# ضحو (ض-ح-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kuşluk vakti

- Harfler: ض - ح - و
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 6 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضُحًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/siga/%D8%B6%D9%8F%D8%AD%D9%8B%D9%89.md) | فُعْلًا | Kuşluk vakti | 1 | 1 | [20:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/ayet/20:59.md) |
| [ضُحَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/siga/%D8%B6%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعْلَهَا | Onun kuşluk vakti | 1 | 1 | [79:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/ayet/79:46.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Yemm” durgun akan su demektir
2. [عشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Akşam yemeği demektir
3. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kaldınız
4. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
5. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
6. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
7. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
8. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
9. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md), [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md), [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md), [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Güneşin yükselerek ışığını ve ısısını yeryüzüne yayması, gölgenin kalkıp her şeyin açıkta ve görünür hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçeğin, vaktin veya nesnenin gizlilikten çıkarak hiçbir örtü kalmaksızın gözler önüne serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeffaflık, aleni oluş, bilginin ve amelin örtüsüz biçimde açığa çıktığı tecelli düzlemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kronolojik bir saate (kuşluk vakti) indirgeyerek güneşe maruz kalma, aleniyet ve örtüsüz açığa çıkma dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضح | İçte saklı olanın basınçla veya parlaklıkla dışarı fışkırması, yarılma ve açığa vurma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) kökünde dişlerin ve iç neşenin ansızın dışa vurulması, örtünün kalkması anlamı esastır. | و | Çekirdeğin fışkırma ve açığa çıkma potansiyelini zamana, ışığa ve mekana yayarak sürekli bir aydınlanma, güneş ışınlarının her yeri kuşatması ve tam bir açıklık kazanması boyutuna dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya olta imgesinin (türetilmiş form) sıkıştırma ve gerilme hareketi | İçeride biriken basıncın veya potansiyelin dışa doğru güçlü bir yönelim kazanmasıdır. |
| ح | Çit veya duvar imgesinin çevreleme, sınır çekme ve koruma hareketi | Belirli bir alanın sınırlarının netleşmesi ve örtücü engellerin sınır noktasına taşınmasıdır. |
| و | Çengel ve çadır kazığı imgesinin bağlama ve bitiştirme hareketi | Açığa çıkan ışık ve ısının nesnelerle temas kurup süreklilik kazanmasıdır. |
| ضحو | İçteki basıncın engeli aşarak yayılması ve nesnelerle buluşması | Güneşin yükselip gölgeleri ve örtüleri ortadan kaldırarak her şeyi apaçık ve aleni kılmasıdır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin ufuktan yükselip ısısının ve ışığının tam olarak duyumsanması; canlının güneş ışığına ve sıcağına doğrudan maruz kalması, yerleşim yerinin dışta ve açıkta kalan kısmı (ضاحية). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında güneş altında açıkta kalmak, hayvanları kuşluk vakti otlatmak ve açık arazide görünür olmak anlamlarında şahitlendirilmiştir; kabilenin dışa açık, göz önündeki alanına ضاحية denilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Güneşin yakıcı sıcağı altında gölgesiz kalmayı ifade etmek üzere ضَحِيَ يَضْحَى biçimiyle kullanılmış; kentin dış çeperlerine, dışarıdan ilk görünen açık yerlerine ضواحي adı verilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab ve Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضحو kökü, Güney Sami ve Merkezi Sami katmanlarında doğrudan ışığın parlaklığı, açığa çıkma ve güneş sıcağına maruz kalma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün ilksel fonetik yapısındaki yutaksıl ve sızıcı unsurlar, bir örtünün kalkması ve açığa vurma hareketini imler. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ض sesi bulunmadığından, bu semantik matris paralel olarak ışıldama, aklanma veya açığa çıkma bildiren köklerle temas halindedir; ancak kökün güneşin yükselmesiyle beliren özel kuşluk ve gölgesizlik anlamı en zengin ve özgün gelişimini Arap çöllerinin gündelik yaşam pratiği içinde Arapçada tamamlamıştır. Güneşin yükselip gölgelerin yok olduğu an, bedevinin saklanamayacağı tam bir açıklık ve güneşle yüzleşme anıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin yayılması ve açıkta kalma | ضحو ve ضحي biçimleri güneş sıcağı altında örtüsüz kalmayı, ضاحية ise şehrin açık ve dış çeperini karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Açıklık ve parlama matrisi | Diğer Sami dillerinde ışığın tecellisi ve açığa çıkma kökleriyle anlamsal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış doğrudan bir kökdeşlik tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Anlamlı | Güneşin yükselmesi ve açığa çıkma | Kuşluk vakti, güneş sıcağı altında örtüsüz kalmak ve aleniyet kazanmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ضوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Kokunun veya ışığın yayılması | Gizli olan bir şeyin koku veya ışıltı vererek etrafa yayılması ve sezilir hale gelmesi. | Anlamca akraba; Kur'an'da geçmez. |
| [حضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D9%88.md) | Anlamlı | Ateşi tutuşturmak ve alevlendirmek | Ateşi canlandırmak, aydınlığını ve sıcaklığını artırmak üzere körüklemek. | Sıcaklık ve aydınlık ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| [حوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B6.md) | Anlamlı | Suyun biriktiği açık çukur | Suyun toplanarak göz önünde durduğu açık rezervuar, havuz. | Açık alan ve toplanma; Kur'an'da geçmez. |
| [وضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AD.md) | Anlamlı | Belirgin olmak, ak ve açık olmak | Bir şeyin üzerindeki şüphe ve karanlığın kalkarak apaçık ortaya çıkması. | Doğrudan anlamdaş ve ters dizilim; Kur'an'da geçmez. |
| وحض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضحو | Merkez | Güneşin yükselip açığa çıkarması | Gölgenin çekilerek her şeyin güneş ışığı ve sıcağı altında tam açıkta kalması. | Hem vakti hem de tam bir aleniyet ve örtüsüzlüğü içerir. |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Görünür olma ve üstün gelme | Bir şeyin arka plandan veya gizlilikten çıkarak yüzeye gelmesi ve baskınlaşması. | Mekansal ve boyutsal belirginlik esastır; güneş şartı yoktur. |
| [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Güneşin doğuşu | Güneşin ilk ışınlarının ufuktan belirmesi ve parlaması. | Sürecin başlangıç anını imler; henüz tam yükselme ve yayılma yoktur. |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Sabahın aydınlanması | Gecenin karanlığının kırılarak tanyerinin ağarması. | Alacakaranlıktan aydınlığa geçiş halidir; güneşin yükselmesini zorunlu kılmaz. |
| [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Dışarı çıkma, meydana atılma | Gizlendiği yerden bütünüyle dışarı çıkarak herkesin göreceği alana varmak. | Failin kendi iradesiyle veya çekilerek açık alana intikal etmesidir. |
| [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) | Zıt | Zifiri karanlığın çökmesi | Güneşin tamamen kaybolup gecenin koyu karanlığının her şeyi örtmesi. | Işığın, ısının ve görünürlüğün bütünüyle yok olduğu durumdur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضحو | Kuşluk vakti, açığa çıkma | Güneşin göğe yükselip ışığı ve ısısıyla her şeyi açıkta bırakması durumudur. | Kesin |
| Latince | meridiatio, apricatio | Güneşlenme, açıkta durma | Güneş altında bulunma durumunu verir fakat kuşluk vaktinin dinamik başlangıcını tam karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | forenoon, sun exposure, broad daylight | Kuşluk vakti, güneş ışığına maruz kalma | Geniş gün ışığı ve aleniyeti karşılar; ancak gölgenin kalkmasıyla oluşan ontolojik açıklık boyutunu tek kelimede toplayamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vormittag, Besonnung, volles Tageslicht | Kuşluk vakti, güneşe maruz kalış | Zaman dilimini ve ışığa maruz kalmayı ifade eder; semantik aleniyet nüansı ek açıklamalar gerektirir. | Güçlü |
| Fransızca | matinée avancée, exposition au soleil | İlerleyen sabah, güneşte kalma | Sabahın ilerleyip güneşin baskınlaştığı anı ve örtüsüz açıkta kalışı verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضُحًى | Kuşluk vakti, aleniyet vakti | İnsanların topluca görebileceği, ışığın her yeri aydınlattığı toplanma anı bağlamında kullanılır (Tâhâ [20:59](https://lisan.digital/tr/ayet/20:59.md)). |
| ضُحَاهَا | Günün tam aydınlığı ve parıltısı | Kıyamet günü dünyada geçirilen sürenin kısalığını tasvir ederken günün aydınlık evresini niteleme bağlamında kullanılır (Nâziât [79:46](https://lisan.digital/tr/ayet/79:46.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve tecelli | Cennet ehlinin sıcaktan ve yakıcı güneşten korunması (gölgesiz kalmama) ile kıyamet bilincinin zamansal algısı tartışılır. | Güneş sıcağının yakıcılığından ve korumasız açıklıktan muafiyet. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri | Duha namazının vakti, bayram namazının kılınma zamanı ve kurban ibadetinin ifa edilme vaktinin belirlenmesi. | Güneşin bir mızrak boyu yükselmesinden zeval vaktine kadar olan zaman dilimi. |
| Tefsir | Hakikatin izharı ve meydan okuma | Hz. Musa'nın firavun ve sihirbazlarla buluşma vakti olarak kuşluk vaktini seçmesindeki aleniyet ve hilenin barınamayacağı açıklık hikmeti incelenir. | Hilenin ve göz bağcılığın tutunamayacağı tam görünürlük hali. |
| Hadis | Nafile ibadet ve günün bereketi | Duha namazının fazileti, güneşin yükseldiği andaki tesbihler ve bu vaktin bedenin sadakası sayılması bağlamında yer alır. | Güne başlama ve şükrün bedene yayılması hali. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve şükür vakti | Kuşluk bilinci | Hayatın canlanışına şahitlik | İnsanın gaflet uykusundan tamamen sıyrılarak yaratılışın açık delilleriyle yüzleşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve kanıtlama | Aleniyet ilkesi | Bilginin doğrulanabilirliği | Deney ve gözlemin hiçbir karanlık nokta kalmadan tüm şeffaflığıyla ortaya konmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meydan okuma | Kamusal şeffaflık | Gizli planların ifşası | Hak ile batılın kapalı kapılar ardında değil, tüm toplumun gözü önünde açık alanda yüzleşmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve pazarın açılışı | Piyasa açıklığı | Bilgi asimetrisinin giderilmesi | Pazarın güneş ışığı altında, malların kusurlarının gizlenemeyeceği şekilde aleni kılınmasıdır. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Işınım akısı ve aydınlanma şiddeti ($E = \Phi / A$) | Bir yüzeye düşen ışık akısının maksimum seviyeye yaklaşarak gölge alanları sıfıra yaklaştırması ve sistemin entropik belirsizliğinin minimuma inmesi halidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusal şeffaflık ve aleniyet teorisi | Toplumsal süreçlerin ve hukuki müzakerelerin gizli odaklardan çıkarılarak kamunun doğrudan denetimine açık hale getirilmesi yapısıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günün belirli bir saat aralığına ait takvimsel veya fıkhi bir zaman dilimine (kuşluk) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece bir saati değil; güneşin örtüsüz kılıcı etkisini, hakikatin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde gözler önüne serilmesini ve gölgesiz açıklığı anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki buluşma ve yüzleşme sahnelerinin (örneğin sihirbazlarla karşılaşma) stratejik ve epistemolojik mahiyetini kavrayamayıp olayı alelade bir saat tercihi zannetmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hakikati gizli, ezoterik veya kapalı mahfillerde değil; herkesin görebileceği, ışığın en parlak olduğu aleniyet zemininde ispatladığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin batılla açık meydanlarda yüzleştiği kıssalarda ve dünya hayatının kısalığının tasvir edildiği ahiret sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin gizemli ve karanlık yöntemlerle arandığı yanılgısını düzeltir; ilahi nizamın açıklık, berraklık ve şeffaflık üzerine kurulu olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Güneşin ufukta yükselerek yeryüzündeki gölgeleri silmesi, sıcağı ve ışığıyla her şeyi örtüsüz, açık ve korumasız bırakmasıdır.
- Soyut anlam: Hakikatin, bilginin veya fiilin üzerindeki tüm örtülerin kalkması, tam bir şeffaflık ve aleniyet ortamında görünürlük kazanmasıdır.
- Sistematik karşılık: Gizliliğin, hilenin ve yanılsamanın imkansız kılındığı; epistemik ve ontolojik olarak tüm unsurların kamusal düzleme çıktığı aydınlanma durumudur.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to t_D} S(t) = 0 \implies \mathcal{V}(X) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $t_D$ kuşluk vaktine ve güneşin yükselişine karşılık gelen zaman eşiğini, $S(t)$ sistemdeki gölge ve örtü fonksiyonunu temsil eder. Zaman bu eşiğe ulaştığında örtü sıfıra yaklaşır ($S \to 0$); bunun zorunlu sonucu olarak sistemdeki herhangi bir $X$ nesnesinin veya olayının aleniyet ve görünürlük fonksiyonu tam değere ($\mathcal{V} = 1$) ulaşır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/ayet/20:59.md) — ضُحًى

قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى

Meal (IK): Buluşma zamanımız; sizin bayram gününüzde, insanların toplandığı kuşluk vaktidir, dedi.

### [Naziat 79:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/ayet/79:46.md) — ضُحَاهَا

كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا

Meal (IK): Ve onlar onu gördükleri gün; sadece bir akşam veya bir kuşluk vakti kalmış gibi olurlar.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد و وايء معهما
ح ض ء، ض ح و، و ض ح، ح و ض، ح ي ض، ض ي ح مستعملات
حضأ:
يقال: حَضَأْتُ النّارَ إذا سَخَيْتُ عنها لتلتهبَ. قال:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا
ضحو:
الضَّحْوُ: ارتفاعُ النّهار، والضُّحى: فويق ذلك، والضّحاء- ممدود- إذا امتدّ النّهار، وكَرَب أن ينتصف. وضَحِيَ الرّجلُ ضَحًى: أصابه حرُّ الشّمس. قال الله تعالى: "لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى"، أي: لا يؤذيك حرُّ الشّمس. وقد تُسَمَّى الشّمس: الضّحاء- ممدود-. وتقول: اضْحَ، أي: ابرُزْ للشمس. ضحا يضحو ضُحُوّا وضَحِيَ يَضْحَى ضَحًى وضُحِيّاً.
وضَحِّ الأُضْحِية، وأَضْحِ بصلاة الضُّحَى إضحاءً، أي: أخّرها إلى ارتفاع الضُّحَى.
وهَلُمَّ نتضحَى، أي: نتغدّى.
وتَضَحَّتِ الإبِلُ: أخذت في الرّعي من أوّل النّهار، وتعشّت: رَعَتْ باللّيل. يقال: ضَحْها وعَشِها.
والضّاحية من كلّ بلدةٍ: ناحيتها البارزة والجوّ باطنها، يقال: هؤلاء ينزلون الباطنة، وهؤلاء ينزلون الضّواحي.
والمضحاة: التي لا تكاد الشّمس تغيب عنها. ويقال: فعلتُ ذلك الأمرَ ضاحيةً، أي: ظاهراً بيّناً، قال:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
وضواحي الحوض: نواحيه. قال:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
أي: نواحي.
والضَّحيّة: الأُضْحية، والجميع: الضّحايا والأضاحي، وهي الشّاة يُضَحَّى بها يوم الأَضْحَى بمِنًى وغيره. والعرب تؤنّث الأضحى. وليلةُ إضْحيِانَةٌ ويومٌ إضحيانٌ مُضِيءٌ لا غيمَ فيه.
وضح:
الوَضَحُ: بياضُ الصُّبْحِ وبياضُ البَرَصِ، وبياضُ الغُرّة والتّحجيل في القوائم ونحوه. وإذا كان بياضٌ غالبٌ في ألوان الشاة وفشا في الصّدر والظّهر والوَجه يقال إنه توضيحٌ شديد، وقد توضّح.. وأوضَحْتُ الأمرَ فوَضَحَ، ووضّحتُه فتوضَّح.
والواضحةُ: الطّريقُ المسلوكُ. والواضحةُ الأسنان التي تبدو عندَ الضَّحِك.
وتقول: إستْوْضِحْ عن هذا الأمر، أي: ابحَثْ عنه. واستَوْضحتُ الشيء: وضعت يدي على عيني أنظر هل أراه.
ورجلٌ وضّاحٌ: أي: أبيض حسن الوجه بسّام.
والمُوضِحة: الشّجّةُ التي تَصِلُ إلى العظام.. وبه شجّات أَوْضَحَتْ عن العظام، أي: بدَتْ عنها. وإذا اجتمعت الكواكبُ الخُنَّس مع الكواكب المضيئة من كواكب المنازل سُمِيّتَ الوُضَّحَ.
والوَضَحُ: حلي من فضّة، وجمعُه أَوْضاح.
تُوضِح: موضع.
حوض:
الحَوْضُ معروف، والجميع: الحيِاضُ والأَحْواضُ. والفعل: التَّحْويض. واستَحْوَضَ الماء: أي: اتخّذ لنفسِه حَوْضاً، وحَوَّضْتُ حَوْضا، أي: اتَّخذْته.
حَوْضَى: مقصور: اسم موضع.
حيض:
الحَيْضُ معروفٌ، والمَرَّةُ الواحدةُ: الحَيْضَةُ، والاسم: الحيِضَةُ، وجمعها: الحيِضُ. والحيِضاتُ: جماعة، والفعل: حاضَتِ المرأة تَحِيضُ حَيْضاً ومَحْيضاً، فالمَحِيضُ يكونُ اسماً ومصدراً، والنّساء: حُيَّض. الواحدة: حائض، والمُسْتَحاضة: التّي غلب عليها الدم فلا يرقأ.
ضيح:
الضيَّاحُ: اللَّبَنُ الخاثِر يُصَبُّ فيه الماء، ثمّ يُجْدَحُ. يقال: ضَيَّحْتُهُ فَتَضَيَّح. ولا يُسَمَّى ضَياحاً إلاّ اللَّبَنُ. وتَضَيُّحُهُ: تَزَيُّده يقال: الرّيحُ والضيح والضِيّحُ: تَقويةٌ لِلَفظِ الرّيح، فإذا أُفْردَ فليس له مَعنى:

##### Türkçe

**باب الحاء والضاد و وايء معهما**
**ح ض ء**، **ض ح و**، **و ض ح**، **ح و ض**، **ح ي ض**، **ض ي ح** kullanımdadırlar.

**حضأ**:
Denilir: **حَضَأْتُ النّارَ**; ateşi, ondan (biraz) uzaklaştırıp (böylece) alevlenmesi için, (ateşi) kızıştırdığım zaman. Dedi ki:
باتت همومي في الصّدر تَحْضَؤُها		طَمْحاتُ دهرٍ ما كنتُ أَدْرَؤُهـا

**ضحو**:
**الضَّحْوُ**: gündüzün yükselmesi; **والضُّحى**: bunun biraz üstü; **والضّحاء** -medli-: gündüz uzadığı ve (gündüzün) yarılanmasına yaklaş(tığ)ı zaman. Ve adam **ضَحِيَ** **ضَحًى**: güneşin sıcağı ona isabet etti. Allah Teâlâ dedi: “لا تَظْمأ فيها ولا تَضْحَى”, yani: güneşin sıcağı sana eziyet etmez. Ve güneşe ad verilir: **الضّحاء** -medli-. Ve dersin: **اضْحَ**; yani: güneşe çık, görün. **ضحا يضحو ضُحُوّا** ve **ضَحِيَ يَضْحَى ضَحًى وضُحِيّاً**.
Ve kurbanı: **وضَحِّ الأُضْحِية**; ve kuşluk namazını: **وأَضْحِ بصلاة الضُّحَى إضحاءً**; yani: onu **الضُّحَى**’nın yükselmesine kadar geciktirdi.
Ve: **وهَلُمَّ نتضحَى**; yani: öğle yemeği yeriz.
Ve develer: **وتَضَحَّتِ الإبِلُ**; günün başından otlamaya başladı; ve **تعشّت**: geceleyin otladı. Denilir: **ضَحْها وعَشِها**.
Ve her beldenin **الضّاحية**’si: onun dışa çıkık tarafı; **والجوّ**: onun iç kısmıdır. Denilir: bunlar iç kısımda konaklarlar, bunlar da dış taraflarda konaklarlar.
Ve **المضحاة**: güneşin ondan neredeyse hiç kaybolmadığı (yer). Ve denilir: o işi **ضاحيةً** yaptım; yani: açıkça, belirgin olarak. Dedi ki:
لقد أتانا ورود النّار ضاحية		حقاً يقيناً ولمّا يأتنا الصَّدَر
Ve **وضواحي الحوض**: onun tarafları. Dedi ki:
بعشّات الفروع ولا ضواحي
yani: taraflar.
Ve **والضَّحيّة**: **الأُضْحية**; çoğulu: **الضّحايا** ve **الأضاحي**; o, **الأَضْحَى** gününde **مِنًى**’da ve başka yerde kendisiyle kurban kesilen koyundur. Araplar **الأضحى**’yı müennes yaparlar. Ve bir gece: **إضْحيِانَةٌ**; ve bir gün: **إضحيانٌ**; bulutsuz, aydınlık.

