# ضحك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضحك

ضحك، كعلم، وناس من العرب يقولون: ضحكت، بكسر الضاد إتباعا للحاء فإنها حلقية، وهي لغة صحيحة، ولها نظائر سبقت ضحكا بالفتح والكسر، وضحكا بكسرتين كإبل. وضحكا، ككتف، أربع لغات، قال ابن بري: اللغة العالية الضحك، يعني الأخيرة، قال الأزهري: وقد جاءت أحرف من المصادر على فعل منها: ضحك ضحكا، وخنقه خنقا، وخضف خضفا، وضرط ضرطا وسرق سرقا، قال: ولو قيل: ضحكا، يعني بفتحتين لكان قياسا، لأن مصدر فعل فعل، وأنشد ابن دريد لرؤبة:
  شادخة الغرة غراء الضحك
  تبلج الزهراء في جنح الدلك والضحك معروف، وهو انبساط الوجه وبدو الأسنان من السرور، والتبسم مبادئ الضحك، كما في التوشيح، ونسيم الرياض وغيرهما، نقله شيخنا، وفي المفردات: هو انبساط الوجه وتكشر الأسنان من سرور النفس، ويستعمل في السرور المجرد نحو قوله تعالى:  مسفرة ضاحكة  واستعمل للتعجب المجرد تارة، وهذا المعنى قصد من قال: إن الضحك مختص بالإنسان، وليس يوجد في غيره من الحيوان. وتضحك الرجل وتضاحك، فهو ضاحك وضحاك كشداد وضحوك كصبور ومضحاك كمحراب وضحكة كهمزة، زاد ابن عباد. وضحكة كحزقة، أي: كثير الضحك. ورجل ضحكة بالضم: إذا كان يضحك منه يطرد على هذا باب. وقال الليث: الضحكة: الشيء الذي يضحك منه. والضحكة: الرجل الكثير الضحك. وقال الراغب: رجل ضحكة: يضحك من الناس، وضحكة: ضحك منه، وهذا قد تقدم البحث فيه في تركيب خ د ع. والضحاك، كشداد فعال من الضحك، وهو مدح. ومثل همزة ذم، والضحكة بالضم أذم. وضحك به، ومنه، بمعنى. وأضحكته. وهم يتضاحكون. ومن المجاز: الضاحكة: كل سن من مقدم الأضراس تبدو عند الضحك والجمع: الضواحك. أو هي الأربع التي بين الأنياب والأضراس نقله الجوهري، وقال أبو زيد: للرجل أربع ثنايا وأربع رباعيات، وأربع ضواحك، وثنتا عشرة رحى، وفي كل شق ست وهي الطواحين ثم النواجذ بعدها، وهي أقصى الأضراس. والأضحوكة بالضم ما يضحك منه نقله الجوهري، والأضاحيك جمعه. ومن المجاز: ضحكت الأرنب كفرح، أي حاضت. قال الزمخشري: وتزعم العرب أن الجن تمتطي الوحش وتجتنب الأرنب لمكان حيضها، ولذلك يستدفعون العين بتعليق كعابها، وقد تقدم في ر س ع قيل: ومنه أي: من استعماله في معنى الحيض قوله تعالى:  وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق  وقرئ بفتح الحاء، فقيل هو مختص بمعنى حاض، وقيل: إنها لغة معروفة في ضحك بكسرها، وهذا التأويل الذي ذكره هو قول مجاهد، وأنشد ابن سيده:
  وضحك الأرانب فوق الصفا                      كمثل دم الجوف يوم اللقـا وقال: يعني الحيض فيما زعم بعضهم، قال أبو طالب: وقال بعضهم - في قوله ضحكت، أي: حاضت - إن أصله من ضحاك الطلعة إذا انشقت، قال: وقال الأخطل فيه بمعنى الحيض:
  تضحك الضبع من دماء سليم                      إذ رأتها على الحداب تمور وقال ابن الأعرابي - في قول تأبط شرا الآتي ذكره - أي: أن الضبع إذا أكلت لحوم الناس أو شربت دماءهم طمثت، وقد أضحكها الدم، وقال الكميت:
  وأضحكت الضباع سيوف سعد                      لقتلى ما دفـن ومـا ودينـا

