût’u yanına al; çünkü ben biliyorum ki bu kavme azap inecek” demişti; böylece, iş onun zannettiği üzere gelince sevinçten güldü. Dedi: “**ضحكت** hayız gördü” diye tefsir eden kimseye gelince, o bir şey değildir. Ve **أَضْحَكَ حَوْضَه**: onu doldurdu, taştı; ve sanki mânâ, birbirine yakındır; çünkü o, dolan sonra taşan bir şeydir; hayız da böyledir. Ve yollardan **الضَّحُوكُ**: açıklanan ve belirginleşen (yol)dur; dedi ki:
على ضَحُوكِ النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ

Yani dosdoğru. Ve **الضَّاحِكُ**: dağda beliren beyaz taştır. Ve **الضَّحُوك**: geniş yoldur. Ve **طريق ضَحَّاك**: belirgin (yol)dur; ve Ferazdak dedi:
إذا هِيَ بالرَّكْبِ العِجالِ تَرَدَّفَتْ
نَحائزَ ضَحَّاكِ المَطالِعِ في نَقْبِ

**نحائز الطرق**: onların ana yollarıdır. Ebû Saîd: Mallardan ve evlâtlardan **ضَحِكاتُ القلوب**: onların seçkinleridir; kalpler onlara güler. Ve her şeyin **ضَحِكاتُ**’ı: onun seçkini. Ve **رأيٌ ضاحِكُ**: açık, karışık olmayan (görüş). Ve denilir: “Senin görüşün, müşkilleri **يُضاحِكُ** eder” yani müşkiller onun yanında ortaya çıkar da bilinir. Ve denilir: Maymun, ses çıkardığı zaman **يَضْحَك**. Ve **بُرْقَةُ ضاحِكٍ**: Temîm diyarında. Ve **رَوْضة ضاحِك**: es-Sammân’da bilinen (yer). Ve **الضَّحَّاك بن عَدْنان**: İbn De’b el-Medenî, onun yeryüzüne mâlik olan kimse olduğunu; ve onun, kendisine **المُذْهَب** denilen kimse olduğunu iddia etti; ve annesi cinlerden idi; böylece cinlere katıldı ve **وسدا القرا**; ve Acem der ki: O sihri yaptığı ve fesadı ortaya çıkardığı zaman, alındı da **جبل دُنْباوَنْدَ**’a bağlandı; ve denilir: Onu bağlayan, dünyayı dolaşan, böylece yirmi dört bin fersaha ulaşan **أفْرِيدون**’dur. el-Ezherî dedi: Bu bütün (anlatılanlar) bâtıldır; benzerine ancak aklı olmayan ahmak inanır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ح ك * * ضَحِكَ * بالكسر * ضِحْكِاً * بوزن علم وفهِم ولعِب و * ضِحِكاً * أيضا بكسرتين و * الضَّحْكةُ * المرة الواحدة و * ضَحِكَ * به ومنه بمعنى و * تضَاحَك * الرجل و * اسْتَضْحَك * بمعنى و * أضْحَكَهُ * الله ورجل * ضُحَكَةٌ * بفتح الحاء كثير الضحك و * ضُحْكَةٌ * بسكونها يُضحك منه و * الأُضْحُوكةُ * ما يُضحك منه

##### Türkçe

* ض ح ك * **ضَحِكَ** kesre ile; **ضِحْكِاً** (علم ve فهِم ve لعِب vezninde) ve ayrıca iki kesre ile **ضِحِكاً**; ve **الضَّحْكةُ** bir defalık (tek) keredir; ve **ضَحِكَ** onunla; ve ondan “anlamında”; ve **تضَاحَك** adam “anlamında”; ve **اسْتَضْحَك** “anlamında”; ve Allah onu **أضْحَكَهُ**; ve bir adam **ضُحَكَةٌ** (حاء’nın fethasıyla) çok gülen; ve **ضُحْكَةٌ** (onun sükûnu ile) kendisinden güldürülen; ve **الأُضْحُوكةُ** kendisinden güldürülen şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضحك، كعلم، وناس من العرب يقولون: ضحكت، بكسر الضاد إتباعا للحاء فإنها حلقية، وهي لغة صحيحة، ولها نظائر سبقت ضحكا بالفتح والكسر، وضحكا بكسرتين كإبل. وضحكا، ككتف، أربع لغات، قال ابن بري: اللغة العالية الضحك، يعني الأخيرة، قال الأزهري: وقد جاءت أحرف من المصادر على فعل منها: ضحك ضحكا، وخنقه خنقا، وخضف خضفا، وضرط ضرطا وسرق سرقا، قال: ولو قيل: ضحكا، يعني بفتحتين لكان قياسا، لأن مصدر فعل فعل، وأنشد ابن دريد لرؤبة:
  شادخة الغرة غراء الضحك
  تبلج الزهراء في جنح الدلك والضحك معروف، وهو انبساط الوجه وبدو الأسنان من السرور، والتبسم مبادئ الضحك، كما في التوشيح، ونسيم الرياض وغيرهما، نقله شيخنا، وفي المفردات: هو انبساط الوجه وتكشر الأسنان من سرور النفس، ويستعمل في السرور المجرد نحو قوله تعالى:  مسفرة ضاحكة  واستعمل للتعجب المجرد تارة، وهذا المعنى قصد من قال: إن الضحك مختص بالإنسان، وليس يوجد في غيره من الحيوان. وتضحك الرجل وتضاحك، فهو ضاحك وضحاك كشداد وضحوك كصبور ومضحاك كمحراب وضحكة كهمزة، زاد ابن عباد. وضحكة كحزقة، أي: كثير الضحك. ورجل ضحكة بالضم: إذا كان يضحك منه يطرد على هذا باب. وقال الليث: الضحكة: الشيء الذي يضحك منه. والضحكة: الرجل الكثير الضحك. وقال الراغب: رجل ضحكة: يضحك من الناس، وضحكة: ضحك منه، وهذا قد تقدم البحث فيه في تركيب خ د ع. والضحاك، كشداد فعال من الضحك، وهو مدح. ومثل همزة ذم، والضحكة بالضم أذم. وضحك به، ومنه، بمعنى. وأضحكته. وهم يتضاحكون. ومن المجاز: الضاحكة: كل سن من مقدم الأضراس تبدو عند الضحك والجمع: الضواحك. أو هي الأربع التي بين الأنياب والأضراس نقله الجوهري، وقال أبو زيد: للرجل أربع ثنايا وأربع رباعيات، وأربع ضواحك، وثنتا عشرة رحى، وفي كل شق ست وهي الطواحين ثم النواجذ بعدها، وهي أقصى الأضراس. والأضحوكة بالضم ما يضحك منه نقله الجوهري، والأضاحيك جمعه. ومن المجاز: ضحكت الأرنب كفرح، أي حاضت. قال الزمخشري: وتزعم العرب أن الجن تمتطي الوحش وتجتنب الأرنب لمكان حيضها، ولذلك يستدفعون العين بتعليق كعابها، وقد تقدم في ر س ع قيل: ومنه أي: من استعماله في معنى الحيض قوله تعالى:  وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق  وقرئ بفتح الحاء، فقيل هو مختص بمعنى حاض، وقيل: إنها لغة معروفة في ضحك بكسرها، وهذا التأويل الذي ذكره هو قول مجاهد، وأنشد ابن سيده:
  وضحك الأرانب فوق الصفا                      كمثل دم الجوف يوم اللقـا وقال: يعني الحيض فيما زعم بعضهم، قال أبو طالب: وقال بعضهم - في قوله ضحكت، أي: حاضت - إن أصله من ضحاك الطلعة إذا انشقت، قال: وقال الأخطل فيه بمعنى الحيض:
  تضحك الضبع من دماء سليم                      إذ رأتها على الحداب تمور وقال ابن الأعرابي - في قول تأبط شرا الآتي ذكره - أي: أن الضبع إذا أكلت لحوم الناس أو شربت دماءهم طمثت، وقد أضحكها الدم، وقال الكميت:
  وأضحكت الضباع سيوف سعد                      لقتلى ما دفـن ومـا ودينـا

  وكان ابن دريد يرد هذا، ويقول: من شاهد الضباع عند حيضتها فيعلم أنها تحيض? وإنما أراد الشاعر أنها تكشر لأكل اللحوم، وهذا سهو منه، فجعل كشرها ضحكا، وقيل: معناه أنها تستبشر بالقتلى إذا أكلتهم فيهر بعضها على بعض، فجعل هريرها ضحكا، وقيل: أراد أنها تسر بهم، فجعل الشرور ضحكا، لأن الضحك إنما يكون منه، كتسمية العنب خمرا، وكذلك أنكره الفراء وقال: لم أسمعه من ثقة، وقال أبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل أبا العباس عن قوله فضحكت أي حاضت، وقال: إنه قد جاء في التفسير، فقال ليس في كلام العرب، والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له: فأنت أنشدتنا لتأبط شرا:
  تضحك الضبع لقتلى هذيل                      وترى الذئب بها يستهـل فقال أبو العباس: تضحك هنا تكشر، وذلك أن الذئب ينازعها على القتيل فتكشر في وجهه وعيدا، فيتركها مع لحم القتيل ويمر، وقوله: يستهل، أي: يصيح فيستعوي الذئاب إلى القتلى، وقال ابن دريد: سألت أبا حاتم عن هذا البيت، وقلت له: زعم قوم أن تضحك: تحيض، فقال: متى صح عندهم أن الضبع تحيض? ثم قال: يا بني إنما هي تكشر للقتلى إذا رأتهم، كما قالوا: يضحك العير إذا انتزع الصليانة وإنما يكشر، وتزعم العرب أن الضبع تقعد على غراميل القتلى إذا ورمت، وهذا كالصحيح عندهم. وقال أبو إسحاق الزجاج: روي أنها ضحكت لأنها لما كانت قالت لإبراهيم اضمم لوطا ابن أخيك إليك فإني أعلم أنه سينزل بهؤلاء القوم عذاب، فضحكت سرورا لما أتى الأمر على ما توهمت، قال: فأما من قال في تفسيره: إنها حاضت فليس بشيء، وروى الأزهري عن الفراء مثل هذا، وقال: إنما ضحكت سرورا بالأمن لأنها خافت كما خاف إبراهيم، قال: وقال بعضهم: إن فيه تقديما وتأخيرا، أي: فبشرناها بإسحاق فضحكت بالبشارة، قال الفراء: وهو ما يحتمله الكلام، والله أعلم بصوابه.
 وقيل: هو من ضحك الرجل: إذا عجب والمعنى: أي عجبت من فزع إبراهيم عليه السلام، ومنه قول عبد يغوث الحارثي:
  وتضحك مني شيخة عبشمية                      كأن لم ترا قبلي أسيرا يمانيا

  وهو قول ابن عباس، ونقله الراغب، وأيده فقال: ويدل على ذلك قوله تعالى:  أألد وأنا عجوز وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب  قال: وقول من فسره بحاضت فليس ذلك تفسيرا لقوله ضحكت كما تصوره بعض المفسرين، فقال: ضحكت يعني حاضت، وإنما ذكره ذلك أمارة لما بشرت به فحاضت في الوقت لتعلم أن حملها ليس بمنكر، إذ كانت المرأة ما دامت تحيض فإنها تحبل. أو ضحك: إذا فزع وبه فسر الفراء الآية، كما تقدم قريبا. ومن المجاز: ضحك السحاب: إذا برق قال ابن الأعرابي: الضاحك من السحاب مثل العارض إلا أنه إذا برق قيل ضحك، نقله الجوهري، ومنه الحديث: يبعث الله السحاب فيضحك أحسن الضحك، ويتحدث أحسن الحديث، فضحكه البرق، وحديثه الرعد  جعل انجلاءه عن البرق ضحكا، فكأنه إنما جعل لمع البرق أحسن الضحك وقصف الرعد أحسن الحديث، لأنهما آيتان حاملتان على التسبيح والتهليل. وضحك القرد أي: صوت وفي الصحاح: ويقال: القرد يضحك إذا صوت، أي جعل كشر الأسنان ضحكا، وإلا فقد تقدم أن الضحك مختص بالإنسان.
 والضحك بالفتح: الثلج، وقيل: الزبد، وقيل: العسل وقيده ابن السيد بالأبيض، قال أبو عمرو: شبه بالثغر لشدة بياضه أو الشهد. والضحك: ظهور الثنايا من الفرع، ومن ذلك سمي العجب ضحكا. وقال الأصمعي: الضحك: الثغر الأبيض شبه بياض العسل به، يقال: رجل ضحك، أي: أبيض الأسنان، وبكل ذلك ما عدا العجب فسر قول أبي ذؤيب الهذلي:
  فجاء بمزج لم ير الناس مثلـه                      هو الضحك إلا أنه عمل النحل وقيل: الضحك: النور وبه فسر البيت أيضا. والضحك: المحجة، وهي وسط الطريق، كالضحاك كشداد. الصواب أن يذكر قوله: كالضحاك بعد قوله: كمامه، كما هو نص أبي عمرو، وأما الضحاك في نعت الطريق فإنه سيأتي له فيما بعد، فتأمل ذلك. وقال السكري في شرح قول أبي ذؤيب: الضحك: طلع النخلة إذا انشق عنه كمامه في لغة بلحارث بن كعب، وقال ثعلب: هو ما في جوف الطلعة، وقال أبو عمرو: هو وليعة الطلع الذي يؤكل، كالضحاك، هذا نص أبي عمرو، فكان الأولى أن يؤخر لفظ كالضحاك هنا. والضحك بالضم: جمع ضحوك للطريق، كصبور وصبر. وقال ابن دريد: الضاحك: حجر شديد البياض يبدو في الجبل من أي لون كان فكأنه يضحك، وهو مجاز.
 ومن المجاز: الضحاك كشداد: المستبين الواسع من الطرق قال الفرزدق:
  إذا هي بالركب العجال تردفـت                      نحائز ضحاك المطالع في النقب نحائز الطريق: جواده. كالضحوك كصبور، وهذه عن الجوهري، قال:
  على ضحوك النقب مجرهد

  والضحاك بن عدنان، زعم ابن دأب المدني أنه رجل ملك الأرض، وهو الذي يقال له: المذهب، وفي المثل يقال: أحسن من المذهب وكانت أمه جنية فلحق بالجن وتقول العجم: إنه لما عمل السحر وأظهر الفساد أخذ فشد في جبل دنباوند، ويقال: إن الذي شده افريدون الذي كان مسح الدنيا فبلغت أربعة وعشرين ألف فرسخ، قال الأزهري: وهذا كله باطل لا يؤمن بمثله إلا أحمق لا عقل له. قلت: وتزعم الفرس أنه ده اك، ومعناه عشرة أمراض، والضحاك إنما هو تعريبه، وقال ابن الجواني النسابة: ونسبوا ذا القرنين، فقالوا: هو عبد الله بن الضحاك ابن معد بن عدنان، والأول أكثر، وقيل: الضحاك بن معد غير الضحاك بن عدنان. والضحاكة بهاء: ماء لبني سبيع فخذ من حنظلة. وضويحك وضاحك: جبلان أسفل الفرش في أعراض المدينة المشرفة بينهما واد. وبرقة ضاحك: بديار بني تميم قال الأفوه الأودي:
  فسائل حاجرا عنا وعنهـم                      ببرقة ضاحك يوم الجناب وقد ذكر في ب ر ق. وروضة ضاحك بالصمان قال:
  ألا حبذا حوذان روضة ضاحك                      إذا ما تغالى بالنبات تغـالـيا ومما يستدرك عليه: الضحكة، بالفتح: المرة من الضحك، نقله الجوهري، وأنشد لكثير:
  غمر الرداء إذا تبسم ضاحكا                      غلقت لضحكته رقاب المال وضحكت الأرض: أخرجت نباتها وزهرتها، وهو مجاز. ويقال: بدت مباسمه ومضاحكه وضحكته. وضحكت الرياض عن الأزهار: إذا افترت، وهو مجاز. ورجل ضحوك: باش الوجه. واستضحك بمعنى تضاحك، نقله الجوهري. وامرأة مضحاك: كثيرة الضحك، نقله الجوهري أيضا. وضحك الزهر، على المثل. والضحك: السخرية. ويقال: ما أوضحوا بضاحكة: أي: ما تبسموا. وضحكت النخلة، وأضحكت: أخرجت الضحك، وقال السكري: أي انشق كافورها. ويقال: ضحك الطلع وتبسم: إذا تفلق، وما أكثر ضاحك نخلكم، وهو مجاز.
 والضحك: وليع الطلعة، عن أبي عمرو. وأضحك حوضه: ملأه حتى فاض. والنور يضاحك الشمس، وقال الشاعر يصف روضة:
  يضاحك الشمس منها كوكب شرق شبه تلألؤها بالضحك. وقال أبو سعيد: ضحكات القلوب من الأموال والأولاد: خيارها التي تضحك القلوب إليها، وضحكات كل شيء: خياره، وهو مجاز. وضحك الغدير: تلألأ من امتلائه؛ وهو مجاز. ورأي ضاحك: ظاهر غير ملتبس. ويقال: إن رأيك ليضاحك المشكلات، أي: تظهر عنده المشكلات حتى تعرف، وهو مجاز. والمضحكات: النوادر، والمضحكة: ما يستهزأ به. ورجل ضحك: أبيض الأسنان. وضاحك: واد بناحية اليمامة: وماء ببطن السر في أرض بلقين من الشام، قاله نصر. والمسمى بالضحاك في الصحابة أحد عشر رجلا، وفي ثقات التابعين تسعة.

