# ضحل (ض-ح-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ح - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد واللام معهما
ض ح ل، ح ض ل يستعملان فقط
ضحل:
الضَّحْل: الماءُ القريبُ القَعْر. والضَّحْضاحُ: أعَمُّ منه قلَّ أو كَثُر. أوتان الضحل: الصَّخْرة بعضُها غامِرٌ وبعضُها ظاهر. والمَضْحَل: مكان يقِلُّ فيه الماء من الضَّحْل، وبه يُشَبَّه السَّراب، قال:
حسِبتُ يَوماً غيرَ قَرٍّ شاملاً		يَنسُجُ غُدراناً على مَضاحِلاً
حضل:
حَضِلَتِ النخْلةُ: أي فَسَدَ أصولُ سَعَفِها، وحَظِلَتْ أيضاً وصَلاحُها: إشعالُ نارٍ حتّى يحترقَ ما فَسَدَ من ليفها وسَعَفها ثم تجُوُد بعد ذلك.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **اللام** onlarla birlikte
**ض ح ل**، **ح ض ل** yalnızca kullanılırlar.

**ضحل**:
**الضَّحْل**: dibi yakın olan sudur. Ve **الضَّحْضاحُ**: ondan daha geneldir; az olsun çok olsun. **أوتان الضحل**: kayanın bir kısmı örtülü, bir kısmı görünürdür. Ve **المَضْحَل**: **الضَّحْل**dan suyun az olduğu yerdir; onunla **السَّراب** benzetilir, dedi ki:
حسِبتُ يَوماً غيرَ قَرٍّ شاملاً		يَنسُجُ غُدراناً على **مَضاحِلاً**

**حضل**:
**حَضِلَتِ النخْلةُ**: yani yapraklarının dipleri bozuldu. Ve **حَظِلَتْ** de; ve onun düzelmesi: bir ateş yakmaktır; ta ki lifinden ve yaprağından bozulan şey yansın; sonra bundan sonra iyi olur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَحْلُ: الماء القليل، وهو الضَحْضَاحُ.

##### Türkçe

**الضَحْلُ**: az su; ve o **الضَحْضَاحُ**’tır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ل
حضل ، ضحل
استعمل من وجوهه : حضل ، ضحل .
ضحل : قال الليث : الضّحْل : الماء القريب القعر : هو الضَّحْضاحُ إلاّ أنّ الضَّحْضاح أعمُّ منه . لأنه فيما قلّ منه أو كَثُر .
قال : وأَتانُ الضَّحْل : الصخرة بعضها غمرَه الماءُ ، وبعضها ظاهر .
والمَضْحَل : مكان يقل فيه الماء من الضَّحْل ، وبه يُشَبَّه السّرابُ .
وقال رُؤْبَة :
يَنْسُجُ عُذْراناً على مَضاحِلاَ
وقال أبو عُبَيد : الضَّحْل : الماء القليل يكون في الغدير وغيره ، وهو الضَّحْضاحُ .
وقال غيره : يقال : إنّ خيرَك لضَحْل أي قَلِيل ، وما أَضْحَل خَيْرَك أي ما أَقَلّه .
وقال شمر : غَدِير ضاحِل ، إذا رَقّ ماؤُه فذهب ، والضَّحْل يكون في البحر والبِئْرِ والعَيْن وغيرها .
حضل : قال الليث : يقال للنَّخْلة إذا فسد أصول سَعَفِها قد حَضِلَت وحَظِلَت بالضاد والظَّاء . قال : وصلاحها أن تُشْعَل النارُ في كَرَبِها حتى يحترق ما فسد من لِيفها وسَعفها ثم تجودُ بعد ذلك .

##### Türkçe

ح ض ل
**حضل** , **ضحل**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حضل** , **ضحل** .

**ضحل** : Leys dedi: **الضّحْل**: dibi yakın olan sudur; o, **الضَّحْضاحُ**’tır; ancak **الضَّحْضاح** ondan daha geneldir. Çünkü o, ondan az olanında da çok olanında da (kullanılır).
Dedi: ve **أَتانُ الضَّحْل**: kayanın bir kısmını su örtmüştür, bir kısmı da görünürdür.
Ve **المَضْحَل**: **الضَّحْل**’den suyun az olduğu yerdir; onunla serap benzetilir.
Rü’be dedi:
يَنْسُجُ عُذْراناً على مَضاحِلاَ
Ebû Ubeyd dedi: **الضَّحْل**: gölcükte ve başkasında bulunan az sudur; o, **الضَّحْضاحُ**’tır.
Başkası dedi: denir ki: “Şüphesiz senin hayrın **لضَحْل**” yani azdır; “ve **ما أَضْحَل خَيْرَك**” yani onu ne kadar azalttı.
Şemmer dedi: **غَدِير ضاحِل**; suyu incelip gidince (böyledir); ve **الضَّحْل** denizde, kuyuda, pınarda ve başkalarında olur.