  وكان ابن دريد يرد هذا، ويقول: من شاهد الضباع عند حيضتها فيعلم أنها تحيض? وإنما أراد الشاعر أنها تكشر لأكل اللحوم، وهذا سهو منه، فجعل كشرها ضحكا، وقيل: معناه أنها تستبشر بالقتلى إذا أكلتهم فيهر بعضها على بعض، فجعل هريرها ضحكا، وقيل: أراد أنها تسر بهم، فجعل الشرور ضحكا، لأن الضحك إنما يكون منه، كتسمية العنب خمرا، وكذلك أنكره الفراء وقال: لم أسمعه من ثقة، وقال أبو عمرو: وسمعت أبا موسى الحامض يسأل أبا العباس عن قوله فضحكت أي حاضت، وقال: إنه قد جاء في التفسير، فقال ليس في كلام العرب، والتفسير مسلم لأهل التفسير، فقال له: فأنت أنشدتنا لتأبط شرا:
  تضحك الضبع لقتلى هذيل                      وترى الذئب بها يستهـل فقال أبو العباس: تضحك هنا تكشر، وذلك أن الذئب ينازعها على القتيل فتكشر في وجهه وعيدا، فيتركها مع لحم القتيل ويمر، وقوله: يستهل، أي: يصيح فيستعوي الذئاب إلى القتلى، وقال ابن دريد: سألت أبا حاتم عن هذا البيت، وقلت له: زعم قوم أن تضحك: تحيض، فقال: متى صح عندهم أن الضبع تحيض? ثم قال: يا بني إنما هي تكشر للقتلى إذا رأتهم، كما قالوا: يضحك العير إذا انتزع الصليانة وإنما يكشر، وتزعم العرب أن الضبع تقعد على غراميل القتلى إذا ورمت، وهذا كالصحيح عندهم. وقال أبو إسحاق الزجاج: روي أنها ضحكت لأنها لما كانت قالت لإبراهيم اضمم لوطا ابن أخيك إليك فإني أعلم أنه سينزل بهؤلاء القوم عذاب، فضحكت سرورا لما أتى الأمر على ما توهمت، قال: فأما من قال في تفسيره: إنها حاضت فليس بشيء، وروى الأزهري عن الفراء مثل هذا، وقال: إنما ضحكت سرورا بالأمن لأنها خافت كما خاف إبراهيم، قال: وقال بعضهم: إن فيه تقديما وتأخيرا، أي: فبشرناها بإسحاق فضحكت بالبشارة، قال الفراء: وهو ما يحتمله الكلام، والله أعلم بصوابه.
 وقيل: هو من ضحك الرجل: إذا عجب والمعنى: أي عجبت من فزع إبراهيم عليه السلام، ومنه قول عبد يغوث الحارثي:
  وتضحك مني شيخة عبشمية                      كأن لم ترا قبلي أسيرا يمانيا