##### Türkçe

**ضحك**; **علم** gibi; ve Araplardan birtakımı derler ki: **ضحكت**; **الضاد**’ı kesre ile, **الحاء**’a uydurma olarak; çünkü o boğaz harfidir; ve bu sahih bir dildir; ve onun benzerleri vardır; daha önce **ضحكا** fetha ile ve kesre ile, ve **ضحكا** iki kesre ile, **إبل** gibi. Ve **ضحكا**, **كتف** gibi, dört dildir. İbn Berrî dedi ki: yüksek dil **الضحك**’tır, yani sonuncusu. Ezherî dedi ki: ve masdarlardan **فعل** vezni üzere birtakım lafızlar gelmiştir; onlardan: **ضحك ضحكا**; ve **خنقه خنقا**; ve **خضف خضفا**; ve **ضرط ضرطا** ve **سرق سرقا**. Dedi ki: ve eğer **ضحكا**, yani iki fetha ile denilseydi kıyas olurdu; çünkü **فعل**’in masdarı **فعل**’dir. Ve İbn Düreyd, Ru’be’den okudu:
  Şadihatu’l-ğurre ğarrâ’u’**الضحك**
  Teblecu’z-zehrâ’u fî cunhi’d-delk

Ve **الضحك** bilinen bir şeydir; o, yüzün açılması ve sevinçten dişlerin görünmesidir; ve **التبسم** gülmenin başlangıçlarıdır; **التوشيح**’te, **نسيم الرياض**’da ve başkalarında olduğu gibi; bunu şeyhimiz nakletti. Ve **المفردات**’ta: o, yüzün açılması ve nefsin sevinçten dişlerin sırıtmasıdır; ve sırf sevinçte kullanılır; yüce Allah’ın sözü gibi:  **مسفرة ضاحكة**  ve bazen sırf şaşma için kullanılmıştır; ve bu mânâ, “gülme insana mahsustur ve hayvanın başkasında bulunmaz” diyenin kastettiği mânâdır. Ve adam **تضحك** etti ve **تضاحك** etti; o hâlde o **ضاحك**’tır ve **ضحاك** **شداد** gibi, ve **ضحوك** **صبور** gibi, ve **مضحاك** **محراب** gibi, ve **ضحكة** **همزة** gibi; İbn Abbâd artırdı. Ve **ضحكة** **حزقة** gibi; yani: çok gülen. Ve **ضحكة** (damme ile) adam: kendisine gülünüyor ise; bu bâb bunun üzerine yürür. Leys dedi ki: **الضحكة**: kendisine gülünülen şey. Ve **الضحكة**: çok gülen adam. Râgıb dedi ki: **ضحكة** adam: insanlara güler; ve **ضحكة**: kendisine gülündü; ve bu, **خ د ع** terkibinde araştırması daha önce geçti. Ve **الضحاك**, **شداد** gibi, **فعال** vezninde **الضحك**’tan; ve o bir övgüdür. Ve **همزة** bir yergi misali; ve **الضحكة** (damme ile) daha yericidir. Ve onunla güldü, ve ondan, mânâca. Ve onu güldürdüm. Ve onlar **يتضاحكون**. Mecazdan: **الضاحكة**: gülmede görünen, azıların ön tarafından her bir diş; cem’i: **الضواحك**. Yahut o, köpekdişleri ile azılar arasındaki dört diştir; Cevherî bunu nakletti. Ebû Zeyd dedi ki: adam için dört **ثنايا** ve dört **رباعيات**, ve dört **ضواحك**, ve on iki **رحى** vardır; ve her çenede altı vardır; ve onlar **الطواحين**’dir; sonra onların ardından **النواجذ** gelir; ve onlar azıların en uç kısmıdır. Ve **الأضحوكة** (damme ile) kendisine gülünülen şeydir; Cevherî bunu nakletti; ve **الأضاحيك** onun cem’idir. Mecazdan: **ضحكت الأرنب** **فرح** gibi; yani hayız gördü. Zemahşerî dedi ki: Araplar, cinlerin vahşî hayvanlara bindiğini ve tavşandan, hayzı sebebiyle sakındığını iddia ederler; ve bunun için, onun aşık kemiklerini asmakla gözü defederler; ve bu, **ر س ع**’da daha önce geçti. Denildi ki: ve ondan, yani hayız mânâsında kullanılışından, yüce Allah’ın sözü:  **وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق**  ve **الحاء**’ın fethasıyla da okunmuştur; bunun üzerine denildi ki: o, “hayız gördü” mânâsına mahsustur; ve denildi ki: o, **ضحك**’ta kesre ile olan meşhur bir dildir; ve onun zikrettiği bu te’vil, Mücâhid’in sözüdür. Ve İbn Sîde okudu:
  Ve **ضحك**u’l-erânibi fevka’s-safâ                      ke-misli demi’l-cevfi yevme’l-likâ

Ve dedi ki: bazılarına göre zannettikleri üzere hayız demektir. Ebû Tâlib dedi ki: ve bazıları dedi ki — “**ضحكت**” sözünde, yani: hayız gördü — onun aslı, **ضحاك الطلعة**’dan (tomurcuğun yarılması)dır. Dedi ki: ve Ahtal, onda hayız mânâsında söyledi:
  **تضحك**u’d-dab’u min dimâ’i Selîm                      iz ra’ethâ ‘ale’l-hidâbi temûr

Ve İbnü’l-A‘râbî — az sonra zikri gelecek Tee’ebbete Şerran’ın sözü hakkında — dedi ki: yani sırtlan, insanların etlerini yediğinde yahut kanlarını içtiğinde âdet görür; ve kan onu güldürmüştür. Kümeyt dedi ki:
  Ve **أضحكت**i’d-dibâ‘u suyûfe Sa‘d                      li-katlâ mâ dufin ve mâ vudînâ

Ve İbn Düreyd bunu reddederdi ve derdi ki: sırtlanları hayızları sırasında kim görmüştür ki, onun hayız gördüğünü bilsin? Şair ancak, etleri yemek için dişlerini gösterdiğini kastetmiştir; ve bu, ondan bir sehivdir; böylece diş göstermesini gülme kıldı. Ve denildi ki: mânâsı, onları yediğinde ölülerle sevinmesidir; böylece bazısı bazısına hırlar; onun hırlamasını gülme kıldı. Ve denildi ki: onları sevdiğini kastetti; böylece sevinci gülme kıldı; çünkü gülme ancak ondan olur; üzümü şarap diye adlandırmak gibi. Fera da bunu inkâr etti ve dedi ki: onu güvenilir birinden işitmedim. Ebû Amr dedi ki: Ebû Mûsâ el-Hâmid’in, “**فضحكت**” yani hayız gördü sözü hakkında Ebû’l-Abbâs’a sorduğunu işittim; ve dedi ki: o, tefsirde gelmiştir. O da dedi ki: Arapların sözünde yoktur; tefsir ise tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: öyleyse sen bize Tee’ebbete Şerran’dan okuttun:
  **تضحك**u’d-dab’u li-katlâ Huzeyl                      ve terâ’z-zi’be bihâ yestehil

Ebû’l-Abbâs dedi ki: buradaki **تضحك** diş gösterir; çünkü kurt, ölü üzerinde onunla çekişir; o da yüzüne tehdit olarak diş gösterir; böylece onu, ölünün etiyle bırakır ve geçer. Ve onun sözü: **يستهل**; yani bağırır; böylece kurtları ölülere çağırır. İbn Düreyd dedi ki: bu beyit hakkında Ebû Hâtim’e sordum ve ona dedim ki: bir kavim **تضحك**’ın “hayız görür” olduğunu iddia etti. O dedi ki: onlara ne zaman sırtlanın hayız gördüğü sahih oldu? Sonra dedi ki: ey oğulcuğum, o ancak onları gördüğünde ölülere diş gösterir; “**يضحك العير إذا انتزع الصليانة**” dedikleri gibi; hâlbuki o sadece diş gösterir. Ve Araplar iddia ederler ki sırtlan, şiştiğinde ölülerin **غراميل**’leri üzerine oturur; ve bu, onlara göre sahih gibidir. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: rivayet olundu ki o güldü; çünkü o, İbrâhîm’e “Lût’u, kardeşinin oğlunu yanına kat; çünkü ben bilirim ki bu kavme azap inecektir” dediği vakit, iş onun zannettiği üzere gelince sevinçten güldü. Dedi ki: ama tefsirinde “hayız gördü” diyenin sözü bir şey değildir. Ezherî, Fera’dan bunun benzerini rivayet etti ve dedi ki: o ancak emniyetle sevinçten güldü; çünkü o, İbrâhîm’in korktuğu gibi korktu. Dedi ki: ve bazıları dedi ki: onda takdim ve te’hir vardır; yani: “Biz onu İshâk ile müjdeledik, bunun üzerine müjde ile güldü.” Fera dedi ki: bu, kelâmın ihtimal verdiği şeydir; ve Allah, doğrusunu daha iyi bilendir.

Ve denildi ki: o, adamın **ضحك**’ından (şaşırdı)dır; ve mânâ: yani İbrâhîm aleyhisselâmın korkusuna şaştım. Ve ondan, Abd Yeğûs el-Hârisî’nin sözü:
  Ve **تضحك**u minnî şeyhatun ‘Abşemiyye                      ke-en lem terâ kablî esîran Yemâniyâ

Bu, İbn عباس’ın sözüdür; Râgıb onu nakletti ve onu destekledi; şöyle dedi: Buna, Yüce Allah’ın sözü delâlet eder: “Ben yaşlı bir kadın iken mi doğuracağım; şu kocam da ihtiyar iken? Şüphesiz bu, gerçekten şaşılacak bir şeydir.” Dedi ki: Onu **حاضت** ile tefsir edenin sözü ise, bazı müfessirlerin tasavvur ettiği üzere **ضحكت** sözünün tefsiri değildir; şöyle dedi: **ضحكت** yani **حاضت** demektir; onu ancak kendisine müjdelendiği şeye bir alâmet olarak zikretti; böylece vakitte hayız gördü ki hamlinin inkâr olunacak olmadığını bilsin; zira kadın hayız gördüğü müddetçe hamile kalır. Yahut **ضحك**: korktuğu zaman; Ferrâ âyeti bununla tefsir etti; az önce geçtiği üzere. Mecazdan: **ضحك السحاب**: şimşek çaktığı zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Buluttan **الضاحك**, **العارض** gibidir; ancak şimşek çaktığı zaman “**ضحك**” denir. Cevherî onu nakletti. Ondan hadis: “Allah bulutu gönderir de en güzel gülüşle güler ve en güzel sözle konuşur.” Onun gülmesi şimşektir; konuşması gök gürültüsüdür. Şimşekten açılmasını gülüş kıldı; sanki şimşeğin parıltısını en güzel gülüş, gök gürültüsünün çatırdamasını en güzel söz kıldı; çünkü ikisi tesbih ve tehlîle sevk eden iki âyettir. Ve **ضحك القرد** yani: ses; ve **الصحاح**’ta: “Maymun ses çıkardığı zaman **يضحك** denir”; yani dişleri sırıtmayı gülüş kıldı; yoksa gülmenin insana mahsus olduğu daha önce geçti.

Ve **الضحك** (fetha ile): kar; denildi: köpük; denildi: bal; İbnü’s-Seyyid onu beyaz ile kayıtladı. Ebû Amr dedi ki: Şiddetli beyazlığından dolayı ağıza yahut peteğe benzetildi. Ve **الضحك**: dalın ucundan ön dişlerin görünmesi; bundan dolayı hayret **ضحكا** diye adlandırıldı. Asmaî dedi ki: **الضحك**: beyaz ağız; balın beyazlığı ona benzetildi; “adam **ضحك**” denir; yani dişleri beyaz. Ve bunların hepsiyle—hayret hariç—Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:

فجاء بمزج لم ير الناس مثلـه                      هو الضحك إلا أنه عمل النحل

Ve denildi: **الضحك**: nur; beyit de bununla tefsir edildi. Ve **الضحك**: **المحجة**; o yolun ortasıdır; **كالضحاك كشداد** gibi. Doğrusu, “**كالضحاك**” sözünü “**كمامه**” sözünden sonra zikretmektir; Ebû Amr’un nassı böyledir. Yolun sıfatında **الضحاك** ise, onun için ileride gelecektir; bunu düşün. Sükkerî, Ebû Züeyb’in sözünün şerhinde dedi ki: **الضحك**: hurma ağacının tomurcuğu, onun **كمامه**’si yarıldığı zaman; Belhâris b. Ka‘b lügatinde. Sa‘leb dedi ki: O, tomurcuğun içindeki şeydir. Ebû Amr dedi ki: O, yenilen tomurcuğun **وليعة**’sıdır; **كالضحاك**; bu Ebû Amr’un nassıdır; bu sebeple burada “**كالضحاك**” lafzını geri bırakmak daha evlâ idi. Ve **الضحك** (damma ile): yol için **ضحوك**’un cem‘i; **صبور** ve **صبر** gibi. İbn Düreyd dedi ki: **الضاحك**: dağda—hangi renk olursa olsun—görünen, çok beyaz, sert bir taştır; sanki güler; bu mecazdır.

Mecazdan: **الضحاك كشداد**: yollardan açıkça görünen geniş olan. Ferazdak dedi ki:

إذا هي بالركب العجال تردفـت                      نحائز ضحاك المطالع في النقب

**نحائز الطريق**: onun iyi olanı. **كالضحوك كصبور**; bu Cevherî’dendir. Dedi ki:

على ضحوك النقب مجرهد

Ve **الضحاك بن عدنان**: İbn De’b el-Medenî iddia etti ki o, yeryüzüne mâlik olan bir adamdır; ve ona **المذهب** denir. Meselde denir: “**أحسن من المذهب**”. Annesi bir cinnî idi; cinlere katıldı. Acemler der ki: O sihir yaptığı ve fesadı ortaya çıkardığı zaman yakalandı da Dembâvend dağına bağlandı. Ve denilir: Onu bağlayan, dünyayı mesheden Efrîdûn’dur; yirmi dört bin fersaha ulaştı. Ezherî dedi ki: Bu bütün bunlar bâtıldır; benzerine ancak aklı olmayan ahmak inanır. Ben dedim ki: Farslar onun **ده اك** olduğunu iddia eder; manası “on hastalık”tır; **الضحاك** ise ancak onun Arapçalaştırılmasıdır. Neseb âlimi İbnü’l-Cevânî dedi ki: Zülkarneyn’i neseblendirdiler; dediler ki: O, Abdullah b. **الضحاك** b. Ma‘d b. Adnân’dır; birincisi daha çoktur. Ve denildi: **الضحاك بن معد** başka, **الضحاك بن عدنان** başkadır. Ve **الضحاكة** (ه ile): Benî Sübe‘ için bir su; Hanzala’dan bir kol. Ve **ضويحك** ve **ضاحك**: Medîne-i Münevvere’nin a‘râzında, el-Ferş’in aşağısında iki dağ; aralarında bir vadi vardır. Ve **برقة ضاحك**: Benî Temîm diyarında. el-Efveh el-Evdî dedi ki:

فسائل حاجرا عنا وعنهـم                      ببرقة ضاحك يوم الجناب

**ب ر ق** maddesinde zikredildi. Ve **روضة ضاحك** es-Sammân’da. Dedi ki:

ألا حبذا حوذان روضة ضاحك                      إذا ما تغالى بالنبات تغـالـيا

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الضحكة** (fetha ile): gülmenin bir keresi; Cevherî onu nakletti. Kesîr’den şu beyit okundu:

غمر الرداء إذا تبسم ضاحكا                      غلقت لضحكته رقاب المال

Ve **ضحكت الأرض**: bitkisini ve çiçeğini çıkardı; bu mecazdır. Ve denilir: **بدت مباسمه ومضاحكه وضحكته**. Ve **ضحكت الرياض عن الأزهار**: açıldığı zaman; bu mecazdır. Ve **رجل ضحوك**: yüzü güler. Ve **استضحك**: **تضاحك** mânasında; Cevherî onu nakletti. Ve **امرأة مضحاك**: çok gülen; Cevherî onu da nakletti. Ve **ضحك الزهر**; mesel üzere. Ve **الضحك**: alay. Ve denilir: **ما أوضحوا بضاحكة**: yani tebessüm etmediler. Ve **ضحكت النخلة** ve **أضحكت**: **الضحك** çıkardı. Sükkerî dedi ki: yani onun **كافورها** yarıldı. Ve denilir: **ضحك الطلع** ve **تبسم**: yarıldığı zaman. Ve “Sizin hurmalarınızın **ضاحك**’ı ne çok!”; bu mecazdır.