**حضل** : Leys dedi: hurma ağacına, yapraklarının dipleri bozulduğunda “**قد حَضِلَت**” ve “**حَظِلَت**” denir; **بالضاد والظَّاء**. Dedi: onun düzelmesi, lifinden ve yaprağından bozulan şey yanıncaya kadar onun **كَرَب**’inde ateş yakılmasıdır; sonra bundan sonra iyi ürün verir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والحاء وما يثلثهما)
(ضحل) الضاد والحاء واللام أصلٌ صحيحٌ، وهو الماء القليل وما أشبهه. من ذلك الضَّحْل: الماء القليل، ومكانه المَضْحَل، والجمع مَضاحل. ويقال ضَحِل الماء: رقَّ وقلَّ، وهو من الكلام الفصيح الصحيح. وأتَان الضَّحْل: صَخرة بعضها في الماءِ وبعضُها خارج.
(ضحي) الضاد والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على بُروز الشيء. فالضَّحَاء: امتداد النَّهار، وذلك هو الوقت البارز المنكشف. ثمَّ يقال للطعام الذي يُؤكل في ذلك الوقت ضَحاء. قال:
* تَرَى الثَّوْرَ يمشي راجعاً مِنْ ضَحائِهِ([1]) *
ويقال ضحِي الرَّجلُ يَضْحَى، إذا تعرَّضَ للشَّمْس، وضَحَى مثلُهُ. ويقال اضْحَ يا زيد، أي ابرُزْ للشَّمْس. والضَّحِيَّة معروفة، وهي الأُضْحِيَّة.
قال الأصمعي: فيها أربع لغات: أُضْحِيَّة وإضْحيَّة، والجمع أضَاحِيّ؛ وضَحِيَّة، والجمع ضحايا؛ وأَضْحاةٌ، وجمعها أُضْحىً([2]). قال الفرّاءُ : الأَضْحَى مؤنّثة وقد تذكّر، يُذهَب بها إلى اليوم. وأنشد:
* دنا الأَضْحَى وصَللت اللِّحامُ([3]) *
وإِنما سُمِّيت بذلك لأنَّ الذّبيحة في ذلك اليوم لا تكون إلاَّ في وقت إشراق الشَّمس. ويقال ليلَةٌ إِضحيَانةٌ وضَحْيَاءُ، أي مضيئةٌ لا غيمَ فيها. ويقال: هم يتضحَّوْنَ، أي يتغدَّوْن. والغَداء: الضَّحاء. ومن ذلك حديث سلمة بن الأكوع: "بينا نحن مع رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم  نتضَحَّى"، يريد نتغدَّى. وضاحية كلِّ بلدةٍ: ناحيتُها البارزة. يقال هم ينزلون الضَّوَاحيَ. ويقال: فعل ذلك ضاحيةً، إِذا فعله ظاهراً بيّناً. قال:
عَمِّي الذي منعَ الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([4])وقال:
وقد جزتْكُم بنو ذُبيانَ ضاحيةً *** بما فعلتم ككيل الصَّاع بالصّاعِ([5])فأمَّا قولُ جرير:
فما شَجَرات عِيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفُرُوع ولا ضَواحِ([6])فإنَّه يقول: ليست هي في النَّواحي، بل هي [في] الواسطة. ويقال للسَّماوات كلِّها الضَّواحي. وقال تأبَّطَ شرّاً:
وقُلّةٍ كسِنانِ الرُّمح بارزةٍ *** ضحيانة…………([7])فهي البارزة للشمس.
قال أبو زيد: ضَحَا الطريق يَضْحُو ضَحْواً وضُحُوّاً([8])، إِذا بدا وظَهَر. فقد دَلَّت هذه الفروعُ كلُّها على صحة ما أصّلناه * في بروزِ الشَّيء ووُضوحه. فأمَّا الذي يُروى عن أبي زيدٍ عن العرب: ضحَّيت عن الأمر([9]) إذا رفقت، فالأغلب عندي أنَّه شاذٌّ في الكلام. قال زَيد الخيل:
لو أنَّ نصراً أصلحَتْ ذاتَ بينِها *** لضحَّت رُويداً عن مصالحها عمرُو([10])(ضحك) الضاد والحاء والكاف قريبٌ من الباب الذي قبله، وهو دليل الانكشاف والبروز. من ذلك الضَّحِك ضَحِك الإنسان. ويقال أيضاً الضَّحْك([11])، والأوَّل أفصح. والضَّاحكة: كل سنٍّ تبدو من مُقَدَّم الأسنان والأضراس عند الضَّحِك.
قال ابنُ الأعرابيّ: الضَّاحِك من السَّحاب مثلُ العارض، إلاَّ أنَّه إِذا بَرَقَ يقال فيه ضَحِك. والضَّحُوك: الطَّريق الواضح. ويقال أَضْحَكْتَ حوضَك، إِذا ملأتَه حتى يفيض. قال ابن دُريد([12]): الضَّاحك حجرٌ شديد البَرِيقِ يبدو في الجَبَل، أيَّ لونٍ كان. ويقال في باب الضَّحِك: الأُضحوكة ما يُضحِك منه. ورجلٌ ضُحْكة: يُضْحَك منه. وضُحَكَة: يكثر الضَّحَك. فأمَّا الضَّحْك فيقال إنَّه العَسل. ويُنشَد:
فَجاءَ بمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَهُ *** هو الضَّحْكُ إلاَّ أنَّهُ عملُ النَّحْلِ([13])ويقال هو البَلَح، قال الشَّيبانيُّ: الطَّلْعُ هو الكافور والضَّحْكُ جميعاً حين ينفتق.
--------------ـــــ
([1]) لذي الرمة في ديوانه 503 واللسان (19: 210). وعجزه:
* بها مثل مشي الهبرزي المسرول *.
([2]) زاد في اللسان: "مثل أرطاه وأرطى" فألفها للإلحاق.
([3]) لأبي الغول الطهوي في اللسان (19: 211)، وإصلاح المنطق 193، 330، 397. وصدره:
* رأيتكم بي الخذواء لما  *.
([4]) أنشده في اللسان (نخخ، ضحا) وسيأتي في (نخ).
([5]) البيت للنابغة، كما في اللسان (ضحا)، وليس في ديوانه. وعجزه في اللسان:
* حقاً يقيناً ولما يأتنا الصدر *.
([6]) ديوان جرير 99 واللسان (ضحا).
([7]) من القصيدة الأولى في المفضليات. وتمام البيت: "في شهور الصيف محراق".
([8]) ويقال أيضاً "ضُحِيَّاً".
([9]) في الأصل: "في الأمر"، صوابه في المجمل واللسان.
([10]) نصر وعمرو ابنا قعين، بطنان من بني أسد، كما في اللسان عند إنشاد البيت.
([11]) ويقال أيضاً: "الضحك"، بالكسر، وبكسرتين.
([12]) في الجمهرة (2: 167).
([13]) لأبي ذؤيب في ديوانه 42 واللسان (ضحك)، وسيأتي في (مزج).

