# ضخم (ض-خ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AE%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - خ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والميم معهما
خ ض م، ض خ م، م خ ض، ض م خ، م ض خ مستعملات
خضم:
الخَضْمُ الأكل والمضغ بأقصى الأضراس. والخَضْمُ: شدة الأكل في رغد. والخَضْم: نحو أكلِ القثاء ونحوه، وهو الأكل بجميع الفمِ.
وقولهم : قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم، أي: قد يبلغ المبلغ الكبير بالشيء الصغير. وخَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً، والخُضْمةُ: ما خُضِمَ. والمُخَضِّمُ: الشديدُ الخَضْمِِ.
وخُضُمَّةُ الذراعِ: مستغلظها .
والمَخْضَم: مصدر من خَضِمْتُ.
والخِضَمُّ: نعت للشريف المعطاء، أي: السيد الضَّخْم، وجمعهُ: الخِضَمُّونَ: قال رؤبة:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد الضَّخُمِ الخِضَمّ
والخِضَمُّ: المسن، والخِضَمُّ: الفرس الجواد الضَخم. قال:
"خِضَماّت الأباهر والعروق"
ضخم: الضَّخْم: العظيم من كل شيء ، وضَخُمَ الشيء ضَخامةً فهو ضَخْمٌ، وجمعه: ضِخامٌ، والإناث: الضَّخْماتُ، لأنه من الصفات، وإذا كان اسماً فهو: فعلاتٌ، مثقل، مثل شربة وشربات وقرية وقريات.. وبنات الواو من الأسماء، نحو: جوزة وجوزات، خفيفة، لأنها إن ثقلت صارت الواو ألفا، فتركت على حالها مخافة الالتباس.
مخض: المَخِيضُ: ما قد أخذ زبده، والمَخْضُ: تحريك المِخْضَ، وهو الذي فيه اللبن. ويستعمل المخَضْ في أشياء كثيرة نحو البعير يَمْخَضُ شقشقته. قال رؤبة:
يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا
والسحاب يَتَمَخَّضُ بمائه. والدهر يتمخَض بفتنهِ. والتَّمُّخضُ: التحرك.
والإمخاضُ: ما اجتمع من الألبان حتى صار وقر بعير، ويجمع على الأماخِيض، وبهذا المعنى يقال إحلاب من لبنٍ، وأحاليب.
وكل حامل ضربها الطلق فهي: ماخِض. والمخَاضُ: أسم يجمع النوق الحوامل، وهن شولٌ ما دام الفحل فيها، فإذا نتج بعضها وانتظر بعضها فهن عشار، فإذا نتجت فهن لقاح حتى قعدن شولا.
وابن المخاض: الذي حملت أمه.
والمُسْتَمْخِضُ من اللبن: البطيء الروب، وغذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضا فهو المُسْتَمُخِضُ، وذلك أطيب الألبان.
ويقال: إذا أرتكض الولد في بطن الناقة قيل لها: ملمع، ثم قال لها: خلفة، والاثنتان: خلفتانِ، والثلاثُ: خلفات، فإذا جمعت الخلفات قلت لهن: مَخاض، فكن مخاضاً إلى مطلع سهيل.. فهن متليات.
ضمخ: الضَّمْخُ: لطخ الجسد بالطيب حتى كأنه يقطر. قال:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
ضَمَخْتُها، وضَمَّخْتُها، فاضْطَمَخَتْ وتَضَمَّخَتْ.
مضخ: المَضْخُ: لغة شنعاء في الضَّمْخ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** onlarla birlikte
**خ ض م**، **ض خ م**، **م خ ض**، **ض م خ**، **م ض خ** kullanılagelenlerdir

**خضم**:
**الخَضْمُ** en arka azı dişleriyle yeme ve çiğnemedir. Ve **الخَضْمُ**: bolluk içinde yemenin şiddetidir. Ve **الخَضْم**: hıyar ve benzerini yeme gibidir; o, bütün ağızla yemektir.
Ve onların sözü: “**قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم**”, yani: büyük mertebeye küçük şeyle varılabilir. Ve “**خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً**”; ve **الخُضْمةُ**: çiğnenmiş olan şeydir. Ve **المُخَضِّمُ**: **الخَضْمِ**i şiddetli olandır.
Ve **خُضُمَّةُ الذراعِ**: onun kalınlaşmış olanıdır.
Ve **المَخْضَم**: “**خَضِمْتُ**”tan bir mastardır.
Ve **الخِضَمُّ**: cömert soylu için bir sıfattır; yani: iri efendi; onun çoğulu: **الخِضَمُّونَ**. Rü’be dedi ki:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد الضَّخُمِ الخِضَمّ
Ve **الخِضَمُّ**: bileyi taşıdır; ve **الخِضَمُّ**: iri cins at. Dedi ki:
"**خِضَماّت الأباهر والعروق**"

**ضخم**: **الضَّخْم** her şeyden büyük olandır; ve şey **ضَخُمَ** **ضَخامةً** (büyüdü), o hâlde o **ضَخْمٌ**dur; onun çoğulu: **ضِخامٌ**; dişiler: **الضَّخْماتُ**; çünkü o sıfatlardandır. Eğer isim olursa o, **فعلاتٌ** olur; ağırlaştırılmış; **شربة** ve **شربات** ve **قرية** ve **قريات** gibi. Ve isimlerden **الواو**nun kızları, **جوزة** ve **جوزات** gibi, hafiftir; çünkü eğer ağırlaştırılsa **الواو** **ألفا** olurdu; karışma korkusuyla kendi hâli üzere bırakıldı.

