# ضح (ض-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والضاد
حض ، ضح : مستعملان .
حض : قال الليث : حض يَحُض حَضاً ، وهو الْحَث على الخير ، والْحِضِّيضَى كالحثِّيثَى . وقول الله تعالى : ( الْيَتِيمَ وَلاَ تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ) ( الفجر : 18 ) قرأ عاصم والأعمش ) الْيَتِيمَ وَلاَ تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ( بالألف وفتح التاء . وقرأ أهل المدينة ( ولا تحُضّون ) .
وقرأ الحسن ( ولا يحضون ) وقرأ بعضهم ( ولاتُحاضّون ) برفع التاء . قال الفراء : وكلٌّ صواب . فمن قرأ ( تُحاضّون ) فمعناه تحافظون . ومن قرأ ( تَحَاضّون ) فمعناه : يحضّ بعضكم بعضاً . ومن قرأ ( تَحُضّون ) فمعناه تأمرون بإطعامه وكذلك ( يَحُضّون ) ويقال : حضَّضت القوم على القتال تحضيضاً إذا حرّضْتَهم ،
وقال الليث : الحُضُض يتخذ من أبوال الإبل .
وقال أبو عبيد عن اليزيدي هو الْحُضَض ، والْحُضُظُ ، والْحُظظُ ، والحُظَظُ . قال شمر ولم أسمع الضاد مع الظاء إلا في هذا . وهو الحُدُل . سلمة عن الفرّاء : الخذَال .
وقال ابن دريد : الْحُضُض والْحُضَض : صَمْغ من نحو الصَبِر والمُرّ وما أشبههما .
الليث الحضيض : قَرَار الأرض عند سَفْح الجبل .
أبو عبيد عن الأصمعي : الحَضِيض : القَرَار من الأرض بعد منقطع الجبل وأنشد بعضهم :
الشِّعْر صعب وطويل سُلّمه
إذا ارتقى فيه الذي لا يعلمه
زلت به إلى الحضِيض قَدَمُه
يريد أن يعربه فيُعجمُه
والشعر لا يسطيعه من يظلمه
وقال ابن الفرج : يقال احتضضت نفسي لفلان وابْتَضَضْتُها إذا استزدتها .
ضح : قال الليث الضِّحّ : ضوء الشمس إذا استمكن من الأرض .
وقال أبو الهيثم : الضِّحّ نقيض الظلّ ، وهو نُور الشمس الذي في السماء على وجه الأرض . والشمس هو النُور الذي في السماء يطلع ويغْرب . وأما ضوؤه على الأرض فضِحّ قال وأصله الضِحْيُ فاستثقلوا الياء مع سكون الحاء فثقّلوها . قالوا : ضحّ . ومثله العبد القِنّ وأصله قِنْي من القِنية .
وقال أبو الهيثم : الضِحّ كان في الأصل الوِضْح ، فحذفنا الواو ، وزيدت حاء مع الحاء الأصلية ، فقيل : الضِحّ . قلت : والصواب أن أصله الضِحْيُ من ضحِيت للشمس .
ومن أمثال العرب جاء فلان بالضحّ والريح إذا جاء بالمال الكثير ، يعنون أنه جاء بما طلعت عليه الشمس وهبَّت به الريح .
وقال الليث : الضَحضاح : الماء إلى الكعبين ، أو إلى أنصاف السُوق . قال : والضحضحة والتضحيح جري السراب .
أبو عبيد : الضحضاح : الماء القليل يكون في الغدير وغيره . والضَحْل مثله . وكذلك المتضحضح . وأنشد قول ابن مقبل :
وأظهر في غُلاّن رقد وسيلُه
علاجيم لا ضحلٌ ولا متضحضحُ
وأنشد شمر لساعدة بن جُؤَيَّة :
واستدبروا كل ضحضاح مُدفِّئة
والمحصنات وأوزاعاً من الصِرَم
قال وقال أبو عمرو : ضحضاح كثيرة بلغة هذيل لا يعرفها غيرهم . يقال عليه إبل ضحضاح .
قال الأصمعي : هو مثل الضحضاح ينتشر على وجه الأرض ، قاله في بيت الهذليّ .
قال وقال ابن الأعرابي غنم ضحضاح ، وإبل ضحضاح : كثيرة .
وقال الأصمعي : هي المنتشرة على وجه الأرض . ومنه قوله :
تُرَى بيوت وتُرى رماح
وغنم مزنَّم ضحضاح
وضحضح الأمرُ إذا تبيّن .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد**
**حض** , **ضح** : ikisi de kullanılandır.