**وضح**:
**الوَضَحُ**: sabahın beyazlığı ve alacanın beyazlığı; ve alın akının ve ayaklarda sekilerin beyazlığı ve benzeri. Ve eğer koyunun renklerinde baskın bir beyazlık olur da göğüste, sırtta ve yüzde yayılırsa, onun şiddetli bir **توضيحٌ** olduğu söylenir; ve (o) **توضّح** etti. Ve işi **أوضَحْتُ** da o **وَضَحَ** oldu; ve onu **وضّحتُ** da o **توضَّح** oldu.
Ve **والواضحةُ**: gidilen yol. Ve **الواضحةُ**: gülme sırasında görünen dişlerdir.
Ve dersin: **إستْوْضِحْ** bu iş hakkında; yani: onu araştır. Ve **استَوْضحتُ** şeyi: onu görür müyüm diye bakarak elimi gözümün üzerine koydum.
Ve **ورجلٌ وضّاحٌ**: yani: beyaz, yüzü güzel, güler yüzlü.
Ve **المُوضِحة**: kemiğe ulaşan yarma (baş yarası). Ve onda, kemikten açığa çıkaran yaralar vardır; yani: ondan (kemikten) göründü. Ve gizlenen yıldızlar, menzil yıldızlarının aydınlık yıldızlarıyla bir araya geldiğinde, onlara **الوُضَّحَ** adı verildi.
Ve **الوَضَحُ**: gümüşten bir süs; çoğulu: **أَوْضاح**.
**تُوضِح**: bir yer adı.

**حوض**:
**الحَوْضُ** bilinir; çoğulu: **الحيِاضُ** ve **الأَحْواضُ**. Fiil: **التَّحْويض**. Ve **استَحْوَضَ الماء**: yani: kendisi için bir **حَوْض** edindi. Ve **حَوَّضْتُ حَوْضا**: yani: onu edindim.
**حَوْضَى**: maksûr; bir yer adıdır.

**حيض**:
**الحَيْضُ** bilinir. Bir defası: **الحَيْضَةُ**; isim: **الحيِضَةُ**; çoğulu: **الحيِضُ**. Ve **الحيِضاتُ**: bir topluluk. Fiil: kadın **حاضَت**; **تَحِيضُ**; **حَيْضاً** ve **مَحْيضاً**. **فالمَحِيضُ** isim de olur, mastar da olur. Kadınlar: **حُيَّض**. Bir tanesi: **حائض**. Ve **المُسْتَحاضة**: kanın kendisine galip gelip de durmadığı (kadın).

**ضيح**:
**الضيَّاحُ**: pıhtılaşmış süttür; içine su dökülür, sonra çalkalanır. Denilir: onu **ضَيَّحْتُ** da o **فَتَضَيَّح** oldu. Ve **ضَياحاً** diye ancak süt adlandırılır. Ve onun **تَضَيُّحُهُ**: artmasıdır. Denilir: **الرّيحُ والضيح والضِيّحُ**: **الرّيح** lafzını kuvvetlendirmedir; tek başına kullanılırsa onun için bir anlam yoktur:

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ح و
جئته ضحوة وضحًى وضحاء وضحياً وضاحيته‏:‏ أتيته ضحوة نحو‏:‏ غاديته وراوحته‏.‏
وضاحاني رسولك وضحينا بني فلان نحو‏:‏ صبحناهم وضحّى قومه‏:‏ غداهم فتضحوا ودعاهم إلى ضحائه‏.‏
وضحى إبله‏:‏ رعاها صحاء‏.‏
ورأيت ناقتكم تتضحّى بأسفل الجبل‏.‏
وضح غنم فلان ويقال‏:‏ ضحّيت الإبل عن الورد وعشيتها عنه أي رعيتها الضحاء والعشاء حتى ترد وقد شبعت‏.‏
وضحيت للشمس وضحيت‏.‏
وأنا أضحي كل نهار‏.‏
واضحَ يا رجل‏.‏
ونزلوا بضاحية البلد وضواحيه‏:‏ بظاهره‏.‏
وهم ينزلون الضواحي‏.‏
وهو من قريش البطاح لا من قريش الضواحي‏.‏
وبدا ضاحي رأسه وضواحي رأسه‏.‏
وفعل ذلك ضاحية‏:‏ علانية‏.‏
قال‏:‏ فقد جزتكم بنو ذبيان ضاحية بما فعلتم ككيل الصاع بالصاع وأنشدني بيت شعر ليس فيه حلاوة ولا ضحاء أي ليس بواضح المعنى‏.‏
وفرس أضحى وجمل هجان ولا يقال‏:‏ أبيض‏.‏
وليلة إضحيانة ويوم إضحيان وضحيانة وضحيان‏.‏
وسراج ضحيان‏.‏
وقيل للقمر‏:‏ ما أنت ابن ثمان قال‏:‏ قمر إضحيان‏.‏
وجاء بأضحية سمينة وبضحية وبأضحاة وبأضاحي وضحايا وأضاحي‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضحى عن الأمر وعشى عنه إذا تأنى عنه اتأد ولم يعجل إليه‏.‏
وفي مثل ‏"‏ ضحِّ يويداً وعشِّ رويداً ‏"‏‏.‏
قال زيد الخيل‏:‏ فلو أن نضراً أصلحت ذات بينها لضحت رويداً عن مطالبها عمرو وأصله‏:‏ من تضحية الإبل عن الورد‏.‏
وأضحى عن الأمر‏:‏ بعد عنه‏.‏
والقطا تضحي عن الماء‏.‏
وضحا ظلة إذا مات من قولهم‏:‏ شجرة ضاحية الظل أي لا ظل لها ومفازة ضاحية الظلال‏.‏
قال‏:‏ وقحم سيرنا من قور حسمى مروت الرعي ضاحية الظلال وفي الدعاء‏:‏ لا أضحى الله تعالى لنا ظلك‏.‏

##### Türkçe

ض ح و
Ona **ضحوة** ve **ضحًى** ve **ضحاء** ve **ضحياً** ve **وضاحيته** olarak geldim: Ona **ضحوة** vaktinde geldim; şu şekilde: “Onu sabah erken vakitte ziyaret ettim” ve “Onu günün sonuna doğru ziyaret ettim”.
**وضاحاني** elçin ve **وضحينا** ey falan oğulları; şu şekilde: “Onlara sabah baskını yaptık”; ve “Kavmi **ضحّى**”: onlara sabah erken vakitte baskın yaptı; böylece **فتضحوا**; ve onları **ضحائه**’sine çağırdı.
**وضحى** develerini: onları açık havada otlattı.
Ve sizin dişi devenizi dağın aşağısında **تتضحّى** ederken gördüm.
Falanın koyunları **وضح**; ve denilir: Develeri su başından **ضحّيت** ve ondan **عشيتها**; yani onları **الضحاء** ve akşam vaktinde otlattım; ta ki doymuş olarak suya gelsinler.
Güneşe karşı **ضحيت** ve **ضحيت**.
Ve ben her gün **أضحي** ederim.
**واضحَ** ey adam.
Şehrin **ضاحية**’sine ve onun **ضواحيه**’ne indiler: onun dış tarafına.
Ve onlar **الضواحي**’ye inerler.
Ve o, **قريش البطاح**’tandır; **قريش الضواحي**’den değildir.
Başının **ضاحي**’si ve başının **ضواحي**’si ortaya çıktı.
Ve onu **ضاحية** olarak yaptı: alenen.
Dedi ki: “Yaptıklarınız sebebiyle sizi **بنو ذبيان** **ضاحية** olarak cezalandırdık; tıpkı ölçeği ölçekle ölçmek gibi.” Ve bana, içinde ne tatlılık ne de **ضحاء** bulunan bir şiir beyti okuttu; yani manası açık değildir.
**أضحى** bir at ve **هجان** bir deve; “**أبيض**” denilmez.
Ve bir gece **إضحيانة** ve bir gün **إضحيان** ve **ضحیانة** ve **ضحیان**.
Ve bir kandil **ضحيان**.
Ve aya denildi: “Sen nesin, sekizin oğlu?” Dedi ki: “**قمر إضحيان**.”
Ve semiz bir **أضحية** ile ve bir **ضحية** ile ve bir **أضحاة** ile ve **أضاحي** ile ve **ضحايا** ve **أضاحي** ile geldi.
Mecazdan: Bir işten **ضحى** etti ve ondan **عشى** etti; yani onda ağır davrandı, teenni etti; ona acele etmedi.
Ve şu meselde: “**ضحِّ يويداً وعشِّ رويداً**”.
**زيد الخيل** dedi ki: “Eğer **نضر** aralarını düzeltseydi, **عمرو** onun taleplerinden **رويداً** olarak **لضحت** ederdi.” Aslı: develeri su başından uzak otlatmaktan (**تضحية الإبل عن الورد**).
Bir işten **أضحى**: ondan uzaklaştı.
Ve **القطا** sudan **تضحي** eder.
**ظلة**’yi **وضحا** etti: öldü; onların sözünden: **شجرة ضاحية الظل**; yani onun gölgesi yoktur; ve **مفازة ضاحية الظلال**.
Dedi ki: “Ve yürüyüşümüz, **قور حسمى**’dan, otlağın merası **ضاحية الظلال** olarak, bizi zorladı.” Ve duada: “Allah Teâlâ sizin gölgenizi bize **أضحى** etmesin.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ح و * * ضَحْوةُ * النهار بعد طلوع الشمس ثم بعده * الضُّحا * وهي حين تُشْرق الشمس مقصورة تُؤنث وتُذكر فمن أنثَّ ذهب إلى أنها جمع * ضَحْوةٍ * ومن ذّكر ذهب إلى أنه اسم على فُعَل كصُرد ونُغر وهو ظرف غير متمكن مثل سحر تقول لقيته * ضُحَّا * إذا أردت به ضُحا يومك لم تُنوِّنه ثم بعده * الضَّحَاءُ * مفتوح ممدود مذكَّر وهو عند ارتفاع النهار الأعلى تقول منه أقام بالنهار حتى * أضْحَى * كما تقول من الصباح أصبح ومنه قول عمر رضي الله عنه يا عباد الله * أضْحُوا * بصلاة الضُّحا و * ضَاحِيةُ * كل شيء ناحيته البارزة يقال هم ينزلون * الضَّواحي * ومكان * ضاحٍ * أي بارز و * ضَحِيَ * للشمس بالكسر * ضَحَاءً * بالفتح والمد أي برز لها و * ضَحَى * يَضحى كسعى يسعى * ضَحَاء * أيضا بالفتح والمد مثله وفي الحديث ﴿أن بن عمر رضي الله عنه رأى رجلا مُحرما قد استظل فقال * أضْحِ * لمن أحرمت له﴾ كذا يرويه المُحدثون بفتح الهمزة وكسر الحاء من أضحى وقال الأصمعي إنما هو * اِضْحَ * بكسر الهمزة وفتح الحاء من * ضَحِيَ * لأنه إنما أمره بالبروز للشمس ومنه قوله تعالى ﴿وأنك لا تظمأُ فيها ولا تضحى﴾ و * أضْحَى * فلان يفعل كذا كما تقول ظلَّ يفعل كذا و * ضَحّى * بشاة من * الأُضْحِيِّةِ * وهي شاة تُذبح يوم * الأضْحَى * يقال * أُضْحِيَّةُ * بضم الهمزة وكسرها والجمع * أضَاحِيُّ * و * ضَحِيَّةٌ * على فعيلة والجمع * ضَحَايَا * و * أضْحَاةٌ * والجمع * أضْحًى * كأرطأة وأرطى وبها سُميَّ يوم * الأضْحَى * قال الفرّاءُ الأضحى يُذكر ويُؤنث فمن ذكّر ذهب إلى اليوم

##### Türkçe

* ض ح و * * **ضَحْوةُ** * güneşin doğuşundan sonraki gündüz; sonra ondan sonra * **الضُّحا** *; ve o, güneşin parladığı vakittir; maksûr (sonu elif maksûreli), müennestir ve müzekker de olur. Kim müennese yaparsa, onun **ضَحْوةٍ**’nin cem‘i olduğu görüşüne gider; kim müzekker yaparsa, onun **فُعَل** vezni üzere bir isim olduğu görüşüne gider; **صُرد** ve **نُغر** gibi. Ve o, **سحر** gibi, temekkünlü olmayan bir zarftır. Dersin ki: Onu * **ضُحَّا** * vakti gördüm; eğer bununla kendi gününün kuşluk vaktini murat edersen onu tenvinlemezsin. Sonra ondan sonra * **الضَّحَاءُ** *; fethalı, memdûd, müzekkerdir; ve o, gündüzün yükselmesinin en üstünde (vaktinde)dir. Ondan dersin: Gündüzde kalıp ta ki * **أضْحَى** * oluncaya kadar; sabahdan “أصبح” dediğin gibi. Ve ondan, Ömer’in—Allah ondan razı olsun—sözü: Ey Allah’ın kulları, * **أضْحُوا** * kuşluk namazıyla. Ve * **ضَاحِيةُ** *: her şeyin onun belirgin (dışa çıkan) tarafı; denir ki: onlar * **الضَّواحي** *’ye inerler. Ve * **ضاحٍ** * bir yer: yani belirgin. Ve * **ضَحِيَ** * güneşe—kesre ile—* **ضَحَاءً** *—fetha ve med ile—yani ona karşı belirgin oldu. Ve * **ضَحَى** * “يَضحى” (سعى يسعى gibi) * **ضَحَاء** * da—fetha ve med ile—aynı şekilde. Ve hadiste: ﴿İbn Ömer—Allah ondan razı olsun—ihramlı bir adamı gölgelenmiş gördü de dedi ki: * **أضْحِ** * kendisi için ihrama girdiğin kimse için﴾; muhaddisler bunu, “أضحى”dan hemzenin fethası ve **الحاء**’ın kesri ile rivayet ederler. Asma‘î dedi ki: Ancak o, * **اِضْحَ** *’dır; hemzenin kesri ve **الحاء**’ın fethası ile, * **ضَحِيَ** *’dendir; çünkü ona ancak güneşe karşı belirgin olmayı emretmiştir. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve sen orada susamazsın ve **تضحى** etmezsin﴾ (yani güneşe maruz kalmazsın). Ve * **أضْحَى** * falan şöyle yapar; “ظلَّ şöyle yapar” dediğin gibi. Ve * **ضَحّى** * bir koyunla, * **الأُضْحِيِّةِ** *’den; ve o, * **الأضْحَى** * gününde boğazlanan bir koyundur. Denir: * **أُضْحِيَّةُ** *; hemzenin zammı ile ve kesri ile; cem‘i * **أضَاحِيُّ** *. Ve * **ضَحِيَّةٌ** * “فعيلة” üzere; cem‘i * **ضَحَايَا** *. Ve * **أضْحَاةٌ** *; cem‘i * **أضْحًى** *; “أرطأة” ve “أرطى” gibi. Ve onunla * **الأضْحَى** * günü isimlendirilmiştir. Ferrâ dedi ki: **الأضحى** müzekker de olur, müennes de; kim müzekker yaparsa, güne gider.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الضَّحْوُ *!والضَّحْوَةُ *!والضَّحِيَّةُ ، كعَشِيَّةٍ ) ؛ الأخيرَةُ لُغَةٌ في *!الضَّحْوةِ كما أَنَّ الغَدِيَّةَ لُغَةٌ في الغَدَاةِ ؛ ( ارْتِفاعُ النَّهارِ ) .
وفي الصِّحاحِ : *!ضَحْوَةُ النّهارِ بَعْد طُلوعِ الشمسِ .
( *!والضُّحَى ) ، كَهُدًى : ( فُوَيْقَهُ ) ، وهو حينَ تَشْرقُ الشمْسُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : هو مِن طُلوعِ الشَّمسِ إلى أَنْ يَرْتفِعَ النهارُ وتَبْيضَّ جدّاً ؛ كما في المُحْكم .
والأكْثَر على أَنَّها مُرادفَةٌ لمَا قَبْلها ؛ نقلَهُ شيْخُنا .
وقال الرَّاغبُ : *!الضُّحَى : انْبِساطُ الشمسِ وامْتِدادُ النَّهارِ ، وسُمِّي الوَقْتُ به ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿*!والضُّحَى واللّيْل إذا سجى﴾ ، ﴿وأَن يحشر الناس *!ضُحىً﴾ .
قالَ شيْخُنا : واخْتُلِف في وزْنِها فقيلَ : فُعَل بضمَ ففَتْحٍ ، كما قالَهُ المبرِّدُ .
وقيلَ : فُعْلَى ، كبُشْرى ، كما قالَهُ ثَعْلبٌ في مُناظَرتِه مع المبرِّدِ عندَ محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ طاهِرٍ .
قالَ الجوْهريُّ : مَقْصورٌ يُؤَنَّثُ ( ويُذَكَّرُ ) ، فمن أَنَّثَ ذَهَبَ إلى أَنَّهُ جَمْعُ ضَحْوةٍ .
قال شيْخُنا : فيلحقُ بشَهْوةٍ وشُهىً الذي مَرَّ عن أَبي حيَّان .
قُلْتُ : وكذا صَهْوَة وصُهىً .
ثم قالَ الجوْهرِيُّ : ومَنْ ذَكَّرَ ذَهَبَ إلى أَنَّه اسْمٌ على فُعَلٍ مثْلُ صُرَدٍ ونُغَرٍ ؛ ( ويُصَغَّرُ *!ضُحَيّاً ) ، كسُمَيَ ، ( بِلا هاءٍ ) .
قالَ الفرَّاء : كَرِهُوا إدْخالَ الهاءِ لئَلاَّ يلتبسُ بتَصْغيرِ ضَحْوَةٍ .
( *!والضَّحاءُ ، بالمدِّ ) ؛ قالَ الهَرَويُّ : إن ضَمَمْتَ قَصَرْتَ وإن فَتَحْتَ مَدَدْتَ ؛ ( إذا قَرُبَ انْتِصافُ النَّهار ) .
قالَ الجَوْهريُّ : ثم بَعْده ، أَي بعْد *!الضُّحَى ، *!الضَّحاءُ ، مَمْدودٌ مُذَكَّر ، وهو عنْدَ ارْتِفاعِ النَّهارِ الأَعْلى .
وفي