**مخض**: **المَخِيضُ** kaymağı alınmış olandır. Ve **المَخْضُ**: **المِخْضَ**ı hareket ettirmektir; o, içinde süt bulunan şeydir. Ve **المخَضْ** birçok şeyde kullanılır; deve **يَمْخَضُ** onun **شقشقته**sini (hareket ettirir). Rü’be dedi ki:
يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا
Ve bulut suyu ile **يَتَمَخَّضُ** olur. Ve zaman onun fitneleriyle **يتمخَض** olur. Ve **التَّمُّخضُ**: hareket etmektir.
Ve **الإمخاضُ**: sütlerden toplanıp bir devenin yükü hâline gelinceye kadar olan şeydir; **الأماخِيض** üzerine çoğul yapılır. Ve bu mânada “**إحلاب** من لبنٍ” ve “**أحاليب**” denir.
Ve her hamile ki ona doğum sancısı vurdu, o: **ماخِض**tir. Ve **المخَاضُ**: hamile dişi develeri toplayan bir isimdir; onlar, erkek deve içlerinde bulunduğu müddetçe **شولٌ**dür; bazıları doğurup bazıları beklenince onlar **عشار**dır; doğurunca onlar, tekrar **شولا** oturuncaya kadar **لقاح**tır.
Ve **ابن المخاض**: annesi hamile olan (yavru)dur.
Ve sütten **المُسْتَمْخِضُ**: yoğurdu geç tutandır; ve o, yoğurt tuttu, sonra onu **مَخَضْتَهُ** (yayık yaptın) da tekrar **مَخْضا** oldu; o hâlde o **المُسْتَمُخِضُ**dur; ve bu, sütlerin en lezzetlisidir.
Ve denir ki: yavru dişi devenin karnında tekmeleyince ona **ملمع** denir; sonra ona **خلفة** denir; ikisi: **خلفتانِ**; üçü: **خلفات**. **الخلفات**ı topladığında onlara **مَخاض** dersin; böylece onlar **مخاضاً** olur, **سهيل**in doğuşuna kadar.. böylece onlar **متليات**tir.

**ضمخ**: **الضَّمْخُ** bedeni güzel koku ile öylece sıvamaktır ki sanki damlıyor. Dedi ki:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
“**ضَمَخْتُها**” ve “**ضَمَّخْتُها**”; böylece **فاضْطَمَخَتْ** ve **تَضَمَّخَتْ**.

**مضخ**: **المَضْخُ** **الضَّمْخ** hakkında çirkin bir lehçedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَخْمُ: الغليظ من كل شيء؛ والأنثى ضَخْمَةٌ، والجمع ضَخْماتٌ بالتسكين. وقد ضَخُمَ ضَخامَةً وضِخَماً فهو ضَخْمٌ وضُخامٌ بالضم، وقومٌ ضِخامٌ بالكسر. وهذا أضْخَمَ منه. والأُضْخومَةُ: عِظامةُ المرأة.