  وهو قول ابن عباس، ونقله الراغب، وأيده فقال: ويدل على ذلك قوله تعالى:  أألد وأنا عجوز وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب  قال: وقول من فسره بحاضت فليس ذلك تفسيرا لقوله ضحكت كما تصوره بعض المفسرين، فقال: ضحكت يعني حاضت، وإنما ذكره ذلك أمارة لما بشرت به فحاضت في الوقت لتعلم أن حملها ليس بمنكر، إذ كانت المرأة ما دامت تحيض فإنها تحبل. أو ضحك: إذا فزع وبه فسر الفراء الآية، كما تقدم قريبا. ومن المجاز: ضحك السحاب: إذا برق قال ابن الأعرابي: الضاحك من السحاب مثل العارض إلا أنه إذا برق قيل ضحك، نقله الجوهري، ومنه الحديث: يبعث الله السحاب فيضحك أحسن الضحك، ويتحدث أحسن الحديث، فضحكه البرق، وحديثه الرعد  جعل انجلاءه عن البرق ضحكا، فكأنه إنما جعل لمع البرق أحسن الضحك وقصف الرعد أحسن الحديث، لأنهما آيتان حاملتان على التسبيح والتهليل. وضحك القرد أي: صوت وفي الصحاح: ويقال: القرد يضحك إذا صوت، أي جعل كشر الأسنان ضحكا، وإلا فقد تقدم أن الضحك مختص بالإنسان.
 والضحك بالفتح: الثلج، وقيل: الزبد، وقيل: العسل وقيده ابن السيد بالأبيض، قال أبو عمرو: شبه بالثغر لشدة بياضه أو الشهد. والضحك: ظهور الثنايا من الفرع، ومن ذلك سمي العجب ضحكا. وقال الأصمعي: الضحك: الثغر الأبيض شبه بياض العسل به، يقال: رجل ضحك، أي: أبيض الأسنان، وبكل ذلك ما عدا العجب فسر قول أبي ذؤيب الهذلي:
  فجاء بمزج لم ير الناس مثلـه                      هو الضحك إلا أنه عمل النحل وقيل: الضحك: النور وبه فسر البيت أيضا. والضحك: المحجة، وهي وسط الطريق، كالضحاك كشداد. الصواب أن يذكر قوله: كالضحاك بعد قوله: كمامه، كما هو نص أبي عمرو، وأما الضحاك في نعت الطريق فإنه سيأتي له فيما بعد، فتأمل ذلك. وقال السكري في شرح قول أبي ذؤيب: الضحك: طلع النخلة إذا انشق عنه كمامه في لغة بلحارث بن كعب، وقال ثعلب: هو ما في جوف الطلعة، وقال أبو عمرو: هو وليعة الطلع الذي يؤكل، كالضحاك، هذا نص أبي عمرو، فكان الأولى أن يؤخر لفظ كالضحاك هنا. والضحك بالضم: جمع ضحوك للطريق، كصبور وصبر. وقال ابن دريد: الضاحك: حجر شديد البياض يبدو في الجبل من أي لون كان فكأنه يضحك، وهو مجاز.
 ومن المجاز: الضحاك كشداد: المستبين الواسع من الطرق قال الفرزدق:
  إذا هي بالركب العجال تردفـت                      نحائز ضحاك المطالع في النقب نحائز الطريق: جواده. كالضحوك كصبور، وهذه عن الجوهري، قال:
  على ضحوك النقب مجرهد