**حض** : **الليث** dedi: **حض** **يَحُض** **حَضاً**; o, hayra sevk etmektir; ve **الْحِضِّيضَى** **الحثِّيثَى** gibidir. Ve Allah’ın sözü: ( **الْيَتِيمَ وَلاَ تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ** ) ( **الفجر : 18** ) ; **عاصم** ve **الأعمش** ( **الْيَتِيمَ وَلاَ تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ** ) (elif ile ve **التاء**’nın fethasıyla) okudu. Ve Medine ehli ( **ولا تحُضّون** ) okudu.

Ve **الحسن** ( **ولا يحضون** ) okudu ve bazısı ( **ولاتُحاضّون** ) **التاء**’nın ref‘iyle okudu. **الفراء** dedi: ve hepsi doğrudur. Artık kim ( **تُحاضّون** ) okursa, onun manası: koruyorsunuz. Ve kim ( **تَحَاضّون** ) okursa, onun manası: bazınız bazınızı sevk eder. Ve kim ( **تَحُضّون** ) okursa, onun manası: onun yedirilmesini emrediyorsunuz; ve bunun gibi ( **يَحُضّون** ). Ve denir: **حضَّضت** kavmi savaş üzerine **تحضيضاً**; onları kışkırttığın zaman.

Ve **الليث** dedi: **الحُضُض** develerin idrarlarından yapılır.

Ve **أبو عبيد** **اليزيدي**’den: o, **الْحُضَض**’dır, ve **الْحُضُظُ**’dur, ve **الْحُظظُ**’dur, ve **الحُظَظُ**’dur. **شمر** dedi: **الضاد**’ı **الظاء** ile beraber ancak bunda işitmedim. Ve o, **الحُدُل**’dür. **سلمة** **الفرّاء**’dan: **الخَذَال**.

Ve **ابن دريد** dedi: **الْحُضُض** ve **الْحُضَض**: **الصَبِر** ve **المُرّ** ve ikisine benzeyenler gibi şeylerden bir zamktır.

**الليث**: **الحضيض**: dağın eteğinde yerin tabanıdır.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **الحَضِيض**: dağın kesildiği yerden sonra yerden olan tabandır. Ve bazısı inşad etti:
الشِّعْر صعب وطويل سُلّمه
إذا ارتقى فيه الذي لا يعلمه
زلت به إلى الحضِيض قَدَمُه
يريد أن يعربه فيُعجمُه
والشعر لا يسطيعه من يظلمه

Onun muradı: onu i‘rablandırmak ister de onu a‘cemleştirir. Ve şiiri, ona zulmeden kimse yapamaz.

Ve **ابن الفرج** dedi: denir: **احتضضت** nefsimi falan için ve **ابْتَضَضْتُها**; onu artırmasını istediğim zaman.

**ضح** : **الليث** dedi: **الضِّحّ**: güneşin ışığıdır; yer üzerinde yerleştiği zaman.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **الضِّحّ** gölgenin zıddıdır; ve o, gökteki güneşin nurudur; yerin yüzü üzerindedir. Ve güneş, gökte olan nurdur; doğar ve batar. Ama onun yer üzerindeki ışığı ise **ضِحّ**’tır. Dedi: ve aslı **الضِحْيُ** idi; **الحاء**’nın sükûnu ile beraber **الياء**’yı ağır buldular da onu şeddeli yaptılar. Dediler: **ضحّ**. Ve bunun benzeri: **العبد القِنّ**; ve aslı **قِنْي** idi, **القِنية**’den.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **الضِحّ** aslında **الوِضْح** idi; böylece **الواو**’yu sildik; ve asıl **الحاء** ile beraber bir **حاء** artırıldı; böylece **الضِحّ** denildi. Dedim: ve doğru olan, aslının **الضِحْيُ** olmasıdır; **ضحِيت** “güneşe”den.

Arapların darbımesellerinden: falan kimse **بالضحّ والريح** ile geldi; çok mal ile geldiği zaman; güneşin üzerine doğduğu ve rüzgârın onunla estiği şeyle geldiğini kastederler.