##### Türkçe

**الضَخْمُ**: her şeyden kalın olan; dişisi **ضَخْمَةٌ**, çoğulu sükûn ile **ضَخْماتٌ**. Ve **ضَخُمَ** **ضَخامَةً** ve **ضِخَماً**; o hâlde o **ضَخْمٌ** ve zamme ile **ضُخامٌ**dur; ve bir kavim kesre ile **ضِخامٌ**dur. Ve bu, ondan daha **أضْخَمَ**dır. Ve **الأُضْخومَةُ**: kadının iriliği.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض م
خضم ، ضمخ ، مخض ، ضخم : مستعملة .
خضم : في حديث أبي هريرة : أنه مَرَّ بِمَرْوَانَ
_ وهو يَبْنِي بُنْياناً له _ فقال : ) ( ابْنُوا شَديداً
وَأَمِّلُوا بَعيداً واخضِمُوا فسَنَقْضَمُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : الخَضْمُ :
بأَقْصَى الأضراس ، والْقَضْمُ : بأدناها .
وقال أَيْمَنُ بْنُ خُرَيمٍ _ يذكرُ أَهْلَ العراق :
رَجَوْا بِالشِّقَاقِ الأكْلَ خَضْماً فَقَدْ رَضُوا
أَخِيراً مِنَ اكْلِ الْخَضْم أَنْ يَأْكُلُوا الْقَضْمَا
قاله حين ظهر عبدُ الملك على مُصْعَبٍ
واستَوْلَى على العراق .
يقال : خَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً ، وقَضِمْتُ
أَقْضَمُ قَضْماً .
أبو عبيد ، عن الأصمعي ، قال : الْخُضُمَّةُ
عَظَمَةُ الذِّراع ، وهي مُسْتَغْلَظُها .
قال : والْخِضَمُّ : الْكَثِيرُ العَطِيَّة .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الْخِضَمُّ : الْمِسَنُّ ،
وأنشد قولَ أبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ :
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ
والسَّيْفُ يَخْتَضِمُ العَظْمَ _ إذا قَطَعَه ، ومنه
قوله :
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ
واخْتَضَمَ الطريقَ _ إذا قَطَعَه ، وأنشد في
صفة إبل ضُمَّرٍ :
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ
ابن السكِّيت : قال أَبُو مَهْدِيٍّ : الْخَضِيمَةُ :
أن تُؤخَذَ الْحِنْطَةُ فَتُنَقَّى وتُطَيَّبُ ثم تجْعَلُ
في القِدْر ، ويُصبُّ عليها الماءُ فتُطْبَخُ حتى
تُنْضَجَ .
أبو زيد : يقال للماءِ الَّذي لا يَبْلُغُ أن
يكون أُجَاجاً ، ويشربُه المالُ دون الناس :
المُخضِمُ والخَمْجَرِيرُ .
وقال الفرَّاء : خَضَّمٌ : ماء لبني تميم
وأنشد :
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا
وقال أبو تراب : قال زَائِدَةُ القَيْسِيُّ :
خَضَفَ بها وخَضَمَ بها _ إذا ضَرَطَ .
قال : وقاله عَرَّامُ _ وأنشد للأَغْلَبِ :
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ
وقال أبو عبيدٍ : حَصَمَ : مَثْلُه . بالحاء
والصّاد .
ضمخ : قال الليث : الضَّمْخُ : لَطْخُ الجسد
بالطِّيب حتى كأنما يَقْطُرُ .
وأنشد في صفة النساء :
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ
ويقال : ضَمَخْتُهَا ضَمْخاً واضْطَمَخَتْ ،
وتَضمَّخَتْ .
قال : والمَضْخُ : لغةٌ شَنِيعَةٌ في الضَّمْخِ .
مخض : قال الليث : المَخْضُ تَحريكُكَ
المِمْخَضَ الّذي فيه اللبنُ الْمَخِيضُ _ الذي
قد أُخِذتْ زُبْدَتُه .
قال : يستعملُ المَخْضُ في أشياء كثيرةٍ
البعيرُ يَمْخَضُ بِشِقْشِقَتِه .
وأنشد لرُؤْبَةَ :
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً
والسَّحَابُ يَتَمَخَّضُ بمائه ، ويقال للدنيا :
إنها لَتَتَمَخَّضُ بِفِتنَةٍ مُنْكَرَةٍ .
وأنشد الأصمعي :
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ
يعني : المنيَّةُ تَهَيَّأَتْ لأَنْ تَلِدَ لَهُ الموتَ ،
يَعْني النُّعْمَان بْنَ الْمُنْذِرِ أو كِسْرَى .
وقال الليث : يقالُ لِمَا اجتمع من الأَلبان
حتى صار وِقْرَ بَعِير في الْغَرِيبِ :
الإِمْخَاضُ ويُجْمَع على الأَمَاخِيض .
ويقال : هذا إِحْلاَبٌ من لبن ، وإِمخَاضٌ