المِصْباحِ : هو امْتِدادُ النَّهارِ ، وهو مذَكَّرٌ كأَنَّه اسْمٌ للوَقْتِ .
وفي النهايَةِ : إذا عَلَتِ الشمسُ إلى ربعِ السَّماءِ .
( و ) *!الضُّحَىَ ، ( بالضَّمِّ والقَصْرِ : الشَّمْسُ ) . يقالُ : ارْتَفَعَتِ الضُّحَى ، أَي الشمسُ .
وفي المِصْباح : ثم اسْتُعْمِلَتِ الضُّحَى اسْتِعمالَ المُفْردِ وسُمِّي بها حتى صُغِّرَتْ على ضُحَيَ .
وفي المُحْكم : وقد تُسَمَّى الشمسُ ضُحىً لظُهورِها في ذلكَ الوَقْتِ .
( وأَتَيْتُكَ *!ضَحْوَةً ) ؛ أَي ( *!ضُحًى ) ، لا تُسْتَعْمل إلاَّ ظَرْفاً إذا عَنَيْتَها مِن يَوْمِك ، وكذا جَمِيعُ الأَوْقات إذا عَنَيْتَها مِن يَوْمِك أَو لَيْلَتِك ، فإنْ لم تَعْن بها ذلكَ صَرَّفْتَها بوُجُوهِ الإِعْرابِ وأَجْرَيْتها مُجْرَى سائِرِ الأسْماءِ ؛ كذا في المُحْكَم ، ومِثْلُه في الصِّحاحِ .
قالَ : هو ظرْفٌ غَيْرُ مُتَمَكِّن مِثْلُ سَحَر ، تقولُ : لقِيتُه *!ضُحىً *!وضُحَى ، إذا أَرَدْتَ به *!ضُحَى يَوْمِكَ لم تُنَوِّنْه .
( *!وأَضْحَى ) الرَّجُلُ : ( صارَ فيها ) ، أَي في *!الضُّحَى ، وبَلَغَها .
وفي الصِّحاحِ : تقولُ مِن *!الضَّحاءِ : أَقَمْتُ بالمَكانِ حتى *!أَضْحَيْت ، كما تقولُ مِن الصَّباح : أَصْبَحْت ، ؛ ومنه قوْلُ عُمَر : ( *!أَضْحُوا عِبَادَ اللَّهِ بصَلاةِ *!الضُّحَى ) ، أَي صَلُّوها لوَقْتِها ولا تُؤَخِّرُوها إلى ارْتِفاعِ *!الضُّحَى .
( و ) *!أَضْحَى ( الشَّيءَ : أَظْهَرَهُ ) وأَبْدَاهُ . ( *!وضَاحاهُ ) *!مُضاحاةً : ( أَتاهُ فيها ) ، كغَادَاهُ ورَاوَحَه .
( *!وأَضْحَى ) فلانٌ ( يَفْعَلُ كذا ) ؛ أَي ( صارَ فاعِلَهُ فيها ) .
وفي المُحْكم : صارَ فاعِلاً له في وَقْتِ *!الضُّحَى .
وفي الصِّحاحِ : هو كما تقولُ ظَلَّ يَفْعَل كذا .
وقال ابنُ القطَّاع : فَعَلَهُ مِن أَوَّل النَّهارِ .
( *!وتَضَحَّى : أَكَلَ فيها ) .
وفي الصِّحاحِ : وهم *!يَتَضَحَّوْنَ أَي يَتَغَدَّوْنَ .
وفي حديثِ ابنِ الأكْوع : ( بَيْنا نحنُ *!نَتَضَحَّى مع رَسُولِ اللَّهِ صلى

الله عليه وسلم ، أَي نَتَغَدَّى .
قالَ ابنُ الأثيرِ : والأَصْلُ فيه أنَّ العَرَبَ كانوا يَسِيرونَ في ظَعْنِهِم فإذا مَرُّوا ببُقْعَةٍ من الأرضِ فيها كَلأٌ وعُشْبٌ قالَ قائِلُهم : ألا *!ضَحُّوا رُوَيْداً ، أَي ارْفُقوا بالإِبِلُ حتى *!تَتَضَحَّى أَي تَنالَ من هذا المَرْعَى ، ثم وُضِعَتِ *!التَّضْحِيَة مَكانَ الرِّفْقِ لتَصِلَ الأَبِلُ إلى المَنْزلِ وقد شَبِعَتْ ، ثم اتُّسِعَ فيه حتى قيلَ لكلِّ مَنْ أَكَلَ وَقْتَ الضُّحَى هو *!يَتَضَحَّى أي يأْكُلُ في هذا الوَقْتِ كما يقالُ يَتَغَدَّى ويَتَعَشَّى من الغَداءِ والعَشاءِ ، انتَهَى .
( *!وضَحَّيْتُه أَنا *!تَضْحِيَةً : أَطْعَمْتُهُ فيها ) ، وقيلَ : غَدَّيْتُه في أَيِّ وَقْتٍ كانَ ، والأعْرَفُ أَنَّه في *!الضُّحَى والأصْلُ فيه للإِبِلِ ثم اتُّسِعَ فيه كما تقدَّمَ .
( و ) *!ضَحَّيْتُ ( بالشَّاةِ ) *!تَضْحِيةً : ( ذَبَحْتُها فيها ) ، أَي في *!ضُحَى النَّحْرِ ؛ هذا هو الأَصْلُ فيه ، وقد تُسْتَعْملُ التَّضْحِيَة في جميعِ أَوْقات أيام النَّحْر ، وعَدَّاه بحَرْفٍ ، وقد لا يتعدَّى فيُقالُ : *!ضَحَّى *!تَضْحيةً إذا ذَبَحَ *!الأُضْحِيَة وَقْتَ *!الضُّحَى .
( و ) *!ضَحَّيْتُ ( الغَنَمَ ) ، وكذا الإِبِلَ : ( رَعَيْتُها بها ) .
وفي الأساسِ : *!ضَحَّيْتُ الإِبِلَ عن الوِرْدِ وعشَّيْتها عنه : أَي رَعَيْتها *!الضّحاء والعِشَاء حتى تَرِدَ وقد شَبِعَتْ .
( *!والأُضْحِيَةُ ، ويُكْسَرُ ) ؛ المُتَبادَرُ من سِياقِه أنَّ اللُّغَة الأُوْلى بالفَتْح كما هو مُقْتَضَى اصْطلاحِه ولا قائِل به ، بل هي بالضمِّ كما صرَّحَ به أَرْبابُ المتونِ وَزْنُها أُفْعُولةٌ . وفي المِصْباح كسرُها اتباعاً لكَسْرةِ الحاءِ ؛ ( شاةٌ *!يُضَحَّى بها ، ج *!أَضاحِيّ ، *!كالضَّحِيَّةِ ) ، كغَنِيَّةٍ ، ( ج *!ضَحايا ) ، كعَطِيَّة وعَطايا ، ( *!كالأَضْحاةِ ج *!أَضْحَى ) ، كأَرْطاةٍ وأَرْطَى ، فهذه أَرْبَعُ لُغاتٍ ذَكَرَها الجوهريُّ عن الأَصْمعي .

( وبها سُمِّيَ يَوْمُ النَّحْرِ ) يَوْم *!الأَضْحَى .
قالَ يَعْقوب : سُمِّي اليَوْم أَضْحَى بجَمْع *!الأَضْحاةِ التي هي الشَّاةُ .
وفي الصِّحاحِ : قالَ الفرَّاءُ : *!الأَضْحَى يُذَكَّر ويُؤَنَّث ، فمَنْ ذكَّر ذَهَبَ به إلى اليوم ؛ وأَنْشَدَ لأبي الغولِ الطُّهَوي :
رَأَيْتُكُم بَني الخَذْواءِ لما
دَنا *!الأَضْحَى وصَلَّلَتِ اللِّحامُ ( *!وضاحِيَةُ المالِ ) مِن الإِبِلِ والغَنَم : ( التي تَشْرَبُ ضُحًى .
( *!وضاحِيَةُ البَصْرَةِ ) ؛ ذُكِرَتْ ( في ( ب ط ن ) .
( *!وضَحا ) الرَّجُلُ ( *!ضَحْواً ) ، بالفتْح ( *!وضُحُوّاً ) ، كعُلُوَ ( *!وضُحِيّاً ) ، كعُتِيَ : ( بَرَزَ للشَّمْسِ ) ، كذا في المُحْكَم ، وظاهِرُه أنه من حَدِّ دَعا .
( و ) *!ضَحَى ، ( كسَعَى ورَضِيَ ، *!ضَحْواً ) ، بالفتح وضبَطَه في المُحْكم كعُلُوَ ، ( *!وضُحِيّاً ) ، كعُتِيَ : ( أَصابَتْه الشَّمْسُ ) ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿وأَنَّك لا تَظْمَأُ فيها ولا *!تَضْحَى﴾ ، أَي لكَ أَن تتصون من حَرِّ الشمْسِ .
( وأَرْضٌ *!مَضْحاةٌ ) ، كمَسْعاةٍ : ( لا تَكادُ تَغِيبُ عنها الشَّمْسُ ) ، وهي الأرضُ البارِزَةُ .
( *!وضَواحِيكَ : ما بَرَزَ منْكَ لها ) ، أَي للشَّمْسِ ، ( كالكَتِفَيْنِ والمَنْكِبَيْنِ ) ، جَمْعُ *!ضاحِيَةٍ .
( و ) *!الضَّواحِي ( من الحَوْضِ : نَواحِيهِ .
( و ) الضَّواحِي ( منَ الرُّومِ : ما ظَهَرَ من بِلادِهم .
( و ) الضَّواحِي : ( السَّمَواتُ ) لبُروزِ نَواحِيها ؛ قالَهُ الرَّاغبُ ، ونقلَهُ الجوهريُّ أَيْضاً .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذه الكلمةُ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ .
( ولَيلَةٌ *!ضَحْياءُ ) ، هكذا هو بالمدِّ في سائِرِ النُّسخِ ومِثْلُه في نسخِ الصِّحاحِ .
وأَنْكَرَه شيْخُنا وقالَ : الذي في المَطالِعِ والمَشارِقِ وغيرِهما مِن مصنّفاتِ

الغِرِيبِ لَيْلَةٌ *!ضَحْيا بالقَصْر .
قُلْتُ : وهذا الإنْكارُ لا وَجْه له ، فقد جَمَعَ بَيْنَهما ابنُ سِيدَه فقالَ : لَيْلَةُ ضَحْياً *!وضَحْياءُ ، ومن حفظ حجَّة على من لم يَحْفَظ إلاَّ أَنَّ المصنِّفَ قَصَّر عن ذِكْر المَقْصورِ .
( *!وإِضْحِيانَةٌ *!وإِضْحِيَةٌ ، بكسْرهما ) ، ذَكَرَ الجوهريُّ وغيرُهُ *!الإضْحِيانةَ ، ولم أَجِد للأخيرَةِ ذِكْراً فيمَا رأَيْت في الكُتُبِ ، ولعلَّ الصَّوابَ *!وإضْحِيان وإضْحِيانَة بكَسْرِهِما كما هو نَصّ كُتُبِ الغَرِيبِ وسَيَأَتي بَيانُه في المُسْتدركاتِ ؛ ( مُضِيئَةٌ ) لا غَيْمَ فيها ؛ كما في الصِّحاحِ .
وخصَّ بعضُهم به التي يكونُ القَمَرُ فيها مِن أَوَّلِها إلى آخِرِها .
( ويَوْمٌ *!ضَحْياةٌ ) ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!إضْحيانُ بالكسْر وآخِرُه النّون ؛ أَي مُضِيٌّ لا غَيْمَ فيه ؛ كما هو نَصُّ المُحْكم .
وقالَ الرَّاغبُ : مُضِيئَةٌ إضاءَةَ الضُّحَى .
( *!والضَّحْياءُ : فَرَسُ ) عَمْروِ بنِ عامِرٍ ، كما سَيَأْتي .
( أَو ) *!الضَّحْياءُ : ( الشَّهْباءُ منه ) ، أَي مِن الفَرَسِ ؛ ( وهو *!أَضْحَى ) .
ونَصُّ الصِّحاحِ : *!والأَضْحَى من الخَيْلِ : الأَشْهَبُ ؛ والأُنْثَى *!ضَحْياءُ .
وفي الأساسِ : فَرَسٌ أَضْحى وجَمَلٌ هِجانٌ ، ولا يقالُ : أَبْيَضُ .
( وقُلَّةٌ *!ضَحْيانَةٌ ) : أَي ( بارِزَةٌ للشَّمْسِ ) .
قالَ الجوهريُّ : جاءَ ذلكَ في قولِ تأَبَّطَ شرّاً وبه فُسِّر ( وفَعَلَهُ *!ضاحِيَةً ) : أَي ( علانِيَةً ) ؛ كما في الأساسِ والصِّحاحِ ؛ وأَنْشَدَ :
عَمِّي الذي مَنَعَ الدينارَ ضاحِيَةً
دِينارَ نَخَّةِ كَلْبٍ وهو مَشْهودُوفي المُحْكم : أَي ظاهِراً بيِّناً .
( *!وضَحا الطَّريقُ *!ضُحُوّاً ) ، كعُلُوَ ( *!وضُحِيّاً ) ؛ كعُتِيَ : ( بَدَا وظَهَرَ ) ؛ واقْتَصَرَ ابنُ سَيدَه وابنُ القطَّاع على

أَوَّل المَصادِرِ . ونقلَهُ الجوهريُّ عن أَبي زيْدٍ وضَبَطَ مَصْدرَهُ بالفَتْح .
( و ) *!ضَحِيَ ، ( كرَضِيَ ) ، ضَحاً ، مَقْصورٌ : ( عَرِقَ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( *!والضَّاحِي : وادٍ ) في دِيارِ كِلابٍ ؛ عن نَصْر ؛ وفي التكملةِ : لهُذَيْلٍ . ( و ) قيلَ : ( رَمْلَةٌ ) . وفي المُحْكم : ضاحٍ : موضِعٌ . وفي التَّكملةِ : غَرْبيِّ سُلْمى فيه ماءَةٌ يقالُ لها مُخَرَّبَة .
( *!والضِّحْيانُ : ع ) على جادةٍ ( في طريقِ حَضْرَمَوْتَ ) وهي طريقٌ مُخْتَصَرٌ منها ( إلى مكَّةَ ) بينَ نَجْران وتَثْلِيث ؛ قالَهُ نَصْر .
( و ) أَيْضاً ( أُطُمٌ ) بالمدينَةِ ( لأُحَيْحَةَ ) بنِ الجلاَّحِ بَناهُ بالعصبةِ في أَرضِه التي يقالُ لها القنانة ؛ قالَهُ نَصْر .
( *!والضَّحِيُّ ، كغَنِيَ : ع باليَمَنِ ) ؛ بل قَرْيةٌ كبيرَةٌ عامِرَةٌ في تِهامَة اليَمَنِ ، وهي إحْدَى مَنازِلِ حاجِّ زَبِيد ، وقد نَزَلْتُ بها مَرَّتَيْن وسَكَنَتْها الفُقهاءُ من بَني كِنانَةَ العَلَويِّين ، منهم : الفَقِيهُ المَشْهورُ قطبُ الدِّيْن إسْماعيلُ بنُ عليَ الحَضْرميُّ الشافِعِيُّ أَحَدُ الأئِمَّة المَشْهورِين بالعِلْم والصَّلاحِ والوَلايَةِ والكَرَاماتِ ، سَكَنَ بها وأَعْقَبَ وَلدَيْن محمداً وعليّاً فلمحمدٍ قطب الدين إسماعيل صاحب المُؤَلّفات وَلِيَ القَضاءَ الأَكْبر باليَمَنِ تُوفي سَنَةَ 605 وعقبُه *!بالضَّحِيِّ ؛ وأَما عليّ فإنَّه سَكَنَ زَبِيد وبها عقبُه منهم : محمدُ بنُ عليَ المُلَقَّبُ بالشافِعِيِّ الصَّغير ، من ولدِه محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ محمدٍ أَقامَ مُفْتِياً بزَبِيد نَحْو أَرْبَعِين سَنَة ، ومنهم صالِحُ بنُ عليَ مِن ولدِه محمدٌ وعليُّ ابْنا إبراهيمَ بنِ صالِحٍ ؛ وبالجملةِ فهُم مِن مَشاهِير بُيوتِ اليَمَنِ . والعَجَبُ للمصنِّفِ كيفَ لم يُشِرْ إليهم مع شُهْرتِهم وجَلالَتِهم