Ve **الليث** dedi: **الضَحضاح**: topuklara kadar olan su; yahut baldırların yarılarına kadar. Dedi: ve **الضحضحة** ve **التضحيح** serabın akışıdır.

**أبو عبيد**: **الضحضاح**: gölcükte ve başkasında olan az sudur. Ve **الضَحْل** onun gibidir. Ve كذلك **المتضحضح**. Ve **ابن مقبل**’in sözünü inşad etti:
وأظهر في غُلاّن رقد وسيلُه
علاجيم لا ضحلٌ ولا متضحضحُ

Ve **شمر** **ساعدة بن جُؤَيَّة**’nin şu sözünü inşad etti:
واستدبروا كل ضحضاح مُدفِّئة
والمحصنات وأوزاعاً من الصِرَم

Dedi: ve **أبو عمرو** dedi: **ضحضاح** “çok”tur; **هذيل** lehçesinde; onları başkasından bilmez. Denir: onun üzerinde **إبل ضحضاح**.

**الأصمعي** dedi: o, **الضحضاح** gibidir; yerin yüzü üzerinde yayılır; onu **الهذليّ**’nin beytinde söyledi.

Dedi: ve **ابن الأعرابي** dedi: **غنم ضحضاح** ve **إبل ضحضاح**: çoktur.

Ve **الأصمعي** dedi: o, yerin yüzü üzerinde yayılmış olandır. Ve ondan onun sözü:
تُرَى بيوت وتُرى رماح
وغنم مزنَّم ضحضاح

Ve **وضحضح** iş, açıkça belli olduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** في المضاعف [والمطابق])
(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilemede tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **تضعضعَ**; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm *** ki ben **رَيْبِ  الدَّهرِ**e karşı **لا أتضعضعُ**([1])Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; eğer görüş sahibi ve kuvvet sahibi değilse.
(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince *hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bütün bu, zikredilmiş olsa da, bir şey değildir.
(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve denir: **ماء مضفوف**; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **على ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerinde ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmeleri sebebiyle. Halîl dedi: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çok, ancak **ضَفَّاً** olarak sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.
Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **على ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele hâlinde, ona tam olarak imkân bulamadım.
(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.
(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. Denir: **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ**; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; eğer sapıklık ve bâtıl sahibi ise. Ve sapıklığın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleridir; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: **ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**; sonra “tüketildi” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])İbnü’s-Sikkît dedi: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve mescidi ve evi **ضللت**; ikisine yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**e düştüler; yani bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.
(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. Denir: **ضَمَمت** şeyi şeye; ben onu **أضُمُّه** **ضمّاً**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani toplulukların (öncüsü). Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.
Babdan: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.
(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **ضَنِنْتُ بالشّيءِ**; ona **أَضَنُّ** **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** ile; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; eğer kıymetli olup onunla cimrilik edilirse. Ve falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**mdir; eğer onunla cimrilik edilen kıymetli (şey) ise. Ve bazen **ضَنَنْتُ** derler; **النون**u fetha ile.
(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o asıldır. Hadiste: “Bu **ضِئْضِئِ**den bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).
**الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleridir. Denir: **ضَوْضَوْا**; hemzesiz.
(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondan: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve belde **ضَبِبَ**; sisi çoğaldığı zaman.
Babdan: **التَّضَبُّب**; o şişmanlıktır. Ve **الضَّبِيبة**: bir yağ ve bir pekmez([7]) ki ikisi bir araya getirilir; “çocuğunuz için **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetilmiştir. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْعُ**ı iri; sanki dolu **ضِباب**lar gibidir. Sonra o **ضِباب**ları, öğle yemeği yiyip tıka basa dolan mevlâların karınlarına benzetti. Ve denir: **مَضَابَّ مُنْكَرة**ye düştük; yani **الضِّباب**ı çok olan yer parçalarına. Ve **الضُّبَاضِب**: *kısa şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi: **فَطَرت النّاقةَ** **أفطرُها**; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve **ضَبَبْتُها** **أَضُبُّها** **ضبّاً**; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ**a gelince, başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmağın ve meme üzerine birlikte koymandır.
Bu asıldan şâz olan şeylerden: **ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ** sözleridir; bu, ikisini de **الفِرْسِن**([9])de tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “eli **ضبَّت**” (kan aktı) sözlerine gelince, bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**([10])dan kalb edilmiştir; geçmişti.
(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ** **يضِجُّ** **ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden feryat edip yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi: develerden **الضَّجُوج**; sağıldığı zaman bağıran.
Bu babdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o bir **خَرَز**([13])dir.
(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar olan su; inceliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondan **الضِّحّ**: güneş ışığı; yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin üzerine doğduğu ve rüzgârın üzerine estiği (her şey). Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.
(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp gitmesi. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzayıp gider.
(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri câiz olmaz; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**dur; o da doludur; **الضاد**ın fethasıyla. Denir: **ضَدَّ القِربَة**; onu doldurdu; **ضَدّاً**.
(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. Denir: **ضَرَّه** **يضُرُّه** **ضَرّاً**. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya ona yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık (cılızlık). Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir. Denir: falanca kadın bir **ضِرّ** üzerine evlendi; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi: kadın bir **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dur. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, zaruretten, şuna **اضطُرَّ** oldu. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**dır. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmenin iki taşı **الضَّرَّتينِ**e benzetildi de ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir. Veya bedeninin zayıflaması.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Babdan: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّة**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])Üçüncüye gelince, **الضرير**: nefsin kuvvetidir. Ve denir: falan, şey üzerinde **ذو ضرير**dir; eğer onun üzerinde sabır ve katlanma sahibi ise; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata denir: **أضرَّ** dizginin demirine; eğer onun üzerine dişlerini sıktıysa.
(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt (damağa) yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.
---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (جول) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihi ve sellem) ganimetleri taksim ederken geldi de ona dedi ki: adaletli ol; çünkü adaletli olmadın. O dedi ki: bu **ضئضئ**den bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; okun avdan çıkması gibi dinden çıkarlar.”
([6]) Ve **الضوضاء**; hemze ile de.
([7]) Asılda: “وربما”; tahriftir. Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; Mücmel’de doğrusu.
([9]) Asılda: “**الفِرس**”; Mücmel’de doğrusu.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli.
([12]) Kâmûs’ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; Mücmel’de **الجيم**in şeddesiyle. Bu lafız Lisân’da gelmemiştir.
([13]) Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile, Mücmel’den.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; Lisân (**ضرر**)’de doğrusu; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhili, el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve Lisân (**ضرر**)’de ona ait bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَحْضَحَ
R. Q. 1 ضَحْضَحَ ذ , [inf. n. ضَحْضَحَةٌ, which see below,] said of the سَرَاب [or mirage], It was, or became, in a state of commotion; or moved to and fro; as also ↓ تَضَحْضَحَ. (S, K.) ― -b2- And, (K, TA,) said of an affair, (TA,) It was, or became, manifest, evident, or apparent. (K, * TA.)