من لبن ، وهي الأحَالِيبُ والأَمَاخِيضُ .
ويقال : ما دام اللبنُ الْمخيضُ في
المِمْخَضِ فهو إِمْخاضٌ _ أي : مَخْضةٌ
واحَدةٌ .
قال : والْمُسْتَمْخِضُ من اللبن : البطىءُ
الرُّؤُوب ، فإذا اسْتَمْخَضَ لم يكد يَرُوب ،
وإذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضاً فهو
المُسْتَمخِضُ ، وذلك أطيَب ألبان الْغَنَم .
وقولُه عزّ وجلّ : ( فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة ( [ مريم : 23 ] .
المَخَاضُ : وَجَعُ الوِلادَة ، وهو الطَّلْق
أيضاً .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي وابن
شُميل : يقال : ناقةٌ مَاخِضٌ ومَخُوضٌ وهي
التي ضَرَبَها المَخَاضُ ، وقد مَخَضَتْ
تَمْخَضُ مَخَاضاً ، وإنها لَتَمَخَّضُ بِوَلدِها
وهو تَضَرَّبُ الوِلدِ في بطنها ، وذلك حين
تُنْتَجُ فَتَمْتَخِضُ .
ويقال : مَخِضَتْ وَمُخِضَتْ وتَمَخَّضَتْ
وامْتَخَضَتْ .
ويقال : مَاخِضٌ ومُخَّضٌ ، ومَوَاخَضُ _ في
الجمع ، وأنشد :
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ
وقال :
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ
وقال ابن الأعرابي : ناقةٌ مَاخِضٌ وشاةٌ
مَاخِضٌ ، وامرأةٌ مَاخِضٌ _ إذا دنا وِلاَدُها ،
وإبلٌ مَوَاخِضُ ، وقد أخذها الطَّلْق
والمَخَاضُ ، والمِخَاضُ .
وقال نُصَيْرٌ : إذا أرادت الناقةُ أن تضع
قيل : مَخِضَتْ .
وعامَّةُ قَيْسٍ وتمِيم وأسدٍ يقولون : مِخِضَتْ
_ بكسر الميم _ ويفعلون ذلك في كل
حَرْفٍ كان قبل أحدِ حُروف الْحَلقِ في
) ( فَعِلَتْ ) ( وفي ) ( فَعِيل ) ( يقولون : بِعِيْرٌ وزِئيرٌ
وشِهِيقٌ ، ونِهِلَتِ الإبلُ ، وسِخِرْتُ منه .
وقال ابن الأعرابي : يقال مَخِضَتْ المرأةُ
ولا يقال : مُخِضَتْ ، ويقال : مَخَضَتْ
لَبَنَها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : إذا أَرَدْتَ
الحوامل من الإبل قُلْتَ : نُوقٌ مَخَاضٌ _
واحدتها ( خَلِفَةٌ ) على غير قياس ، كما
قالوا لواحدة النساء : ) ( امرأةٌ ) ولواحدة
الإبل : ) ( نَاقَةٌ ) ( و ) ( بَعِيرٌ ) ( .
وقال الأصمعي : إذا حُمِلَ الْفَحْلُ على
ناقة فلَقِحَتْ فهي خَلِفَةٌ وجَمْعها _ مَخَاضٌ
ووَلَدُها _ إذا استَكْمَلَ سَنَةً من يومٍ وُلِدَ
ودخل في السنة الأخْرى _ : ابنُ مَخَاضٍ
لأنَّ أُمَّهُ لحقت بالمَخَاضِ من الإبل ، وهي
الْحَوَامِلُ .
وقال غيره : إنما قيل للنُّوقِ _ إذا حَمَلتْ _ :
مَخَاضٌ ، تفاؤُلاً بأنها ستَمْخَضُ بوَلَدِها ،
إذا نُتِجَتْ .
ويقال : مَخَضْتُ ماءَ البئر بالدَّلْو _ إذا
أَكْثَرتَ النَّزْعَ منها بدِلاَئِكَ ، وحرَّكْتَها
لِتَمْتلِىء ، وأنشد الأصمعي :
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ
والمُسْتَمْخِضُ : البَطِىءُ الرُّؤُوب من اللبن ،
وقد اسْتَمْخَض لَبنُكَ _ أي : لا يكادُ
يروب ، وإذا اسْتَمْخَضَ اللَّبَنُ لم يكَدْ
يَخْرُجُ زُبْدُهُ ، وهو من أطيب اللبن ، لأن
زُبْدَهُ اسْتُهْلِكَ فيه ، واستَمْخَضَ اللبن أيضا _
إذا أَبْطَأَ أخذُهُ الطَّعْمَ بعد حَقْنِهِ في السِّقاء .
وقال ابن بُزُرْجَ : تقول العرب _ في أُدْعِيَّةٍ
يَتَدَاعَوْنَ بها _ : صَبَّ الله عليكَ أُمَّ حُبَيْنٍ
مَاخِضاً _ يَعْنِي الليلَ .
ضخم : قال الليث : الضَّخْمُ : العظيم من كل
شيء ، والمصدر : الضَّخَامَةُ ، وقد ضَخُمَ ،
وامرأة ) ( ضَخْمَةٌ ) ( ، ونسوةٌ ضَخْماتٌ _ بسكون
الخاء _ لأنه نَعْتٌ ، والأسماءُ تُجْمَع على
) ( فَعَلاَتٍ ) نحو شَرْبة وشَرَبَات ، وقَرْيَة
وقَرَيَات ، وتَمْرَة وتَمَرَات ؛ وبناتُ الواو في
الأسماء تُجْمَعُ على ) ( فَعْلاَتٍ ) ( نحو : جَوْزَةٍ
وجَوْزَاتٍ _ لأنه إن ثُقِّلَ صارت الواوُ
أَلِفاً ، فتُرِكَت الواوُ على حالها ، كراهة
الألتباس .