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الحاء** وما يثلثهما)
(**ضحل**) **الضاد** ve**الحاء** ve**اللام** sahih bir asıldır; o, az su ve ona benzeyen şeydir. Bundan **الضَّحْل**: az su; yeri **المَضْحَل**; çoğulu **مَضاحل**. Ve denir: **ضَحِل الماء**: inceldi ve azaldı; ve o, fasih sahih sözden(dür). Ve **أتَان الضَّحْل**: bir kaya; onun bir kısmı suda ve bir kısmı dışarıdadır.
(**ضحي**) **الضاد** ve**الحاء** ve illetli harf sahih tek bir asıldır; bir şeyin belirip çıkmasına delalet eder. O hâlde **الضَّحَاء**: gündüzün uzaması; ve bu, belirgin açığa çıkmış vakittir. Sonra o vakitte yenilen yemeğe **ضَحاء** denir. Dedi ki:
* تَرَى الثَّوْرَ يمشي راجعاً مِنْ **ضَحائِهِ**([1]) *
Ve denir: **ضحِي الرَّجلُ يَضْحَى**; güneşe maruz kaldığı zaman; ve **ضَحَى** onun benzeridir. Ve denir: **اضْحَ يا زيد**; yani güneşe çık, belirgin ol. Ve **الضَّحِيَّة** bilinir; o, **الأُضْحِيَّة**’dir.
**قال الأصمعي**: onda dört lugat vardır: **أُضْحِيَّة** ve**إضْحيَّة**; çoğul **أضَاحِيّ**; ve**ضَحِيَّة**; çoğul **ضحايا**; ve**أَضْحاةٌ**; onun çoğulu **أُضْحىً**([2]). **قال الفرّاءُ**: **الأَضْحَى** müennestir ve müzekker de kılınır; onunla güne götürülür. Ve inşad etti:
* دنا **الأَضْحَى** وصَللت اللِّحامُ([3]) *
Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü o günde kesilen hayvan ancak güneşin doğuşunun parlaması vaktinde olur. Ve denir: **ليلَةٌ إِضحيَانةٌ** ve**ضَحْيَاءُ**; yani aydınlık, onda bulut yok. Ve denir: **هم يتضحَّوْنَ**; yani öğle yemeği yerler. Ve **الغَداء**: **الضَّحاء**’dır. Bundan **حديث سلمة بن الأكوع**: "بينا نحن مع رسول الله صلى الله عليه وآله وسلّم  **نتضَحَّى**"، öğle yemeği yiyoruz demek ister. Ve her beldenin **ضاحية**’si: onun belirgin tarafıdır. Denir: **هم ينزلون الضَّوَاحيَ**. Ve denir: **فعل ذلك ضاحيةً**; onu açık, belli olarak yaptığı zaman. Dedi ki:
عَمِّي الذي منعَ الدِّينارَ **ضاحيةً** *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([4])وقال:
وقد جزتْكُم بنو ذُبيانَ **ضاحيةً** *** بما فعلتم ككيل الصَّاع بالصّاعِ([5])فأمَّا قولُ جرير:
فما شَجَرات عِيصِكَ في قريشٍ  *** بعَشَّات الفُرُوع ولا **ضَواحِ**([6])فإنَّه يقول: onlar nahiyelerde değildir; bilakis onlar [iç] ortadadır. Ve bütün semalara **الضَّواحي** denir. Ve **قال تأبَّطَ شرّاً**:
وقُلّةٍ كسِنانِ الرُّمح بارزةٍ *** **ضحيانة**…………([7])فهي güneşe belirgin olandır.
**قال أبو زيد**: **ضَحَا الطريق يَضْحُو ضَحْواً وضُحُوّاً**([8]); belirdiği ve göründüğü zaman. Böylece bu dalların hepsi, bizim asılladığımız şeyin sıhhatine delalet etti: şeyin belirip çıkması ve açıklığı. Ama **أبو زيد**’den Araplardan rivayet olunan: **ضحَّيت عن الأمر**([9]) eğer yumuşak davrandın ise; bende galip olan, onun sözde şaz olduğudur. **قال زَيد الخيل**:
لو أنَّ نصراً أصلحَتْ ذاتَ بينِها *** لضحَّت رُويداً عن مصالحها عمرُو([10])(**ضحك**) **الضاد** ve**الحاء** ve**الكاف** bir önceki bab’a yakındır; o, açığa çıkma ve belirip çıkmanın delilidir. Bundan **الضَّحِك**: insanın gülmesi. Ve ayrıca **الضَّحْك**([11]) denir; birincisi daha fasihtir. Ve **الضَّاحكة**: gülme sırasında ön dişlerden ve azı dişlerinden görünen her diş.
**قال ابنُ الأعرابيّ**: buluttan **الضَّاحِك**, **العارض** gibidir; ancak şimşek çaktığı zaman onda **ضَحِك** denir. Ve **الضَّحُوك**: açık yol. Ve denir: **أَضْحَكْتَ حوضَك**; onu taşıncaya kadar doldurduğun zaman. **قال ابن دُريد**([12]): **الضَّاحك** parlaklığı şiddetli bir taştır; dağda görünür; hangi renk olursa olsun. Ve **باب الضَّحِك**’te denir: **الأُضحوكة** ondan güldürülen şeydir. Ve **رجلٌ ضُحْكة**: ondan gülünür. Ve **ضُحَكَة**: gülmesi çoktur. Ama **الضَّحْك** hakkında denir ki o, baldır. Ve inşad olunur:
فَجاءَ بمزجٍ لم يَرَ الناسُ مثلَهُ *** هو **الضَّحْكُ** إلاَّ أنَّهُ عملُ النَّحْلِ([13])Ve denir: o, **البَلَح**’tır. **قال الشَّيبانيُّ**: **الطَّلْعُ** hem **الكافور** hem **الضَّحْكُ**’tır; yarıldığı zaman hepsi.