R. Q. 2  see the preceding paragraph.

ضِحٌّ
ضِحٌّ ذ The sun: (S, O, K:) and (K) the light of the sun, (Lth, A, O, K,) when it has possession of the ground: (Lth, O, TA:) or the light of the sun upon the surface of the ground; sunshine; contr. of ظِلٌّ: (AHeyth, T, O, TA:) accord. to AHeyth, originally وِضْحٌ, the و being rejected and a ح added to the radical ح; but correctly, it is originally ضِحْىٌ, from ضحيت الشمس [app. a mistranscription for ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ]: (TA; as from the T:) also land, or ground, that lies open and exposed (K, TA) to the sun: (TA:) and what is shone upon, or smitten, by the sun: (K, TA:) it has no pl. in any of these senses. (ElFihree, TA.) It is said in a trad., لَا يَقْعُدَنَّ أَحَدُكُمْ بَيْنَ الضِّحِّ وَالظِّلِّ فَاـِنَّهُ مَقْعَدُ الشَّيْطَانِ (S, A) (tropical:) [None of you shall sit between the sunshine and the shade, for it is the sitting-place of the devil]; meaning half of him in the sun and half of him in the shade. (TA.) And one says, جَآءَ فُلَانٌ بِالضِّحِّ وَالرِّيحِ (tropical:) Such a one came with, or brought, that upon which the sun had risen, and that upon which the wind had blown; (S, K, TA;) meaning, abundance, or much; (S, A;) or much property, or many cattle: (TA:) [F asserts that] one should not say بالضِّيحِ, (K,) i. e. بِالضِّيحِ وَالرِّيحِ: (TA:) this the vulgar say, but [J affirms that] it is nought: (S:) several, however, assert that الضِّيح is correct: (MF:) [and the author of the K, who disallows it in this art., authorizes it in art. ضيح, q. v.:] Kr, also, is related to have said that الضِيحُ signifies “ the sun ” and “ its light; ” and is said to signify “ what is exposed to the sun: ” and a poet says,
وَالشَّمْسُ فِى اللُّجَّةِ ذَاتِ الضِّيحِ
[And the sun in the abyss of sunlight]: Aboo-Mis-hal, moreover, mentions, in his “ Nawádir, ” the saying, اُسْتُعْمِلَ فُلَانٌ عَلَى الضِّيحِ وَالرِّيحِ [meaning (assumed tropical:) Such a one was employed as manager of much property]. (TA.) مَاتَ عَنِ الضِّحِّ وَالرِّيحِ, occurring in a trad., is rendered agreeably with the explanation of the saying in a trad. mentioned above, and means (tropical:) He died leaving much property. (TA.) And it is said of the Prophet, in a trad., يَكُونُ فِى الضِّحِّ وَالرِّيحِ He will be exposed to the heat of the sun and the blowing of the winds; meaning, accord. to Hr, (assumed tropical:) he will be attended by, or in the midst of, numerous horsemen and military forces. (TA.)