ومع ذِكْرِه لمَنْ دُونَهم .
( و ) من المجازِ : ( *!ضَحا ظِلُّهُ ) ، أَي ( ماتَ ) ؛ ومنه حديثُ : ( فإذا نَضَبَ عُمْرُه *!وضَحا ظِلُّهُ ) .
قالَ ابنُ الأثير : يقالُ ضَحا الظِّلُّ إذا صارَ شمْساً ، فإذا صارَ ظِلُّ الإنْسانِ شمْساً فقد بَطَلَ صاحِبُه .
( *!والضَّحْياءُ : امْرأَةٌ لا يَنْبُتُ شَعَرُ عانَتِها ) ، فكأَنَّ عانَتَها *!ضاحِيَةٌ ، أَي بارِزَةٌ عارِيَةٌ مِن الشَّعَرِ لا ظِلَّ عليها .
( و ) أَيْضاً : ( فَرَسُ عَمْرِو بنِ عامِرِ ) بنِ ربيعَةَ بنِ عامِرِ بنِ صَعْصَعَة ، وهو فارِسُ *!الضَّحْياءِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
أَبى فارِسُ الضَّحْياءِ يومَ هُبالَةٍ
إذا الخَيْلُ في القَتْلى من القومِ تَعْثُرُقالَ الصَّاغاني : والرِّوايَةُ : فارِسُ الحَوَّاءِ ، وهي فَرَسُ أَبي ذي الرُّمَّة ، والبَيْتُ لذي الرُّمَّة .
وقوْلُه الضَّحْياءُ فَرَسُ عَمْروِ بنِ عامِرٍ صَحِيحٌ ، والشاهِدُ عليه بَيْتُ خِداش بنِ زُهَيْر :
أَبي فارِسُ الضَّحْياءِ عَمْرُو بنُ عامِرٍ
أَبَى الذَّمَّ واخْتارَ الوَفاءَ على الغَدْرِوهو خداشُ بنُ زُهَيرِ بنِ ربيعَةَ بنِ عمْروِ بنِ عامِرٍ .
( ورجُلٌ *!ضَحْيانٌ : يأْكُلُ في الضُّحَى ) ، والقِياسُ فيه *!ضَحْوان لأنَّه مِن الضَّحْوَةِ ، ( وهي بهاءٍ ) ، مِثْل غَدْيان وغَدْيانَة ؛ قالَهُ شمِرٌ .
( و ) رجُلٌ ( *!مُتَضَحَ ومُسْتَضْحٍ ومُضْطَحٍ : إذا *!أَضْحَى ) ، أَي دَخَلَ في وَقْتِ *!الضَّحْوَةِ .
( *!والإضْحِيانُ ، بالكسْر : نَبْتٌ كالأُقْحُوانِ ) في الهَيْئةِ .
( وما لكَلامِهِ *!ضُحًى ، كَهُدًى ) ، أَي ( بَيانٌ ) وظُهورٌ ؛ كذا في المُحْكم ، وهكذا ضَبَطَه بالكسْرِ .

والذي في الأساسِ : وأَنْشَدَني شعْراً ليسَ فيه حَلاوَةٌ ولا *!ضَحاءٌ ، أَي ليسَ بواضِحِ المعْنَى ، وضَبَطَه بالمدِّ فتأَمَّل ذلك .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ضحَّى الرَّجلُ : تغدَّى بالضُّحى ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه :
*!ضَحَّيْتُ حتى أَظْهَرَتْ بمَلْحوبْ
وحَكَّتِ السَّاقَ ببَطْنِ العُرْقوبْيقولُ : ضَحَّيْت لكَثْرَةِ أَكْلِها حتى تعَدَّيْت تلكَ السَّاعةَ انْتِظاراً لها ، والاسْمُ *!الضَّحاءُ ، كسَماءٍ .
وفي الصِّحاح : الضَّحاءُ الغَداءُ ، سُمِّي بذلكَ لأنَّه يُؤْكَلُ في الضّحاءِ ؛ قالَ ذو الرُّمَّةِ :
تَرَى الثَّوْرَ يَمْشِي راجِعاً مِنْ *!ضَحائِهِ
بها مِثْلَ مشْيِ الهِبْرِزِيِّ المُسَرْوَلِ وضحي عن الأمر :بينه وأظهره ، ويقال : *!أَضِحْ لي عن أمرك ،بفتح الهمزة ، أي أوضح وأظهر ، كذا في المحكم ، *!وَضَحَّيْنَاهُمْ : مثل صبحناهم *!وضَحَّى قَوْمَه : غَدَّاهُم ، أَو دَعاهُم إلى *!ضحائِهِ .
وبَدا *!بضاحِي رأَسِهِ : أَي ناحِيَتِه .
*!والضَّحْيانُ مِن كلِّ شيءٍ : البارِزُ للشَّمْسِ .
قال ابنُ جنِّي : القِياسُ *!ضَحْوانٌ لأنَّه مِن *!الضّحْوةِ إلاَّ أنَّه اسْتُخِفَّ بالياءِ .
*!والضَّحْيانُ : لَقَبُ عامِرِ بنِ سعْدِ بنِ الخزرج من بَنِي النَّمِر بنِ قاسِطٍ ، سمِّي بذلكَ لأنه كانَ يَقْعدُ لقوْمِه في *!الضَّحاءِ فيَقْضِي بَيْنهم .
*!والضَّحْيانَةُ : عَصاً نَبَتَتْ في الشمْسِ حتى طَبَخَتْها وأَنْضَجَتْهَا ، وهي أَشَدُّ ما تكونُ ، ومنه قولُ الشاعرِ :
يَكْفِيك جهْلَ الأَحْمَقِ المُسْتَجْهَلِ
*!ضَحْيانَةٌ من عَقَداتِ السَّلْسَلِوضَحِيَ للشَّمْسِ ، كرَضِيَ ، *!ضَحاءً ، مَمْدودٌ : بَرَزَ ، وكَذلِكَ *!ضَحَى ،

كسَعَى . ومُسْتَقْبلُهُما *!يَضْحَى في اللُّغَتَيْن جمِيعاً ؛ نَقَلَهُ الجوهريُّ ؛ وزادَ ابنُ القطَّاع في مصادِرِه *!ضحيّاً .
وفي الحديثِ : أَنَّ ابنَ عُمَر رأَى رجُلاً مُحْرِماً قدِ اسْتَظَلَّ فقال : ( أَضْح لِمَنْ أَحْرَمْتَ له ) ، قالَ الجوهريُّ هكذا يَرْوِيه المحدِّثونَ بفتْحِ الأَلِفِ وكَسْر الحاءِ مِن *!أَضْحَيْتُ . وقالَ الأصْمعي : إنَّما هو بكَسْر الألِفِ وفتحِ الحَاءِ مِن *!ضَحِيتُ *!أَضْحَى ، لأنَّه إنَّما أَمَرَه بالبُروزِ للشَّمْسِ .
*!وضحيته عن الشيءِ : رَفَقْتُ به .
*!وضَحِّ رُوَيْداً : أَي لا تَعْجَل ، قالَ زَيْدُ الخَيْل الطَّائيَ :
فلو أَنَّ نَصْراً أَصْلَحَتْ ذاتَ بَيْنها
*!لضَحَّتْ رُوَيْداً عن مطالِبِها عَمْرُوونَصْرٌ وعَمْرٌ و : ابْنا قُعَيْنٍ ، بَطْنانِ من أَسَدٍ ؛ كما في الصِّحاح .
وفي الأساسِ : ومِن المجازِ : *!ضَحَّى عن الأَمْرِ وعَشَّى عنه إذا تَأَنَّى عنه واتَّأَدَ ولم يَعْجَلْ .
وفي مَثَلٍ : *!ضَحِّ رُوَيْداً وعَشِّ رُوَيْداً . وأَصْلُه من *!تَضْحِيةِ الإبِلِ عن الوِرْدِ ، انتهَى .
وفي كتابِ عليَ إلى ابنِ عبَّاس ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنهم : ( أَلا *!ضَحِّ رُوَيْداً فقد بَلَغْتَ المَدَى ) ، أَي اصْبِرْ قَليلاً .
وفي المُحْكم : في مَثَلٍ *!ضَحِّ ولا تَغْتَر ، ولا يقالُ ذلكَ إلاَّ للإنْسانِ ؛ قالَهُ الأصْمعي ؛ وجَعَلَه غيرُهُ للناسِ والإبِلِ .
*!واسْتَضْحى للشَّمْسِ : بَرَزَ لها وقَعَدَ عنْدَها في الشِّتاءِ خاصَّةً .
*!وضُحَى الشَّمْسِ : ضَوْؤُها ؛ وبه

فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿والشَّمْسُ *!وضُحاها﴾ ، كذا في مقدّمَةِ الفَتْح .
*!والضَّواحِي من النَّخْلِ : ما كانَ خارِجَ السُّورِ ، صفَةٌ غالِبَةٌ لأنَّها *!تَضْحَى للشَّمْسِ .
ولَيْلَةُ *!ضَحْيا ، بالقَصْر والمَدِّ ؛ وذَكَرَ المصنِّفُ المَمْدودَ ، *!وضَحْيانٌ *!وضَحْيانَةٌ *!وإضْحِيانُ *!وإضْحِيانَةُ ، بكسْرِهما ، ولم يأْتِ في الصِّفاتِ إفْعِلان إلاَّ هذا .
وفي ارْتِشافِ الضرْب لأبي حيَّان : أَنَّه يقالُ *!أَضْحيانُ بالفَتْح .
قالَ شيْخُنا : وهو غريبٌ .
ويومٌ *!إضْحيانٌ *!وضَحْيانٌ ، وسِراجٌ *!ضَحْيانٌ ، وَقَمَرٌ *!ضَحْيانٌ *!وإضْحيانٌ ؛ كلُّ ذلكَ أَي مُضِيءٌ .
وبَنُو *!ضَحْيانٍ : بَطْنٌ .
*!وضَحْياءُ : مُوضِعٌ .
وقد *!ضَحِيَتِ الليْلَةُ ، كرَضِيَ : لم يكنْ فيها غَيْمٌ .
*!وضَحِيَ الفَرَسُ ابيضَّ .
*!وأَضْحَى : صَلَّى النافِلَةَ في ذلكَ الوَقْتِ .
وهو مِن أَهْلِ *!الضَّاحِيَةِ : أَي البادِيَةِ .
*!وضَواحِي قُرَيْش : النَّازِلُونَ بظَواهِرِ مَكَّةَ .
*!وضاحَتِ البِلادُ : بَرَزَتْ للشَّمْسِ فيَبِسَ نَباتُها ، فاعلت من *!ضَحا ، والأَصْلُ *!ضاحيت .
وقالَ الأصْمعي : يُسْتَحبُّ من الفَرَسِ أَنْ *!يَضْحى عِجَانُه ، أَي يظهرَ ، نقلَهُ الجوهريُّ .
*!وأَضْحَى عن الأمْرِ بَعُدَ عنه .
والقَطا *!يُضْحِي عن الماءِ : أَي يَبْعدُ ، وهو مجازٌ .
وشجرَةٌ *!ضاحِيَةُ الظِّلِّ : أَي لا ظِلَّ لها .
ومَفازَةٌ *!ضاحِيَةُ الظلالِ .
وفي الدُّعاء : لا *!أَضْحَى اللَّهُ لنا ظِلَّكَ .

وأَبو *!الضُّحَى مُسْلمُ بنُ صُبَيْح الهَمَداني الكُوفي عن مَسْرُوق ، وعنه الأَعْمشُ .
*!وَضُحَى لَقَبُ جماعَةٍ بشرْبِيْن مِن أَرْضِ مِصْرَ منهم : سلامَةُ بنُ أَحمدَ الشّرْبِينِي الفرضيُّ تَفَقَّه على المزاحي ، وعنه شيخُ مشايخِنا أَبو حامِدٍ البُدَيْرِي ، تُوفِي سَنَة 1087 ؛ ومنهم : صاحِبُنا المُعَمِّر عبْدُالخالِقِ بنُ عبدِ الخالِقِ بنِ محمدٍ ، بَارَكَ اللَّهُ فيه .
وما أَدْرِي أَيَّ *!الضَّحْياءِ هو ، أَي أَيِّ الناسِ ؛ نقلَهُ الأزهريُّ في ترْكِيبِ طهي .

##### Türkçe

: ( **الضَّحْوُ** ve **الضَّحْوَةُ** ve **الضَّحِيَّةُ**; **عَشِيَّةٍ** gibi)؛ sonuncusu, **الضَّحْوةِ** hakkında bir lügattir; tıpkı **الغَدِيَّةَ**’nin **الغَدَاةِ** hakkında bir lügat olması gibi؛ (gündüzün yükselmesi).

Ve **الصِّحاحِ**’ta: **ضَحْوَةُ** gündüz, güneşin doğuşundan sonradır.

( **والضُّحَى** )، **هُدًى** gibi: (onun biraz üstü)؛ ve o, güneşin doğduğu zamandır؛ **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.

Ve denildi: o, güneşin doğuşundan, gündüz yükselip çokça beyazlayıncaya kadardır؛ **المُحْكم**’de olduğu gibi.

Ve çoğunluk, onun kendisinden önce olana müradif olduğu üzerinedir؛ bunu şeyhimiz nakletti.

Ve **الرَّاغبُ** dedi: **الضُّحَى**: güneşin yayılması ve gündüzün uzamasıdır; vakit onunla adlandırıldı؛ bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والضُّحَى واللّيْل إذا سجى**﴾، ﴿ve insanların **ضُحىً** haşredilmesi﴾.

Şeyhimiz dedi: onun vezninde ihtilaf edildi; denildi ki: **فُعَل** (damme sonra fetha ile), **المبرِّدُ**’ün dediği gibi.

Ve denildi ki: **فُعْلَى**، **بُشْرى** gibi; **ثَعْلبٌ**’ın, **محمدِ بنِ عبدِ اللَّهِ بنِ طاهِرٍ** yanında **المبرِّدِ** ile münazarasında dediği gibi.

**الجَوْهريُّ** dedi: maksûrdur; (müennes de yapılır) (müzekker de yapılır). Kim müennes yaparsa, onun **ضَحْوةٍ**’nin cemi olduğu görüşüne gider.

Şeyhimiz dedi: **أَبي حيَّان**’dan geçen **شَهْوةٍ** ve **شُهىً**’ya ilhak olunur.

Dedim: ve aynı şekilde **صَهْوَة** ve **صُهىً**.

Sonra **الجَوْهرِيُّ** dedi: kim müzekker yaparsa, onun **فُعَلٍ** üzere bir isim olduğu görüşüne gider; **صُرَدٍ** ve **نُغَرٍ** gibi؛ (ve **ضُحَيّاً** diye tasğîr edilir)، **سُمَيَ** gibi، (هاء’sız).

**الفرَّاء** dedi: **الهاءِ**’yi sokmayı kerih gördüler; **ضَحْوَةٍ**’nin tasğîriyle karışmasın diye.

( **والضَّحاءُ**، med ile)؛ **الهَرَويُّ** dedi: damme yaparsan kısaltırsın, fetha yaparsan uzatırsın؛ (gündüzün yarılanmasına yaklaşınca).

**الجَوْهريُّ** dedi: sonra ondan sonra, yani **الضُّحَى**’dan sonra, **الضَّحاءُ** gelir; memdûd, müzekkerdir; ve o, gündüzün en yüksek yükselişi yanındadır.

Ve **المِصْباحِ**’ta: o, gündüzün uzamasıdır; sanki vakit için bir isimmiş gibi müzekkerdir.

Ve **النهايَةِ**’de: güneş göğün dörtte birine yükseldiğinde.

( ve ) **الضُّحَىَ**، (damme ve kasr ile: güneştir). Denir: **الضُّحَى** yükseldi; yani güneş.

Ve **المِصْباحِ**’ta: sonra **الضُّحَى** müfred gibi kullanıldı ve onunla adlandırıldı; nihayet **ضُحَيَ** üzere tasğîr edildi.

Ve **المُحْكم**’de: o vakitte görünmesinden dolayı güneş **ضُحىً** diye adlandırılabilir.

( Sana **ضَحْوَةً** geldim )؛ yani ( **ضُحًى** )؛ ancak, onu gününden kastettiğinde zarf olarak kullanılır; ve aynı şekilde bütün vakitler, onları gününden veya gecenden kastettiğinde; eğer bununla onu kastetmezsen, onu i‘rab vecihleriyle tasrif edersin ve onu diğer isimlerin yürütüldüğü gibi yürütürsün؛ **المُحْكَم**’de böyle; ve benzeri **الصِّحاحِ**’tadır.

Dedi: o, **سَحَر** gibi, mütemekkin olmayan bir zarftır; dersin ki: onu **ضُحىً** ve **ضُحَى** vakti gördüm; eğer bununla gününün **ضُحَى**’sını murad edersen onu tenvinlemezsin.

( **وأَضْحَى** ) adam: (onda oldu), yani **الضُّحَى**’da; ve ona ulaştı.

Ve **الصِّحاحِ**’ta: **الضَّحاءِ**’dan dersin: mekânda kaldım ta ki **أَضْحَيْت**; tıpkı sabahtan: **أَصْبَحْت** dediğin gibi؛ ve ondan **عُمَر**’in sözü: ( **أَضْحُوا** Allah’ın kulları, **الضُّحَى** namazıyla )؛ yani onu vaktinde kılın ve onu **الضُّحَى**’nın yükselmesine geciktirmeyin.

( ve ) **أَضْحَى** (şeyi: onu ortaya çıkardı) ve onu açığa vurdu. ( **وضَاحاهُ** ) **مُضاحاةً**: (onda ona geldi), **غَادَاهُ** ve **رَاوَحَه** gibi.

( **وأَضْحَى** ) falan (şunu yapar)؛ yani (onda onun yapanı oldu).

Ve **المُحْكم**’de: **الضُّحَى** vaktinde onun yapanı oldu.

Ve **الصِّحاحِ**’ta: o, “şöyle yapmayı sürdürdü” demen gibi.

Ve **ابنُ القطَّاع** dedi: onu günün evvelinden yaptı.

( **وتَضَحَّى**: onda yedi).

Ve **الصِّحاحِ**’ta: onlar **يَتَضَحَّوْنَ**; yani öğle yemeği yerler.

Ve **ابنِ الأكْوع** hadîsinde: (Biz, Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم ile birlikte **نَتَضَحَّى** iken), yani öğle yemeği yiyoruz.