##### Türkçe

خ ض م
**خضم** , **ضمخ** , **مخض** , **ضخم**: kullanımdadır.

**خضم**: Ebû Hureyre’nin hadisinde: Mervân’a uğradığı,
_ve onun kendisi için bir bina inşa ettiği_ ve şöyle dediği: “( ) Sağlam inşa edin
ve uzağı umun ve **اخضِمُوا**; çünkü biz **سَنَقْضَمُ**.” ( ).

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الخَضْمُ**:
azı dişlerinin en gerisiyle; **الْقَضْمُ**: en önüyle.

Eymen b. Hureym _Irak ehlini anarak_ dedi:
Ayrılıkla yemeyi **خَضْماً** umdular; artık razı oldular
sonunda **اكْلِ الْخَضْم**’dan, **الْقَضْمَا** yemelerine.

Bunu, Abdülmelik Mus‘ab’a galip geldiğinde
ve Irak’a hâkim olduğunda söyledi.

Denir: **خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً**; ve **قَضِمْتُ**
**أَقْضَمُ** **قَضْماً**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den, dedi: **الْخُضُمَّةُ**:
kolun kemiği; onun kalın olanıdır.

Dedi: ve **الْخِضَمُّ**: çok bağış sahibi.

Dedi: ve Emevî dedi: **الْخِضَمُّ**: bileği taşı,
ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözünü okudu:
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ

Ve kılıç **يَخْتَضِمُ** kemiği _onu kestiği zaman_; ve ondan
şu sözü:
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ

Ve **اخْتَضَمَ** yolu _onu kestiği zaman_; ve şu şiiri okudu,
zayıf develerin vasfında:
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ

İbnü’s-Sikkît: Ebû Mehdî dedi: **الْخَضِيمَةُ**:
buğdayın alınması, sonra ayıklanıp güzel kokulandırılması, sonra
tencereye konulması; üzerine su dökülür, sonra pişirilir, ta ki
olgunlaşıncaya kadar.

Ebû Zeyd: denir; **أُجَاجاً** olacak dereceye ulaşmayan suya,
ve onu insanlar değil de mal (hayvanlar) içtiğine:
**المُخضِمُ** ve **الخَمْجَرِيرُ**.

Ferrâ dedi: **خَضَّمٌ**: Benî Temîm’e ait bir su (yeridir).
Ve okudu:
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا

Ebû Turâb dedi: Zâide el-Kaysî dedi:
**خَضَفَ** onunla ve **خَضَمَ** onunla _osurunca_.

Dedi: ve bunu Arrâm söyledi; ve A‘leb için okudu:
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ

Ebû Ubeyd dedi: **حَصَمَ**: onun gibidir; **الحاء**
ve **الصّاد** ile.

**ضمخ**: Leys dedi: **الضَّمْخُ**: bedenin
güzel koku ile sıvanması; sanki damlıyor gibi.

Ve kadınların vasfında okudu:
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ

Ve denir: **ضَمَخْتُهَا** **ضَمْخاً**; ve **اضْطَمَخَتْ**,
ve **تَضمَّخَتْ**.

Dedi: ve **المَضْخُ**: **الضَّمْخِ** hakkında çirkin bir lehçedir.

**مخض**: Leys dedi: **المَخْضُ**: senin, içinde **اللبنُ الْمَخِيضُ** bulunan
**المِمْخَضَ**’ı hareket ettirmendir; _ki onun kaymağı alınmıştır_.

Dedi: **المَخْضُ** birçok şeyde kullanılır:
deve, **بِشِقْشِقَتِه** ile **يَمْخَضُ**.

Ve Rü’be’ye ait olarak okudu:
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً

Ve bulut suyu ile **يَتَمَخَّضُ**; ve dünyaya denir:
şüphesiz o, inkâr edilen bir fitne ile **لَتَتَتَمَخَّضُ**.

Ve Asma‘î okudu:
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ

Yani: ölüm, ona ölümü doğurmak için hazırlandı;
Nu‘mân b. Münzir’i yahut Kisrâ’yı kastediyor.

Leys dedi: sütlerden toplanıp, garîbde bir devenin yükü kadar olana:
**الإِمْخَاضُ** denir; ve **الأَمَاخِيض** üzerine çoğul yapılır.

Ve denir: bu, sütten bir **إِحْلاَبٌ**’dır; ve sütten bir **إِمخَاضٌ**’dır;
ve bunlar **الأحَالِيبُ** ve **الأَمَاخِيضُ**’dir.

Ve denir: **الْمخيضُ** süt **المِمْخَضِ** içinde kaldığı müddetçe o **إِمْخاضٌ**’dır;
_yani: bir tek **مَخْضةٌ**_.

Dedi: sütten **الْمُسْتَمْخِضُ**: yavaş ekşiyen;
**اسْتَمْخَضَ** olunca neredeyse ekşimez;
ve ekşiyip sonra onu **مَخَضْتَهُ** de tekrar **مَخْضاً** olursa, o
**المُسْتَمخِضُ**’dur; ve bu, koyun sütlerinin en hoşudur.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( **فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة** ( [Meryem: 23].

**المَخَاضُ**: doğum sancısıdır; o **الطَّلْق** da.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî ve İbn Şümeyl dedi: denir: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **مَخُوضٌ**; o, **المَخَاضُ**’ın vurduğu (tuttuğu)dır.
Ve **مَخَضَتْ** **تَمْخَضُ** **مَخَاضاً**; ve şüphesiz o, yavrusu ile **لَتَتَمَخَّضُ**;
bu, yavrunun karnında çırpınmasıdır; bu, doğuracağı zaman olur;
böylece **فَتَمْتَخِضُ**.

Ve denir: **مَخِضَتْ** ve **مُخِضَتْ** ve **تَمَخَّضَتْ**
ve **امْتَخَضَتْ**.

Ve denir: **مَاخِضٌ** ve **مُخَّضٌ**; ve çoğulda **مَوَاخَضُ**; ve okudu:
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ

Ve dedi:
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **شاةٌ مَاخِضٌ** ve **امرأةٌ مَاخِضٌ**
_doğumu yaklaştığı zaman_; ve **إبلٌ مَوَاخِضُ**; ve onu **الطَّلْق**
ve **المَخَاضُ** ve **المِخَاضُ** tutmuştur.