ضَحْضَحٌ
ضَحْضَحٌ ذ : see ضَحْضَحَةٌ: -A2- and ضَحْضَاحٌ.

ضُحْضُحٌ
ضُحْضُحٌ ذ : see what next follows.

ضَحْضَحَةٌ
ضَحْضَحَةٌ ذ and ↓ ضَحْضَحٌ and ↓ ضُحْضُحٌ The running of the سَرَاب [or mirage, along the surface of the ground, like water: see R. Q. 1]. (K.)

ضَحْضَاحٌ
ضَحْضَاحٌ ذ Shallow water; (S, A, TA;) and hence metaphorically applied in a trad. to (tropical:) a shallow part of hell-fire: (TA:) or water little in quantity; as also ↓ ضَحْضَحٌ: or water reaching to the ankles: or reaching to the middle of the skin: or in which there is no being drowned: (K:) or water little in quantity, in a pool left by a torrent, &c. (TA.) ― -b2- And Many, or much; in the dial. of Hudheyl; (AA, O, K;) not known to others: (TA: [see also ضَحْلٌ:]) accord. to As, it is applied to sheep or goats, and to camels, as meaning many, or numerous: and also as meaning scattered, or dispersed, over the surface of the land, but, notwithstanding, few. (TA.)

##### Türkçe

ضَحْضَحَ
R. Q. 1 **ضَحْضَحَ** ذ , [mastarı **ضَحْضَحَةٌ**, aşağıda ona bak,] **سَرَاب** [yahut serap] hakkında söylenir: Çalkantı hâlinde oldu yahut oldu; yahut ileri geri hareket etti; bunun gibi ↓ **تَضَحْضَحَ** da. (S, K.) ― -b2- Ve, (K, TA,) bir iş hakkında söylenir ki, (TA,) Açık oldu yahut oldu; belli, aşikâr yahut görünür oldu. (K, * TA.)