--------------ـــــ
([1]) Zî’r-rumme’ye, divanında 503 ve **اللسان** (19: 210). Ve onun ikinci mısraı:
* بها مثل مشي الهبرزي المسرول *.
([2]) **اللسان**’da artırdı: "مثل أرطاه وأرطى" böylece onu ilhak için elifledi.
([3]) Ebû’l-Ğûl et-Tahavî’ye, **اللسان** (19: 211), ve **إصلاح المنطق** 193, 330, 397. Ve onun ilk mısraı:
* رأيتكم بي الخذواء لما  *.
([4]) **اللسان**’da (**نخخ**، **ضحا**) inşad etti; ve (نخ)’ta gelecektir.
([5]) Beyit en-Nâbiğa’nındır; **اللسان** (**ضحا**)’da olduğu gibi; ve divanında değildir. Ve ikinci mısraı **اللسان**’da:
* حقاً يقيناً ولما يأتنا الصدر *.
([6]) Cerîr divanı 99 ve **اللسان** (**ضحا**).
([7]) **المفضليات**’taki birinci kasidedendir. Ve beytin tamamı: "في شهور الصيف محراق".
([8]) Ayrıca "**ضُحِيَّاً**" da denir.
([9]) Asılda: "**في الأمر**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([10]) Nasr ve Amr, İbnâ Ka‘în; Benî Esed’den iki batın; beytin inşadı yanında **اللسان**’da olduğu gibi.
([11]) Ayrıca: "**الضحك**", kesre ile, ve iki kesre ile de denir.
([12]) **الجمهرة**’de (2: 167).
([13]) Ebû Züeyb’e, divanında 42 ve **اللسان** (**ضحك**); ve (مزج)’de gelecektir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ح ل
بلدكم محل وماؤكم ضحل قليل ومنه قولهم‏:‏ كأتان الضحل وهي الصخرة في الماء‏.‏