**ابنُ الأثيرِ** dedi: bunun aslı şudur: Araplar göçlerinde yürürlerdi; yerden içinde ot ve çayır bulunan bir yere uğradıklarında, onlardan bir söyleyen derdi ki: “Hele **ضَحُّوا** biraz yavaşça”; yani develere yumuşak davranın ki **تَتَضَحَّى** yani bu otlaktan alsın; sonra **التَّضْحِيَة** yumuşak davranmanın yerine kondu; develer menzile varıp doymuş olsun diye; sonra bunda genişletildi, nihayet **الضُّحَى** vaktinde yiyen herkes için “o **يَتَضَحَّى**” denildi; yani bu vakitte yer; tıpkı **الغَداءِ** ve **العَشاءِ**’dan “**يَتَغَدَّى**” ve “**يَتَعَشَّى**” denildiği gibi; bitti.

( **وضَحَّيْتُه** ben **تَضْحِيَةً**: onda onu yedirdim )؛ ve denildi: hangi vakit olursa olsun ona öğle yemeği yedirdim; daha bilinen, onun **الضُّحَى**’da olmasıdır; ve aslı develer hakkındadır; sonra, geçtiği üzere, bunda genişletildi.

( ve ) **ضَحَّيْتُ** (koyunla) **تَضْحِيةً**: (onda onu boğazladım)؛ yani **ضُحَى** kurban kesiminin vaktinde; asıl budur; ve **التَّضْحِيَة** kurban günlerinin bütün vakitlerinde de kullanılabilir; onu bir harfle geçişli kıldı; ve bazen geçişli olmaz da denir: **ضَحَّى** **تَضْحيةً**; **الأُضْحِيَة**’yi **الضُّحَى** vaktinde boğazladığında.

( ve ) **ضَحَّيْتُ** (koyunları), aynı şekilde develeri: (onları onunla otlattım).

Ve **الأساسِ**’ta: **ضَحَّيْتُ** develeri suya gidişten alıkoydum ve onları ondan akşamlatıp otlattım: yani onları **الضّحاء** ve **العِشَاء** vaktinde otlattım ki, suya vardıklarında doymuş olsunlar.

( **والأُضْحِيَةُ**; ve kesrelenir)؛ onun siyakından ilk lügatın fetha ile olduğu, onun ıstılahının gereği üzere, zihne çabuk gelen budur; ve buna söyleyen yoktur; bilakis o damme iledir; metinlerin erbabı bunu açıkça belirtmiştir; vezni **أُفْعُولةٌ**’dur. Ve **المِصْباح**’ta: onun kesrelenmesi, **الحاءِ**’nın kesresine uymak içindir؛ (kendisiyle **يُضَحَّى** olunan bir koyun; cemi **أَضاحِيّ**; **كالضَّحِيَّةِ** gibi), **غَنِيَّةٍ** gibi, (cemi **ضَحايا**), **عَطِيَّة** ve **عَطايا** gibi, ( **كالأَضْحاةِ** cemi **أَضْحَى** ), **أَرْطاةٍ** ve **أَرْطَى** gibi; işte bunlar, **الجوهريُّ**’nin **الأَصْمعي**’den zikrettiği dört lügattir.

( Ve onunla **يَوْمُ النَّحْرِ** ) gününe **يَوْمُ الأَضْحَى** adı verilmiştir.
Ya‘kūb dedi: Gün, koyun olan **الأَضْحاةِ**’nin çoğulu ile **أَضْحَى** diye adlandırıldı.
**الصِّحاح**’ta: el-Ferrâ’ dedi: **الأَضْحَى** müzekker de gelir müennes de; kim onu müzekker yaparsa onu güne götürür; Ebû’l-Ğûl et-Tuhavî’den şu beyti okudu:
رَأَيْتُكُم بَني الخَذْواءِ لما
دَنا **الأَضْحَى** وصَلَّلَتِ اللِّحامُ

( **وضاحِيَةُ المالِ** ) develerden ve koyunlardan: ( kuşluk vakti içenlerdir.
( **وضاحِيَةُ البَصْرَةِ** ); ( **( ب ط ن )**’da ) zikredildi.

( **وضَحا** ) adam ( **ضَحْواً** ), fetha ile; ( **وضُحُوّاً** ), **عُلُوَ** gibi; ( **وضُحِيّاً** ), **عُتِيَ** gibi: ( güneşe çıktı/ortaya çıktı ); **المُحْكَم**’de böyledir; zahiri, onun **دَعا** haddinden olduğudur.

( Ve ) **ضَحَى**, ( **سَعَى** ve **رَضِيَ** gibi, **ضَحْواً** ), fetha ile; onu **المُحْكم**’de **عُلُوَ** gibi ضبط etti; ( **وضُحِيّاً** ), **عُتِيَ** gibi: ( güneş ona isabet etti ); bundan da Yüce sözü: ﴿وأَنَّك لا تَظْمَأُ فيها ولا **تَضْحَى**﴾ yani, güneşin sıcağından korunman senin içindir.

( Ve bir yer **مَضْحاةٌ** ), **مَسْعاةٍ** gibi: ( güneş ondan neredeyse hiç kaybolmaz ); o, dışa açık/çıkıntılı yerdir.

( **وضَواحِيكَ**: senden ona karşı dışa çıkan şey ) yani güneşe, ( iki kürek kemiği ve iki omuz gibi ); **ضاحِيَةٍ**’nin çoğuludur.

( Ve ) **الضَّواحِي** ( havuzdan: onun yanları/kenarlarıdır.
( Ve ) **الضَّواحِي** ( Rum’dan: onların ülkelerinden görünen şeydir.
( Ve ) **الضَّواحِي**: ( göklerdir ) yanlarının dışa çıkması sebebiyle; bunu er-Râgıb söyledi, el-Cevherî de onu nakletti.

İbn Sîde dedi: Bu kelime vâvîdir yâîdir.

( Ve bir gece **ضَحْياءُ** ): diğer nüshalarda da uzatma ile böyledir; **الصِّحاح** nüshalarında da benzeri böyledir.
Şeyhimiz bunu inkâr etti ve dedi: **المَطالِع** ve **المَشارِق** ve başkalarında, garîb musannefatında olan: kısaltma ile gece **ضَحْيا**’dır.
Dedim: Bu inkârın bir yönü yoktur; çünkü İbn Sîde ikisini bir araya getirip şöyle dedi: gece **ضَحْياً** ve **ضَحْياءُ**; ezberleyen, yalnız ezberlemeyene karşı hüccettir; ancak musannif, maksûru zikretmekten kısa kalmıştır.

( **وإِضْحِيانَةٌ وإِضْحِيَةٌ** , ikisinin de kesresiyle ): el-Cevherî ve başkası **الإضْحِيانةَ**’yı zikretti; gördüğüm kitaplarda sonuncusu için bir zikre rastlamadım; belki doğru olan, garîb kitaplarının nassı üzere ikisinin de kesresiyle **وإضْحِيان** ve **إضْحِيانَة**’dır; onun beyanı **المُسْتدركات**’te gelecektir; ( aydınlık ) bulutsuz; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Bazıları onu, ayın başından sonuna kadar bulunduğu geceye tahsis etti.

( Ve bir gün **ضَحْياةٌ** ): nüshalarda böyledir; doğru olan, kesre ile ve sonunda nûn olmak üzere **إضْحيانُ**’dur; yani bulutsuz aydınlık; **المُحْكم**’in nassı üzere.
Er-Râgıb dedi: kuşluk aydınlığı gibi aydınlık.

( **والضَّحْياءُ**: bir attır ) ‘Amr b. ‘Âmir’in; ileride geleceği üzere.
( Yahut ) **الضَّحْياءُ**: ( ondan, yani attan, kırçıl olanıdır ); ( o **أَضْحَى**’dır ).
**الصِّحاح**’ın nassı: **والأَضْحَى** atlardan: kırçıl olan; dişisi **ضَحْياءُ**.
**الأساس**’ta: **أَضْحى** bir at ve **هِجانٌ** bir deve; “**أَبْيَضُ**” denmez.

( Bir tepe **ضَحْيانَةٌ** ): yani ( güneşe açık/çıkık ).
El-Cevherî dedi: Bu, Teebbata Şerran’ın sözünde geldi ve onunla tefsir edildi.

( Ve onu **ضاحِيَةً** yaptı ): yani ( alenî olarak ); **الأساس** ve **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve şu beyti okudu:
عَمِّي الذي مَنَعَ الدينارَ ضاحِيَةً
دِينارَ نَخَّةِ كَلْبٍ وهو مَشْهودُ

**المُحْكم**’de: yani açık, belli olarak.

( **وضَحا الطَّريقُ ضُحُوّاً** ), **عُلُوَ** gibi; ( **وضُحِيّاً** ), **عُتِيَ** gibi: ( belirdi ve göründü ); İbn Sîde ve İbnü’l-Kattâ‘ kaynakların ilkinin üzerine iktisar etti. El-Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti ve masdarını fetha ile ضبط etti.

( Ve ) **ضَحِيَ**, ( **رَضِيَ** gibi ), **ضَحاً**, maksûr: ( terledi ); el-Cevherî onu nakletti.

( **والضَّاحِي**: bir vadidir ) Kilâb diyarında; Nasr’dan; **التكملة**’de: Hüzeyl’indir. ( Ve ) denildi ki: ( bir kumluktur ). **المُحْكم**’de: **ضاحٍ**: bir yerdir. **التَّكملة**’de: Sülmâ’nın batısında, içinde **مُخَرَّبَة** denilen bir su vardır.

( **والضِّحْيانُ**: bir alem ) yerleşik yol üzerinde ( Hadramut yolunda ); o, ondan ( Mekke’ye ) kısaltılmış bir yoldur; Necrân ile Teslîs arasında; Nasr söyledi.
( Ve ) ayrıca ( Medine’de bir kale/köşk ) ( Uhayha ) b. el-Cellâh’a aittir; onu, **القنانة** denilen arazisinde, **العصبة** ile inşa etti; Nasr söyledi.

( **والضَّحِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: Yemen’de bir alem ): bilakis, Yemen Tihâmesi’nde büyük, mamur bir köydür; Zebîd hacısının menzillerinden biridir; ona iki defa indim; onu, Benî Kinâne el-‘Aleviyyîn’den fakihler mesken tuttu; onlardan: ilim, salâh, velâyet ve kerametlerle meşhur imamların biri olan meşhur fakih Kutbü’d-Dîn İsmâ‘îl b. ‘Alî el-Hadramî eş-Şâfi‘î; orada oturdu ve Muhammed ile Ali adında iki evlat bıraktı; Muhammed’e, müellefat sahibi Kutbü’d-Dîn İsmâ‘îl vardır; Yemen’de en büyük kadılığı üstlendi; 605 yılında vefat etti; nesli **بالضَّحِيِّ**’dedir. Ali’ye gelince, Zebîd’de oturdu; nesli oradadır; onlardan: Muhammed b. ‘Alî, **الشافِعِيِّ الصَّغير** lakaplı; onun soyundan Muhammed b. ‘Abdillâh b. Muhammed, Zebîd’de yaklaşık kırk yıl müftü olarak kaldı; onlardan Sâlih b. ‘Alî; onun soyundan Muhammed ve Ali, Sâlih b. İbrâhîm’in iki oğludur; hulâsa, onlar Yemen’in meşhur hanelerindendir. Musannife şaşılır: şöhretleri ve ululuklarıyla beraber onlara nasıl işaret etmedi.

Ve ondan aşağıda olanlar için onu zikretmesiyle birlikte.

( Ve ) mecazdandır: ( **ضَحا ظِلُّهُ** ), yani ( öldü ); ve ondan hadis: ( artık ömrü tükendiğinde **وضَحا ظِلُّهُ** ).

İbnü’l-Esîr dedi: Gölge güneş olunca **ضَحا الظِّلُّ** denir; insanın gölgesi güneş olunca, sahibi artık bâtıl olmuştur.

( **والضَّحْياءُ : امْرأَةٌ لا يَنْبُتُ شَعَرُ عانَتِها** ), sanki onun avreti **ضاحِيَةٌ**, yani saçtan çıplak, belirgin, üzerinde gölge olmayan.

( Ve ) ayrıca: ( Sa‘saa‘a b. Âmir b. Rabî‘a b. Âmir b. Sa‘saa‘a’dan Amr b. Âmir’in atı ) ve o, **الضَّحْياءِ**’nin binicisidir; Cevherî inşâd etti:

أَبى فارِسُ الضَّحْياءِ يومَ هُبالَةٍ
إذا الخَيْلُ في القَتْلى من القومِ تَعْثُرُ

Sâğânî dedi: Rivayet: **فارِسُ الحَوَّاءِ**; o, Ebû Zî’r-Rumme’nin atıdır; beyit Zî’r-Rumme’nindir.

Ve onun “**الضَّحْياءُ** Amr b. Âmir’in atıdır” sözü sahihtir; buna şahit Hıdâş b. Zuheyr’in beytidir:

أَبي فارِسُ الضَّحْياءِ عَمْرُو بنُ عامِرٍ
أَبَى الذَّمَّ واخْتارَ الوَفاءَ على الغَدْرِ

Ve o, Rabî‘a b. Amr b. Âmir b. Zuheyr b. Rabî‘a b. Zuheyr olan Hıdâş’tır.

( Ve bir adam **ضَحْيانٌ**: kuşluk vaktinde yer ), ve onda kıyas **ضَحْوان**’dır; çünkü o **الضَّحْوَةِ**’dendir, ( ve o **بهاءٍ** iledir ); **غَدْيان** ve **غَدْيانَة** gibi; bunu Şemir söyledi.

( Ve ) bir adam ( **مُتَضَحَ** ve **مُسْتَضْحٍ** ve **مُضْطَحٍ**: **أَضْحَى** olduğu zaman ), yani **الضَّحْوَةِ** vaktine girdi.

( **والإضْحِيانُ** , kesre ile: şekilce papatya gibi bir bitki ).

( Ve onun sözü için **ضُحًى** yoktur, **كَهُدًى** gibi ), yani ( açıklık ) ve zuhur; **المُحْكم**’de böyledir; onu kesre ile böyle ضبط etti.

Ve **الأساس**’ta olan: Bana şiir olarak inşâd etti; onda ne tatlılık ne de **ضَحاءٌ** vardır; yani mana bakımından açık değildir; onu med ile ضبط etti; öyleyse bunu düşün.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

**ضحَّى الرَّجلُ**: kuşlukta öğle yemeği yedi; İbn Sîde inşâd etti:

**ضَحَّيْتُ حتى أَظْهَرَتْ بمَلْحوبْ**
وحَكَّتِ السَّاقَ ببَطْنِ العُرْقوبْ

Der ki: Çok yemesinden dolayı **ضَحَّيْتُ**; o saati onun için bekleyerek aştım; isim **الضَّحاءُ**’dır, **سَماءٍ** gibi.

Ve **الصِّحاح**’ta: **الضَّحاءُ** öğle yemeğidir; böyle adlandırıldı çünkü **الضّحاءِ**’da yenir; Zî’r-Rumme dedi:

تَرَى الثَّوْرَ يَمْشِي راجِعاً مِنْ **ضَحائِهِ**
بها مِثْلَ مشْيِ الهِبْرِزِيِّ المُسَرْوَلِ

Ve “**وضحي** عن الأمر”: onu açıkladı ve ortaya koydu; ve denir: “**أَضِحْ** لي عن أمرك”, hemzenin fethiyle; yani açıkla ve ortaya koy; **المحكم**’de böyledir. Ve “**وَضَحَّيْنَاهُمْ**”: “**صبحناهم**” gibidir. Ve “**وضَحَّى قَوْمَه**”: onlara öğle yemeği yedirdi; yahut onları **ضحائِهِ**’ne çağırdı.

Ve “başının **بضاحِي**’si” göründü: yani yanı.

**والضَّحْيانُ** her şeyden: güneşe karşı belirgin olan.

İbn Cinnî dedi: Kıyas **ضَحْوانٌ**’dır; çünkü **الضّحْوةِ**’dendir; ancak yâ ile hafifletildi.

**والضَّحْيانُ**: Benî’n-Nemir b. Kâsıt’tan Hazrec b. Sa‘d b. Âmir’in lakabıdır; böyle adlandırıldı çünkü kavmi için **الضَّحاءِ**’da oturur, aralarında hükmederdi.

**والضَّحْيانَةُ**: güneşte bitmiş, güneş onu pişirip olgunlaştırmış bir değnek; o, en şiddetli olduğu hâlidir; şairin sözü bundandır:

يَكْفِيك جهْلَ الأَحْمَقِ المُسْتَجْهَلِ
**ضَحْيانَةٌ** من عَقَداتِ السَّلْسَلِ

Ve “**ضَحِيَ** güneşe”, **رَضِيَ** gibi, **ضَحاءً** (medli): belirdi; ve كذلك **ضَحَى**, **سَعَى** gibi. İkisinin muzârîsi iki lugatte de hep **يَضْحَى**’dır; bunu Cevherî nakletti; İbnü’l-Kattâ‘ masdarlarında **ضحيّاً**’yı artırdı.

Ve hadiste: İbn Ömer, ihramlı bir adamın gölgelendiğini gördü de dedi: ( **أَضْح** kimin için ihrama girdiysen onun için ). Cevherî dedi: Muhaddisler bunu, **أَضْحَيْتُ**’tan, elîfin fethi ve hâ’nın kesriyle böyle rivayet ederler. Asma‘î dedi: Ancak o, elîfin kesri ve hâ’nın fethiyle, **ضَحِيتُ أَضْحَى**’dandır; çünkü ona ancak güneşe karşı belirmeyi emretti.

**وضحيته** عن الشيءِ: ona yumuşak davrandım.

**وضَحِّ رُوَيْداً**: yani acele etme; Zeydü’l-Hayl et-Tâî dedi:

فلو أَنَّ نَصْراً أَصْلَحَتْ ذاتَ بَيْنها
**لضَحَّتْ رُوَيْداً** عن مطالِبِها عَمْرُو

Ve Nasr ile Amr: Ku‘ayn’ın iki oğludur; Esed’den iki batındır; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **الأساس**’ta: Mecazdandır: **ضَحَّى** عن الأَمْرِ ve **عَشَّى** عنه; yani onda ağır davrandı, teenni etti ve acele etmedi.

Ve bir meselde: **ضَحِّ رُوَيْداً** ve **عَشِّ رُوَيْداً**. Aslı, develerin suya varıştan **تَضْحِيةِ**’sindendir; bitti.

Ve Ali’nin İbn Abbâs’a kitabında, Allah Teâlâ onlardan razı olsun: ( **أَلا ضَحِّ رُوَيْداً** فقد بَلَغْتَ المَدَى ), yani biraz sabret.