Ve **الضحك**: tomurcuğun **وليع**’ı; Ebû Amr’dan. Ve **أضحك حوضه**: onu doldurdu, taştı. Ve nur güneşle **يضاحك** eder. Şair bir çayırı vasfederek dedi ki:

يضاحك الشمس منها كوكب شرق

Onun parıltısını gülüşe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: Mallar ve evlâttan kalplerin **ضحكات**’ı: kalplerin ona güldüğü hayırlılarıdır. Ve her şeyin **ضحكات**’ı: onun hayırlısıdır; bu mecazdır. Ve **ضحك الغدير**: doluluğundan parıldadı; bu mecazdır. Ve **رأي ضاحك**: açık, karışık olmayan. Ve denilir: “Senin görüşün gerçekten müşkilleri **ليضاحك** eder”; yani müşkiller onun yanında ortaya çıkar da bilinir; bu mecazdır. Ve **المضحكات**: nâdireler. Ve **المضحكة**: kendisiyle istihzâ edilen şey. Ve **رجل ضحك**: dişleri beyaz. Ve **ضاحك**: Yemâme tarafında bir vadi; ve Şam’da Belkayn arazisinde Batnü’s-Sirr’de bir su; Nasr söyledi. Ve sahâbede **الضحاك** diye adlandırılan on bir adam vardır; tâbiînin sika olanlarında dokuz.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَحِكَ
1 ضَحِكَ ذ , (S, MA, O, Msb, K, &c.,) and some say ضِحِكْتُ, with kesr to the ض, (TA, as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) to agree with the vowel of the ح because the latter is a faucial letter, and this is a correct dial. var. of which similar instances are mentioned, and ضَحَكَ also is said to be a well known dial. var. of ضَحِكَ, (TA,) aor. ضَحَكَ , (S. O,) inf. n. ضَحِكٌ and ضِحْكٌ (S, MA, O, Msb, K, KL) and ضَحْكٌ, (S, MA, O, K, KL,) the first of which is the superior form, (IDrd, O,) [the second and third being contractions thereof,] and ضِحِكٌ, (S, O, K, KL,) and if you said ضَحَكٌ it would be agreeable with analogy, (Az, TA,) He laughed; (MA, KL, PS, TK;) contr. of بَكَى: (TK:) [see also 6:] الضَّحِكُ is well known, as meaning the expanding of the face, and displaying of the teeth, by reason of happiness, joy, or gladness; and التَّبَسُّمُ is the beginning thereof: thus in the Towsheeh and other works: (MF, TA:) and in like manner in the Mufradát [of Er-Rághib]; in which it is added that it is also used as meaning simply the being happy, joyful, or glad: and sometimes as meaning simply the wondering [at a thing]; and this is the meaning intended by him who says that it is peculiar to man: (TA:) [i. e.] ضَحِكَ, said of a man, signifies also he wondered; syn. عَجِبَ; (O, K, TA;) with مِنْ preposed to the object of wonder: (TA:) or he was frightened; or he feared. (K, TA.) You say, ضَحِكَ مِنْهُ and بِهِ, both meaning the same, (S, O, Msb,) i. e. He laughed at him; derided him; or ridiculed him: or he wondered at him. (Msb.) And ضَحِكَ اـِلَيْهِ [He behaved laughingly, or cheerfully, towards him]. (IDrd and K in art. بش [See بَشَّ لَهُ.]) ― -b2- Said of an ape, He uttered a cry or cries: (K:) or one says of the ape when he utters a cry or cries, يَضْحَكُ, (S, TA,) meaning he displays his teeth, or grins. (TA.) ― -b3- And ضَحِكَ السَّحَابُ (tropical:) The clouds lightened. (S, O, K, TA.) Hence the usage of the verb in a trad. cited voce تَحَدَّثَ. (O, TA.) ― -b4- And ضَحِكَ الغَدِيرُ i. e. (tropical:) [The pool of water left by a torrent] glistened by reason of its fulness. (TA.) ― -b5- [And ضَحِكَ ثَغْرُهُ (assumed tropical:) His front teeth, or his teeth, glistened by reason of his laughing; meaning he laughed so as to show his front teeth, or his teeth.] ― -b6- And ضَحِكَ الزَّهْرُ (tropical:) The flowers [looked gay, or] were as though they were laughing. (TA.) And ضَحِكَتِ الأَرْضُ (tropical:) The earth, or land, put forth its plants, or herbage, and its flowers. (TA.) And ضَحِكَتِ الرِّيَاضُ عَنِ الأَزْهَارِ (tropical:) The meadows, or gardens, displayed the flowers. (TA.) ― -b7- And ضَحِكَتِ النَّخْلَةُ (tropical:) The palm-tree put forth [or disclosed] its ضَحْك; as also ↓ أَضْحَكَت; (TA;) [i. e.] the spathe of the palm-tree, (Skr, O, TA,) that covered the طَلْع [or spadix], (O,) burst open. (Skr, O, TA.) And ضَحِكَ الطَّلْعُ (tropical:) The طلع [here app. meaning the spathe of the palm-tree] split, or clave, open; and so تَبَسَّمَ. (TA.) ― -b8- And, as some assert, (ISd, TA,) ضَحِكَتْ signifies also (tropical:) She menstruated; said of a hare; (ISd, Z, O, Msb, TA;) accord. to some, from the ضَحَّاك [meaning the interior] of the طَلْعَة [of the palm-tree] when it bursts open; (ISd, TA;) and hence, (K, TA,) said also in this sense of a woman, (O, Msb, K, TA,) accord. to Mujáhid, (O, TA,) and some others, (TA,) in the Kur xi. 74, (O, K, TA,) where some read فَضَحَكَتْ, which is said to be a well-known dial. var.; (TA;) and likewise, accord. to some, said in this sense of the hyena, (O, TA,) when she sees blood, or as IAar says, when she eats the flesh of men and drinks their blood: (TA:) [it is commonly asserted by the Arabs that] the hare menstruates like women: (Kzw:) but with respect to this meaning as assigned to the verb in the Kur xi. 74, Fr says that he had not heard it from any person deserving of confidence; (O, TA; *) and Zj says that it is nought: both say that the meaning there is, she laughed by reason of happiness: (TA:) and some say that there is an inversion in this case, what is meant being فَبَشَّرْنَاهَا بِاـِسْحٰقَ فَضَحِكَتْ: (Fr, O, TA:) or the meaning is, she wondered; so says I'Ab; and so Er-Rághib, who adds that it is confirmed by her saying, “ shall I bring forth a child when I am an old woman, and this my husband is an old man? verily this is indeed a wonderful thing: ” and that فَحَاضَتْ which is inserted by some of the expositors after فَضَحِكَتْ is not an explanation of this expression, as some of them have imagined it to be, but is the mention of [a fact which was] a sign that the announcement was not that of an event improbable: or the meaning is, she was frightened; so says Fr.: (TA:) and with respect to the meaning of this verb when said of the hyena, mentioned above, it is rejected by AHát and others: (TA:) IDrd says, on the authority of AHát, respecting the following verse of TaäbbataSharrà,
تَضْحَكُ الضَّبْعُ لِقَتْلَى هُذَيْلٍ
وَتَرَى الذِّئْبَ لَهَا يَسْتَهِلُّ
that the meaning is (assumed tropical:) The hyena displays her teeth, or grins, on account of the slain [of Hudheyl], when she sees them, like as they say of the ass when he plucks out the [plant called] صِلِّيَانَة; (O, TA;) or, as others say, (assumed tropical:) the hyena snarls, displaying her teeth; and sees the wolf raising his voice in calling the [other] wolves to them, i. e. to the slain: (O, TA:*) Abu-l-' Abbás says that the meaning is, (assumed tropical:) the hyena displays her teeth, because the wolf contends with her over the slain: and some say that the poet means, (assumed tropical:) the hyena rejoices because of the slain. (TA.) ― -b9- One says also, ضَحِكَتِ السَّمُرَةُ, meaning (assumed tropical:) The سمرة [or gum-acacia-tree] flowed with its gum: from ضحكت meaning “ she menstruated. ” (Bd in xi. 74.)

مُضَاحَكَةٌ
3 مُضَاحَكَةٌ ذ [inf. n. of ضاحكهُ] signifies [The contending, or vying, in laughing, with another; or the laughing with another; or] the laughing together. (KL.) ― -b2- [Hence,] one says, النَّوْرُ يُضَاحِكُ الشَّمْسَ (assumed tropical:) [The flowers vie in brightness with the sun]. (TA.) ― -b3- And اـِنَّ رَأْيَكَ لَيُضَاحِكُ المُشْكِلَاتِ (tropical:) [Verily thy judgment makes sport with ambiguities]; said to him to whom confused and dubious things are apparent and known. (TA.)

اضحكهُ
4 اضحكهُ ذ , (S, O, K,) inf. n. اـِضْحَاكٌ, (KL,) said of God, (S, O,) or of a man, (K,) He made him, or caused him, to laugh. (S, * O, * K, * KL, PS.) ― -b2- [Hence,] اضحك الضَّبُعَ, said of blood, (TA,) or of the sword, (O, TA,) (assumed tropical:) [It made the hyena to display her teeth; or to snarl, displaying her teeth: or to rejoice: (see 1, latter part:) but explained as meaning] (tropical:) it made the hyena to menstruate. (TA.) ― -b3- And اضحك الحَوْضَ (tropical:) He filled the wateringtrough so that it overflowed: (O, TA:) its glistening being likened to laughing. (TA.) ― -b4- See also 1, near the middle of the paragraph.

5 تَضَحَّكَ see the next paragraph.

تضاحك
6 تضاحك ذ and ↓ تضحّك [are both mentioned in the K and TA as though syn. with each other and with ضَحِكَ: and accord. to the KL, the former signifies He laughed: but accord. to the TK, the latter signifies he manifested laughing: or] the former is syn. with ↓ استضحك [app. as meaning he affected to laugh, or laughing: or, more exactly, agreeably with analogy, like the contr. تَبَاكَى and اِسْتَبْكَى, the former signifies thus; and the latter, he desired to laugh]. (S.) ― -b2- And you say also, هُمْ يَتَضَاحَكُونَ [meaning They laugh together, one with another]. (K.)

10 اـِسْتَضْحَكَ see the next preceding paragraph.

ضَحْكٌ
ضَحْكٌ ذ [originally an inf. n., a contraction of ضَحِكٌ,] The appearance, or appearing, of the central incisors [or of the front teeth] by reason of happiness, joy, or gladness. (TA.) ― -b2- And hence, (TA,) Wonder. (K, TA.) -A2- [As an epithet,] A man whose teeth are white. (As, O, TA.) -A3- [And as a subst., properly so termed,] White front teeth. (As, O, K.) ― -b2- And (assumed tropical:) Honey: (K:) or white honey; (Ibn-Es-Seed, TA;) likened to the front teeth because of its intense whiteness: (AA, O, TA:) or honey in its comb; syn. شَهْدٌ. (K.) ― -b3- And, (O, K,) some say, (O,) (assumed tropical:) Fresh butter. (O, K.) ― -b4- And (assumed tropical:) Snow. (O, K.) ― -b5- And (assumed tropical:) Blossoms, or flowers, or white blossoms or flowers; syn. نَوْرٌ: (O, and so in copies of the K:) or light; syn. نُورٌ. (So in a copy of the K.) ― -b6- And (assumed tropical:) The طَلْع [or spadix] of the palm-tree when its envelope bursts open from it; (S, * O, * K;) in the dial. of Belhárith Ibn-Kaab: (O:) accord. to Th, what is in the interior of the طَلْعَة [here meaning spathe of the palm-tree]: as AA says, the وَلِيعَة, or وَلِيع [thus differently written in two different places in the TA,] of the طَلْع [or spathe of the palm-tree], which is eaten; as also ↓ ضَحَّاكٌ. (TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) The middle of a road; (K, TA;) and so, accord. to the K, ↓ ضَحَّاكٌ; but, correctly, this should have been there mentioned as syn. with ضَحْكٌ in the sense next preceding. (TA.)

ضَحْكَةٌ
ضَحْكَةٌ ذ A single act of ضَحِك [or laughing; i. e. a laugh]. (S, O.) -A2- [The pl.] ضَحْكَاتٌ signifies (tropical:) The best of everything: and ضَحْكَاتُ القُلُوبِ, the best of possessions, or wealth, and of children: so says Aboo-Sa'eed. (TA.)

ضُحْكَةٌ
ضُحْكَةٌ ذ A thing, (Lth, TA,) or a man, (S, O. TA,) that is laughed at, or ridiculed; i. e. يُضْحَكُ مِنْهُ: (S, O, K, TA:) an epithet importing more discommendation than ضُحَكَةٌ. (K.) ― -b2- See also مَضْحَكٌ.

ضُحَكَةٌ
ضُحَكَةٌ ذ , (S, O, Msb, K,) an epithet importing discommendation, (K,) and ↓ ضُحُكَّةٌ, (Ibn-'Abbád, O, K,) and ↓ ضَحَّاكٌ, (Msb, K,) an epithet importing commendation, (TA, [but the contr. is implied, or rather plainly indicated, in the K,]) and ↓ ضَحُوكٌ, (K,) and ↓ مِضْحَاكٌ, (S, O, K,) which last is [also] applied to a woman, (S, O,) One who laughs much (كَثِيرُ الضَّحِكِ). (S, O, Msb, K.)

ضُحُكَّةٌ
ضُحُكَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ضَحُوكٌ
ضَحُوكٌ ذ : see ضُحَكَةٌ. ― -b2- [Also] A man cheerful in countenance. (O.) ― -b3- And (assumed tropical:) A wide road: (S, O:) or (tropical:) a distinct, an apparent, or a conspicuous, road; as also ↓ ضَحَّاكٌ: pl. of the former (in this sense, TA) ضُحْكٌ. (K, TA.)

ضَحَّاكٌ
ضَحَّاكٌ ذ : see ضُحَكَةٌ: ― -b2- and see ضَحْكٌ, last two sentences: ― -b3- and ضَحُوكٌ.

ضَاحِكٌ
ضَاحِكٌ ذ Laughing; [&c.;] (KL;) act. part. n. of ضَحِكَ. (Msb, K.) ― -b2- Also applied to clouds (سَحَاب), meaning (tropical:) Appearing, or extending sideways, in the horizon, and lightening. (S, O, TA.) ― -b3- [And to the tooth (السِّنّ, used as a gen. n.): thus in the phrase ضَاحِكَ السِّنِّ, meaning (assumed tropical:) Laughingly, so as to display the teeth.] ― -b4- See also ضَاحِكَةٌ. ― -b5- Also, [or perhaps حَجَرٌ ضَاحِكٌ,] (tropical:) Very white stone appearing in a mountain (IDrd, O, TA.) of any colour, as though laughing. (IDrd, O, TA.) ― -b6- One says also رَأْىٌ ضَاحِكٌ, meaning (tropical:) Judgment that is plain, or perspicuous, (TA,) not confused or dubious. (O, TA.) ― -b7- And, [using ضاحك as a gen. n.,] مَا أَكْثَرَ ضَاحِكَ نَخْلِكُمْ (tropical:) [How numerous are the bursting spathes of your palm-trees!]. (TA.) ― -b8- [And an instance of ضَاحِكٌ applied to a woman, without ة, meaning (assumed tropical:) Menstruating, is cited by Bd, in xi. 74.]

ضَاحِكَةٌ
ضَاحِكَةٌ ذ , (S, O, K,) or ↓ ضَاحِكٌ, (Msb,) or both, (Mgh,) (tropical:) The tooth next behind the نَاب [or canine tooth]; (Mgh, Msb;) [i. e. the anterior bicuspid;] any one of the four teeth that are between the أَنْيَاب and the أَضْرَاس: (S, O, K:) or any one of the teeth that are in front of the أَضْرَاس that appear on the occasion of laughing: (K:) pl. ضَوَاحِكُ. (S, Mgh, O, Msb, K.) أَوضَحُوا بِضَاحِكَةٍ (O, TA,) a phrase occurring in a trad., (O,) means (assumed tropical:) They smiled. (TA.)