  والضحاك بن عدنان، زعم ابن دأب المدني أنه رجل ملك الأرض، وهو الذي يقال له: المذهب، وفي المثل يقال: أحسن من المذهب وكانت أمه جنية فلحق بالجن وتقول العجم: إنه لما عمل السحر وأظهر الفساد أخذ فشد في جبل دنباوند، ويقال: إن الذي شده افريدون الذي كان مسح الدنيا فبلغت أربعة وعشرين ألف فرسخ، قال الأزهري: وهذا كله باطل لا يؤمن بمثله إلا أحمق لا عقل له. قلت: وتزعم الفرس أنه ده اك، ومعناه عشرة أمراض، والضحاك إنما هو تعريبه، وقال ابن الجواني النسابة: ونسبوا ذا القرنين، فقالوا: هو عبد الله بن الضحاك ابن معد بن عدنان، والأول أكثر، وقيل: الضحاك بن معد غير الضحاك بن عدنان. والضحاكة بهاء: ماء لبني سبيع فخذ من حنظلة. وضويحك وضاحك: جبلان أسفل الفرش في أعراض المدينة المشرفة بينهما واد. وبرقة ضاحك: بديار بني تميم قال الأفوه الأودي:
  فسائل حاجرا عنا وعنهـم                      ببرقة ضاحك يوم الجناب وقد ذكر في ب ر ق. وروضة ضاحك بالصمان قال:
  ألا حبذا حوذان روضة ضاحك                      إذا ما تغالى بالنبات تغـالـيا ومما يستدرك عليه: الضحكة، بالفتح: المرة من الضحك، نقله الجوهري، وأنشد لكثير:
  غمر الرداء إذا تبسم ضاحكا                      غلقت لضحكته رقاب المال وضحكت الأرض: أخرجت نباتها وزهرتها، وهو مجاز. ويقال: بدت مباسمه ومضاحكه وضحكته. وضحكت الرياض عن الأزهار: إذا افترت، وهو مجاز. ورجل ضحوك: باش الوجه. واستضحك بمعنى تضاحك، نقله الجوهري. وامرأة مضحاك: كثيرة الضحك، نقله الجوهري أيضا. وضحك الزهر، على المثل. والضحك: السخرية. ويقال: ما أوضحوا بضاحكة: أي: ما تبسموا. وضحكت النخلة، وأضحكت: أخرجت الضحك، وقال السكري: أي انشق كافورها. ويقال: ضحك الطلع وتبسم: إذا تفلق، وما أكثر ضاحك نخلكم، وهو مجاز.
 والضحك: وليع الطلعة، عن أبي عمرو. وأضحك حوضه: ملأه حتى فاض. والنور يضاحك الشمس، وقال الشاعر يصف روضة:
  يضاحك الشمس منها كوكب شرق شبه تلألؤها بالضحك. وقال أبو سعيد: ضحكات القلوب من الأموال والأولاد: خيارها التي تضحك القلوب إليها، وضحكات كل شيء: خياره، وهو مجاز. وضحك الغدير: تلألأ من امتلائه؛ وهو مجاز. ورأي ضاحك: ظاهر غير ملتبس. ويقال: إن رأيك ليضاحك المشكلات، أي: تظهر عنده المشكلات حتى تعرف، وهو مجاز. والمضحكات: النوادر، والمضحكة: ما يستهزأ به. ورجل ضحك: أبيض الأسنان. وضاحك: واد بناحية اليمامة: وماء ببطن السر في أرض بلقين من الشام، قاله نصر. والمسمى بالضحاك في الصحابة أحد عشر رجلا، وفي ثقات التابعين تسعة.

### Türkçe

**ضحك**; **علم** gibi; ve Araplardan birtakımı derler ki: **ضحكت**; **الضاد**’ı kesre ile, **الحاء**’a uydurma olarak; çünkü o boğaz harfidir; ve bu sahih bir dildir; ve onun benzerleri vardır; daha önce **ضحكا** fetha ile ve kesre ile, ve **ضحكا** iki kesre ile, **إبل** gibi. Ve **ضحكا**, **كتف** gibi, dört dildir. İbn Berrî dedi ki: yüksek dil **الضحك**’tır, yani sonuncusu. Ezherî dedi ki: ve masdarlardan **فعل** vezni üzere birtakım lafızlar gelmiştir; onlardan: **ضحك ضحكا**; ve **خنقه خنقا**; ve **خضف خضفا**; ve **ضرط ضرطا** ve **سرق سرقا**. Dedi ki: ve eğer **ضحكا**, yani iki fetha ile denilseydi kıyas olurdu; çünkü **فعل**’in masdarı **فعل**’dir. Ve İbn Düreyd, Ru’be’den okudu:
  Şadihatu’l-ğurre ğarrâ’u’**الضحك**
  Teblecu’z-zehrâ’u fî cunhi’d-delk