Nusayr dedi: deve doğurmak istediği zaman denir: **مَخِضَتْ**.

Kays’ın, Temîm’in ve Esed’in çoğu der ki: **مِخِضَتْ**
_mîmin kesresiyle_; ve bunu, her
boğaz harflerinden birinin önünde bulunan her
harfte, **( ) فَعِلَتْ ( )**’te ve **( ) فَعِيل ( )**’de yaparlar; derler: **بِعِيْرٌ** ve **زِئيرٌ**
ve **شِهِيقٌ**; ve develer **نِهِلَتِ**; ve ben ondan **سِخِرْتُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: **مَخِضَتْ** kadın; ve denmez: **مُخِضَتْ**;
ve denir: **مَخَضَتْ** sütünü.

Ebû Ubeyd _Ebû Zeyd’den_: eğer develerden hamileleri kast edersen
dersin: **نُوقٌ مَخَاضٌ**;
tekili **( خَلِفَةٌ )**’dir, kıyasa aykırı olarak; nitekim
kadınların tekiline **( ) امرأةٌ ( )** dediler; ve develerin tekiline
**( ) نَاقَةٌ ( )** ve **( ) بَعِيرٌ ( )**.

Asma‘î dedi: erkek deve bir dişi deveye aşırtılıp
o gebe kalınca o **خَلِفَةٌ**’dir; ve onun çoğulu **مَخَاضٌ**’dır.
Ve yavrusu _doğduğu günden bir yılı tamamlayıp
öteki yıla girdiği zaman_: **ابنُ مَخَاضٍ**’dır;
çünkü annesi, develerden **المَخَاضِ**’a yetişmiştir; ve onlar
**الْحَوَامِلُ**’dir.

Başkası dedi: ancak, dişi develere _gebe kaldıkları zaman_
**مَخَاضٌ** denmesi, onun yavrusu ile **سَتَمْخَضُ** olacağına uğurlama olarak;
doğurduğu zaman.

Ve denir: **مَخَضْتُ** kuyunun suyunu kova ile _ondan kovalarınla çokça çektiğin zaman_
ve onu hareket ettirdiğin zaman, dolsun diye; ve Asma‘î okudu:
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ

Ve **المُسْتَمْخِضُ**: sütten yavaş ekşiyen;
ve senin sütün **اسْتَمْخَضَ** _yani: neredeyse
ekşimez_; ve süt **اسْتَمْخَضَ** olunca neredeyse
kaymağı çıkmaz; ve o, sütün en hoşlarındandır; çünkü
kaymağı onun içinde tüketilmiştir. Ve süt ayrıca **استَمْخَضَ** olur:
onu tuluma bastıktan sonra tadı alması geciktiği zaman.

İbn Büzurc dedi: Araplar _birbirlerine dua ettikleri dualarda_ derler:
Allah senin üzerine **أُمَّ حُبَيْنٍ**’i **مَاخِضاً** döksün; _geceyi kastediyor_.

**ضخم**: Leys dedi: **الضَّخْمُ**: her şeyden büyük olan; masdar: **الضَّخَامَةُ**.
Ve **ضَخُمَ**; ve bir kadın **( ضَخْمَةٌ )**; ve kadınlar **ضَخْماتٌ**
_**الخاء**’ın sükûnu ile_; çünkü o bir sıfattır. Ve isimler
**( فَعَلاَتٍ )** üzerine çoğul yapılır; **شَرْبة** ve **شَرَبَات** gibi, ve **قَرْيَة**
ve **قَرَيَات** gibi, ve **تَمْرَة** ve **تَمَرَات** gibi. Ve isimlerde **الواو**’nun kızları
**( فَعْلاَتٍ )** üzerine çoğul yapılır; **جَوْزَةٍ**
ve **جَوْزَاتٍ** gibi; çünkü eğer ağırlaştırılırsa **الواو**
**أَلِفاً** olur; böylece **الواو** kendi hâli üzere bırakıldı,
karışma korkusuyla.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والخاء وما يثلثهما)
(ضخم) الضاد والخاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على عِظَمٍ في الشَّيء. يقال هذا ضَخْمٌ وضُخَامٌ. ويقال: إنَّ الأضخومة شيءٌ تعظِّم به المرأة عجيزتها.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الخاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**ضخم**) **الضاد** ve **الخاء** ve **الميم**, şeyde bir büyüklüğe delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: bu **ضَخْمٌ** ve **ضُخَامٌ**dur. Ve denir: muhakkak ki **الأضخومة** kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.‏

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض خ م
جسم ضخم وقد ضخُم ضِخَماً وضخامة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سيد ضخم وله شأن ضخم وسودد ضخم‏.‏
وماء ضخم‏:‏ ثقيل‏.‏
وتقول‏:‏ بلد نباته وخم وماؤه ضخم‏.‏
وقيل لبعضهم‏:‏ إن لك لخبراً فقال‏:‏ أجل خبر ضخم العلق‏.‏