أُضْحُوكَةٌ
أُضْحُوكَةٌ ذ [A laughable thing;] a thing at which one laughs: (O, K, TA:) and ↓ مَضْحَكَةٌ signifies [in like manner a cause of laughter;] a thing at which one laughs, or which one ridicules: pl. of the former أَضَاحِيكُ. (TA.) [See also مُضْحِكَاتٌ.]

مَضْحَكٌ
[ مَضْحَكٌ ذ lit. A place of laughing: the front teeth; because they appear in laughing; like مَبْسِمٌ: pl. مَضَاحِكُ.] One says, بَدَتْ مَضَاحِكُهُ and ↓ ضُحْكَتُهُ and [in like manner] مَبَاسِمُهُ (assumed tropical:) [His front teeth appeared, by his laughing]. (TA.)

مَضْحَكَةٌ
مَضْحَكَةٌ ذ : see أُضْحُوكَةٌ.

مُضْحِكَاتٌ
مُضْحِكَاتٌ ذ [pl. of مُضْحِكَةٌ] i. q. نَوَادِرُ [as meaning Extraordinary things or sayings, particularly such as cause laughter: see also أُضْحُوكَةٌ]. (TA.)

مِضْحَاكٌ
مِضْحَاكٌ ذ : see ضُحَكَةٌ.

##### Türkçe

**ضَحِكَ**
1 **ضَحِكَ** ذ, (S, MA, O, Msb, K, &c.,) ve bazıları **ضِحِكْتُ** der, **ض**’ye kesr ile, (TA, K’den olarak, [fakat CK’de de K’nin bende bulunan yazma nüshasında da değil,]) **ح**’nin harekesine uyması için; çünkü ikincisi boğaz harfidir; ve bu, benzer örnekleri zikredilen doğru bir lehçe varyantıdır; ve **ضَحَكَ** da, **ضَحِكَ**’nin iyi bilinen bir lehçe varyantı olduğu söylenir, (TA,) muzâri‘i **ضَحَكَ**, (S. O,) mastarı **ضَحِكٌ** ve **ضِحْكٌ** (S, MA, O, Msb, K, KL) ve **ضَحْكٌ**, (S, MA, O, K, KL,) bunların ilki daha üstün şekildir, (IDrd, O,) [ikincisi ve üçüncüsü onun kısaltmalarıdır,] ve **ضِحِكٌ**, (S, O, K, KL,) ve eğer **ضَحَكٌ** desen kıyasa uygun olurdu, (Az, TA,) Güldü; (MA, KL, PS, TK;) **بَكَى**’nın zıddı: (TK:) [bk. ayrıca 6:] **الضَّحِكُ** yüzün genişlemesi ve mutluluk, sevinç yahut neşe sebebiyle dişlerin görünmesi mânâsıyla iyi bilinir; ve **التَّبَسُّمُ** bunun başlangıcıdır: Towsheeh’te ve diğer eserlerde böyledir: (MF, TA:) ve aynı şekilde Mufradát’ta [Er-Râgıb’ın]; onda, bunun ayrıca sırf mutlu, sevinçli yahut neşeli olma mânâsında da kullanıldığı eklenir: ve bazen sırf hayret etme [bir şeye] mânâsında: ve bu, onun insana mahsus olduğunu söyleyenin kastettiği mânâdır: (TA:) [yani] **ضَحِكَ**, bir adam hakkında söylendiğinde, ayrıca hayret etti mânâsına gelir; müradifi **عَجِبَ**; (O, K, TA;) hayret edilen şeyin mef‘ûlüne **مِنْ** takdim edilerek: (TA:) yahut korktu; yahut çekindi. (K, TA.) **ضَحِكَ مِنْهُ** ve **بِهِ** dersin; ikisi de aynı mânâdadır, (S, O, Msb,) yani Ona güldü; onu alaya aldı; yahut onunla istihzâ etti: yahut ona hayret etti. (Msb.) Ve **ضَحِكَ اـِلَيْهِ** [Ona gülerek yahut neşeli davranarak yöneldi]. (IDrd ve K, **بش** maddesinde [bk. **بَشَّ لَهُ**.])

― -b2- Maymun hakkında: Bağırdı yahut bağırışlar çıkardı: (K:) yahut maymun bağırdığında **يَضْحَكُ** denir, (S, TA,) yani dişlerini gösterir, yahut sırıtır. (TA.)

― -b3- Ve **ضَحِكَ السَّحَابُ** (mecaz:) Bulutlar şimşek çaktı. (S, O, K, TA.) Buradan, **تَحَدَّثَ** maddesinde zikredilen bir hadiste fiilin kullanımı. (O, TA.)

― -b4- Ve **ضَحِكَ الغَدِيرُ** yani (mecaz:) [selin bıraktığı su birikintisi] doluluğu sebebiyle parıldadı. (TA.)

― -b5- [Ve **ضَحِكَ ثَغْرُهُ** (farz edilen mecaz:) Gülmesi sebebiyle ön dişleri yahut dişleri parıldadı; yani ön dişlerini yahut dişlerini gösterecek şekilde güldü.]

― -b6- Ve **ضَحِكَ الزَّهْرُ** (mecaz:) Çiçekler [neşeli göründü yahut] sanki gülüyorlardı. (TA.) Ve **ضَحِكَتِ الأَرْضُ** (mecaz:) Yer yahut arazi bitkilerini yahut otunu ve çiçeklerini çıkardı. (TA.) Ve **ضَحِكَتِ الرِّيَاضُ عَنِ الأَزْهَارِ** (mecaz:) Çayırlar yahut bahçeler çiçekleri gösterdi. (TA.)

― -b7- Ve **ضَحِكَتِ النَّخْلَةُ** (mecaz:) Hurma ağacı **ضَحْك**’ını çıkardı [yahut açığa vurdu]; bunun gibi ↓ **أَضْحَكَت**; (TA;) [yani] **طَلْع**’ı [yahut spadiksi] örten hurma ağacının kılıfı, (Skr, O, TA,) (O,) yarıldı. (Skr, O, TA.) Ve **ضَحِكَ الطَّلْعُ** (mecaz:) **طلع** [burada görünüşe göre hurma ağacının kılıfı mânâsında] yarıldı yahut çatladı; ve aynı şekilde **تَبَسَّمَ**. (TA.)

― -b8- Ve bazılarınca, (ISd, TA,) **ضَحِكَتْ** ayrıca (mecaz:) âdet gördü mânâsına gelir; tavşan hakkında söylenir; (ISd, Z, O, Msb, TA;) bazılarına göre, **طَلْعَة**’nin [hurma ağacının] iç kısmı mânâsındaki **ضَحَّاك**’tan, o yarıldığında; (ISd, TA;) ve buradan, (K, TA,) bu mânâda kadına da söylenir, (O, Msb, K, TA,) Mücâhid’e göre, (O, TA,) ve bazı başkalarına göre, (TA,) Kur’ân xi. 74’te, (O, K, TA,) bazıları **فَضَحَكَتْ** okur; bunun iyi bilinen bir lehçe varyantı olduğu söylenir; (TA;) ve yine bazılarına göre, bu mânâda sırtlana da söylenir, (O, TA,) kan gördüğünde; yahut IAar’ın dediği gibi, insanların etini yiyip kanlarını içtiğinde: (TA:) [Araplarca yaygın olarak ileri sürülür ki] tavşan kadınlar gibi âdet görür: (Kzw:) fakat Kur’ân xi. 74’te bu fiile verilen bu mânâ hakkında Fr, güvene lâyık hiçbir kimseden bunu işitmediğini söyler; (O, TA; *) ve Zj bunun hiçbir şey olduğunu söyler: ikisi de oradaki mânânın, mutluluk sebebiyle güldü olduğunu söyler: (TA:) ve bazıları der ki bu durumda bir takdim-te’hir vardır; kastedilen **فَبَشَّرْنَاهَا بِاـِسْحٰقَ فَضَحِكَتْ**’tir: (Fr, O, TA:) yahut mânâ, hayret etti’dir; I'Ab böyle der; ve Er-Râgıb da böyle der ve bunun, onun “Ben yaşlı bir kadın iken çocuk mu doğuracağım, şu kocam da yaşlı bir adam iken? Şüphesiz bu gerçekten hayret verici bir şeydir” demesiyle teyit edildiğini ekler; ve müfessirlerden bazılarının **فَضَحِكَتْ**’ten sonra soktuğu **فَحَاضَتْ**, bazılarının zannettiği gibi bu ifadenin açıklaması değildir; bilakis [bir olayın] imkânsız olmayan bir olayın müjdesi olduğuna alâmet olan [bir vâkıanın] zikridir: yahut mânâ, korktu’dur; Fr böyle der: (TA:) ve yukarıda zikredilen sırtlan hakkında bu fiilin mânâsına gelince, AHát ve başkalarınca reddedilmiştir: (TA:) IDrd, AHát’tan naklen, TaäbbataSharrà’nın şu beyti hakkında,
تَضْحَكُ الضَّبْعُ لِقَتْلَى هُذَيْلٍ
وَتَرَى الذِّئْبَ لَهَا يَسْتَهِلُّ
mânânın (farz edilen mecaz:) Sırtlan, [Huzeyl’in] öldürülenleri sebebiyle, onları gördüğünde, dişlerini gösterir yahut sırıtır; tıpkı eşek için, [bitki adı] **صِلِّيَانَة**’yi kopardığında söyledikleri gibi, (O, TA;) yahut başkalarının dediği gibi, (farz edilen mecaz:) sırtlan dişlerini göstererek hırlar; ve kurdun, diğer kurtları onlara, yani öldürülenlere çağırmada sesini yükselttiğini görür: (O, TA:*) Ebu-l-‘Abbâs der ki mânâ, (farz edilen mecaz:) sırtlan dişlerini gösterir; çünkü kurt, öldürülenler üzerinde onunla çekişir: ve bazıları der ki şairin kastı, (farz edilen mecaz:) sırtlanın öldürülenler sebebiyle sevinmesidir. (TA.)

― -b9- Ayrıca **ضَحِكَتِ السَّمُرَةُ** denir; mânâsı (farz edilen mecaz:) **سمرة** [yahut zamk akasyası] zamkını akıttı: **ضحكت** “âdet gördü” mânâsından. (Bd, xi. 74’te.)

**مُضَاحَكَةٌ**
3 **مُضَاحَكَةٌ** ذ [**ضاحكهُ**’nun mastarı] [Bir başkasıyla gülmede çekişme yahut yarışma; yahut bir başkasıyla gülme; yahut] birlikte gülme mânâsına gelir. (KL.)

― -b2- [Buradan,] **النَّوْرُ يُضَاحِكُ الشَّمْسَ** denir (farz edilen mecaz:) [Çiçekler parlaklıkta güneşle yarışır]. (TA.)

― -b3- Ve **اـِنَّ رَأْيَكَ لَيُضَاحِكُ المُشْكِلَاتِ** (mecaz:) [Şüphesiz senin hükmün müşkilleri eğlenceye çevirir]; karışık ve şüpheli şeylerin kendisine açık ve bilinir olduğu kimseye söylenir. (TA.)

**اضحكهُ**
4 **اضحكهُ** ذ, (S, O, K,) mastarı **اـِضْحَاكٌ**, (KL,) Allah hakkında, (S, O,) yahut bir insan hakkında, (K,) Onu güldürdü; yahut gülmesine sebep oldu. (S, * O, * K, * KL, PS.)

― -b2- [Buradan,] **اضحك الضَّبُعَ**, kan hakkında, (TA,) yahut kılıç hakkında, (O, TA,) (farz edilen mecaz:) [Sırtlanı dişlerini göstermeye; yahut dişlerini göstererek hırlamaya; yahut sevinmeye sevk etti: (bk. 1, son kısmı:) fakat şu mânâ ile açıklanır:] (mecaz:) sırtlanı âdet gördürdü. (TA.)

― -b3- Ve **اضحك الحَوْضَ** (mecaz:) Sulukluğu doldurdu, taştı: (O, TA:) onun parıldaması gülmeye benzetilmiştir. (TA.)

― -b4- Ayrıca bk. 1, paragrafın ortalarına yakın.

5 **تَضَحَّكَ** bir sonraki paragrafa bak.

**تضاحك**
6 **تضاحك** ذ ve ↓ **تضحّك** [ikisi de K ve TA’da sanki birbirinin ve **ضَحِكَ**’nin müradifiymiş gibi zikredilmiştir: ve KL’ye göre birincisi “güldü” mânâsına gelir: fakat TK’ye göre ikincisi “gülmeyi açığa vurdu” mânâsına gelir: yahut] birincisi ↓ **استضحك**’ın müradifidir [görünüşe göre “gülmeye özenmek yahut gülüyor gibi yapmak” mânâsında: yahut daha doğrusu, kıyasa uygun olarak, zıddı **تَبَاكَى** ve **اِسْتَبْكَى** gibi; birincisi böyle mânâya gelir; ikincisi ise gülmeyi istedi]. (S.)

― -b2- Ve ayrıca **هُمْ يَتَضَاحَكُونَ** dersin [mânâsı: Birbirleriyle birlikte gülerler]. (K.)

10 **اـِسْتَضْحَكَ** bir önceki paragrafa bak.

**ضَحْكٌ**
**ضَحْكٌ** ذ [aslında bir mastar olup **ضَحِكٌ**’un kısaltmasıdır,] mutluluk, sevinç yahut neşe sebebiyle orta kesici dişlerin [yahut ön dişlerin] görünmesi yahut görünüşü. (TA.)

― -b2- Ve buradan, (TA,) Hayret. (K, TA.)

-A2- [Sıfat olarak,] dişleri beyaz olan adam. (As, O, TA.)

-A3- [Ve isim olarak, hakikaten böyle adlandırılan,] beyaz ön dişler. (As, O, K.)

― -b2- Ve (farz edilen mecaz:) Bal: (K:) yahut beyaz bal; (Ibn-Es-Seed, TA;) şiddetli beyazlığı sebebiyle ön dişlere benzetilmiştir: (AA, O, TA:) yahut peteğindeki bal; müradifi **شَهْدٌ**. (K.)

― -b3- Ve, (O, K,) bazıları der ki, (O,) (farz edilen mecaz:) taze tereyağı. (O, K.)

― -b4- Ve (farz edilen mecaz:) kar. (O, K.)

― -b5- Ve (farz edilen mecaz:) çiçek tomurcukları yahut çiçekler; yahut beyaz tomurcuklar yahut çiçekler; müradifi **نَوْرٌ**: (O, ve K nüshalarında da böyle:) yahut ışık; müradifi **نُورٌ**. (K’nin bir nüshasında böyle.)

― -b6- Ve (farz edilen mecaz:) hurma ağacının **طَلْع**’ı [yahut spadiksi], ondan kılıfı yarılıp açıldığında; (S, * O, * K;) Belhâris İbn-Ka‘b lehçesinde: (O:) Th’ye göre, **طَلْعَة**’nin iç kısmında olan şey [burada **طَلْعَة** hurma ağacının kılıfı mânâsında]: AA’nın dediği gibi, yenilen **طَلْع**’ın [yahut hurma ağacının kılıfının] **وَلِيعَة**’si yahut **وَلِيع**’i [TA’da iki ayrı yerde iki ayrı yazılışla], bunun gibi ↓ **ضَحَّاكٌ**. (TA.)

― -b7- Ve (farz edilen mecaz:) yolun ortası; (K, TA;) ve K’ye göre bunun gibi ↓ **ضَحَّاكٌ**; fakat doğru olarak, bunun, bir önceki mânâda **ضَحْكٌ**’un müradifi olarak orada zikredilmesi gerekirdi. (TA.)

**ضَحْكَةٌ**
**ضَحْكَةٌ** ذ **ضَحِك**’ten tek bir defa [yahut gülme; yani bir gülüş]. (S, O.)

-A2- [Çoğulu] **ضَحْكَاتٌ** (mecaz:) her şeyin en iyisi mânâsına gelir: ve **ضَحْكَاتُ القُلُوبِ**, malın yahut servetin ve çocukların en iyisi: Ebu-Sa‘îd böyle der. (TA.)

**ضُحْكَةٌ**
**ضُحْكَةٌ** ذ Gülünülen yahut alay edilen bir şey, (Lth, TA,) yahut bir adam, (S, O. TA,) yani **يُضْحَكُ مِنْهُ**: (S, O, K, TA:) **ضُحَكَةٌ**’den daha çok zemm ifade eden bir sıfat. (K.)