Ve **المُحْكم**’de: Bir meselde: **ضَحِّ** ve aldanma; bu ancak insan için söylenir; bunu Asma‘î söyledi; başkası onu insanlar ve develer için kıldı.

**واسْتَضْحى** güneşe: ona karşı belirdi ve özellikle kışın onun yanında oturdu.

**وضُحَى الشَّمْسِ**: onun ışığı; bununla, Yüce Allah’ın sözü ﴿والشَّمْسُ **وضُحاها**﴾ tefsir edildi; **مقدّمَةِ الفَتْح**’ta böyledir.

**والضَّواحِي** hurmalıklardan: sur dışındaki olan; galip bir sıfattır; çünkü onlar güneşe **تَضْحَى** eder.

Ve bir gece **ضَحْيا**, kısaltma ve med ile; musannif medli olanı zikretti; ve **ضَحْيانٌ** **وضَحْيانَةٌ** **وإضْحِيانُ** **وإضْحِيانَةُ**, ikisinin kesriyle; sıfatlarda **إفْعِلان** ancak bu gelmiştir.

Ebû Hayyân’ın **ارْتِشافِ الضرْب**’ında: **أَضْحيانُ** fetha ile denir.

Şeyhimiz dedi: ve o gariptir.

Ve bir gün **إضْحيانٌ** **وضَحْيانٌ**, ve bir kandil **ضَحْيانٌ**, ve bir ay **ضَحْيانٌ** **وإضْحيانٌ**; bütün bunlar yani aydınlık.

Ve Benû **ضَحْيانٍ**: bir batın.

**وضَحْياءُ**: bir yer.

Ve gece **ضَحِيَتِ** oldu, **رَضِيَ** gibi: onda bulut olmadı.

**وضَحِيَ** at: beyazladı.

**وأَضْحَى**: o vakitte nafile namaz kıldı.

Ve o, **الضَّاحِيَةِ** ehlindendir: yani bedevîlik.

**وضَواحِي قُرَيْش**: Mekke’nin dış taraflarında konaklayanlar.

**وضاحَتِ البِلادُ**: güneşe karşı belirdi de bitkisi kurudu; **ضَحا**’dan “fâ‘alet”tir; aslı **ضاحيت**’tir.

Asma‘î dedi: Atta, **يَضْحى عِجَانُه**’nun müstehab olduğu; yani görünsün; bunu Cevherî nakletti.

**وأَضْحَى** عن الأمْرِ: ondan uzaklaştı.

Ve “**يُضْحِي**” su’dan: yani uzaklaşır; bu mecazdır.

Bir ağaç **ضاحِيَةُ الظِّلِّ**: yani gölgesi yok.

Bir çöl **ضاحِيَةُ الظلالِ**.

Ve duada: Allah bize senin gölgeni **أَضْحَى** kılmasın.

Ve Ebû **الضُّحَى**: Mesrûk’tan (rivayet eden) Hemdânî Kûfeli Müslim b. Subeyh’tir; ondan da A‘meş (rivayet etmiştir).

Ve **ضُحَى**: Mısır toprağından Şirbîn’de bir cemaatin lakabıdır; onlardan: Şirbînî farazî Selâme b. Ahmed; Mezâhî üzerine fıkıh tahsil etti; ondan da şeyhlerimizin şeyhi Ebû Hâmid el-Budeyrî (rivayet etti); 1087 senesinde vefat etti; ve onlardan: bizim (arkadaşımız) mu‘ammer Abdülhâlik b. Abdülhâlik b. Muhammed; Allah onda bereket kılsın.

Ve ben bilmiyorum, o hangi **الضَّحْياءِ**dır, yani hangi insan(lar)dan; onu Ezherî, **طهي** terkibinde nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضحو and ضحى

ضَحَا الطَّرِيقُ
1 ضَحَا الطَّرِيقُ ذ , (S, K,) aor. يَضْحُو, (S,) inf. n. ضَحْوٌ, (S, and so in the CK,) or ضُحُوٌّ, (so in other copies of the K and in the TA,) like عُلُوٌّ, thus accord. to ISd and IKtt, (TA,) and ضُحِىٌّ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) The road appeared, or became apparent, (S, K,) to a person: so says AZ: (S:) [and so, app., signifies ضَحِىَ, aor. يَضْحَى; for] As says, يُسْتَحَبُّ مِنَ الفَرَسِ أَنْ يَضْحَى عِجَانُهُ i. e. [It is approved as a quality of the horse] that his عجان [q. v., a word variously expl.,] appear. (S, TA.) ― -b2- ضَحِيَتِ اللّيْلَةُ The night was, or became, cloudless. (TA.) ― -b3- ضَحِىَ الفَرَسَ The horse was, or became, white. (TA.) ― -b4- ظِلُّهُ ضَحَا (tropical:) He died: (K, TA:) it [properly] means his shade, or shadow, became sun: and when a man's shade, or shadow, becomes sun, he himself becomes nought. (IAmb, TA.) ― -b5- And ضَحَا and ضَحِىَ, aor. of each يَضْحَى, inf. n. ضَحْوٌ, (K, TA,) or, accord. to the M, ضُحُوٌّ, (TA,) and ضُحِىٌّ, He, or it, was smitten by the sun; or the sun came, or fell, upon him, or it: (K, TA:) or ضَحِىَ, aor. يَضْحَى, inf. n. ضَحًا; and ضَحَا, aor. يَضْحُو, inf. n. ضَحْوٌ and ضُحُوٌّ, he, or it, was smitten by the heat of the sun. (Ham p. 625.) Hence, in the Kur [xx. 117], لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى [Thou shalt not thirst. therein nor shalt thou be smitten by the sun]; i. e., thou shalt be preserved from the heat of the sun. (TA.) ― -b6- And ضَحَا, inf. n. ضَحْوٌ and ضُحُوٌّ and ضُحِىٌّ, He went forth to the sunshine; (K;) as also لِلشَّمْسِ ↓ استضحى; (TA;) [and app. ↓ تضحّى also; see Har p. 296, where, for النزول, in النزول للشمس as an explanation of التَّضَحِّى, I think we should read البُرُوزُ:] or ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ, inf. n. ضَحَآءٌ; and ضَحَيْتُ also; aor. of each أَضْحَى; I went forth to the sunshine. (S.) أَضْحِ [the imperative of ↓ أَضْحَى] occurs in a trad., accord. to the relaters thereof: but As says that it is [correctly] اِضْحَ, with kesr to the ا and fet-h to the ح; from ضَحِيتُ; being a command to go forth to the sunshine. (S.) ― -b7- And ضَحِىَ, (S, K,) inf. n. ضَحًى [or ضَحًا], He (a man, S) sweated. (S, K.)

ضَحَّيْنَاهُمْ
2 ضَحَّيْنَاهُمْ ذ is like صَبَّحْنَاهُمْ [i. e. it signifies We came to them in the time of the morning called الضُّحَى]: (TA:) and ↓ ضاحاهُ, (K, TA,) inf. n. مُضَاحَاةٌ, is similar to غَادَاهُ and رَاوَحَهُ, meaning, (TA,) He came to him in the time called الضُّحَى. (K, TA.) ― -b2- ضحّى الغَنَمَ He pastured the sheep, or goats, in the time called الضُّحَى; (S, K, TA;) and in like manner, الاـِبِلَ the camels. (TA.) And ضَحَّيْتُ الاـِبِلَ عَنِ الوِرْدِ I pastured the camels with the [morning-pasture called] ↓ ضَحَآء, so that they might come to the water having satisfied themselves with food: and in like manner, عَشَّيْتُهَا عَنْهُ “ I pastured them with the [evening-pasture called] عَشَآء, ” &c. (A, TA.) ― -b3- [Hence,] ضَحَّيْتُهُ, inf. n. تَضْحِيَةٌ, I fed him in the time called الضُّحَى: (K, TA:) or I fed him with the [morning-meal called] غَدَآء, at any time [of the morning]; but more commonly known as meaning, in the time called الضُّحَى: and the verb primarily relates to camels [and sheep or goats]: or ضحّى قَوْمَهُ means he fed his people, or party, with the [morning-meal called] غَدَآء; or he invited them [thereto, i. e.] to his ضَحَآء. (TA.) ― -b4- IAth says, when the Arabs, in their journeying, or migrating, passed by a piece of land in which was herbage, one of them said, أَلَا ضَحُّوا رُوَيْدًا, meaning [Now] be ye gentle with the camels ↓ حَتَّى نَتَضَحَّى i. e. in order that we may obtain of this herbage; then التَّضْحِيَةُ was applied to mean the being gentle in order that the camels may reach the place of alighting [app. in the morning] having satisfied themselves with food: and then ↓ تَضَحَّى was said of anyone as meaning he ate in the time called [الضُّحَى or] الضَّحَآء. (TA.) One says, ضَحَّيْتُ عَنِ الشَّىْءِ (assumed tropical:) I was gentle, or I acted gently, with the thing. (S.) And ضحّى عَنِ الأَمْرِ (tropical:) He acted gently, or deliberately, in the affair: and so عَشَّى عَنْهُ. (A, TA.) And ضَحِّ رُوَيْدًا, (S, A, TA,) a prov., (A, TA,) meaning (tropical:) Hasten thou not; (S, TA;) from تَضْحِيَةُ الاـِبِلِ عَنِ الوِرْدِ: [see the third sentence of this paragraph:] or meaning be thou patient a little while: (TA:) or the meaning is, slaughter thou, or sacrifice thou, [deliberately, leisurely, or] without haste: (Meyd:) [for] ― -b5- ضحّى, inf. n. تَضْحيَةٌ, signifies [also] He slaughtered, or sacrificed, the [victim termed] أُضْحِيَّة, in the time called الضُّحَى: and hence, by reason of frequency of usage, he did so in any time of what are termed أَيَّامُ التَّشْرِيقِ: (Msb:) and ضحّى بِشَاةٍ, (S, Mgh, Msb, K,) or بِكَبْشٍ أَوْ غَيْرِهِ, (Mgh,) he slaughtered, or sacrificed, a sheep or goat, (S, Msb, K,) or a ram or other [victim], (Mgh,) in the time called الضُّحَى (Mgh, K) of the day called يَوْمُ الأَضْحَى; and afterwards said of him who has done so [at any time, even] in the last part of the [said] day. (Mgh.) -A2- See also 4. -A3- And see 5.

ضاحت البِلَدُ
3 ضاحت البِلَدُ ذ The countries, or lands, became exposed to the sun, and their herbage consequently dried up. (TA.) -A2- ضاحاهُ: see 2, first sentence.

اضحى
4 اضحى ذ He (a man, TA) entered upon the time of morning called الضُّحَى, (K, * TA,) or the time called الضَّحْوَة, (TA,) [or the time called الضَّحَآء, for] you say, أَقَمْتُ بِالمَكَانِ حَتَّى أَضْحَيْتُ, from الضَّحَآءُ [and therefore meaning I remained in the place until I entered upon the time called الضَّحَآء], like as you say أَصْبَحْتُ from الصَّبَاحُ. (S, TA.) Hence the saying of 'Omar, أَضْحُوا لِصَلَاةِ الضُّحَى, (S,) or بِصَلَاةِ الضُّحَى, (TA,) i. e. Perform ye the prayer of the time called الضحى at its [proper] time: do not delay it until the time called الضَّحَآء has become advanced: (TA:) or do not perform that prayer when the time called الضُّحَى has become advanced. (S.) ― -b2- And you say, اضحى فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا, (S, M, K,) like as you say ظَلَّ يفعل كذا; (S;) meaning Such a one became occupied, or engaged, in the time called الضُّحَى in doing such a thing: (M, K, TA:) or did such a thing in the first part of the day, (IKtt, TA.) ― -b3- [This phrase often means also Such a one became occupied, or engaged, in doing such a thing; betook, set, or applied, himself to doing such a thing; set about, or commenced, doing such a thing; or began to do such a thing; like أَصْبَحَ and ظَلَّ &c. And, like these verbs, اضحى followed by an aor., or by a part. n. in the accus. case, often requires to be rendered simply He, or it, became: see an ex. in a verse cited voce دَفِئٌ.] ― -b4- اضحى also signifies He performed the supererogatory act of prayer (النَّافِلَة) in the time called الضُّحَى. (TA.) ― -b5- See also 1, last sentence but one. ― -b6- One says also, اضحى عَنِ الأَمْرِ, meaning (tropical:) He withdrew himself far from the affair. (TA. [See also another meaning of this phrase in what follows.]) And القَطا يُضْحِى عَنِ المَآءِ (tropical:) The birds called قطا go far from water. (TA.) -A2- اضحى الشَّىْءَ He made apparent, showed, or revealed, the thing. (K, TA.) And عَنِ الأَمْرِ ↓ ضحّى He made the affair, or case, apparent, or manifest: and [so اضحى عَنْهُ, for] one says, أَضْحِ لِى عَنْ أَمْرِكَ, with fet-h to the ء, meaning Make manifest to me thy affair, or case: so in the M. (TA.) ― -b2- لَا أَضْحَى اللّٰهُ لَنَا ظِلَّكَ is a deprecatory phrase [lit. May God not cause thy shadow to become sun to us: meaning (assumed tropical:) may God not deprive us of thee by death: (see ضَحَا ظِلُّهُ:) or it may be similar in meaning to the phrase here following]. (TA.) لَا تُضْحِنَا عَنْ ظِلِّكَ [lit. Make us not to go forth into the sun from thy shadow] means (assumed tropical:) withdraw not from us the shadow of thy compassion: the verb being made trans. by means of عن because the phrase implies the meaning of لَا تُخْرِجْنَا مِنْهُ: and ظلّ being here used metaphorically. (Har p. 4.)

تَضحّى
5 تَضحّى ذ : see 1, latter half. ― -b2- And see 2, in two places. It [generally] means He ate in the time of morning called الضُّحَى: (K:) or he ate the [morning-meal called] غَدَآء; syn. تَغَدَّى: (S, TA:) and ↓ ضحّى also has the former [or the latter] meaning. (ISd, TA.)

10 اـِسْتَ١ْ٢َ٣َ see 1, latter half.

ضَحْوٌ
ضَحْوٌ ذ : see the next paragraph.

ضُحًى
ضُحًى ذ , also written ضُحًا, held by some to be of the measure فُعَلٌ, and by others to be [originally ضُحْوًى i. e.] of the measure فُعْلًى, of the former measure accord. to Mbr, and of the latter accord. to Th, (MF, TA,) [The early part of the forenoon, after sunrise: accord. to some, when the sun is yet low: accord. to others, when the sun is somewhat high:] i. q. ↓ ضَحْوَةٌ, accord. to most authorities: (MF, TA, and so in one place in the K:) or this latter signifies the period of the day after sunrise: (S:) or this signifies the advanced state of the day (اِرْتِفَاعُ النَّهَارِ [which is said by the doctors of the law in the present day to mean when the sun has risen the measure of a رُمْح, q. v., or more]); as also ↓ ضَحْوٌ and ↓ ضَحِيَّةٌ: (K:) and the ضُحَى is after the ضَحْوَة (S, K) a little, (K,) when the sun shines brightly: (S:) or from sunrise to the time when the day is advanced and very white: thus in the M: (TA:) or it is the spreading of the sun [upon the earth], and the extending of the day: and the time [thereof] is thus named: (Er-Rághib, TA:) or ضُحًى is pl. of ↓ ضَحْوَةٌ, like as قُرًى is of قَرْيَةٌ; and its sing. is like ↓ ضَحَآءٌ, which means the extending of the day, and is of the masc. gender, as though a name of the time [thereof]: then ضُحًى became used as a sing., and the time was thus called: (Msb:) it is fem. and masc.: (S, K: *) he who makes it fem. holds it to be pl. of ↓ ضَحْوَةٌ; and he who makes it masc. holds it to be [a sing.] noun of the measure فُعَلٌ, like صُرَدٌ and نُغَرٌ: (S:) its dim. is ↓ضُحَىٌّ, without ة; (Fr, Msb, K;) for they disapproved the affixing the ة lest it should be confounded with the dim. of ضَحْوَةٌ. (Fr, Msb.) Using it as an adv. noun, you say, لَقِيتُهُ ضُحَى, when you mean [I met him] in the ضحى of this day; without tenween. (S, TA.) See also ضَحْوَةٌ. [See also De Sacy's Chrest. Ar., sec. ed., i. 162-167, respecting the prayer that is performed in the time thus called, i. e. the prayer termed صَلَاةُ الضُّحَى, mentioned above, voce أَضْحَى.] ― -b2- Also The sun: (M, Msb, K:) because of its appearing in the time thus called. (M, TA.) One says, اِرْتَفَعَتِ الضَّحَى, meaning The sun became high. (Msb.) ― -b3- And ضُحَى الشَّمْسِ The light of the sun: thus is expl. xci. 1. of the Kur. (TA.) ― -b4- مَا لِكَلَامِهِ ضُحًى means (assumed tropical:) His speech, or language, has no perspicuity: thus in the M and K: but in the A, ↓ أَنْشَدَنِى شَعْرًا لَيْسَ فِيهِ حَلَاوَةٌ وَلَا ضَحَآءٌ i. e. [He recited to me poetry] in which was no [sweetness nor] plainness of meaning. (TA.)

ضَحْوَةٌ
ضَحْوَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. You say, أَتَيْتُكَ ضَحْوَةً, meaning [I came to thee] in a [time called] ↓ ضُحًى [or rather ضَحْوَة], (K, * TA,) with tenween, unless you mean of this day [in which case you say ضَحْوَةٌ, without tenween, like as you say in the latter case ضُحَى]. (TA.)

ضَحْيَا
ضَحْيَا ذ and ضَحْيَآءُ fems. of أَضْحَى [q. v.].

ضَحْيَانٌ
ضَحْيَانٌ ذ , which should by rule be ضَحْوَانٌ, Anything exposing itself, or being exposed, to the sun. (IJ, TA.) قُلَّةٌ ضَحْيَانَةٌ means [A mountain-top] exposed to the sun: (S, K:) occurring in a saying of Taäbbata-sharrà. (S.) And عَصًا ضَحْيَانَةٌ A staff, or stick, growing in the sun so as to be matured thereby, and extremely hard. (TA.) ― -b2- See also أَضْحَى. ― -b3- Also A man who eats in the time called الضُّحَى: fem. with ة. (K.)

ضَحَآءٌ
ضَحَآءٌ ذ , with medd, (S, Hr, Msb, TA,) and fet-h, (Hr, Msb, TA, [erroneously written in copies of the K with damm,]) The period [of the forenoon] next after that called الضُّحَى; i. e. when the day is at the highest: (S:) or the period near midday: (K:) or the period of the day when the sun has risen to the fourth part of the sky: (TA:) see also ضُحًى, in two places. ― -b2- And hence, The [morning-meal called] غَدَآء; because it is eaten in the time thus called. (S, TA.) [And also applied to Pasture eaten in that time:] see 2, third sentence.