##### Türkçe

ض ح ل
Sizin beldeniz **محل** ve suyunuz **ضحل**; azdır. Bundan onların sözü: **كأتان الضحل**; o, suda olan kayadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّحْلُ: القريبُ القَعْر. والضَّحْل: الماءُ الرقيق على وجه الأَرض ليس له عَمْقٌ، وقيل: هو كالضَّحْضاح إِلاَّ أَن الضَّحْضاح أَعمُّ منه لأَنه فيما قَلَّ أَو كثُر، وقيل: الضَّحْل الماء القليل يكون في العين والبئر والجُمَّة ونحوها، وقيل: هو الماء القليل يكون في الغَدِير ونحوه؛ أَنشد ابن بري لابن مقبل:
وأَظْهَرَ، في غُلاَّنِ رَقْدٍ وسَيْلُه،
عَلاجِيمُ لا ضَحلٌ، ولا مُتَضَحْضِحُ
والعُلْجُوم هنا: الماء الكثير، والجمع أَضْحال وضُحُولٌ. الجوهري: الضَّحْلُ الماء القليل، ومنه أَتَانُ الضَّحْل لأَنه لا يَغْمُرها لقِلَّته؛ قال الأَزهري: أَتانُ الضَّحْل الصَّخْرةُ بعضها غَمَره الماءُ وبعضها ظاهر. قال شمر: وغَدِيرٌ ضاحِلٌ إِذا رَقَّ ماؤه فذهب. وفي الحديث في كتابه لأُكَيْدِرِ دومَةَ: ولنا الضّاحِيةُ من الضَّحْل؛ هو بالسكون القليل من الماء، وقيل: الماء القريب المكان، وبالتحريك مكان الضَّحْل، ويروى الضاحية من البَعْل. والمَضْحَلُ: مكانٌ يَقِلُّ فيه الماء من الضَّحْل، وبه يُشَبَه السَّراب. قال ابن سيده: المَضْحَلُ مكان الضَّحْل؛ قال العَجّاج:
حَسِبْتُ يوماً، غَيْر قَرٍّ، شامِلا
يَنْسُج غُدْراناً على مَضاحِلا
(* قوله «حسبت» هكذا في المحكم، وفي التكملة: كأن).
يصف السَّرابَ شبهه بالغُدُر. وضَحَلَتِ الغُدُرُ: قَلَّ ماؤها. ويقال: إِنَّ خَيْرَكَ لضَحْلٌ أَي قليل. وما أَضْحَل خَيرَكَ أَي ما أَقَلَّه. واضْمَحَلَّ السحابُ: تقَشَّعَ. واضْمَحَلَّ الشيءُ أَي ذهب، وفي لغة الكِلابيِّين امْضَحَلَّ، بتقديم الميم، حكاها أَبو زيد.

##### Türkçe

**الضَّحْلُ**: dibi yakın olan. Ve **الضَّحْل**: yerin yüzü üzerinde ince su; onun derinliği yoktur. Ve denildi: o, **الضَّحْضاح** gibidir; ancak **الضَّحْضاح** ondan daha geneldir; çünkü o, az da olsa çok da olsa (olan) şeydedir. Ve denildi: **الضَّحْل** az sudur; pınarda, kuyuda, **الجُمَّة**’de ve benzerlerinde olur. Ve denildi: o, **الغَدِير**’de ve benzerinde olan az sudur. İbn Berrî, İbn Mukbil’den (şu beyti) inşad etti:

Ve gösterdi, **غُلاَّنِ** **رَقْدٍ**’da ve onun seli,
**عَلاجِيمُ**; ne **ضَحلٌ**, ne de **مُتَضَحْضِحُ**