― -b2- Ayrıca bk. **مَضْحَكٌ**.

**ضُحَكَةٌ**
**ضُحَكَةٌ** ذ, (S, O, Msb, K,) zemm ifade eden bir sıfat, (K,) ve ↓ **ضُحُكَّةٌ**, (Ibn-‘Abbád, O, K,) ve ↓ **ضَحَّاكٌ**, (Msb, K,) medih ifade eden bir sıfat, (TA, [fakat zıddı K’de ima edilmiş, hatta daha doğrusu açıkça gösterilmiştir,]) ve ↓ **ضَحُوكٌ**, (K,) ve ↓ **مِضْحَاكٌ**, (S, O, K,) ki bu sonuncusu kadına da uygulanır, (S, O,) Çok gülen kimse (**كَثِيرُ الضَّحِكِ**). (S, O, Msb, K.)

**ضُحُكَّةٌ**
**ضُحُكَّةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**ضَحُوكٌ**
**ضَحُوكٌ** ذ: **ضُحَكَةٌ**’ye bak.

― -b2- [Ayrıca] yüzü neşeli olan adam. (O.)

― -b3- Ve (farz edilen mecaz:) geniş yol: (S, O:) yahut (mecaz:) belirgin, açık yahut göze çarpan yol; bunun gibi ↓ **ضَحَّاكٌ**: birincinin (bu mânâda, TA) çoğulu **ضُحْكٌ**. (K, TA.)

**ضَحَّاكٌ**
**ضَحَّاكٌ** ذ: **ضُحَكَةٌ**’ye bak:

― -b2- ve **ضَحْكٌ**’e, son iki cümleye bak:

― -b3- ve **ضَحُوكٌ**’a.

**ضَاحِكٌ**
**ضَاحِكٌ** ذ Gülen; [&c.;] (KL;) **ضَحِكَ**’nin ism-i fâili. (Msb, K.)

― -b2- Bulutlara (**سَحَاب**) da uygulanır; mânâsı (mecaz:) ufukta görünen yahut yanlamasına uzanan ve şimşek çakan. (S, O, TA.)

― -b3- [Ve dişe (**السِّنّ**, cins isim olarak kullanılır): böylece **ضَاحِكَ السِّنِّ** terkibinde; mânâsı (farz edilen mecaz:) dişleri gösterecek şekilde gülerek.]

― -b4- Ayrıca bk. **ضَاحِكَةٌ**.

― -b5- Ayrıca, [yahut belki **حَجَرٌ ضَاحِكٌ**,] (mecaz:) dağda görünen çok beyaz taş (IDrd, O, TA.) her hangi bir renkten, sanki gülüyormuş gibi. (IDrd, O, TA.)

― -b6- Ayrıca **رَأْىٌ ضَاحِكٌ** denir; mânâsı (mecaz:) açık yahut vâzıh hüküm, (TA,) karışık yahut şüpheli olmayan. (O, TA.)

― -b7- Ve, [**ضاحك**’i cins isim olarak kullanarak,] **مَا أَكْثَرَ ضَاحِكَ نَخْلِكُمْ** (mecaz:) [Hurma ağaçlarınızın yarılan kılıfları ne kadar çok!]. (TA.)

― -b8- [Ve **ضَاحِكٌ**’in, ة olmaksızın, kadına uygulanıp (farz edilen mecaz:) âdet gören mânâsında kullanıldığına dair bir örnek Bd tarafından xi. 74’te zikredilmiştir.]

**ضَاحِكَةٌ**
**ضَاحِكَةٌ** ذ, (S, O, K,) yahut ↓ **ضَاحِكٌ**, (Msb,) yahut ikisi de, (Mgh,) (mecaz:) **نَاب**’ın [yahut köpek dişinin] hemen arkasındaki diş; (Mgh, Msb;) [yani ön küçük azı;] **أَنْيَاب** ile **أَضْرَاس** arasında bulunan dört dişten herhangi biri: (S, O, K:) yahut gülme sırasında görünen **أَضْرَاس**’ın önündeki dişlerden herhangi biri: (K:) çoğulu **ضَوَاحِكُ**. (S, Mgh, O, Msb, K.) **أَوضَحُوا بِضَاحِكَةٍ** (O, TA,) bir hadiste geçen bir ibaredir, (O,) mânâsı (farz edilen mecaz:) Gülümsediler. (TA.)

**أُضْحُوكَةٌ**
**أُضْحُوكَةٌ** ذ [Gülünecek bir şey;] kendisine gülünülen bir şey: (O, K, TA:) ve ↓ **مَضْحَكَةٌ** aynı şekilde [gülme sebebi;] kendisine gülünülen yahut alay edilen bir şey mânâsına gelir: birincinin çoğulu **أَضَاحِيكُ**. (TA.) [Ayrıca bk. **مُضْحِكَاتٌ**.]

**مَضْحَكٌ**
[ **مَضْحَكٌ** ذ lafzen: gülme yeri: ön dişler; çünkü gülmede görünürler; **مَبْسِمٌ** gibi: çoğulu **مَضَاحِكُ**.] **بَدَتْ مَضَاحِكُهُ** ve ↓ **ضُحْكَتُهُ** ve [aynı şekilde] **مَبَاسِمُهُ** denir (farz edilen mecaz:) [Gülmesiyle ön dişleri göründü]. (TA.)

**مَضْحَكَةٌ**
**مَضْحَكَةٌ** ذ: **أُضْحُوكَةٌ**’ye bak.

**مُضْحِكَاتٌ**
**مُضْحِكَاتٌ** ذ [**مُضْحِكَةٌ**’nin çoğulu] **نَوَادِرُ** ile aynı mânâdadır [özellikle güldüren olağanüstü şeyler yahut sözler mânâsında: ayrıca bk. **أُضْحُوكَةٌ**]. (TA.)

**مِضْحَاكٌ**
**مِضْحَاكٌ** ذ: **ضُحَكَةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَحِكَ
ضَحِكَ A ( n. ac. ضَحْك 1 ,  ضِحْك 2 ,  ضَحِك 5 ,  ضِحِك 8 ),
a.  Laughed.

b.  [ 'Ala or Bi or Min ], Laughed at; derided, ridiculed.

c.  ( n. ac. ضَحَك 4 ), Grinned ( ape ).

d.  Lightened ( clouds ).

ضَاْحَكَ
ضَاْحَكَ III ,
a.  Laughed, joked with.

أَضْحَكَ
أَضْحَكَ IV ,
a.  Made to laugh.

تَضَحَّكَ
تَضَحَّكَ V ,  تَضَاْحَكَ VI ,  اِسْتَضْحَكَ X ,
a.  see I (a) , ( b ).

ضَحْك
ضَحْك 1 ,
a.  laughter.

ضَحْكَة
ضَحْكَة 1t ,
a.  Laugh.

ضُحْكَة
ضُحْكَة 3t ,
a.  Ridiculous, absurd, laughable; absurdity; laughingstock, butt.

ضُحَكَة
ضُحَكَة 9t ,
a.  see 26 .

ضَاْحِك
ضَاْحِك 21 ,
a.  Laughing, laugher.

b.  Lightening, flashing.

ضَاْحِكَة
ضَاْحِكَة 21t , ( pl. ضَوَاْحِكُ 41 ),
a.  fem. of ضَاْحِك 21 .

b.  Front-tooth. - ضَحُوْك 26 ,  ضَحَّاْك 28 , Laughing, hilarious, merry, jocund, jovial, gleesome; cheerful; blithe, buoyant; vivacious, sprightly; jaunty.

مِضْحَاْك
مِضْحَاْك 45 ,
a.  see 26 .

أَضْحَكَ
N. Ag. أَضْحَكَ IV ,
a.  Merry; funny, facetious, jocose, jocular, rollicking; comical, waggish; wag.

أُضْحُوْكَة
أُضْحُوْكَة ( pl. أَضَاْحِيْكُ 69 ),
a.  Absurdity; pleasantry; joke.

##### Türkçe

**ضَحِكَ**
**ضَحِكَ** A ( n. ac. **ضَحْك** 1 , **ضِحْك** 2 , **ضَحِك** 5 , **ضِحِك** 8 ),
a. Güldü.

b. [ 'Ala or Bi or Min ], -e güldü; alay etti, istihza etti.

c. ( n. ac. **ضَحَك** 4 ), Sırıttı (maymun).

d. Aydınlandı (bulutlar).

**ضَاْحَكَ**
**ضَاْحَكَ** III ,
a. Birlikte güldü, birlikte şakalaştı.

**أَضْحَكَ**
**أَضْحَكَ** IV ,
a. Güldürdü.

**تَضَحَّكَ**
**تَضَحَّكَ** V , **تَضَاْحَكَ** VI , **اِسْتَضْحَكَ** X ,
a. I (a) , ( b )’ye bak.

**ضَحْك**
**ضَحْك** 1 ,
a. gülme.

**ضَحْكَة**
**ضَحْكَة** 1t ,
a. Gülüş.

**ضُحْكَة**
**ضُحْكَة** 3t ,
a. Gülünç, saçma, gülünebilir; saçmalık; maskara, alay konusu.

**ضُحَكَة**
**ضُحَكَة** 9t ,
a. 26’ya bak.

**ضَاْحِك**
**ضَاْحِك** 21 ,
a. Gülen, gülen kimse.

b. Şimşek çakan, parlayan.

**ضَاْحِكَة**
**ضَاْحِكَة** 21t , ( pl. **ضَوَاْحِكُ** 41 ),
a. **ضَاْحِك** 21’in müennesi.

b. Ön diş. - **ضَحُوْك** 26 , **ضَحَّاْك** 28 , Gülen, çok gülen, neşeli, şen; sevinçli; şen, canlı; hayat dolu, kıpır kıpır; şık, cıvıl cıvıl.