ضُحَىٌّ
ضُحَىٌّ ذ dim. of ضُحًى, q. v. (Fr, Msb, K.)

ضَحِيَّةٌ
ضَحِيَّةٌ ذ : see ضُحًى: -A2- and see also أُضْحِيَّةٌ.

ضَاحٍ
ضَاحٍ ذ [part. n. of 1, Appearing, &c.] ― -b2- You say مَكَانٌ ضاحٍ An outer, exterior, or exposed, place: (S:) and أَرْضٌ ضَاحِيَةٌ Land not surrounded by a wall. (TA in art. حوط.) [And particularly A place exposed to the sun.] ― -b3- [Hence,] مَفَازَةٌ ضَاحِيَةُ الظِّلِّ [A desert, or waterless desert,] having no shade or shadow; and ضَاحِيَةُ الظِّلَالِ [having no shades or shadows]. (TA.) And شَجَرَةٌ ضَاحِيَةٌ بِالظِّلِّ [if not a mistake for ضَاحِيَةُ الظِّلِّ] A tree having no shade. (Har p. 4.] ― -b4- And بَدَا بِضَاحِى رَأْسِهِ [He appeared with, or he showed,] the side of his head. (TA.) [See also the next paragraph.]

ضَاحِيَةٌ
ضَاحِيَةٌ ذ An outer, exterior, or exposed, side or region or tract of anything: [pl. ضَوَاحٍ: whence] one says, هُمْ يَنْزِلُونَ الضَّوَاحِىَ [They alight, or abide, in the exterior tracts]. (S.) [Hence also,] ضَوَاحِى الرُّومِ The exterior districts of the Greeks. (K.) And الضَّاحِيَةُ مِنَ البَعْلِ What are in the open country, of the palm-trees that imbibe with their roots, without being watered: opposed to الضَّامِنَةُ مِنَ النَّخْلِ: (AO, S in this art. and in art. ضمن, q. v.:) and الضَّوَاحِى مِنَ النَّخْلِ what are outside of the town-wall, of the palm-trees: thus used, الضواحى is an epithet in which the quality of a subst. is predominant. (TA.) And ضَوَاحِى قُرَيْشٍ Those [of Kureysh] who abide outside of Mekkeh. (TA.) And هُوَ مِنْ أَهْلِ الضَّاحِيَةِ He is of the people of the desert. (TA.) الضَّوَاحِى also signifies The parts, of a man, that stand out, or are exposed, (K, TA,) to the sun, (TA,) such as the shoulder-blades, and the shoulders: (K, TA:) pl. of ضَاحِيَةٌ. (TA.) And The sides of a watering-trough. (K.) And The heavens. (S, K.) ― -b2- [Hence also,] فَعَلَهُ ضَاحِيَةً He did it openly. (S, A, K.) ― -b3- ضَاحِيَةُ المَالِ means The cattle, (K,) or sheep or goats, (TA,) that drink in the time of morning called ضُحًى. (K, TA.)

أَضْحَى
أَضْحَى ذ , applied to a horse, i. q. أَشْهَبُ [Of a colour in which whiteness predominates over blackness; &c.]: fem. ضَحْيَآءُ: (S, K:) or الضَّحْيَآءُ was, (K,) or was also, (S, and so afterwards in the K,) the name of a certain mare, belonging to 'Amr Ibn-'Ámir (S, K) Ibn-Rabee'ah. (S.) ― -b2- And لَيْلَةٌ ضَحْيَآءُ, (S, K,) and ضَحْيَا with the short ا, both mentioned by ISd, (TA,) and ↓ اـِضْحِيَانَةٌ, (S, K,) and ↓ اـِضْحِيَةٌ accord. to the K, but [SM says] I have not found any mention of this last, [meaning except in the K,] and probably the right word is ↓ اـِضحِيَانٌ, as in the books of strange words together with اـِضْحِيَانَةٌ, and accord. to the “ Irtisháf ed-Darab ” of AHei one says [also] ↓ أَضْحِيَانٌ with fet-h, (TA,) A bright night, (S, K, TA,) in which are no clouds: (S, TA:) and in like manner, ↓ يَوْمٌ اـِضْحِيَانٌ, in the K, erroneously, ضَحْيَاةٌ, a bright day, in which are no clouds, as in the M; or bright with the brightness of the ضُحَى, accord. to Er-Rághib; or [simply] bright, and so ↓ ضَحْيَانٌ, which is likewise applied in this sense to a moon, as also ↓ اـِضْحِيَانٌ, and to a lamp, or its lighted wick. (TA.) ― -b3- And اِمْرَأَةٌ ضَحْيَآءُ A woman whose hair of her عَانَة will not grow forth; (K, TA;) as though her عانة, being bare of hair, had no shade upon it. (TA.) -A2- مَا أَدْرِى أَىُّ الضَّحْيَآءِ هُوَ is a saying mentioned by Az in art. طهى as meaning I know not what one of mankind, or of the people, he is. (TA.) -A3- أَضْحًى [a coll. gen. n., of which the n. un. is أَضْحَاةٌ]: see أُضْحِيَّةٌ. Hence, يَوْمُ الأَضْحَى [The day of the victims; which is the tenth of Dhu-l- Hijjeh]; (S, Mgh, K, * TA;) so says Yaakoob; (TA;) or عِيدُ الأَضْحَى [the festival of the victims]: (Msb:) and by الأَضْحَى when it is made masc. is meant that day. (Fr, S, Msb.)

اـِضْحِيَةٌ
اـِضْحِيَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

اـِضْحِيَانٌ
اـِضْحِيَانٌ ذ and أَضْحِيَانٌ, and the former with ة: see أَضْحَى, in five places. ― -b2- الاـِضْحِيَانُ is also the name of A certain plant, (K, TA,) resembling the أُقْحُوَان [or chamomile] in appearance. (TA.)

أُضْحِيَّةٌ
أُضْحِيَّةٌ ذ , (As, S, Mgh, Msb, K,) of the measure أُفْعُولَةٌ [as though originally أُضْحُويَةٌ], (Msb,) and اـِضْحِيَّةٌ, (As, S, Msb, K,) pl. [of each] أَضاحِىُّ; and ↓ ضَحِيَّةٌ, of which the pl. is ضَحَايَا; and أَضْحَاةٌ, of which the pl. is ↓ أَضْحًى, (As, S, Mgh, Msb, K, [in copies of the K and in my copy of the Mgh written أَضْحَى, but it is properly speaking a coll. gen. n. of which أَضْحَاةٌ is the n. un., and is therefore with tenween,]) like أَرْطَاةٌ and أَرْطًى; (As, S, Mgh, Msb; *) A sheep or goat (S, K, KL) &c. [i. e. meaning also a camel and a bull or cow] (KL) that is slaughtered, or sacrificed, (S, K, KL,) in the time called الضُّحَى, (K,) on the day called يَوْمُ الأَضْحَى [the day of the victims, which is the tenth of Dhu-l-Hijjeh]. (S, K, * KL.)

أَرْضٌ مَضْحَاةٌ
أَرْضٌ مَضْحَاةٌ ذ A land from which the sun is hardly, or never, absent; (K, TA;) i. e. an exposed land. (TA.)

مُضْطَحٍ
مُضْطَحٍ ذ and ↓ مُتَضَحٍّ and ↓ مُسْتَضْحٍ A man entering upon the time of morning called الضُّحَى. (K, * TA.)

مُتَضَحٍّ
مُتَضَحٍّ ذ : see what next precedes.

مُسْتَضْحٍ
مُسْتَضْحٍ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**ضحو** ve **ضحى**

**ضَحَا الطَّرِيقُ**
1 **ضَحَا الطَّرِيقُ** ذ , (S, K,) muzâri‘i **يَضْحُو**, (S,) mastarı **ضَحْوٌ**, (S, ve CK’de de böyle,) yahut **ضُحُوٌّ**, (K’nın başka nüshalarında ve TA’da böyle,) **عُلُوٌّ** gibi; böylece ISd ve IKtt’ye göre, (TA,) ve **ضُحِىٌّ**, (TA’da K’dan naklen, [fakat CK’de de K’nın bende bulunan yazma nüshasında da yoktur,]) Yol göründü yahut belirgin oldu, (S, K,) bir kimseye: AZ böyle der: (S:) [ve böylece, görünüşe göre, **ضَحِىَ**, muzâri‘i **يَضْحَى** mânasına da gelir; zira] As der ki, **يُسْتَحَبُّ مِنَ الفَرَسِ أَنْ يَضْحَى عِجَانُهُ** yani [atın bir vasfı olarak makbul olan] onun **عجان**’ının [bk. o madde; çeşitli biçimde açıklanan bir kelime] görünmesidir. (S, TA.) ― -b2- **ضَحِيَتِ اللّيْلَةُ** Gece bulutsuz oldu yahut bulutsuzlaştı. (TA.) ― -b3- **ضَحِىَ الفَرَسَ** At beyaz oldu yahut beyazlaştı. (TA.) ― -b4- **ظِلُّهُ ضَحَا** (mecaz:) Öldü: (K, TA:) bunun [asıl] mânası, onun gölgesi güneş oldu demektir; bir adamın gölgesi güneş olunca, kendisi hiç olur. (IAmb, TA.) ― -b5- Ve **ضَحَا** ve **ضَحِىَ**, her birinin muzâri‘i **يَضْحَى**, mastarı **ضَحْوٌ**, (K, TA,) yahut M’ye göre **ضُحُوٌّ**, (TA,) ve **ضُحِىٌّ**, O, yahut o şey, güneş tarafından vuruldu; yahut güneş ona, yahut ona (şeye), geldi yahut düştü: (K, TA:) yahut **ضَحِىَ**, muzâri‘i **يَضْحَى**, mastarı **ضَحًا**; ve **ضَحَا**, muzâri‘i **يَضْحُو**, mastarı **ضَحْوٌ** ve **ضُحُوٌّ**, o, yahut o şey, güneşin sıcağı tarafından vuruldu. (Ham s. 625.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [xx. 117], **لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى** [Orada susamazsın ve güneş tarafından vurulmazsın]; yani, güneşin sıcağından korunursun. (TA.) ― -b6- Ve **ضَحَا**, mastarı **ضَحْوٌ** ve **ضُحُوٌّ** ve **ضُحِىٌّ**, Güneşliğe çıktı; (K;) bunun gibi **استضحى** ↓ **لِلشَّمْسِ**; (TA;) [ve görünüşe göre ↓ **تضحّى** da; Har s. 296’ya bak; orada **التَّضَحِّى**’nin açıklaması olarak **النزول للشمس** içinde **النزول** yerine **البُرُوزُ** okunmalıdır diye düşünüyorum:] yahut **ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ**, mastarı **ضَحَآءٌ**; ve **ضَحَيْتُ** de; her birinin muzâri‘i **أَضْحَى**; güneşliğe çıktım. (S.) **أَضْحِ** [↓ **أَضْحَى**’nın emri] bir hadiste, onu rivayet edenlere göre, vârid olmuştur: fakat As der ki bunun [doğrusu] **اِضْحَ**’dır; **ا**’ya kesre ve **ح**’ya fetha ile; **ضَحِيتُ**’ten; güneşliğe çıkma emri olarak. (S.) ― -b7- Ve **ضَحِىَ**, (S, K,) mastarı **ضَحًى** [yahut **ضَحًا**], O (bir adam, S) terledi. (S, K.)

**ضَحَّيْنَاهُمْ**
2 **ضَحَّيْنَاهُمْ** ذ, **صَبَّحْنَاهُمْ** gibidir [yani, **الضُّحَى** denilen sabah vaktinde onlara geldik mânasındadır]: (TA:) ve ↓ **ضاحاهُ**, (K, TA,) mastarı **مُضَاحَاةٌ**, **غَادَاهُ** ve **رَاوَحَهُ**’a benzer; mânası, (TA,) **الضُّحَى** denilen vakitte ona geldi. (K, TA.) ― -b2- **ضحّى الغَنَمَ** Koyunları yahut keçileri **الضُّحَى** denilen vakitte otlattı; (S, K, TA;) ve aynı şekilde, **الاـِبِلَ** develeri. (TA.) Ve **ضَحَّيْتُ الاـِبِلَ عَنِ الوِرْدِ** Develeri [sabah otlağı denilen] ↓ **ضَحَآء** ile otlattım; ta ki suya, yiyeceğe doymuş olarak gelsinler: ve aynı şekilde, **عَشَّيْتُهَا عَنْهُ** “Onları [akşam otlağı denilen] **عَشَآء** ile otlattım,” vb. (A, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **ضَحَّيْتُهُ**, mastarı **تَضْحِيَةٌ**, Onu **الضُّحَى** denilen vakitte yedirdim: (K, TA:) yahut onu [sabah yemeği denilen] **غَدَآء** ile, [sabahın] herhangi bir vaktinde yedirdim; fakat daha çok, **الضُّحَى** denilen vakitte mânasıyla bilinir: fiil aslında develerle [ve koyun yahut keçilerle] ilgilidir: yahut **ضحّى قَوْمَهُ** demek, kavmini yahut topluluğunu [sabah yemeği denilen] **غَدَآء** ile yedirdi; yahut onları [buna, yani] kendi **ضَحَآء**’ına davet etti demektir. (TA.) ― -b4- IAth der ki, Araplar yolculuklarında yahut göçlerinde, içinde ot bulunan bir arazi parçasının yanından geçtiklerinde, onlardan biri **أَلَا ضَحُّوا رُوَيْدًا** derdi; mânası, [şimdi] develere yumuşak davranın ↓ **حَتَّى نَتَضَحَّى** yani bu ottan elde edelim; sonra **التَّضْحِيَةُ**, develer yiyeceğe doymuş olarak [görünüşe göre sabahleyin] konak yerine ulaşsın diye yumuşak davranma mânasında kullanıldı: sonra ↓ **تَضَحَّى**, herhangi biri hakkında, **[الضُّحَى** yahut] **الضَّحَآء** denilen vakitte yedi mânasında söylendi. (TA.) Denir ki, **ضَحَّيْتُ عَنِ الشَّىْءِ** (farazî mecaz:) Şeye yumuşak davrandım yahut yumuşak davrandım. (S.) Ve **ضحّى عَنِ الأَمْرِ** (mecaz:) İşte yumuşak davrandı yahut ağırdan aldı: ve aynı şekilde **عَشَّى عَنْهُ**. (A, TA.) Ve **ضَحِّ رُوَيْدًا**, (S, A, TA,) bir darb-ı meseldir, (A, TA,) mânası (mecaz:) Acele etme; (S, TA;) **تَضْحِيَةُ الاـِبِلِ عَنِ الوِرْدِ**’den: [bu paragrafın üçüncü cümlesine bak:] yahut mânası, biraz sabret: (TA:) yahut mânası, kes yahut kurban et, [ağır ağır, yavaşça, yahut] acele etmeden: (Meyd:) [çünkü] ― -b5- **ضحّى**, mastarı **تَضْحيَةٌ**, [ayrıca] **أُضْحِيَّة** denilen kurbanlığı **الضُّحَى** denilen vakitte kesti yahut kurban etti mânasına gelir: ve buradan, kullanımın çokluğu sebebiyle, **أَيَّامُ التَّشْرِيقِ** denilen günlerin herhangi bir vaktinde de böyle yaptı mânasına geldi: (Msb:) ve **ضحّى بِشَاةٍ**, (S, Mgh, Msb, K,) yahut **بِكَبْشٍ أَوْ غَيْرِهِ**, (Mgh,) **يَوْمُ الأَضْحَى** denilen günün gün içindeki **الضُّحَى** denilen vaktinde (Mgh, K) bir koyun yahut keçi, (S, Msb, K,) yahut bir koç yahut başka [kurbanlık], (Mgh,) kesti yahut kurban etti; sonra [hatta] o günün son kısmında bunu yapan kimse hakkında da söylendi. (Mgh.) -A2- 4’e de bak. -A3- 5’e de bak.

**ضاحت البِلَدُ**
3 **ضاحت البِلَدُ** ذ Ülkeler yahut diyarlar güneşe açık hâle geldi ve bunun sonucu olarak otları kurudu. (TA.) -A2- **ضاحاهُ**: 2’ye, ilk cümleye bak.

**اضحى**
4 **اضحى** ذ O (bir adam, TA) **الضُّحَى** denilen sabah vaktine girdi, (K, * TA,) yahut **الضَّحْوَة** denilen vakte, (TA,) [yahut **الضَّحَآء** denilen vakte; zira] **أَقَمْتُ بِالمَكَانِ حَتَّى أَضْحَيْتُ** dersin; **الضَّحَآءُ**’dan [yani, **الضَّحَآء** denilen vakte girinceye kadar mekânda kaldım demektir]; tıpkı **الصَّبَاحُ**’tan **أَصْبَحْتُ** dediğin gibi. (S, TA.) Bundan dolayı ‘Ömer’in sözü: **أَضْحُوا لِصَلَاةِ الضُّحَى**, (S,) yahut **بِصَلَاةِ الضُّحَى**, (TA,) yani **الضحى** denilen vaktin namazını kendi [asıl] vaktinde kılın: onu, **الضَّحَآء** denilen vakit ilerleyinceye kadar geciktirmeyin: (TA:) yahut o namazı, **الضُّحَى** denilen vakit ilerleyince kılmayın. (S.) ― -b2- Ve dersin ki, **اضحى فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا**, (S, M, K,) tıpkı **ظَلَّ يفعل كذا** dediğin gibi; (S;) mânası, falan kimse **الضُّحَى** denilen vakitte böyle bir şeyi yapmakla meşgul oldu: (M, K, TA:) yahut günün ilk kısmında böyle bir şeyi yaptı, (IKtt, TA.) ― -b3- [Bu ibare çoğu kez ayrıca, falan kimse böyle bir şeyi yapmakla meşgul oldu; kendini böyle bir şeyi yapmaya verdi, yöneldi yahut koyuldu; böyle bir şeyi yapmaya girişti yahut başladı; yahut yapmaya başladı; **أَصْبَحَ** ve **ظَلَّ** vb. gibi mânasına da gelir. Ve bu fiiller gibi, muzâri‘ ile yahut mansup hâlde ism-i fâil ile gelen **اضحى** çoğu kez sadece “oldu” diye çevrilmeyi gerektirir: **دَفِئٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] ― -b4- **اضحى** ayrıca, **الضُّحَى** denilen vakitte nafile namazı (**النَّافِلَة**) kıldı mânasına gelir. (TA.) ― -b5- 1’in sondan bir önceki cümlesine de bak. ― -b6- Yine denir ki, **اضحى عَنِ الأَمْرِ**, mânası (mecaz:) İşten uzaklaştı. (TA. [Bu ibarenin aşağıda başka bir mânasına da bak.]) Ve **القَطا يُضْحِى عَنِ المَآءِ** (mecaz:) **قطا** denilen kuşlar sudan uzak gider. (TA.) -A2- **اضحى الشَّىْءَ** Şeyi açık etti, gösterdi yahut ortaya çıkardı. (K, TA.) Ve **عَنِ الأَمْرِ** ↓ **ضحّى** İşi yahut durumu açık etti yahut belirgin kıldı: ve [böylece **اضحى عَنْهُ**; zira] denir ki, **أَضْحِ لِى عَنْ أَمْرِكَ**, hemzeye fetha ile, mânası, işini yahut durumunu bana açık et: M’de böyledir. (TA.) ― -b2- **لَا أَضْحَى اللّٰهُ لَنَا ظِلَّكَ** beddua ifadesidir [lafzen: Allah senin gölgeni bize güneş etmesin: mânası (farazî mecaz:) Allah bizi senden ölümle mahrum etmesin: (**ضَحَا ظِلُّهُ**’a bak:) yahut burada ardından gelen ibareye mânaca benzer olabilir]. (TA.) **لَا تُضْحِنَا عَنْ ظِلِّكَ** [lafzen: Bizi senin gölgenden güneşe çıkarmasın] mânası (farazî mecaz:) Merhametinin gölgesini bizden çekme; fiil, ibarenin **لَا تُخْرِجْنَا مِنْهُ** mânasını içermesi sebebiyle **عن** ile müteaddî kılınmıştır: ve **ظلّ** burada mecazî olarak kullanılmıştır. (Har s. 4.)