Ve **الضحك** bilinen bir şeydir; o, yüzün açılması ve sevinçten dişlerin görünmesidir; ve **التبسم** gülmenin başlangıçlarıdır; **التوشيح**’te, **نسيم الرياض**’da ve başkalarında olduğu gibi; bunu şeyhimiz nakletti. Ve **المفردات**’ta: o, yüzün açılması ve nefsin sevinçten dişlerin sırıtmasıdır; ve sırf sevinçte kullanılır; yüce Allah’ın sözü gibi:  **مسفرة ضاحكة**  ve bazen sırf şaşma için kullanılmıştır; ve bu mânâ, “gülme insana mahsustur ve hayvanın başkasında bulunmaz” diyenin kastettiği mânâdır. Ve adam **تضحك** etti ve **تضاحك** etti; o hâlde o **ضاحك**’tır ve **ضحاك** **شداد** gibi, ve **ضحوك** **صبور** gibi, ve **مضحاك** **محراب** gibi, ve **ضحكة** **همزة** gibi; İbn Abbâd artırdı. Ve **ضحكة** **حزقة** gibi; yani: çok gülen. Ve **ضحكة** (damme ile) adam: kendisine gülünüyor ise; bu bâb bunun üzerine yürür. Leys dedi ki: **الضحكة**: kendisine gülünülen şey. Ve **الضحكة**: çok gülen adam. Râgıb dedi ki: **ضحكة** adam: insanlara güler; ve **ضحكة**: kendisine gülündü; ve bu, **خ د ع** terkibinde araştırması daha önce geçti. Ve **الضحاك**, **شداد** gibi, **فعال** vezninde **الضحك**’tan; ve o bir övgüdür. Ve **همزة** bir yergi misali; ve **الضحكة** (damme ile) daha yericidir. Ve onunla güldü, ve ondan, mânâca. Ve onu güldürdüm. Ve onlar **يتضاحكون**. Mecazdan: **الضاحكة**: gülmede görünen, azıların ön tarafından her bir diş; cem’i: **الضواحك**. Yahut o, köpekdişleri ile azılar arasındaki dört diştir; Cevherî bunu nakletti. Ebû Zeyd dedi ki: adam için dört **ثنايا** ve dört **رباعيات**, ve dört **ضواحك**, ve on iki **رحى** vardır; ve her çenede altı vardır; ve onlar **الطواحين**’dir; sonra onların ardından **النواجذ** gelir; ve onlar azıların en uç kısmıdır. Ve **الأضحوكة** (damme ile) kendisine gülünülen şeydir; Cevherî bunu nakletti; ve **الأضاحيك** onun cem’idir. Mecazdan: **ضحكت الأرنب** **فرح** gibi; yani hayız gördü. Zemahşerî dedi ki: Araplar, cinlerin vahşî hayvanlara bindiğini ve tavşandan, hayzı sebebiyle sakındığını iddia ederler; ve bunun için, onun aşık kemiklerini asmakla gözü defederler; ve bu, **ر س ع**’da daha önce geçti. Denildi ki: ve ondan, yani hayız mânâsında kullanılışından, yüce Allah’ın sözü:  **وامرأته قائمة فضحكت فبشرناها بإسحاق**  ve **الحاء**’ın fethasıyla da okunmuştur; bunun üzerine denildi ki: o, “hayız gördü” mânâsına mahsustur; ve denildi ki: o, **ضحك**’ta kesre ile olan meşhur bir dildir; ve onun zikrettiği bu te’vil, Mücâhid’in sözüdür. Ve İbn Sîde okudu:
  Ve **ضحك**u’l-erânibi fevka’s-safâ                      ke-misli demi’l-cevfi yevme’l-likâ

Ve dedi ki: bazılarına göre zannettikleri üzere hayız demektir. Ebû Tâlib dedi ki: ve bazıları dedi ki — “**ضحكت**” sözünde, yani: hayız gördü — onun aslı, **ضحاك الطلعة**’dan (tomurcuğun yarılması)dır. Dedi ki: ve Ahtal, onda hayız mânâsında söyledi:
  **تضحك**u’d-dab’u min dimâ’i Selîm                      iz ra’ethâ ‘ale’l-hidâbi temûr

Ve İbnü’l-A‘râbî — az sonra zikri gelecek Tee’ebbete Şerran’ın sözü hakkında — dedi ki: yani sırtlan, insanların etlerini yediğinde yahut kanlarını içtiğinde âdet görür; ve kan onu güldürmüştür. Kümeyt dedi ki:
  Ve **أضحكت**i’d-dibâ‘u suyûfe Sa‘d                      li-katlâ mâ dufin ve mâ vudînâ