**مِضْحَاْك**
**مِضْحَاْك** 45 ,
a. 26’ya bak.

**أَضْحَكَ**
N. Ag. **أَضْحَكَ** IV ,
a. Neşeli; komik, nükteli, şakacı; gülünç, şakacı; şakacı kimse.

**أُضْحُوْكَة**
**أُضْحُوْكَة** ( pl. **أَضَاْحِيْكُ** 69 ),
a. Saçmalık; latife; şaka.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضحك
ضَحِكَ - يَضْحَكُ - ضَاحِك - ضَاحِكاً - أَضْحَكَ - يُضْحِكُ
ضَحِكَ - يَضْحَكُ + كائن + من كائن أو شيء: فعل خاص على شكل حركات معينة بالفم والتنفس والصوت والوجه يفهم منه متلقيه أن من يفعله يشعر بالرضى والسرور الزائد
ضَاحِك: اسم فاعل صفة مشبهة من " ضَحِكَ - يَضْحَكُ "
ضَاحِكاً: حال  من " ضَاحِك ": وهو يضحك
ضَاحِكة: مؤنث " ضَاحِك "
أَضْحَكَ -  يُضْحِكُ: على وزن " أفعل " من " ضَحِكَ - يَضْحَكُ ": جعله " يَضْحَكُ ": يقوم بفعل يؤثر بآخر فيبعث فيه السرور والرضى الزائدين مما يجعله يضحك
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الوجه التعبيرية بدرجات الانفعال المختلفة "، وهي:
ضَحِكَ - يَضْحَكُ، بَسَمَ - يَبْسِمُ، بَسَرَ - يَبْسُرُ، عَبَسَ - يَعْبِسُ، كَلَح - يَكْلَحُ، بَكى - يَبْكِي
ضَحِكَ - يَضْحَك
	﴿فلما جاءهم بآياتنا إذا هم منها يضحكون (47)﴾ الزخرف ﴿وتضحكون ولا تبكون(60)﴾ النجم
	﴿فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري وكنتم منهم تضحكون(110)﴾ المؤمنون ﴿إن الذين أجرموا كانوا من الذين آمنوا يضحكون (29)﴾ المطففين
	﴿فاليوم الذين آمنوا من الكفار يضحكون (34)﴾ المطففين ﴿فليضحكوا قليلا وليبكوا كثيرا جزاء بما كانوا يكسبون(82)﴾ التوبة
	﴿وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق ومن وراء إسحاق يعقوب(71)﴾ هود
ضاحك
﴿ضاحكة مستبشرة (39)﴾ عبس
	﴿فتبسم ضاحكا من قولها وقال رب أوزعني أن أشكر نعمتك التي أنعمت علي وعلى والدي وأن أعمل صالحا ترضاه وأدخلني برحمتك في عبادك الصالحين(19)﴾ النمل
أضحك
﴿وأنه هو أضحك وأبكى(43)﴾ النجم
مختار الصحاح
● [ضحك] ض ح ك: ضَحِكَ بالكسر ضِحْكِاً بوزن علم وفهِم ولعِب و ضِحِكاً أيضا بكسرتين و الضَّحْكةُ المرة الواحدة و ضَحِكَ به ومنه بمعنى و تضَاحَك الرجل و اسْتَضْحَك بمعنى و أضْحَكَهُ الله ورجل ضُحَكَةٌ بفتح الحاء كثير الضحك و ضُحْكَةٌ بسكونها يُضحك منه و الأُضْحُوكةُ ما يُضحك منه
الراغب
ضحك
- الضحك: انبساط الوجه وتكشر الأسنان من سرور النفس، ولظهور الأسنان عنده سمين مقدمات الأسنان الضواحك. واستعيرم الضحك للسخرية، فقيل: ضحكت منه، ورجل ضحكة: يضحك من الناس، وضحكة: لمن يضحك منه (قال الراجز:
إن ضحكت منك كثيرا فتية * فأنت ضحكة وهم ضحكة
وتقدم ذلك في مادة (برم) ص 121). قال تعالى: }وكنتم منهم تضحكون﴿[المؤمنون/110]،﴾إذا هم منها يضحكون﴿[الزخرف/47]،﴾تعجبون * وتضحكون﴿[النجم/59 - 60]، ويستعمل في السرور المجرد نحو:﴾مسفرة * ضاحكة﴿[عبس/38 - 39]،﴾فليضحكوا قليلا﴿[التوبة/82]،﴾فتبسم ضاحكا{ [النمل/19]، قال الشاعر:
- 291 - تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب لها يستهل
(البيت في اللسان (ضحك)، وهو لتأبط شرا في ديوانه ص 250)
واستعمل للتعجب المجرد تارة، ومن هذا المعنى قصد من قال: الضحك يختص بالإنسان، وليس يوجد في غيره من الحيوان، قال: ولهذا المعنى قال تعالى: }وأنه هو أضحك وأبكى﴿[النجم/43]،﴾وامرأته قائمة فصحكت﴿[هود /71]، وضحكها كان للتعجب بدلالة قوله:﴾أتعجبين من أمر الله﴿[هود /73]، ويدل على ذلك أيضا قوله:﴾أألد وأنا عجوز﴿إلى قوله:﴾عجيب﴿[هود/72]، وقول من قال: حاضت، فليس ذلك تفسيرا لقوله:﴾فضحكت﴿كما تصوره بعض المفسرين (وفي ذلك قال أبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل أبا العباس - ثعلبا - عن قوله:﴾فضحكت{ أي: حاضت، وقال إنه قد جاء في التفسير؟ فقال: ليس في كلام العرب، والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له فأنت أنشدتنا:
تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب بها يستهل
فقال أبو العباس: تضحك ههنا: تكشر. انظر اللسان: ضحك)، فقال: ضحكت بمعنى حاضت، وإنما ذكر ذلك تنصيصا لحالها، وأن الله تعالى جعل ذلك أمارة لما بشرت به، فحاضت في الوقت ليعلم أن حملها ليس بمنكر، إذ كانت المرأة ما دامت تحيض فإنها تحبل، وقول الشاعر في صفة روضة:
- 292 - يضاحك الشمس منها كوكب شرق * (هذا شطر بيت، وعجزه:
مؤزر بعميم النبت مكتهل
وهو للأعشى في ديوانه ص 145؛ وأساس البلاغة ص 266) فإنه شبه تلألؤها بالضحك، ولذلك سمي البرق العارض ضاحكا، والحجر يبرق ضاحكا، وسمي البلح حين يتفتق ضحكا، وطريق ضحوك: واضح، وضحك الغدير: تلألأ من امتلائه، وقد أضحكته.
ملخص اللسان:
1.     الضَّحِكُ: معروف، ضَحِكَ يَضْحَك ضَحْكاً وضِحْكاً وضَحِكاً ،الضُّحْكة الشيء الذي يُضْحك منه. والضُّحَكة: الرجل الكثير
2.     ضَحِكَتِ الأرضُ إذا أَخرجت نباتها وزَهْرَتها.
3.     الضَّاحِك من السحاب مثل العارِضِ إلا أنه إذا بَرَق قيل ضَحِك،
4.     والضَّاحِكَة: كل سِنٍّ من مُقَدَّمِ الأضراس مما يَنْدُر عند الضحك. وهي أَربع ضَواحِكَ. والضَّواحِكُ: الأَسنان التي تظهر عند التبسم.والضَّحِكُ: ظهور الثنايا من الفرح.
5.     والضَّحْكُ: العَجَب وهو قريب مما تقدَّم.
6.     والضَّحْك:الثَّغر الأبيض.
7.     والضَّحْك: العسل، شبه بالثَّغْر لشدة بياضه؛
8.     والضَّحْكُ أَيضاً: طَلْعُ النَّخْل حين يَنْشَقُّ، وضَحِكَتِ النخلةُ وأَضْحَكَتْ: أَخرجت الضَّحْكَ.
9.     والضَّحْك: المَحَجَّة.
10.                        وضَحِكَتِ المرأةُ: حاضت؛ وضَحِكَت الأَرنبُ ضِحْكاً حاضت؛
11.                        وأَضْحَكَ حَوْضَه: ملأه حتى فاض،وكأَنَّ المعنى قريبٌ بعضُه من بعض لأنه شيء يمتلئ ثم يفيض، وكذلك الحيض.
12.                        والضَّحُوكُ من الطُّرُق: ما وَضَح واستبان؛
13.                        والضَّاحِكُ: حجر أبيض يبدو في الجبل.
14.                        والضَّحُوك: الطريق الواسع. وطريق ضَحَّاك: مُسْتبين؛
15.                        وضَحِكاتُ كل شيء: خِيارُه.
16.                        ورأيٌ ضاحِكُ ظاهر غير ملتبس.
لسان العرب
● - ضحك: الضَّحِكُ: معروف، ضَحِكَ يَضْحَك ضَحْكاً وضِحْكاً وضَحِكاً أَربع    لغات، قال الأزهري: ولو قيل ضَحَكاً لكان قياساً لأن مصدر فَعِلَ    فَعَلٌ، قال الأزهري: وقد جاءت أَحرف من المصادر على فَعَل، منها ضَحِكَ    ضَحِكاً، وخَنَقَه خَنِقاً، وخَضَفَ خَضِفاً، وضَرطَ ضَرِطاً، وسَرَقَ سَرِقاً.    والضَّحْكَة: المرَّة الواحدة؛ ومنه قول كُثَيِّر:    غَمْر الرِّداء، إذا تبسم ضاحكاً    غَلِقَتْ لضَحْكَتِهِ رقابُ المالِ    وفي الحديث: يبعث الله السحابَ فيَضْحَكُ أَحسنَ الضَّحِكِ؛ جعل انجلاءه    عن البرق ضَحِكاً استعارة ومجازاً كما يفْتَرُّ الضاحِكُ عن الثَّغْر،    وكقولهم ضَحِكَتِ الأرضُ إذا أَخرجت نباتها وزَهْرَتها. وتضَحَّك    وتَضاحَك، فهو ضاحك وضَحَّاك وضَحُوك وضُحَكة: كثير الضَّحِك. وضُحْكة، بالتسكين:    يُضْحَك منه يطَّرد على هذا باب. الليث: الضُّحْكة الشيء الذي يُضْحك    منه. والضُّحَكة: الرجل الكثير الضَّحِك يُعاب عليه. ورجل ضَحَّاك: نعت على    فَعَّال. وضَحِكْتُ به ومنه بمعنىً. وتَضاحك الرجل واسْتَضْحَك بمعنى.    وأَضْحَكه اللهُ عز وجل. والأُضْحُوكة: ما يُضْحك به. وامرأة مِضْحاك:    كثيرة الضَّحِك. قال ابن الأَعرابي: الضَّاحِك من السحاب مثل العارِضِ إلا    أنه إذا بَرَق قيل ضَحِك، والضَّحَّاك مَدْح، والضُّحَكَة دَمٌّ،    والضُّحْكَة أَذَمُّ، وقد أَضْحكني الأَمرُ وهم يَتَضاحكون، وقالوا: ضَحِكَ    الزَّهْرُ على المَثَل لأن الزَّهْر لا يَضْحَك حقيقة. والضَّاحِكَة: كل سِنٍّ    من مُقَدَّمِ الأضراس مما يَنْدُر عند الضحك. والضَّاحِكَة: السُِّّ    التي بين الأَنياب والأَضراس، وهي أَربع ضَواحِكَ. وفي الحديث: ما    أَوْضَحُوا بضاحِكة أَي ما تبسموا. والضَّواحِكُ: الأَسنان التي تظهر عند التبسم.    أَبو زيد: للرجل أَربع ثنايا وأَربع رَباعِيَات وأَربع ضَواحِك، والواحد    ضاحِك وثنتا عشرة رَحًى، وفي كل شِقٍّ ستٌّ: وهي الطَّواحين ثم    النَّواجِذ بعدها، وهي أَقصى الأَضراس. والضَّحِكُ: ظهور الثنايا من الفرح.    والضَّحْكُ: العَجَب وهو قريب مما تقدَّم. والضَّحْك:الثَّغر الأبيض.    والضَّحْك: العسل، شبه بالثَّغْر لشدة بياضه؛ قال أَبو ذؤيب:    فجاء بِمَزْجٍ لم ير الناسُ مِثْلَهُ،    هو الضَّحْك، إلا أَنه عَمَلُ النَّحْلِ    وقيل: الضَّحْك هنا الشَّهْد، وقيل الزُّبْدُ، وقيل الثَّلْج.    والضَّحْكُ أَيضاً: طَلْعُ النَّخْل حين يَنْشَقُّ، وقال ثعلب: هو ما في جوف    الطَّلْعة. وضَحِكَتِ النخلةُ وأَضْحَكَتْ: أَخرجت الضَّحْكَ. أَبوعمرو:    الضَّحْكُ والضَّحَّاك وَلِيعُ الطَّلْعة الذي يؤكل. والضَّحْك: النَّوْرُ.    والضَّحْك: المَحَجَّة. وضَحِكَتِ المرأةُ: حاضت؛ وبه فسر بعضهم قوله    تعالى: فضَحِكَتْ فبشرناها بإسحق؛ وقد فسر على معنى العَجَب أَي عَجِبَتْ من    فزع إبراهيم، عليه السلام. وروى الأزهري عن الفراء في تفسير هذه الآية:    لما قا ل رسول الله عز وجل لعبده ولخليله إبراهيم لا تخف ضَحِكتْ عند ذلك    امرأَته، وكانت قائمة عليهم وهو قاعد، فَضَحِكت فبُشرت بعد الضَّحِك    بإسحق، وإنما ضحكت سروراً بالأمن لأنها خافت كما خاف إبراهيم. وقال بعضهم: هذا    مقدَّم، ومؤخر المعنى فيه عندهم: فبشرناها بإسحق فضحكت بالبشارة؛ قال    الفراء: وهو ما يحتمله الكلام، والله أعلم بصوابه. قال الفراء: وأما قولهم    فضحكت حاضت فلم أسمعه من ثقة. قال أَبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل    أبا العباس عن قوله فضحكت أي حاضت، وقال إنه قد جاء في التفسير، فقال:    ليس في كلام العرب والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له فأنت أنشدتنا:    تَضْحَكُ الضَّبْعُ لقَتْلى هُذَيْلٍ،    وتَرى الذئبَ بها يَسْتَهِلّ    فقال أَبو العباس: تضحك ههنا تَكْشِرُ، وذلك أن الذئب ينازعها على    القتيل فتَكْشِر في وجهه وَعيداً فيتركها مع لحم القتيل ويمرّ؛ قال ابن سيده:    وضَحِكَت الأَرنبُ ضِحْكاً حاضت؛ قال:    وضِحْك الأَرانبِ فَوْقَ الصَّفا،    كمثلِ دَمِ الجَوْفِ يوم اللِّقا    يعني الحيضَ فيمازعم بعضهم؛ قال ابن الأَعرابي في قول تأبط شرّاً:    تضحك الضبع لقتلى هذيل    أَي أَن الضبع إذا أَكلت لحوم الناس أَو شربت دماءهم طَمِثَتْ، وقد    أَضْحكها الدمُ؛ قال الكُمَيْت:    وأَضْحَكَتِ الضِّباعَ سُيوفُ سَعْدٍ،    لقَتْلى ما دُفِنَّ ولا وُدِينا    وكان ابن دريد يردّ هذا ويقول: من شاهد الضِّباعَ عند حيضها فيعلم أَنها    تحيض؟ وإنما أَراد الشاعر أَنها تَكْشِرُ لأَكل اللحوم، وهذا سهو منه    فجعل كَشْرَها ضَحِكاً؛ وقيل: معناه أَنها تستبشر بالقتلى إذا أكلتهم    فيَهِرُّ بعضُها على بعض فجعل هَرِيرها ضَحِكاً لأن الضحك إنما يكون منه    كتسمية العنب خمراً، ويسْتَهِلُّ: يصيح ويَسْتَعْوِي الذئابَ. قال أَبو طالب:    وقال بعضهم في قوله فضحكت حاضت إن أَصله من ضَحَّاك الطَّلْعة    (* قوله    «من ضحاك الطلعة» كذا بالأصل، والإضافة بيانية لأن الضحاك، كشداد: طلع    النخلة إذا انشق عنه كمامه.) إذا انشقت؛ قال: وقال الأَخطل فهي بمعنى    الحيض:تَضْحَكُ الضَّبْعُ من دِماءِ سُلَيْمٍ،    إذ رَأَتْها على الحِداب تَمُورُ    وكان ابن عباس يقول: ضَحِكَتْ عَجِبَت من فزع إبراهيم. وقال أَبو إسحق    في قوله عز وجل: وامْرأَته قائمةٌ فضَحِكَتْ؛ يروي أَنها ضحكت لأَنها كانت    قالت لإبراهيم اضْمُمْ لُوطاً ابن أَخيك إليك فإني أَعلم أنه سينزل    بهؤلاء القوم عذاب، فضحِكَتْ سُروراً لما أَتى الأمر على ما توهمت، قال: فأما    من قال في تفسير ضحكت حاضت فليس بشيء. وأَضْحَكَ حَوْضَه: ملأه حتى فاض،    وكأَنَّ المعنى قريبٌ بعضُه من بعض لأنه شيء يمتلئ ثم يفيض، وكذلك    الحيض. والضَّحُوكُ من الطُّرُق: ما وَضَح واستبان؛ قال:    على ضَحُوكِ النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ    أَي مستقيم.والضَّاحِكُ: حجر أبيض يبدو في الجبل. والضَّحُوك: الطريق    الواسع. وطريق ضَحَّاك: مُسْتبين؛ وقال الفرزدق:    إذا هِيَ بالرَّكْبِ العِجالِ تَرَدَّفَتْ    نَحائزَ ضَحَّاكِ المَطالِعِ في نَقْبِ    نحائز الطرق: جَوادُّها. أَبو سعيد: ضَحِكاتُ القلوب من الأموال    والأَولاد خِيارُها تَضْحَك القلوب إليها. وضَحِكاتُ كل شيء: خِيارُه. ورأيٌ    ضاحِكُ ظاهر غير ملتبس. ويقال: إن رأيك ليُضاحِكُ المشكلات أَي تظهر عنده    المشكلات حتى تُعْرف. ويقال: القِرد يَضْحَك إذا صوّت. وبُرْقَةُ ضاحِكٍ:    في ديار تميم. ورَوْضة ضاحِك: بالصَّمَّان معروفة. والضَّحَّاك بن    عَدْنان: زعم ابن دَأبٍ المَدني أنه الذي ملك الأرض وهو الذي يقال له المُذْهَب،    وكانت أمه من الجن فلَحِقَ بالجن وسدا القرا    (* قوله «وسدا القرا» كذا    بالأصل بدون نقط، ولعله محرف عن وبيداء القرى أي ولحق ببيداء القرى)،    وتقول العجم: إنه لما عمل السحر وأظهر الفساد أخذ فشُدََّ في جبل    دُنْباوَنْدَ، ويقال: إن الذي شدَّه أفْرِيدون الذي كان مَسَح الدنيا فبلغت أربعة    وعشرين ألف فرسخ؛ قال الأزهري: وهذا كله باطل لا يؤمن بمثله إلا أحمق لا    عقل له.
مقاييس اللغة:
(ضحك) الضاد والحاء والكاف قريبٌ من الباب الذي قبله، وهو دليل الانكشاف والبروز. من ذلك الضَّحِك ضَحِك الإنسان. ويقال أيضاً الضَّحْك([11])، والأوَّل أفصح. والضَّاحكة: كل سنٍّ تبدو من مُقَدَّم الأسنان والأضراس عند الضَّحِك.
قال ابنُ الأعرابيّ: الضَّاحِك من السَّحاب مثلُ العارض، إلاَّ أنَّه إِذا بَرَقَ يقال فيه ضَحِك. والضَّحُوك: الطَّريق الواضح. ويقال أَضْحَكْتَ حوضَك، إِذا ملأتَه حتى يفيض. قال ابن دُريد([12]): الضَّاحك حجرٌ شديد البَرِيقِ يبدو في الجَبَل، أيَّ لونٍ كان. ويقال في باب الضَّحِك: الأُضحوكة ما يُضحِك منه. ورجلٌ ضُحْكة: يُضْحَك منه. وضُحَكَة: يكثر الضَّحَك. فأمَّا الضَّحْك فيقال إنَّه العَسل. ويُنشَد:
فَجاءَ بمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَهُ *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّهُ عملُ النَّحْلِ([13])
ويقال هو البَلَح، قال الشَّيبانيُّ: الطَّلْعُ هو الكافور والضَّحْكُ جميعاً حين ينفتق.
القاموس المحيط:
ضَحِكَ، كعَلِمَ، وناسٌ يقولونَ ضِحِكْتُ، بكسرِ الضادِ، ضَحْكاً، بالفتحِ وبالكسرِ، وبكسرتينِ، وككَتِفٍ، وتَضَحَّكَ وتَضاحَكَ، فهو ضاحِكٌ وضَحَّاكٌ وضَحوكٌ ومِضْحاكٌ وضُحَكَةٌ، كهُمَزَةٍ وكحُزُقَّةٍ كثيرُ الضَّحِكِ. وضُحْكَةٌ، بالضم يُضْحَكُ منه. والضَّحَّاكُ، كشَدَّادٍ وهُمَزَةٍ ذَمٌّ.