Ve buradaki **العُلْجُوم**: çok sudur. Çoğulu **أَضْحال** ve **ضُحُولٌ**’dur. el-Cevherî: **الضَّحْلُ** az sudur; ondan (da) **أَتَانُ الضَّحْل** (vardır), çünkü azlığından dolayı onu kaplamaz. el-Ezherî dedi: **أَتانُ الضَّحْل** kayadır; onun bir kısmını su kaplamıştır, bir kısmı ise açıktır. Şemr dedi: Ve **غَدِيرٌ ضاحِلٌ**, suyu incelip gittiği zaman (denir). Ve hadiste, **أُكَيْدِرِ دومَةَ**’ye yazdığı kitabında: “Ve bizim için **الضّاحِيةُ** **من الضَّحْل** (vardır)”; o, sükûn ile, sudan az olandır. Ve denildi: mekânı yakın olan sudur. Ve hareke ile, **الضَّحْل**’ın yeridir. Ve “**الضاحية** **من البَعْل**” diye rivayet edilir. Ve **المَضْحَلُ**: **الضَّحْل**’dan, suyun az olduğu yerdir; onunla **السَّراب** benzetilir. İbn Sîde dedi: **المَضْحَلُ** **الضَّحْل**’ın yeridir. **العَجّاج** dedi:

Bir gün, soğuk olmayan, kuzeyli (rüzgârı),
**مَضاحِلا** üzerinde **غُدْراناً** dokur (gibi) sandım

(* “**حسبت**” sözü, **المحكم**’de böyledir; **التكملة**’de ise: **كأن**.)
**السَّراب**’ı vasfeder; onu **الغُدُر**’e benzetti. Ve **وضَحَلَتِ الغُدُرُ**: suyu azaldı. Ve denilir: “Şüphesiz senin hayrın **لضَحْلٌ**”, yani azdır. Ve “Senin hayrın ne kadar **أَضْحَل**”, yani onu ne kadar azalttı. Ve **واضْمَحَلَّ السحابُ**: dağıldı. Ve **واضْمَحَلَّ الشيءُ**: yani gitti. Ve **الكِلابيِّين** dilinde **امْضَحَلَّ**, mimin öne alınmasıyla; onu Ebû Zeyd nakletti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ح ل * * اضْمَحَلَّ * الشيء ذُهب و * امْضَحَلَّ * بتقديم الميم لغة الكلابيين

##### Türkçe

* ض ح ل * **اضْمَحَلَّ** şey: gitti. Ve **امْضَحَلَّ** (mîm’in öne alınmasıyla) Kilâbîlerin dilinde (olan bir kullanımdır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضحل: الماء القليل، وهو الضحضاح، كما في الصحاح، وفي المحكم: هو الماء الرقيق على وجه الأرض، لا عمق له، قال شيخنا: قيده بعضهم بأن يظهر منه القعر، وقيل: بل الضحضاح أعم من الضحل، لأنه فيما قل أو كثر، وقيل: الضحل الماء القليل، يكون في العين، والبئر، والجمة، ونحوها، وقيل: يكون في الغدير ونحوه، وأنشد ابن بري لابن مقبل:
  علاجيم لا ضحل ولا متضحضح والعلجوم هنا: الماء الكثير، وفي الحديث في كتابه لأكيدر دومة: ولنا الضاحية من الضحل، وهو الماء القليل أو القريب المكان، ويروى: من البعل. ج: أضحال، وضحول، وضحال، بالكسر، قال الجوهري: ومنه أتان الضحل، لأنه لا يغمرها به لقلته، وقال الأزهري: أتان الضحل: الصخرة بعضها غمره الماء وبعضها ظاهر، وسيأتي في أ ت ن. والمضحل، كمقعد: المكان يقل فيه الماء، وبه يشبه السراب، وفي المحكم: المضحل مكان الضحل، قال العجاج:
  حسبت يوما غير قر شاملا
  ينسج غدرانا على مضاحلا يصف السحاب شبهه بالغدر. وضحل الماء: رق، وقل، وضحلت الغدر: قل ماؤها، وقال شمر: غدير ضاحل: رق ماؤه، فذهب. ومما يستدرك عليه: يقال: إن خيرك: أي ما أقله.