##### Türkçe

ض خ م
**جسم ضخم**: iri bir cisim. Ve **ضخُم**: **ضِخَماً** ve **ضخامة** (olarak) iri oldu.
Mecazdan: **سيد ضخم**: iri (büyük) bir efendi; ve **شأن ضخم**: büyük bir şan; ve **سودد ضخم**: büyük bir seyyidlik.
**ماء ضخم**: ağırdır.
Ve dersin ki: **بلد نباته وخم وماؤه ضخم**: bitkisi ağır (yoğun) ve suyu ağır olan bir belde.
Ve bazısına denildi: “Şüphesiz senin için mutlaka bir haber vardır.” O dedi ki: “Evet, **خبر ضخم العلق**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّخْمُ: الغليظُ من كل شيءٍ. والضُّخامُ، بالضم: العظيمُ من كل شيء، وقيل: هو العظيمُ الجِرْم الكثيرُ اللحْمِ، والجمع ضِخامٌ، بالكسر، والأُنثى ضَخْة، والجمع ضَخْماتٌ، ساكنة الخاء لأَنه صفة، وإنما يُحَرَّك إذا كان اسماً مثل جَفَنات وتَمَرات. وفي التهذيب: والأَسماء تُجْمَع على فَعَلات نحو شَرْبة وشَرَبات وقَرْية وقَرَيات وتمرة وتَمَرات، وبناتُ الواو في الأسماء تُجْمع على فعْلات نحو جَوْزة وجَوْزات، لأَنه إن ثُقِّل صارت الواو أَلِفاً، فتُرِكَت الواو على حالِها كراهة الالتباس، قال: ويُسْتعار فيقال أَمرٌ ضَخْمٌ وشأنٌ ضَخْمٌ. وطريقٌ ضَخْمٌ: واسعٌ؛ عن اللحياني. وقد ضَخُمَ الشيءُ ضِخَماً وضَخامةً وهذا أَضخم منه، وقد شُدِّد في الشعر لأَنهم إذا وقفوا على اسم شدَّدُوا آخره إذا كان ما قبله متحركاً كالأَضْخَمّ والضِّخَمّ والإضْخَمّ؛ قال ابن سيده: فأَما ما أَنشده سيبويه من قول رؤبة:
ضَخْم يُحِبُّ الخُلُقَ الأضْخَمّا
فعلى أَنه وَقَفَ على الأَضْخَمِّ، بالتشديد، كلغة من قال رأيت الحَجَرّْ، وهذا محمدّْ وعامِرّْ وجَعْفَرّْ، ثم احتاج فأَجراه في الوصل مُجْراه في الوقف، وإنما اعْتَدَّ به سيبويه ضرورةً لأَن أَفْعَلاً مُشدَّداً عَدَمٌ
في الصفات والأسماء، وأَما قوله: ويرْوى الإضْخَمَّا فليس مُوَجهاً على الضرورة، لأَن إفْعَلاًّ موجودٌ في الصفات وقد أَثبته هو فقال: إرْزَبٌّ صفةٌ، مع أَنه له وَجَّهَه على الضرورة التَناقَضَ، لأنه قد أَثبت أَن إفْعَلاً مخفَّفاً عدَمٌ في الصفات، ولا يَتَوَجَّه هذا على الضرورة، إلاَّ أَن تُثْبِت إفْعَلاً مخففاً في الصفات، وذلك ما قد نَفاه هو، وكذلك قوله: ويُرْوى الضِّخَمّا، لا يتوجه على الضرورة، لأَن فِعَلاً موجودٌ في الصفة وقد أَثبته هو فقال: والصِّفةٌ خِدَبٌّ، مع أَنه لو وجهه على الضرورة لَتناقَضَ، لأَن هذ إنما يتجه على أَن في الصفات فِعَلاً، وقد نفاه أَيضاً إلاّ في المعتلِّ وهو قولهم: مكانٌ سِوىً، فثبت من ذلك أَن الشاعر لو قال الإضْخَمّا والضِّخَمّا كان أَحْسَنَ، لأَنهما لا يَتَّجِهان على الضرورة، لكن سيبويه أشعَرك أَنه قد سَمِعه على هذه الوجوه الثلاثة، قال: والأَضْخَمُّ، بالفتح، عندي في هذا البيت على أَفْعَلَ المُقْتضِيةِ للمُفاضَلة، وأَن اللامَ فيها عَقِيبُ مِنْ، وذلك أَذْهَبُ في المدح، ولذلك احتمل الضرورة لأَن أَخَوَيْه لا مُفاضَلَة فيهما. قال ابن سيده: وأَما قولُ أهلِ اللغة شيءٌ أَضخَمُ فالذي أَتَصَوَّرُه في ذلك أَنهم لم يَشْعُروا بالمُفاضلةِ في هذا البيت، فجعلوه من باب أَحْمَر، قال: ويدلُّك على المُفاضَلة أَنهم لم يَجِيئُوا به في بيت ولا مَثَلٍ مُجَرَّداً من اللام فيما علمناه من مشهور أشعارهم، على أَن الذي حكاه أَهل اللغة لا يمتنع، فإن قلت: فإن للشاعر أَن يقول الأَضْخَمَ مخففاً، قيل: لا يكون ذلك لأَن القطعة من مَكْشوفِ مَشْطورِ السريع، والشَّطْرُ على ما قُلْتُ أَنت من الضرب الثاني منه وذلك مُسَدَّسٌ؛ وبيته:
هاجَ الْهَوَى رَسْمٌ بذاتِ الغَضى،
مُخْلَوْلِقٌ مُسْتَعْجِمٌ مُحْوِلُ
فإن قلت: فإن هذا قد يجوز على أَن تَطْوي مفعولن وتنقُلَه في التقطيع إلى فاعلن، قيل: لا يجوز ذلك في هذا الضرب لأَنه لا يجتمع فيه الطي والكشف، وقول الأَخفش في ضِخَمّا: وهذا أَشدُّ لأَنه حرك الخاء وثقل الميم، يريد أَنه غيَّر بناء ضَخْم، وهذا التحريف كثيرٌ عنهم فاشٍ مع الضرورة في استعمالهم؛ ألا ترى أنهم قالوا في قول الزَّفَيان:
بِسَبْحَلِ الدَّفَّيْنِ عَيْسَجُور
أَراد سِبَحْل كقول المرأة لِبِنْتِها: سِبَحْلة رِبَحْلة تَنْمي نَباتَ النَّخْلة. وهذا البيت الذي أَنشده سيبويه لرؤبة أورده ابنُ سيده والجوهريُّ وغيرُهما:
ضَخْمٌ يُحِبُّ الخُلُق الأضْخمَّا
قال ابن بري: وصوابه ضَخْماً، بالنصب، لأَن قبله:
ثمَّتَ حيثُ حَيَّةٌ أَصَمَّا
والأُضْخُومةُ: عُظَّامةُ المرأةِ وهي الثوب تَشُدُّه المرأة على عجيزتها لتُظَنَّ أَنها عَجْزاء.
والمِضْخَمُ: الشديدُ الصَّدْمِ والضَّرْبِ. والمِضْخَمُ: السَّيِّدُ الضخم الشريفُ.
والضِّخَمَّةُ: العَرِيضةُ الأَرِيضةُ الناعِمةُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لعائذ بن سعد العَنْبريّ يَصِفُ وِرْدَ إبِله:
حُمْراً، كأَنَّ خاضِباً منها خَضَبْ
ذُرَى ضِخَمَّاتٍ، كأَشْباه الرُّطَبْ
وبنو عَبْدِ بن ضَخْمٍ: قبيلةٌ من العرَبِ العارِبة دَرَجُوا.