والضُّحْكَةُ: أذَمُّ. وأضْحَكْتُه، وهُمْ يَتضاحَكونَ. والضاحِكَةُ: كلُّ سِنٍّ تَبْدو عندَ الضَّحِكِ، أو الأرْبَعُ التي بين الأَنْيابِ والأَضْراسِ. والأُضْحوكَةُ: ما يُضْحَكُ منه. وضَحِكَتِ الأرْنَبُ، كفرِحَ: حاضَتْ، قيلَ: ومنه: " فَضحِكَتْ فَبَشَّرْناها " ، و الرجُلُ: عَجِبَ، أو فَزِعَ، و السَّحابُ: بَرَقَ، و القِرْدُ: صَوَّتَ. والضَّحْكُ، بالفتحِ: الثَّلْجُ، والزُّبْدُ، والعَسَلُ، أو الشُّهْدُ، والعَجَبُ، والثَّغْرُ الأَبْيَضُ، والنَّوْرُ، ووَسَطُ الطَّريقِ، كالضَّحَّاكِ، وطَلْعُ النَّخْلَة إذا انْشَقَّ عنه كِمامُهُ، وبالضم: جَمْعُ ضَحوكٍ. والضَّاحِكُ: حَجَرٌ شَديدُ البَياضِ يَبْدو في الجَبَلِ، وكشَدّادٍ: المُسْتَبينُ من الطُّرُقِ، كالضَّحوكِ، ورجُلٌ مَلَكَ الأرضَ، وكانت أُمهُ جِنِّيَّةً، فَلَحِقَ بالجِنِّ، وبهاءٍ: ماءٌ لبَني سُبَيْعٍ.
وضُوَيْحِكٌ وضاحِكٌ: جَبَلانِ أسْفَلَ الفَرْشِ. وبُرْقَةُ ضاحِكٍ: بِدِيارِ تَميمٍ. ورَوْضَةُ ضاحِكٍ: بالصَّمَّانِ.
تاج العروس:
ض ح ك
ضَحِكَ كعَلِمَ وناسٌ من العَرَبِ يَقُولُونَ : ضِحِكْتُ بكَسرِ الضّادِ إِتْباعا للحاءِ فإِنّها حَلْقِيّة وهي لْغَة صَحِيحَةٌ ولها نَظائرُ سَبَقَت ضَحْكًا بالفتحِ والكَسرِ وضِحِكًا بكَسرَتَيْنِ كَإِبِلٍ . وضَحِكًا ككَتِف أَربع لُغات قال ابنُ بَريّ : اللُّغَة العالِيَةُ الضَّحِكُ يعني الأخِيرَةَ قال الأَزْهِرَيُّ : وقد جاءَت أَحْرُفٌ من المَصادِرِ على فَعِلٍ منها : ضَحِكَ ضَحِكًا وخَنَقَه خَنِقًا وخَضف خَضِفًا وضَرِطَ ضَرطًا وسَرَقَ سَرِقًا قال : ولو قِيلَ : ضَحَكا يعني بفَتْحَتَين لكان قِياسًا لأَنَّ مصدرَ فَعِلَ فَعَلٌ وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ لرُؤْبَةَ :
" شادِخَةُ الغُرَّةِ غَرّاءُ الضَّحِكْ
" تَبَلجَ الزَّهْراءِ في جِنْحِ الدَّلَكْ والضَّحِكُ مَعْرُوفٌ وهو انْبِساطُ الوَجْهِ وبُدُوُّ الأَسنانِ من السرُورِ والتَّبَسُّمُ مبادِئُ الضَّحِكِ كما في التَّوْشِيحِ ونَسِيمِ الرياضِ وغَيرِهما نقَلَه شَيخُنا وفي المُفْرَداتِ : هو انْبِساطُ الوَجْهِ وتَكشُّرُ الأسْنانِ من سُرُورِ النَّفْسِ ويُستَعْمَلُ في السُّرُور المُجَرَّدِ نحو قَوْلِهِ تَعالَى : " مُسفِرَةٌ ضاحِكَةٌ " واسْتُعْمِلَ للتَّعَجبِ المُجَرّدِ تارَةً وهذا المَعْنَى قَصْدُ من قالَ : إِنَّ الضَّحِكَ مُخْتَصٌّ بالإِنْسانِ وليس يوجَدُ في غَيرِه من الحَيَوانِ . وتَضَحَّكَ الرجلُ وتَضاحَكَ فهو ضاحِكٌ وضَحّاكٌ كشَدّاد وضَحُوكٌ كصَبُورٍ ومِضْحاكٌ كمِحْرابٍ وضُحَكَةٌ كهُمَزَةٍ زادَ ابن عَبّادٍ . وضُحُكَّة كحُزُقَّة أَي : كَثِيرُ الضَّحِكِ . ورَجُلٌ ضُحْكَةٌ بالضّمِّ : إِذا كانَ يُضْحَكُ مِنْهُ يَطَّرِدُ على هذا بابٌ . وقال اللَّيثُ : الضُّحْكَةُ : الشّيءُ الذي يُضْحَكُ مِنْه . والضّحَكَةُ : الرَّجُلُ الكَثِيرُ الضَّحِكِ . وقال الرّاغِبُ : رجل ضُحَكَةٌ : يَضْحَكُ من النّاسِ وضُحْكَةٌ : ضْحَكُ مِنْه وهذا قد تَقَدَّمَ البحثُ فيه في تَركِيبِ خ د ع . والضَّحّاكُ كشَدّادٍ فَعّالٌ من الضَّحِكِ وهو مَدْح . ومِثْلُ هُمَزَة ذَمٌّ والضُّحْكَةُ بالضمِّ أَذَم . وضَحِكَ بهِ ومِنْهُ بمَعْنًى . وأَضْحَكْتُه . وهُم يَتَضاحَكُونَ . ومن المَجازِ : الضّاحِكَة : كُلُّ سِن من مُقَدَّم الأضْراسِ تَبدُو عِنْدَ الضَّحِكِ والجَمْعُ : الضَّواحِكُ . أَو هي الأَرْبَعُ التي بَيْنَ الأَنْيابِ والأَضْراسِ نَقَله الجَوْهَريُّ وقال أَبو زَيْدٍ : للرَّجُل أَرْبَعُ ثَنايَا وأرْبَعُ رَباعِيَاتٍ وأَرْبَعُ ضَواحِكَ وثِنْتا عَشْرَةَ رَحًى وفي كُلِّ شِق ست وهي الطَّواحِينُ ثم النَّواجِذُ بَعْدَها وهي أَقْصَى الأَضْراسِ . والأضْحُوكَةُ بالضمِّ ما يُضْحَكُ مِنْه نقَلَه الجَوْهَرِي والأَضاحِيكُ جَمْعُه . ومن المَجازِ : ضَحِكَت الأَرْنَب كفَرِحَ أي حاضَت . قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : وتَزْعُم العربُ أَن الجِنَّ تَمْتَطِي الوَحْش وتَجْتَنِبُ الأَرْنَبَ لمكانِ حَيضِها ولذلك يَستَدْفِعُونَ العَيْنَ بتَعْلِيقِ كِعابِها وقد تقَدَّمَ في ر س ع قِيلَ : ومِنْهُ أي : من اسْتِعمالِه في مَعْنَى الحَيضِ قولُه تَعالَى : " وامْرَأَتُه قائِمَةٌ فضَحِكَتْ فبَشّرناهَا بإِسْحاق " وقُرِئَ بفَتْحِ الحاءِ فقِيلَ هو مُخْتَصٌّ بمَعْنى حاضَ وقِيلَ : إِنَّها لُغَةٌ مَعْرُوفَةٌ في ضَحِكَ بكسرِها وهذا التَّأْوِيلُ الذي ذَكَرَه هو قَولُ مُجاهِدٍ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه :
وضِحْكُ الأَرانِبِ فَوْقَ الصَّفَا ... كَمِثْلِ دَمِ الجَوْفِ يَوْمَ اللِّقَا وقال : يَعْنِي الحَيضَ فيما زَعَم بَعْضُهُم قال أَبو طالِب : وقالَ بَعْضُهم - في قَوْلِه ضَحِكَتْ أي : حاضَتْ - إِنَّ أَصْلَه من ضَحّاكِ الطَّلْعَةِ إِذا انْشَقَّتْ قال : وقالَ الأَخْطَلُ فيه بمَعْنَى الحَيضِ :
تَضْحَكُ الضَّبعُ من دماءِ سُلَيمٍ ... إِذْ رَأَتْها على الحِدابِ تَمُورُ وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ - في قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا الآتِي ذِكْره - أي : أَنّ الضَّبُعَ إِذا أَكَلَتْ لُحُومَ النّاسِ أَو شَرِبَتْ دِماءهم طَمِثَتْ وقد أَضْحَكَها الدَّمُ وقال الكُمَيتُ :
وأَضْحَكَت الضِّباعَ سُيُوفُ سَعْدٍ ... لقَتْلَى ما دُفِنَّ وما وُدِينَا
وكانَ ابنُ دُرَيْدٍ يَرُد هذا ويَقُول : مَنْ شاهَدَ الضِّباعَ عِنْدَ حَيضَتِها فيَعْلَم أَنّها تَحِيضُ ؟ وإِنّما أرادَ الشّاعِرُ أَنّها تَكْشِرُ لأَكْل اللحُومِ وهذا سَهْوٌ منه فجَعَل كَشْرَها ضَحِكًا وقِيلَ : مَعْناهُ أَنها تَستَبشِرُ بالقَتْلَى إِذا أَكَلَتْهُم فيَهِر بعضُها على بَعْض فجَعَل هَرِيرَها ضَحِكًا وقِيلَ : أَرادَ أَنّها تُسَر بهِم فجَعَل الشرُورَ ضَحِكًا لأَنَّ الضَّحِكَ إِنَّما يكونُ مِنْه كتَسمِيَةِ العِنَبِ خمرًا وكذلك أَنْكَرَه الفَرّاءُ وقال : لم أَسْمَعُه من ثِقَةٍ وقال أَبو عَمْرو : وسَمِعْتُ أَبا مُوسَى الحامِضَ يَسألُ أبا العَبّاسِ عَنْ قَوْلِه فضحكت أي حاضَتْ وقالَ : إِنَّه قد جاءَ في التَّفْسِير فقالَ ليسَ في كَلامِ العَرَبِ والتَّفْسِيرُ مُسَلَّمٌ لأَهْل التَّفْسِير فقَال لَه : فأَنت أَنْشَدْتَنَا لتأَبَّطَ شَرًّا :
تَضْحَكُ الضَّبعُ لِقَتْلَى هُذَيْلٍ ... وتَرَى الذِّئْبَ بِها يَستَهِلّ فقالَ أَبُو العَبّاس : تَضْحَكُ هنا تَكْشِرُ وذلك أَنِّ الذِّئْبَ يَنازِعُها على القَتِيلِ فتَكْشِرُ في وَجْهِه وَعِيدًا فيتْرُكُها مع لَحْمِ القَتِيلِ وَيمُرّ وقوله : يَستَهِلُّ أي : يَصِيحُ فيَستَعْوي الذِّئابَ إِلى القَتْلَى وقالَ ابنُ دُرَيْد : سأَلْتُ أَبا حاتمٍ عن هذا البَيتِ وقلتُ له : زَعَمَ قومٌ أَنًّ تَضْحَك : تَحِيضُ فقال : مَتَى صَحَّ عندَهُم أَن الضَّبُعَ تَحِيضُ ؟ ثم قالَ : يا بُنَي إِنَّما هي تَكْشِرُ للقَتْلَى إِذا رَأَتْهُم كما قالُوا : يَضْحَك العِير إِذا انْتَزَع الصِّلِّيانَة وِإنَّما يَكْشِرُ وتَزْعُم العَرَبُ أن الضَّبُعَ تَقْعدُ على غَرامِيلِ القَتْلَى إِذا وَرِمتْ وهذا كالصَّحيحِ عندَهُم . وقال أَبُو إِسْحاقَ الزَّجّاج : رُوِيَ أنّها ضَحِكَتْ لأنّها لما كانت قالَتْ لإِبْراهِيمَ اضْمُمْ لُوطًا ابنَ أَخِيكَ إِلَيْكَ فإنّي أَعْلَمُ أَنّه سَيَنْزِلُ بهؤُلاءِ القَوْمِ عَذابٌ فضَحِكَتْ سُرُورًا لمّا أَتَى الأَمْر على ما تَوَهَّمَتْ قال : فأَمّا من قالَ في تفَسِيره : إِنّها حاضَتْ فلَيسَ بشَيءٍ ورَوَى الأَزْهَرِيُّ عن الفَرّاءِ مثلَ هذا وقالَ : إِنّما ضَحِكَتْ سُرورًا بالأَمْن لأَنَّها خافَتْ كما خافَ إِبْراهِيمُ قالَ : وقالَ بَعْضُهُم : إِنَّ فيه تَقْدِيمًا وتَأْخِيرًا أي : فبَشَّرناها بإسْحاقَ فضَحِكَتْ بالبِشارَةِ قال الفَرّاءُ : وهو ما يَحْتَمِلُه الكَلامُ واللَّهُ أَعْلَم بصَوابِه
وقيل : هو مِنْ ضَحِكَ الرَّجُلُ : إِذا عَجِبَ والمَعْنَى : أي عَجِبَتْ مِنْ فَزَعِ إِبْراهِيمَ عليه السلامُ ومنه قولُ عَبدِ يَغُوثَ الحارِثيِّ :
وتَضْحَكُ مِنِّي شَيخَةٌ عَبشَمِيَّةٌ ... كأَنْ لَم تَرا قَبلِي أَسِيرًا يَمانِيَا
وهو قولُ ابنِ عَبّاسٍ ونَقَلَه الرّاغِبُ وأَيَّدَه فقال : ويَدُلُّ على ذلك قوله تعالَى : " أأَلِدُ وأَنا عَجُوزٌ وهذا بَعْلي شَيخًا إِنَّ هذا لَشَيءٌ عَجِيبٌ " قالَ : وقَولُ مَنْ فَسَّرَه بحاضت فليسَ ذلك تَفْسِيراً لقولِه ضَحِكَتْ كما تَصَوَّرَه بعضُ المُفَسِّرِينَ فقَال : ضَحِكَتْ يَعْنِي حاضَتْ وإِنّما ذِكْرُه ذلك أَمارَةٌ لِما بُشِّرَتْ به فحاضَتْ في الوَقْتِ لتَعْلَمَ أَنَّ حَمْلَها ليسَ بمُنْكَرٍ إِذْ كانت المَرأَةُ ما دامَتْ تَحِيضُ فإِنَّها تَحْبَلُ . أَو ضَحِكَ : إِذا فزِعَ وبه فَسَّرَ الفَرّاءُ الآيَة كما تَقَدَمَ قَرِيبًا . ومن المَجاز : ضَحِكَ السَّحابُ : إِذا بَرَقَ قالَ ابنُ الأَعْرابي : الضّاحِكُ من السَّحابِ مِثْلُ العارِضِ إِلا أَنّه إِذا بَرَقَ قِيلَ ضَحِكَ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ومنه الحَدِيثُّ : يَبعَث اللَّهُ السَّحابَ فيًضْحَكُ أَحْسَنَ الضحِكِ ويَتَحَدَّثُ أَحْسًنَ الحَدِيثِ فضَحِكُه البًرقُ وحَدِيثُه الرَّعْدُ " جعَلَ انْجِلاَءه عن البَرقِ ضَحِكاً فكأًنه إِنّما جَعَلَ لَمْعَ البَرق أَحْسَنَ الضَّحِكِ وقَصْفَ الرَّعْدِ أَحْسَنَ الحَدِيثِ لأَنّهما آيَتانِ حامِلَتانِ عَلَى التَّسبِيحِ والتَّهْلِيلِ . وضَحِكَ القردُ أَي : صَوَّتَ وفي الصِّحاحِ : ويُقالُ : القِردُ يَضْحَكُ إِذا صَوَّتَ أي جعلَ كَشْرَ الأَسْنان ضَحِكًا وِإلا فَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ الضًّحِكَ مُخْتَصٌّ بالإِنْسانِ
والضَّحْكُ بالفَتْحِ : الثَّلْجُ وقِيلَ : الزُّبْدُ وقيل : العَسَلُ وقَيَّدَه ابنُ السّيد بالأبْيَضِ قال أَبو عَمْرو : شُبِّه بالثَّغْرٍ لشِدَّةِ بَياضِه أَو الشّهْد . والضَحْكُ : ظهُورُ الثَّنايا من الفَرَع ومن ذلك سُمِّيَ العَجَبُ ضَحِكا . وقالَ الأَصْمَعيُ : الضَّحْكُ : الثَّغْرُ الأَبْيَضُ شُبِّه بياضُ العَسَل بهِ يُقال : رَجُلٌ ضَحْكٌ أي : أَبْيَضُ الأَسْنانِ وبكُلِّ ذلك ما عَدَا العَجَبَ فُسِّرَ قولُ أبي ذؤَيْبٍ الهُذَلِيِّ :
فجَاءَ بمَزْجٍ لم يَرَ النّاسُ مِثْلهِ ... هو الضَّحْكُ إِلاَّ أَنَّه عَمَلُ النَّحْلِ وقِيل : الضَّحْكُ : النَّوْرُ وبه فُسِّرَ البَيْتُ أَيضًا . والضَّحْكُ : المَحَجَّةُ وهي وَسَط الطَّرِيقِ كالضَّحّاكِ كشَدّاد . الصّوابُ أَنْ يُذْكَرَ قولُه : كالضَّحَّاكِ بعد قولِه : كِمامُه كما هو نَصُّ أبي عَمْرو وأَما الضَّحّاكُ في نَعْتِ الطَّرِيقِ فإِنّه سَيأْتِي له فيما بَعْدُ فتأَمّلْ ذلك . وقال السَّكّريُّ في شَرح قَوْل أَبي ذُؤَيْبٍ : الضَّحْكُ : طَلْعُ النَّخْلَةِ إِذا انْشَقَّ عنه كِمامُه في لُغَةِ بَلْحارِثِ بنِ كَعْبٍ وقال ثَعْلَبٌ : هو ما في جَوْفِ الطَّلْعَةِ وقال أَبو عَمْرو : هُو وَلِيعَةُ الطَّلع الّذِي يُؤْكَلُ كالضَّحّاكِ هذا نَصُّ أَبي عَمْرو فكانَ الأَوْلَى أَنْ يُؤْخِّرَ لَفْظَ كالضّحّاكِ هُنا . والضّحْكُ بالضّمِّ : جمع ضَحُوك للطَّرِيقِ كصَبُورٍ وصُبر . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الضّاحِكُ : حَجَرٌ شَدِيدُ البَياضِ يَبدُو في الجَبَلِ من أي لون كانَ فكأًنه يَضْحَكُ وهو مَجازٌ
ومِنَ المَجازِ : الضَّحّاكُ كشَدّادٍ : المُستَبِينُ الواسِعُ من الطرُقِ قال الفَرَزْدَقُ :
إِذا هي بالرَّكْبِ العِجالِ تَرَدَّفَتْ ... نَحائِزَ ضَحّاكِ المَطالِعِ في النَّقْبِ نحائِزُ الطّريقِ : جَوادُّه . كالضَّحُوكِ كصَبُورٍ وهذه عن الجَوْهَرِيِّ قال :
" على ضَحُوكِ النَّقْبِ مُجْرَهِدِّ
والضّحّاكُ بنُ عَدْنانَ زَعَم ابنُ دَأْبٍ المَدَنيُّ أَنّه رَجُلٌ مَلَكَ الأَرْضَ وهو الَّذِي يُقال لَهُ : المُذْهَبُ وفي المَثَلِ يُقَالُ : أَحْسَنُ مِنَ المُذْهَب وكانتْ أُمه جِنِّيَّةً فلَحِقَ بالجِنِّ وتَقُولُ العَجَمُ : إِنّه لمّا عَمِلَ السِّحْرَ وأَظْهَر الفَسادَ أُخِذَ فَشُدَّ في جَبَلِ دُنْباوَنْدَ ويقال : إِنَّ الذي شَدَّه افْرِيدُون الذي كانَ مَسَحَ الدُّنْيا فبلغت أَرْبَعَةً وعِشْرِينَ أَلفْ فَرسَخٍ قالَ الأَزْهَرِيُّ : وهذا كُلُّه باطِلٌ لا يُؤْمِنُ بمِثْلِه إِلاّ أَحْمَقُ لا عَقْلَ له . قلتُ : وتَزْعُم الفُرسُ أَنّه ده اك ومعناه عَشْرَةُ أَمْراض والضَّحَّاكُ إِنّما هو تَعْرِيبُه وقال ابنُ الجَوّاني النَّسّابَةُ : ونَسَبُوا ذا القَرنَين فقالُوا : هو عَبدُ اللَّهِ بنُ الضَّحّاكِ ابنِ مَعَدِّ بنِ عَدْنانَ والأَوَّلُ أَكْثَرُ وقِيلَ : الضَّحّاكُ بن مَعَدّ غَيرُ الضَّحّاكِ بنِ عَدْنانَ . والضَّحّاكَةُ بهاءٍ : ماءٌ لبني سُبَيعٍ فَخِذٌ مِنْ حَنْظَلَةَ . وضُوَيْحِكٌ وضاحِكٌ : جَبَلانِ أَسْفَلَ الفَرشِ في أَعْراضِ المَدِينَةِ المُشَرَّفةِ بَينَهُما واد . وبُرقَةُ ضاحِك : بَدِيارِ بني تَمِيمٍ قالَ الأفْوَهُ الأَوْدِيُ :
فَسائِلْ حاجِرا عَنّا وعَنْهُم ... ببُرقَةِ ضاحِك يومَ الجَنابِ وقد ذكر في ب ر ق . ورَوْضَةُ ضاحِك بالصَّمّانِ قالَ :
أَلا حَبَّذا حَوْذانُ رَوْضَةِ ضاحِكٍ ... إِذا ما تَغالَى بالنَّباتِ تَغالِيَا ومما يُستَدْرَكُ عليه : الضَّحْكَةُ بالفتحِ : المَرَّةُ من الضَّحِكِ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لكُثَيرٍ :
غَمْر الرِّداءِ إِذا تَبَسَّمَ ضاحِكًا ... غَلِقَتْ لضَحْكَتِه رِقابُ المالِ وضَحِكَت الأَرْضُ : أَخْرَجْت نَباتَها وزَهْرَتَها وهو مَجاز . ويُقالُ : بَدَتْ مَباسِمُه ومَضاحِكُه وضَحْكَتُه . وضَحِكَت الرِّياض عن الأَزْهارِ : إِذا افْتَرَّتْ وهو مَجازٌ . ورَجُلٌ ضَحُوكٌ : باشُّ الوَجْهِ . واسْتَضْحَكَ بمَعْنَى تَضاحَكَ نقله الجَوْهَرِيُّ . وامرأَةٌ مِضْحاكٌ : كثيرةُ الضَّحِكِ نقله الجَوْهَرِيُّ أَيضًا . وضَحِكَ الزَّهْر على المَثَلِ . والضَّحِك : السُّخْرِيَةُ . ويُقال : ما أَوْضَحُوا بضاحِكَةٍ : أي : ما تَبَسَّمُوا . وضَحِكَت النَّخْلَةُ وأَضْحَكَتْ : أَخْرَجتْ الضَّحْكَ وقال السُّكَّرِيُّ : أي انْشَقَّ كافُورُها . ويُقال : ضَحِكَ الطَّلْعُ وتَبَسَّمَ : إِذا تَفَلَّقَ وما أَكْثَرَ ضاحِكَ نَخْلِكُم وهو مَجازٌ
والضَّحْكُ : وَلِيعُ الطَّلْعَةِ عن أبي عَمْروٍ . وأضْحَكَ حَوْضَه : مَلأَه حَتّى فاضَ . والنَّوْرُ يُضاحِك الشَّمْس وقالَ الشّاعِرُ يَصِفُ رَوْضَةً :
" يُضاحِكُ الشَّمْسَ مِنْها كَوْكَبٌ شَرِقٌ شَبّه تَلأْلؤَها بالضَّحِكِ . وقال أَبو سَعِيد : ضَحِكاتُ القُلُوبِ من الأَمْوالِ والأَوْلادِ : خِيارُها التي تَضْحَكُ القُلُوبُ إِليها وضَحِكاتُ كل شيء : خِيارُه وهو مجاز . وضَحِكَ الغَدِيرُ : تَلأْلأَ من امْتِلائِه ؛ وهو مَجاز . ورأي ضاحِكٌ : ظاهِرٌ غيرُ مُلْتَبِس . ويُقال : إن رَأْيَكَ ليُضاحِكُ المُشْكِلاتِ أي : تَظْهَرُ عندَه المُشْكِلاتُ حَتّى تُعْرَفَ وهو مَجاز . والمُضْحِكاتُ : النَّوادِرُ والمُضْحِكَة : ما يُستَهْزَأ به . ورَجُلٌ ضَحْكٌ : أَبْيَضُ الأَسْنانِ . وضاحِك : واد بناحِيَةِ اليَمامَةِ : وماء ببَطْنِ السِّرّ في أَرْضِ بَلْقَيْن من الشّامِ قاله نَصْرٌ . والمُسًمّى بالضَّحّاكِ في الصَّحابَةِ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً وفي ثِقاتِ التّابِعَينَ تِسعَة