##### Türkçe

**الضحل**: az su; ve o **الضحضاح**tır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: o, yerin yüzü üzerinde ince sudur; onun derinliği yoktur. Şeyhimiz dedi: bazıları onu, ondan dibin görünmesi şartıyla kayıtladı. Ve denildi: bilakis **الضحضاح**, **الضحل**’dan daha geneldir; çünkü az da olsa çok da olsa (olan) hakkındadır. Ve denildi: **الضحل** az sudur; pınarda, kuyuda, **الجمة**’de ve benzerlerinde olur. Ve denildi: **الغدير**’de ve benzerinde olur. İbn Berrî, İbn Mukbil’den şu beyti inşâd etti:
  علاجيم لا ضحل ولا متضحضح
Burada **العلجوم**: çok sudur. Ve hadiste, (Peygamber’in) Ukaydir Dûme’ye yazdığı kitabında: “Ve bizim için **الضاحية** vardır, **الضحل**’dan” (vardır); ve o, az su yahut mekânca yakın (olan)dır. Ve rivayet olunur: “**من البعل**”. Çoğulu: **أضحال** ve **ضحول** ve **ضحال**, kesre ile. Cevherî dedi: Ondandır: **أتان الضحل**; çünkü onun azlığından dolayı onu onunla (su ile) büsbütün kaplamaz. Ezherî dedi: **أتان الضحل**: kayanın bir kısmını su kaplamıştır ve bir kısmı da açıktır; ve **أ ت ن**’de gelecektir.

Ve **المضحل**, **كمقعد**: suyun az olduğu yer; ve onunla seraba benzetilir. **المحكم**’de: **المضحل**, **الضحل**’ın yeridir. A‘câc dedi:
  حسبت يوما غير قر شاملا
  ينسج غدرانا على مضاحلا
Bulutu vasfeder; onu **الغدر**’a benzetti.

Ve **ضحل الماء**: inceldi ve azaldı. Ve **ضحلت الغدر**: onun suyu azaldı. Şemmer dedi: **غدير ضاحل**: onun suyu inceldi; sonra gitti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: denilir: **إن خيرك**; yani: onun ne kadar azı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَحَلَ
1 ضَحَلَ ذ , (O, K,) aor. ضَحَلَ , (K,) said of water, It was, or became, shallow, (O, K, TA,) and little in quantity. (TA.) And said of a pool of water left by a torrent, Its water became little in quantity. (K.)

مَا أَضْحَلَ خَيْرَكَ
4 مَا أَضْحَلَ خَيْرَكَ ذ means مَا أَقَلَّهُ [i. e. (assumed tropical:) How little, or scanty, is thy goodness, or bounty, or beneficence!]. (TA.)

اِضْمَحَلَّ
Q. Q. 4 اِضْمَحَلَّ ذ , (S, O, K,) mentioned in the K in a separate art., its author, and some others, holding the م to be radical, but most of the leading authorities on inflection hold it, with J [and Sgh and Fei], to be augmentative; (TA;) and اِمْضَحَلَّ, (S, O, Msb, K,) of the dial. of the Kilá- bees, mentioned by AZ, formed by transposition of the م; (S, O, TA;) and اِمْضَحَنَّ, (K,) formed by substitution, mentioned by Yaakoob; (TA;) It (a thing, S, O) went away; (S, O, Msb, K;) and came to nought. (Msb.) ― -b2- And said of clouds (سَحَاب), They became removed, or cleared off. (S, O, Msb, K.) ― -b3- And i. q. اِنْحَلَّ [It became untied, or undone, &c.]. (K.)

ضَحْلٌ
ضَحْلٌ ذ A small quantity of water, (S, M, O, K,) upon the ground, (M, K,) shallow, (M,) not deep; (K;) i. q. ضَحْضَاحٌ; (S, O;) or the latter has a more general meaning, applying to little or much: (TA:) accord. to some, such that the bottom of it appears: (MF, TA:) or a small quantity of water in a source, or fountain, and in a well, and in a hot spring, and the like; or in a pool left by a torrent, and the like: or water little in quantity; or near in place: (TA:) pl. [of pauc.] أَضْحَالٌ and [of mult.] ضُحُولٌ and ضِحَالٌ. (K.) ― -b2- Hence, (S, O,) أَتَانُ الضَّحْلِ (S, O, K) i. e. A mass of rock of which part is covered by the water and part is protruding; (O;) expl. [more fully and variously] in art. اتن; (K;) so called because the water does not cover it by reason of its paucity. (S, O.) ― -b3- [Hence also,] one says, اـِنَّ خَيْرَكَ لَضَحْلٌ i. e. [(assumed tropical:) Verily thy goodness, or bounty, or beneficence, is] little. (TA.)

غَدِيرٌ ضَاحِلٌ
غَدِيرٌ ضَاحِلٌ ذ A pool, left by a torrent, the water of which has become shallow and has then gone away. (Sh, TA.)

مَضْحَلٌ
مَضْحَلٌ ذ The place of a ضَحْل: (M, TA:) or a place in which is little water: (O, K:) the mirage (سَرَاب) is likened thereto: (TA:) pl. مَضَاحِلُ; (O, TA;) to which Ru-beh, (O,) or El-'Ajjáj, (TA,) likens clouds. (O, * TA.)