Ve İbn Düreyd bunu reddederdi ve derdi ki: sırtlanları hayızları sırasında kim görmüştür ki, onun hayız gördüğünü bilsin? Şair ancak, etleri yemek için dişlerini gösterdiğini kastetmiştir; ve bu, ondan bir sehivdir; böylece diş göstermesini gülme kıldı. Ve denildi ki: mânâsı, onları yediğinde ölülerle sevinmesidir; böylece bazısı bazısına hırlar; onun hırlamasını gülme kıldı. Ve denildi ki: onları sevdiğini kastetti; böylece sevinci gülme kıldı; çünkü gülme ancak ondan olur; üzümü şarap diye adlandırmak gibi. Fera da bunu inkâr etti ve dedi ki: onu güvenilir birinden işitmedim. Ebû Amr dedi ki: Ebû Mûsâ el-Hâmid’in, “**فضحكت**” yani hayız gördü sözü hakkında Ebû’l-Abbâs’a sorduğunu işittim; ve dedi ki: o, tefsirde gelmiştir. O da dedi ki: Arapların sözünde yoktur; tefsir ise tefsir ehline teslim edilmiştir. Ona dedi ki: öyleyse sen bize Tee’ebbete Şerran’dan okuttun:
  **تضحك**u’d-dab’u li-katlâ Huzeyl                      ve terâ’z-zi’be bihâ yestehil

Ebû’l-Abbâs dedi ki: buradaki **تضحك** diş gösterir; çünkü kurt, ölü üzerinde onunla çekişir; o da yüzüne tehdit olarak diş gösterir; böylece onu, ölünün etiyle bırakır ve geçer. Ve onun sözü: **يستهل**; yani bağırır; böylece kurtları ölülere çağırır. İbn Düreyd dedi ki: bu beyit hakkında Ebû Hâtim’e sordum ve ona dedim ki: bir kavim **تضحك**’ın “hayız görür” olduğunu iddia etti. O dedi ki: onlara ne zaman sırtlanın hayız gördüğü sahih oldu? Sonra dedi ki: ey oğulcuğum, o ancak onları gördüğünde ölülere diş gösterir; “**يضحك العير إذا انتزع الصليانة**” dedikleri gibi; hâlbuki o sadece diş gösterir. Ve Araplar iddia ederler ki sırtlan, şiştiğinde ölülerin **غراميل**’leri üzerine oturur; ve bu, onlara göre sahih gibidir. Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: rivayet olundu ki o güldü; çünkü o, İbrâhîm’e “Lût’u, kardeşinin oğlunu yanına kat; çünkü ben bilirim ki bu kavme azap inecektir” dediği vakit, iş onun zannettiği üzere gelince sevinçten güldü. Dedi ki: ama tefsirinde “hayız gördü” diyenin sözü bir şey değildir. Ezherî, Fera’dan bunun benzerini rivayet etti ve dedi ki: o ancak emniyetle sevinçten güldü; çünkü o, İbrâhîm’in korktuğu gibi korktu. Dedi ki: ve bazıları dedi ki: onda takdim ve te’hir vardır; yani: “Biz onu İshâk ile müjdeledik, bunun üzerine müjde ile güldü.” Fera dedi ki: bu, kelâmın ihtimal verdiği şeydir; ve Allah, doğrusunu daha iyi bilendir.

Ve denildi ki: o, adamın **ضحك**’ından (şaşırdı)dır; ve mânâ: yani İbrâhîm aleyhisselâmın korkusuna şaştım. Ve ondan, Abd Yeğûs el-Hârisî’nin sözü:
  Ve **تضحك**u minnî şeyhatun ‘Abşemiyye                      ke-en lem terâ kablî esîran Yemâniyâ