##### Türkçe

**ضحك**
**ضَحِكَ - يَضْحَكُ - ضَاحِك - ضَاحِكاً - أَضْحَكَ - يُضْحِكُ**
**ضَحِكَ - يَضْحَكُ** + bir varlık + bir varlıktan veya bir şeyden: ağızda, nefeste, seste ve yüzde belirli hareketler biçiminde olan özel bir fiildir; bunu yapanın, onu alan muhatabına, yapanın rıza ve fazla sevinç duyduğunu anlatır.
**ضَاحِك**: “ **ضَحِكَ - يَضْحَكُ** ”tan ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe.
**ضَاحِكاً**: “ **ضَاحِك** ”tan hâl: ve o gülerken.
**ضَاحِكة**: “ **ضَاحِك** ”ın müennesi.
**أَضْحَكَ - يُضْحِكُ**: “ **ضَحِكَ - يَضْحَكُ** ”tan “ أفعل ” vezninde: onu “ **يَضْحَكُ** ” kıldı: bir başkasında etkisi olan bir fiil yapar da onda fazla sevinç ve rızayı uyandırır; bu da onu güldürür.

Ve lafız, “ farklı heyecan derecelerinde yüzün ifade hareketi ” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**ضَحِكَ - يَضْحَكُ**، **بَسَمَ - يَبْسِمُ**، **بَسَرَ - يَبْسُرُ**، **عَبَسَ - يَعْبِسُ**، **كَلَح - يَكْلَحُ**، **بَكى - يَبْكِي**

**ضَحِكَ - يَضْحَك**
	﴿“Artık onlara âyetlerimiz geldiğinde, bir de bakarsın ki onlara gülüyorlar (47)”﴾ ez-Zuhruf ﴿“Gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz (60)”﴾ en-Necm
	﴿“Onları alaya aldınız; nihayet size zikrimi unutturdular ve siz onlara gülüyordunuz (110)”﴾ el-Mü’minûn ﴿“Şüphesiz suç işleyenler, iman edenlere gülüyorlardı (29)”﴾ el-Mutaffifîn
	﴿“İşte bugün iman edenler kâfirlere gülerler (34)”﴾ el-Mutaffifîn ﴿“Az gülsünler, çok ağlasınlar; kazandıklarına karşılık bir ceza olarak (82)”﴾ et-Tevbe
	﴿“Karısı ayakta idi; derken güldü; biz de onu İshak ile, İshak’ın ardından Yakub ile müjdeledik (71)”﴾ Hûd

**ضاحك**
﴿“Gülen, müjdelenen (39)”﴾ Abese
	﴿“Onun sözünden dolayı gülerek tebessüm etti ve dedi ki: Rabbim! Bana, bana ve ana-babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih bir iş yapmamı ilham et; beni rahmetinle salih kullarının arasına sok (19)”﴾ en-Neml

**أضحك**
﴿“Ve şüphesiz O, güldürdü ve ağlattı (43)”﴾ en-Necm

Muhtâr es-Sıhâh
● [**ضحك**] ض ح ك: **ضَحِكَ** kesre ile, **ضِحْكِاً** “ علم ” vezninde; ve **فهِم** ve **لعِب**; ve **ضِحِكاً** da, iki kesre ile; ve **الضَّحْكةُ** bir defalık (gülüş); ve **ضَحِكَ به** ve ondan “ ... anlamında”; ve **تضَاحَك** adam, ve **اسْتَضْحَك** “ ... anlamında”; ve Allah onu güldürdü; ve **رجل ضُحَكَةٌ** (ح harfi fetha ile) çok gülen; ve **ضُحْكَةٌ** (sükûnuyla) kendisine gülünendir; ve **الأُضْحُوكةُ** kendisine gülünendir.

er-Râgıb
**ضحك**
- **الضحك**: nefsin sevinci sebebiyle yüzün açılması ve dişlerin görünmesi; dişlerin onda görünmesinden dolayı, ön dişlerin mukaddimeleri **الضواحك** diye adlandırıldı. Ve **الضحك** alay için ödünç alındı; denildi ki: **ضحكت منه**. Ve **رجل ضحكة**: insanlara güler. Ve **ضحكة**: kendisine gülünene (râciz dedi ki:
إن ضحكت منك كثيرا فتية * فأنت ضحكة وهم ضحكة
Ve bu, (برم) maddesinde s. 121’de geçti). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿“ve siz onlara gülüyordunuz”﴾ [el-Mü’minûn/110], ﴿“bir de bakarsın ki onlara gülüyorlar”﴾ [ez-Zuhruf/47], ﴿“şaşırıyorsunuz * ve gülüyorsunuz”﴾ [en-Necm/59-60]. Ve sırf sevinçte kullanılır; şu gibi: ﴿“açılmış * gülen”﴾ [Abese/38-39], ﴿“az gülsünler”﴾ [et-Tevbe/82], ﴿“gülerek tebessüm etti”﴾ [en-Neml/19]. Şair dedi ki:
- 291 - تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب لها يستهل
(Beyit Lisân’da (ضحك) maddesindedir; Teebbata Şerran’ın divanında s. 250’dedir)
Ve sırf hayret için bazen kullanıldı. Bu anlamdandır ki, “gülme insana mahsustur, hayvandan başkasında bulunmaz” diyenin kastı. Dedi ki: ve bu anlam için Allah Teâlâ dedi: ﴿“ve şüphesiz O, güldürdü ve ağlattı”﴾ [en-Necm/43], ﴿“karısı ayakta idi; derken güldü”﴾ [Hûd/71]. Ve onun gülmesi, ﴿“Allah’ın emrinden mi şaşıyorsun?”﴾ [Hûd/73] sözünün delâletiyle hayret içindi. Buna ayrıca ﴿“Ben yaşlı bir kadın iken mi doğuracağım”﴾ ... ﴿“acayip”﴾ [Hûd/72] sözü de delâlet eder. “Hayız gördü” diyenin sözü ise, bazı müfessirlerin tasavvur ettiği gibi ﴿**فضحكت**﴾ sözünün tefsiri değildir (bunda Ebû Amr dedi ki: Ebû Mûsâ el-Hâmid’in, Ebû’l-Abbâs—Sa‘leb’i— ﴿**فضحكت**﴾ sözü hakkında “yani: hayız gördü” diye sorduğunu işittim; “tefsirde gelmiştir” dedi. O da dedi ki: Arapların كلامında yoktur; tefsir, tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: “Sen bize şu beyiti okuttun:
تضحك الضبع لقتلى هذيل * وترى الذئب بها يستهل
Ebû’l-Abbâs dedi ki: buradaki **تضحك**: dişlerini gösterir. Lisân’a bak: **ضحك**). Dedi ki: **ضحكت** “hayız gördü” anlamındadır; bu, ancak onun hâlini açıkça belirtmek içindir; ve Allah Teâlâ bunu, kendisine müjdelenen şeye bir alâmet kıldı; böylece vakitte hayız gördü ki, hamlinin inkâr edilecek olmadığını bilsin; zira kadın hayız gördüğü müddetçe hamile kalır. Ve şairin bir ravzayı vasfında sözü:
- 292 - يضاحك الشمس منها كوكب شرق *
(Bu bir beyitin yarısıdır; ikinci yarısı:
مؤزر بعميم النبت مكتهل
Ve bu, A‘şâ’nındır; divanında s. 145; Esâsü’l-Belâğa s. 266)
O, onun parıltısını gülmeye benzetti; bu yüzden, arızî şimşeğe **ضاحكا** denildi; ve taş, parlayarak **ضاحكا** olur; ve hurma, yarılıp açıldığında **ضحكا** diye adlandırıldı; ve **طريق ضحوك**: açık; ve **ضحك الغدير**: doluluğundan parıldadı; ve sen onu **أضحكته**.

Lisân özeti:
1.     **الضَّحِكُ**: bilinen (şey); **ضَحِكَ يَضْحَك ضَحْكاً وضِحْكاً وضَحِكاً**; **الضُّحْكة** kendisine gülünendir. Ve **الضُّحَكة**: çok olan adam.
2.     **ضَحِكَتِ الأرضُ**: bitkisini ve çiçeğini çıkardığında.
3.     **الضَّاحِك** buluttan: **العارِضِ** gibidir; ancak şimşek çaktığında “**ضحِك**” denir.
4.     Ve **الضَّاحِكَة**: gülmede görünen, azıların ön kısmından her bir diş. Ve o, dört **ضَواحِكَ**tır. Ve **الضَّواحِكُ**: tebessümde görünen dişlerdir. Ve **الضَّحِكُ**: sevinçten ön dişlerin görünmesidir.
5.     Ve **الضَّحْكُ**: hayrettir; ve bu, geçen şeye yakındır.
6.     Ve **الضَّحْك**: beyaz ağız (dişlerin beyazlığı).
7.     Ve **الضَّحْك**: bal; şiddetli beyazlığından dolayı ağıza benzetildi.
8.     Ve **الضَّحْك** ayrıca: hurma ağacının tomurcuğu yarıldığında; ve **ضَحِكَتِ النخلةُ** ve **أَضْحَكَتْ**: **الضَّحْكَ** çıkardı.
9.     Ve **الضَّحْك**: ana yol.
10.                        Ve **ضَحِكَتِ المرأةُ**: hayız gördü; ve **ضَحِكَت الأَرنبُ ضِحْكاً**: hayız gördü.
11.                        Ve **أَضْحَكَ حَوْضَه**: onu doldurdu, taştı; sanki anlam, birbirine yakındır; çünkü o, dolup sonra taşan bir şeydir; hayız da böyledir.
12.                        Ve yollardan **الضَّحُوكُ**: açıklığa kavuşan ve belirgin olan.
13.                        Ve **الضَّاحِكُ**: dağda görünen beyaz taş.
14.                        Ve **الضَّحُوك**: geniş yol. Ve **طريق ضَحَّاك**: belirgin.
15.                        Ve her şeyin **ضَحِكاتُ**ı: onun seçkini.
16.                        Ve **رأيٌ ضاحِكُ**: açık, karışık olmayan.