##### Türkçe

ضَحَلَ
1 **ضَحَلَ** ذ , (O, K,) muzârîsi **ضَحَلَ** , (K,) su hakkında söylenir: O, sığ oldu veya sığlaştı, (O, K, TA,) ve miktarca az oldu. (TA.) Ve selin bıraktığı bir su birikintisi hakkında söylenir: Suyu miktarca az oldu. (K.)

مَا أَضْحَلَ خَيْرَكَ
4 **مَا أَضْحَلَ خَيْرَكَ** ذ demektir **مَا أَقَلَّهُ** [yani (mecaz kabul edilerek:) Senin hayrın, yahut ihsanın, yahut iyiliğin ne kadar azdır!]. (TA.)

اِضْمَحَلَّ
Q. Q. 4 **اِضْمَحَلَّ** ذ , (S, O, K,) K’da müstakil bir maddede zikredilmiştir; onun müellifi ve bazı başkaları **م**’yi aslî sayarlar; fakat sarfın önde gelen otoritelerinin çoğu onu, J [ve Sgh ve Fei ile birlikte], ziyade sayarlar; (TA;) ve **اِمْضَحَلَّ**, (S, O, Msb, K,) Kilâbîler lehçesinden olup AZ tarafından zikredilmiştir; **م**’nin yer değiştirmesiyle yapılmıştır; (S, O, TA;) ve **اِمْضَحَنَّ**, (K,) ikâme yoluyla yapılmıştır; Yaakoob tarafından zikredilmiştir; (TA;) O (bir şey, S, O) gitti; (S, O, Msb, K;) ve yok oldu. (Msb.) ― -b2- Ve bulutlar (**سَحَاب**) hakkında söylenir: Uzaklaştılar, yahut dağılıp açıldılar. (S, O, Msb, K.) ― -b3- Ve **اِنْحَلَّ** ile aynı mânâdadır [O çözüldü, yahut bozuldu, vb.]. (K.)

ضَحْلٌ
**ضَحْلٌ** ذ Yerde, (M, K,) sığ, (M,) derin olmayan; (K;) az miktarda su, (S, M, O, K,); **ضَحْضَاحٌ** ile aynı mânâdadır; (S, O;) yahut ikincisi daha genel bir mânâya sahiptir; az veya çok olana uygulanır: (TA:) bazılarına göre, dibi görünen türdendir: (MF, TA:) yahut bir kaynakta yahut pınarda, ve bir kuyuda, ve bir kaplıcada, ve benzerlerinde; yahut selin bıraktığı bir birikintide ve benzerlerinde az miktarda su; yahut miktarca az su; yahut mekânca yakın: (TA:) cem‘i [kıllet için] **أَضْحَالٌ** ve [kesret için] **ضُحُولٌ** ve **ضِحَالٌ**. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, (S, O,) **أَتَانُ الضَّحْلِ** (S, O, K) yani: bir kısmı suyla örtülü ve bir kısmı dışarı çıkmış olan kaya kütlesi; (O;) [daha tam ve çeşitli olarak] اتن maddesinde açıklanmıştır; (K;) su, azlığından dolayı onu örtmediği için böyle adlandırılmıştır. (S, O.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] şöyle denir: **اـِنَّ خَيْرَكَ لَضَحْلٌ** yani: [(mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz senin hayrın, yahut ihsanın, yahut iyiliğin] azdır. (TA.)

غَدِيرٌ ضَاحِلٌ
**غَدِيرٌ ضَاحِلٌ** ذ Selin bıraktığı, suyu sığlaşıp sonra da gidip yok olan bir birikinti. (Sh, TA.)

مَضْحَلٌ
**مَضْحَلٌ** ذ Bir **ضَحْلٌ**’ün yeri: (M, TA:) yahut içinde az su bulunan bir yer: (O, K:) serap (**سَرَاب**) ona benzetilir: (TA:) cem‘i **مَضَاحِلُ**; (O, TA;) buna Ru-beh, (O,) yahut El-’Ajjáj, (TA,) bulutları benzetir. (O, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَحَلَ
ضَحَلَ A ( n. ac. ضَحْل 1 ),
a.  Was nearly dry, shallow ( pool ).

ضَحْل
ضَحْل 1 , ( pl. ضِحَاْل 23 ,  ضُحُوْل 27 ,  أَضْحَاْل 38 ),
a.  Shallow.

##### Türkçe

ضَحَلَ
**ضَحَلَ** A (isim-fiil: **ضَحْل** 1),
a. Neredeyse kuru oldu; sığ oldu (su birikintisi).

ضَحْل
**ضَحْل** 1, (çoğulu: **ضِحَاْل** 23, **ضُحُوْل** 27, **أَضْحَاْل** 38),
a. Sığ.