**تَضحّى**
5 **تَضحّى** ذ : 1’in ikinci yarısına bak. ― -b2- Ve 2’ye de, iki yerde, bak. O [genellikle] **الضُّحَى** denilen sabah vaktinde yedi mânasına gelir: (K:) yahut [sabah yemeği denilen] **غَدَآء** yedi; eş anlamlısı **تَغَدَّى**: (S, TA:) ve ↓ **ضحّى** da önceki [yahut sonraki] mânaya sahiptir. (ISd, TA.)

10 **اـِسْتَ١ْ٢َ٣َ** 1’in ikinci yarısına bak.

**ضَحْوٌ**
**ضَحْوٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**ضُحًى**
**ضُحًى** ذ , ayrıca **ضُحًا** diye de yazılır; bazılarınca vezni **فُعَلٌ**, başkalarınca [aslında **ضُحْوًى** yani] vezni **فُعْلًى** kabul edilir; ilk vezin Mbr’ye göre, ikincisi Th’ye göre, (MF, TA,) [güneş doğduktan sonraki kuşluk vaktinin erken kısmı: bazılarına göre güneş henüz alçakken; başkalarına göre güneş biraz yükselmişken:] çoğu otoriteye göre ↓ **ضَحْوَةٌ** ile aynı mânadadır: (MF, TA, ve K’da bir yerde de böyle:) yahut bu sonuncusu, güneş doğduktan sonraki gün kısmını ifade eder: (S:) yahut bu, günün ilerlemiş hâlini (**اِرْتِفَاعُ النَّهَارِ** [ki günümüzde fıkıh âlimleri bunun, güneşin bir **رُمْح** miktarı, bk. o madde, yahut daha fazla yükselmesi demek olduğunu söylerler]) ifade eder; bunun gibi ↓ **ضَحْوٌ** ve ↓ **ضَحِيَّةٌ** de: (K:) ve **ضُحَى**, **ضَحْوَة**’den (S, K) biraz sonra, (K,) güneş parlakça ışıyınca olur: (S:) yahut güneş doğuşundan, günün ilerleyip çok beyaz olduğu vakte kadar: M’de böyle: (TA:) yahut güneşin [yeryüzüne] yayılması ve günün uzamasıdır: ve vakit [bununla] adlandırılmıştır: (Er-Râgıb, TA:) yahut **ضُحًى**, ↓ **ضَحْوَةٌ**’nin çoğuludur; tıpkı **قُرًى**’nın **قَرْيَةٌ**’nin çoğulu olması gibi; onun tekili ↓ **ضَحَآءٌ** gibidir; bu da günün uzaması demektir ve müzekkerdir; sanki vakit [bunun] adı gibidir: sonra **ضُحًى** tekil olarak kullanılmaya başlandı ve vakit böyle adlandırıldı: (Msb:) müennes de müzekker de olur: (S, K: *) onu müennes yapan, onu ↓ **ضَحْوَةٌ**’nin çoğulu sayar; onu müzekker yapan ise, onu **فُعَلٌ** vezninde [tekil] bir isim sayar; **صُرَدٌ** ve **نُغَرٌ** gibi: (S:) bunun küçültmesi ↓ **ضُحَىٌّ**’dır, ة’siz; (Fr, Msb, K;) çünkü ة eklenmesini, ↓ **ضَحْوَةٌ**’nin küçültmesiyle karışmasın diye hoş görmediler. (Fr, Msb.) Zarf isim olarak kullanırken, **لَقِيتُهُ ضُحَى** dersin; bu günün kuşluğunda [onunla karşılaştım] demek istediğinde; tenvin olmaksızın. (S, TA.) **ضَحْوَةٌ**’ye de bak. [Ayrıca De Sacy’nin “Chrest. Ar.”, ikinci baskı, i. 162-167’ye bak; bu vakitte kılınan namaz, yani yukarıda **أَضْحَى** maddesinde anılan **صَلَاةُ الضُّحَى** hakkında.] ― -b2- Ayrıca, Güneş: (M, Msb, K:) çünkü bu denilen vakitte görünür. (M, TA.) Denir ki, **اِرْتَفَعَتِ الضَّحَى**, mânası, Güneş yükseldi. (Msb.) ― -b3- Ve **ضُحَى الشَّمْسِ** Güneşin ışığı: Kur’ân’ın xci. 1. âyetinde böyle açıklanmıştır. (TA.) ― -b4- **مَا لِكَلَامِهِ ضُحًى** demek (farazî mecaz:) Onun sözünde yahut dilinde açıklık yoktur: M ve K’da böyledir: fakat A’da, ↓ **أَنْشَدَنِى شَعْرًا لَيْسَ فِيهِ حَلَاوَةٌ وَلَا ضَحَآءٌ** yani [bana şiir okudu] ki onda ne [tatlılık ne de] mânanın açıklığı vardı. (TA.)

**ضَحْوَةٌ**
**ضَحْوَةٌ** ذ : bir önceki paragrafta üç yerde geçene bak. Dersin ki, **أَتَيْتُكَ ضَحْوَةً**, mânası, [sana] ↓ **ضُحًى** [daha doğrusu **ضَحْوَة**] vaktinde geldim, (K, * TA,) tenvin ile; meğer ki bu günün [kuşluğu]nu kastedesin [bu durumda **ضَحْوَةٌ** dersin], tenvinsiz; tıpkı o durumda **ضُحَى** dediğin gibi. (TA.)

**ضَحْيَا**
**ضَحْيَا** ذ ve **ضَحْيَآءُ**, **أَضْحَى**’nın (bk. o madde) müennesleridir.

**ضَحْيَانٌ**
**ضَحْيَانٌ** ذ , kural gereği **ضَحْوَانٌ** olması gerekirken, Güneşe kendini açan yahut güneşe açık olan herhangi bir şey. (IJ, TA.) **قُلَّةٌ ضَحْيَانَةٌ** demek, [bir dağ tepesi] güneşe açık: (S, K:) Taäbbata-sharrà’nın bir sözünde geçer. (S.) Ve **عَصًا ضَحْيَانَةٌ** Güneşte yetişip onunla olgunlaşan ve bununla son derece sert olan bir değnek yahut sopa. (TA.) ― -b2- **أَضْحَى**’ya da bak. ― -b3- Ayrıca, **الضُّحَى** denilen vakitte yiyen bir adam: müennesi ة ile. (K.)

**ضَحَآءٌ**
**ضَحَآءٌ** ذ , medd ile, (S, Hr, Msb, TA,) ve fetha ile, (Hr, Msb, TA, [K nüshalarında damme ile yanlış yazılmıştır,]) **الضُّحَى** denilenden hemen sonraki [kuşluk] vakti; yani günün en yüksek olduğu vakit: (S:) yahut öğleye yakın vakit: (K:) yahut güneşin göğün dörtte birine yükseldiği gün vakti: (TA:) ayrıca **ضُحًى**’ya, iki yerde, bak. ― -b2- Ve bundan dolayı, [sabah yemeği denilen] **غَدَآء**; çünkü bu denilen vakitte yenir. (S, TA.) [Ve ayrıca o vakitte yenilen otlağa da uygulanır:] 2’ye, üçüncü cümleye, bak.

**ضُحَىٌّ**
**ضُحَىٌّ** ذ **ضُحًى**’nın küçültmesidir; bk. o madde. (Fr, Msb, K.)

**ضَحِيَّةٌ**
**ضَحِيَّةٌ** ذ : **ضُحًى**’ya bak: -A2- ve ayrıca **أُضْحِيَّةٌ**’ye de bak.

**ضَاحٍ**
**ضَاحٍ** ذ [1’in ism-i fâili: görünen, vb.] ― -b2- Dersin ki **مَكَانٌ ضاحٍ** Dış, dışarıda, yahut açık bir yer: (S:) ve **أَرْضٌ ضَاحِيَةٌ** Duvarla çevrili olmayan arazi. (TA, **حوط** maddesinde.) [Ve özellikle güneşe açık bir yer.] ― -b3- [Bundan dolayı,] **مَفَازَةٌ ضَاحِيَةُ الظِّلِّ** [bir çöl yahut susuz çöl] gölgesi olmayan; ve **ضَاحِيَةُ الظِّلَالِ** [gölgeleri olmayan]. (TA.) Ve **شَجَرَةٌ ضَاحِيَةٌ بِالظِّلِّ** [**ضَاحِيَةُ الظِّلِّ** yerine bir yanlış değilse] gölgesi olmayan bir ağaç. (Har s. 4.] ― -b4- Ve **بَدَا بِضَاحِى رَأْسِهِ** [başının] yanıyla göründü yahut [başının] yanını gösterdi. (TA.) [Bir sonraki paragrafa da bak.]

**ضَاحِيَةٌ**
**ضَاحِيَةٌ** ذ Herhangi bir şeyin dış, dışarıda, yahut açık olan yanı yahut bölgesi yahut kesimi: [çoğulu **ضَوَاحٍ**; buradan] denir ki, **هُمْ يَنْزِلُونَ الضَّوَاحِىَ** [Onlar dış kesimlerde konaklar yahut ikamet ederler]. (S.) [Bundan dolayı ayrıca,] **ضَوَاحِى الرُّومِ** Rumların dış bölgeleri. (K.) Ve **الضَّاحِيَةُ مِنَ البَعْلِ** Kökleriyle su emip sulanmayan hurma ağaçlarından açık arazide olanlar: **الضَّامِنَةُ مِنَ النَّخْلِ**’in karşıtıdır: (AO, S bu maddede ve **ضمن** maddesinde, bk. o madde:) ve **الضَّوَاحِى مِنَ النَّخْلِ** hurma ağaçlarından şehir surunun dışında olanlar: böyle kullanıldığında, **الضواحى** bir sıfattır; onda bir ismin niteliği baskın hâle gelmiştir. (TA.) Ve **ضَوَاحِى قُرَيْشٍ** Mekke’nin dışında ikamet eden Kureyşliler. (TA.) Ve **هُوَ مِنْ أَهْلِ الضَّاحِيَةِ** O, çöl halkındandır. (TA.) **الضَّوَاحِى** ayrıca, bir adamın güneşe (TA) açıkta kalan yahut dışarı çıkan kısımları demektir; (K, TA,) kürek kemikleri ve omuzlar gibi: (K, TA:) **ضَاحِيَةٌ**’nin çoğuludur. (TA.) Ve bir suluk teknesinin yanları. (K.) Ve gökler. (S, K.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **فَعَلَهُ ضَاحِيَةً** Onu açıkça yaptı. (S, A, K.) ― -b3- **ضَاحِيَةُ المَالِ** demek, **ضُحًى** denilen sabah vaktinde su içen büyükbaş hayvanlar, (K,) yahut koyun yahut keçiler. (TA.)

**أَضْحَى**
**أَضْحَى** ذ , ata nispetle, **أَشْهَبُ** ile aynı mânadadır [beyazlığın siyahlığa baskın olduğu bir renk; vb.]: müennesi **ضَحْيَآءُ**: (S, K:) yahut **الضَّحْيَآءُ**, (K,) yahut ayrıca, (S, ve sonra K’da da böyle,) ‘Amr İbn-‘Âmir’in (S, K) İbn-Rabee‘ah’ın (S,) sahip olduğu belirli bir kısrağın adı idi. (S.) ― -b2- Ve **لَيْلَةٌ ضَحْيَآءُ**, (S, K,) ve kısa ا ile **ضَحْيَا**, ikisini de ISd zikreder, (TA,) ve ↓ **اـِضْحِيَانَةٌ**, (S, K,) ve ↓ **اـِضْحِيَةٌ** K’ya göre; fakat [SM der ki] bu sonuncunun hiçbir zikrini bulmadım, [yani K’dan başka,] ve muhtemelen doğru kelime, garîb kelimeler kitaplarında **اـِضْحِيَانَةٌ** ile birlikte olduğu üzere ↓ **اـِضحِيَانٌ**’dır; ve AHei’nin “Irtishâf ed-Darab”ına göre [ayrıca] fetha ile ↓ **أَضْحِيَانٌ** da denir, (TA,) Bulutsuz, parlak bir gece: (S, K, TA,) içinde bulut olmayan: (S, TA:) ve aynı şekilde, ↓ **يَوْمٌ اـِضْحِيَانٌ**, K’da yanlış olarak **ضَحْيَاةٌ**, M’de olduğu üzere, içinde bulut olmayan parlak bir gün; yahut Er-Râgıb’a göre **ضُحَى**’nın parlaklığıyla parlak; yahut [sadece] parlak; ve böylece ↓ **ضَحْيَانٌ** da; bu, aynı mânada aya da uygulanır; bunun gibi ↓ **اـِضْحِيَانٌ** da; ve lambaya yahut onun yanık fitiline. (TA.) ― -b3- Ve **اِمْرَأَةٌ ضَحْيَآءُ** **عَانَة**’sinin kılları çıkmayan bir kadın; (K, TA;) sanki onun **عانة**’si kılsız olduğundan üzerinde gölge yokmuş gibi. (TA.) -A2- **مَا أَدْرِى أَىُّ الضَّحْيَآءِ هُوَ** Az’ın **طهى** maddesinde zikrettiği bir sözdür; mânası, onun insanlardan yahut halktan hangisi olduğunu bilmem. (TA.) -A3- **أَضْحًى** [tekili **أَضْحَاةٌ** olan bir cins topluluk ismi]: **أُضْحِيَّةٌ**’ye bak. Bundan dolayı, **يَوْمُ الأَضْحَى** [kurbanlar günü; Zilhicce’nin onuncusu]; (S, Mgh, K, * TA;) Ya‘kûb böyle der; (TA;) yahut **عِيدُ الأَضْحَى** [kurban bayramı]: (Msb:) ve **الأَضْحَى** müzekker yapıldığında, o gün kastedilir. (Fr, S, Msb.)

**اـِضْحِيَةٌ**
**اـِضْحِيَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**اـِضْحِيَانٌ**
**اـِضْحِيَانٌ** ذ ve **أَضْحِيَانٌ**, ve birincisi ة ile: **أَضْحَى**’ya, beş yerde, bak. ― -b2- **الاـِضْحِيَانُ** ayrıca, görünüşte **أُقْحُوَان**’a benzeyen belirli bir bitkinin adıdır. (K, TA.)

**أُضْحِيَّةٌ**
**أُضْحِيَّةٌ** ذ , (As, S, Mgh, Msb, K,) vezni **أُفْعُولَةٌ**’dır [sanki aslında **أُضْحُويَةٌ** imiş gibi], (Msb,) ve **اـِضْحِيَّةٌ**, (As, S, Msb, K,) her birinin çoğulu **أَضاحِىُّ**; ve ↓ **ضَحِيَّةٌ**, bunun çoğulu **ضَحَايَا**; ve **أَضْحَاةٌ**, bunun çoğulu ↓ **أَضْحًى**, (As, S, Mgh, Msb, K, [K nüshalarında ve Mgh nüshamda **أَضْحَى** yazılmıştır; fakat doğru olarak bu, tekili **أَضْحَاةٌ** olan bir cins topluluk ismidir; bu sebeple tenvin iledir,]) **أَرْطَاةٌ** ve **أَرْطًى** gibi; (As, S, Mgh, Msb; *) **يَوْمُ الأَضْحَى** denilen günde [kurbanlar günü; Zilhicce’nin onuncusu] **الضُّحَى** denilen vakitte, (K,) kesilen yahut kurban edilen, (S, K, KL,) bir koyun yahut keçi (S, K, KL) vb. [yani ayrıca deve ve boğa yahut inek mânasında da] (KL). (S, K, * KL.)

**أَرْضٌ مَضْحَاةٌ**
**أَرْضٌ مَضْحَاةٌ** ذ Güneşin ondan pek az yahut hiç eksik olmadığı bir arazi; (K, TA;) yani güneşe açık bir arazi. (TA.)

**مُضْطَحٍ**
**مُضْطَحٍ** ذ ve ↓ **مُتَضَحٍّ** ve ↓ **مُسْتَضْحٍ** **الضُّحَى** denilen sabah vaktine giren bir adam. (K, * TA.)

**مُتَضَحٍّ**
**مُتَضَحٍّ** ذ : bir önce geçene bak.

**مُسْتَضْحٍ**
**مُسْتَضْحٍ** ذ : bir önce geçene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَحَا
ضَحَا U ( n. ac. ضَحْو 1 ,  ضُحُوّ [ 27 ] ,
a.  ضُحِىّ ), Was, became exposed to the sun; stood in the sun; was smitten by the sun.

b.  Appeared; was distinct, visible.

##### Türkçe

ضَحَا
ضَحَا U (n. ac. **ضَحْو** 1, **ضُحُوّ** [27], a. **ضُحِىّ**), güneşe maruz kaldı; güneşte durdu; güneş tarafından çarpıldı.

b. Göründü; belirgin oldu, görünür oldu.