Bu, İbn عباس’ın sözüdür; Râgıb onu nakletti ve onu destekledi; şöyle dedi: Buna, Yüce Allah’ın sözü delâlet eder: “Ben yaşlı bir kadın iken mi doğuracağım; şu kocam da ihtiyar iken? Şüphesiz bu, gerçekten şaşılacak bir şeydir.” Dedi ki: Onu **حاضت** ile tefsir edenin sözü ise, bazı müfessirlerin tasavvur ettiği üzere **ضحكت** sözünün tefsiri değildir; şöyle dedi: **ضحكت** yani **حاضت** demektir; onu ancak kendisine müjdelendiği şeye bir alâmet olarak zikretti; böylece vakitte hayız gördü ki hamlinin inkâr olunacak olmadığını bilsin; zira kadın hayız gördüğü müddetçe hamile kalır. Yahut **ضحك**: korktuğu zaman; Ferrâ âyeti bununla tefsir etti; az önce geçtiği üzere. Mecazdan: **ضحك السحاب**: şimşek çaktığı zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Buluttan **الضاحك**, **العارض** gibidir; ancak şimşek çaktığı zaman “**ضحك**” denir. Cevherî onu nakletti. Ondan hadis: “Allah bulutu gönderir de en güzel gülüşle güler ve en güzel sözle konuşur.” Onun gülmesi şimşektir; konuşması gök gürültüsüdür. Şimşekten açılmasını gülüş kıldı; sanki şimşeğin parıltısını en güzel gülüş, gök gürültüsünün çatırdamasını en güzel söz kıldı; çünkü ikisi tesbih ve tehlîle sevk eden iki âyettir. Ve **ضحك القرد** yani: ses; ve **الصحاح**’ta: “Maymun ses çıkardığı zaman **يضحك** denir”; yani dişleri sırıtmayı gülüş kıldı; yoksa gülmenin insana mahsus olduğu daha önce geçti.

Ve **الضحك** (fetha ile): kar; denildi: köpük; denildi: bal; İbnü’s-Seyyid onu beyaz ile kayıtladı. Ebû Amr dedi ki: Şiddetli beyazlığından dolayı ağıza yahut peteğe benzetildi. Ve **الضحك**: dalın ucundan ön dişlerin görünmesi; bundan dolayı hayret **ضحكا** diye adlandırıldı. Asmaî dedi ki: **الضحك**: beyaz ağız; balın beyazlığı ona benzetildi; “adam **ضحك**” denir; yani dişleri beyaz. Ve bunların hepsiyle—hayret hariç—Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:

فجاء بمزج لم ير الناس مثلـه                      هو الضحك إلا أنه عمل النحل

Ve denildi: **الضحك**: nur; beyit de bununla tefsir edildi. Ve **الضحك**: **المحجة**; o yolun ortasıdır; **كالضحاك كشداد** gibi. Doğrusu, “**كالضحاك**” sözünü “**كمامه**” sözünden sonra zikretmektir; Ebû Amr’un nassı böyledir. Yolun sıfatında **الضحاك** ise, onun için ileride gelecektir; bunu düşün. Sükkerî, Ebû Züeyb’in sözünün şerhinde dedi ki: **الضحك**: hurma ağacının tomurcuğu, onun **كمامه**’si yarıldığı zaman; Belhâris b. Ka‘b lügatinde. Sa‘leb dedi ki: O, tomurcuğun içindeki şeydir. Ebû Amr dedi ki: O, yenilen tomurcuğun **وليعة**’sıdır; **كالضحاك**; bu Ebû Amr’un nassıdır; bu sebeple burada “**كالضحاك**” lafzını geri bırakmak daha evlâ idi. Ve **الضحك** (damma ile): yol için **ضحوك**’un cem‘i; **صبور** ve **صبر** gibi. İbn Düreyd dedi ki: **الضاحك**: dağda—hangi renk olursa olsun—görünen, çok beyaz, sert bir taştır; sanki güler; bu mecazdır.

Mecazdan: **الضحاك كشداد**: yollardan açıkça görünen geniş olan. Ferazdak dedi ki:

إذا هي بالركب العجال تردفـت                      نحائز ضحاك المطالع في النقب

**نحائز الطريق**: onun iyi olanı. **كالضحوك كصبور**; bu Cevherî’dendir. Dedi ki:

على ضحوك النقب مجرهد

Ve **الضحاك بن عدنان**: İbn De’b el-Medenî iddia etti ki o, yeryüzüne mâlik olan bir adamdır; ve ona **المذهب** denir. Meselde denir: “**أحسن من المذهب**”. Annesi bir cinnî idi; cinlere katıldı. Acemler der ki: O sihir yaptığı ve fesadı ortaya çıkardığı zaman yakalandı da Dembâvend dağına bağlandı. Ve denilir: Onu bağlayan, dünyayı mesheden Efrîdûn’dur; yirmi dört bin fersaha ulaştı. Ezherî dedi ki: Bu bütün bunlar bâtıldır; benzerine ancak aklı olmayan ahmak inanır. Ben dedim ki: Farslar onun **ده اك** olduğunu iddia eder; manası “on hastalık”tır; **الضحاك** ise ancak onun Arapçalaştırılmasıdır. Neseb âlimi İbnü’l-Cevânî dedi ki: Zülkarneyn’i neseblendirdiler; dediler ki: O, Abdullah b. **الضحاك** b. Ma‘d b. Adnân’dır; birincisi daha çoktur. Ve denildi: **الضحاك بن معد** başka, **الضحاك بن عدنان** başkadır. Ve **الضحاكة** (ه ile): Benî Sübe‘ için bir su; Hanzala’dan bir kol. Ve **ضويحك** ve **ضاحك**: Medîne-i Münevvere’nin a‘râzında, el-Ferş’in aşağısında iki dağ; aralarında bir vadi vardır. Ve **برقة ضاحك**: Benî Temîm diyarında. el-Efveh el-Evdî dedi ki:

فسائل حاجرا عنا وعنهـم                      ببرقة ضاحك يوم الجناب

**ب ر ق** maddesinde zikredildi. Ve **روضة ضاحك** es-Sammân’da. Dedi ki:

ألا حبذا حوذان روضة ضاحك                      إذا ما تغالى بالنبات تغـالـيا

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الضحكة** (fetha ile): gülmenin bir keresi; Cevherî onu nakletti. Kesîr’den şu beyit okundu:

غمر الرداء إذا تبسم ضاحكا                      غلقت لضحكته رقاب المال

Ve **ضحكت الأرض**: bitkisini ve çiçeğini çıkardı; bu mecazdır. Ve denilir: **بدت مباسمه ومضاحكه وضحكته**. Ve **ضحكت الرياض عن الأزهار**: açıldığı zaman; bu mecazdır. Ve **رجل ضحوك**: yüzü güler. Ve **استضحك**: **تضاحك** mânasında; Cevherî onu nakletti. Ve **امرأة مضحاك**: çok gülen; Cevherî onu da nakletti. Ve **ضحك الزهر**; mesel üzere. Ve **الضحك**: alay. Ve denilir: **ما أوضحوا بضاحكة**: yani tebessüm etmediler. Ve **ضحكت النخلة** ve **أضحكت**: **الضحك** çıkardı. Sükkerî dedi ki: yani onun **كافورها** yarıldı. Ve denilir: **ضحك الطلع** ve **تبسم**: yarıldığı zaman. Ve “Sizin hurmalarınızın **ضاحك**’ı ne çok!”; bu mecazdır.

Ve **الضحك**: tomurcuğun **وليع**’ı; Ebû Amr’dan. Ve **أضحك حوضه**: onu doldurdu, taştı. Ve nur güneşle **يضاحك** eder. Şair bir çayırı vasfederek dedi ki:

يضاحك الشمس منها كوكب شرق

Onun parıltısını gülüşe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: Mallar ve evlâttan kalplerin **ضحكات**’ı: kalplerin ona güldüğü hayırlılarıdır. Ve her şeyin **ضحكات**’ı: onun hayırlısıdır; bu mecazdır. Ve **ضحك الغدير**: doluluğundan parıldadı; bu mecazdır. Ve **رأي ضاحك**: açık, karışık olmayan. Ve denilir: “Senin görüşün gerçekten müşkilleri **ليضاحك** eder”; yani müşkiller onun yanında ortaya çıkar da bilinir; bu mecazdır. Ve **المضحكات**: nâdireler. Ve **المضحكة**: kendisiyle istihzâ edilen şey. Ve **رجل ضحك**: dişleri beyaz. Ve **ضاحك**: Yemâme tarafında bir vadi; ve Şam’da Belkayn arazisinde Batnü’s-Sirr’de bir su; Nasr söyledi. Ve sahâbede **الضحاك** diye adlandırılan on bir adam vardır; tâbiînin sika olanlarında dokuz.