R. Q. 2  önceki paragrafa bak.

ضِحٌّ
**ضِحٌّ** ذ Güneş: (S, O, K:) ve (K) güneşin ışığı, (Lth, A, O, K,) yer üzerinde hâkimiyet kurduğu zaman: (Lth, O, TA:) yahut yer yüzeyi üzerindeki güneş ışığı; güneşlenme; **ظِلٌّ**’ün zıddı: (AHeyth, T, O, TA:) AHeyth’e göre aslı **وِضْحٌ**, **و** atılmış ve kök **ح**’a bir **ح** eklenmiştir; fakat doğru olan, aslının **ضِحْىٌ** olmasıdır, **ضحيت الشمس**’tan [görünüşe göre **ضَحِيتُ لِلشَّمْسِ** için yanlış yazım]: (TA; T’den olarak:) ayrıca güneşe açık ve maruz kalan arazi yahut yer: (K, TA) (TA:) ve güneşin üzerine vurduğu yahut çarptığı şey: (K, TA:) bu mânaların hiçbirinde çoğulu yoktur. (ElFihree, TA.) Bir hadiste şöyle denir: **لَا يَقْعُدَنَّ أَحَدُكُمْ بَيْنَ الضِّحِّ وَالظِّلِّ فَاـِنَّهُ مَقْعَدُ الشَّيْطَانِ** (S, A) (mecaz:) [Sizden hiçbiri güneşlik ile gölgelik arasında oturmasın; çünkü o şeytanın oturma yeridir]; mânası, onun yarısının güneşte ve yarısının gölgede olmasıdır. (TA.) Ve denir ki: **جَآءَ فُلَانٌ بِالضِّحِّ وَالرِّيحِ** (mecaz:) Falan kimse, güneşin doğduğu şey ile rüzgârın estiği şeyi ile geldi yahut getirdi; (S, K, TA;) mânası, bolluk yahut çokluk; (S, A;) yahut çok mal yahut çok davardır: (TA:) [F,] **بالضِّيحِ** denmemesi gerektiğini söyler, (K,) yani **بِالضِّيحِ وَالرِّيحِ**: (TA:) bunu avam söyler; fakat [J’nin teyidine göre] o bir şey değildir: (S:) bununla beraber, birkaç kişi **الضِّيح**’ın doğru olduğunu söyler: (MF:) [ve K’nin müellifi, bu maddede onu reddederken, ضيح maddesinde onu caiz görür, ona bak:] Kr’nin de **الضِيحُ**’ın “güneş” ve “onun ışığı” mânasına geldiğini söylediği rivayet olunur; ve “güneşe maruz kalan şey” mânasına geldiği de söylenir: ve bir şair şöyle der:
**وَالشَّمْسُ فِى اللُّجَّةِ ذَاتِ الضِّيحِ**
[Ve güneş, ışıklılığın derinliğinde]: ayrıca Aboo-Mis-hal, “Nawádir”inde şu sözü zikreder: **اُسْتُعْمِلَ فُلَانٌ عَلَى الضِّيحِ وَالرِّيحِ** [mânası (varsayılan mecaz:) Falan kimse çok malın idaresine memur edildi]. (TA.) Bir hadiste geçen **مَاتَ عَنِ الضِّحِّ وَالرِّيحِ**, yukarıda zikredilen hadisteki sözün açıklamasına uygun olarak tercüme edilir ve (mecaz:) Çok mal bırakarak öldü mânasına gelir. (TA.) Ve Peygamber hakkında bir hadiste şöyle denir: **يَكُونُ فِى الضِّحِّ وَالرِّيحِ** Güneşin sıcağına ve rüzgârların esmesine maruz kalacaktır; Hr’ye göre mânası, (varsayılan mecaz:) çok sayıda süvari ve askerî kuvvetler tarafından kuşatılmış yahut onların ortasında olacaktır. (TA.)

ضَحْضَحٌ
**ضَحْضَحٌ** ذ : **ضَحْضَحَةٌ**’ya bak: -A2- ve **ضَحْضَاحٌ**.

ضُحْضُحٌ
**ضُحْضُحٌ** ذ : şimdi gelen şeye bak.

ضَحْضَحَةٌ
**ضَحْضَحَةٌ** ذ ve ↓ **ضَحْضَحٌ** ve ↓ **ضُحْضُحٌ** **سَرَاب**’ın [yahut serabın, yer yüzeyi boyunca su gibi] akması [R. Q. 1’e bak]. (K.)

ضَحْضَاحٌ
**ضَحْضَاحٌ** ذ Sığ su; (S, A, TA;) ve bundan dolayı bir hadiste mecazen (mecaz:) cehennem ateşinin sığ bir kısmına uygulanmıştır: (TA:) yahut miktarı az su; bunun gibi ↓ **ضَحْضَحٌ**: yahut bileklere kadar ulaşan su: yahut derinin ortasına kadar ulaşan: yahut içinde boğulmanın olmadığı: (K:) yahut selin bıraktığı bir birikintide vb. miktarı az su. (TA.) ― -b2- Ve Çok, yahut pek çok; Huzeyl lehçesinde; (AA, O, K;) başkalarınca bilinmez: (TA: [ayrıca **ضَحْلٌ**’a da bak:]) As’a göre, koyun yahut keçilere ve develere “çok, yahut sayıca fazla” mânasıyla uygulanır: ve ayrıca “yeryüzü yüzeyi üzerine dağılmış yahut saçılmış, fakat buna rağmen az” mânasıyla da. (TA.)