##### Türkçe

**الضَّخْمُ**: her şeyden kalın olan. Ve **الضُّخامُ**, (ضَمّ ile): her şeyden büyük olan; ve denildi ki: o, cirmi büyük, eti çok olandır; çoğulu **ضِخامٌ**, (kesr ile); dişisi **ضَخْة**; çoğulu **ضَخْماتٌ**; **الخاء** sâkin (cezmli)dir, çünkü o bir sıfattır; ancak **جَفَنات** ve **تَمَرات** gibi isim olduğu zaman harekelenir. Ve **التهذيب**’de: İsimler **فَعَلات** üzere toplanır; **شَرْبة** ve **شَرَبات** ve **قَرْية** ve **قَرَيات** ve **تمرة** ve **تَمَرات** gibi. Ve isimlerde **الواو**’nun kızları **فعْلات** üzere toplanır; **جَوْزة** ve **جَوْزات** gibi; çünkü eğer ağırlaştırılsa **الواو** bir **أَلِف** olurdu; bu yüzden **الواو** iltibastan hoşlanmama sebebiyle hâli üzere bırakıldı. Dedi ki: Ödünç alınır da denir: **أَمرٌ ضَخْمٌ** ve **شأنٌ ضَخْمٌ**. Ve **طريقٌ ضَخْمٌ**: geniştir; **اللحياني**’den. Ve şey **ضَخُمَ**; **ضِخَماً** ve **ضَخامةً** (olarak); ve bu, ondan daha **أَضخم**dır. Ve şiirde şeddeli kılınmıştır; çünkü onlar bir ismin üzerinde durdukları zaman, ondan önceki harekeli ise sonunu şeddelerler; **الأَضْخَمّ** ve **الضِّخَمّ** ve **الإضْخَمّ** gibi. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh’in Rü’be’nin sözünden rivayet ettiği şeye gelince:

ضَخْم يُحِبُّ الخُلُقَ الأضْخَمّا

bu, **الأَضْخَمِّ** üzerinde, şedde ile, durduğuna göredir; **رأيت الحَجَرّْ** diyenin dili gibi; ve **هذا محمدّْ** ve **عامِرّْ** ve **جَعْفَرّْ**. Sonra ihtiyaç duydu da onu vasılda, vakıftaki mecrasına yürüttü. Sîbeveyh onu ancak zaruret olarak saydı; çünkü şeddeli **أَفْعَلاً** sıfatlarda ve isimlerde yokluktur. “Ve **الإضْخَمَّا** rivayet olunur” sözüne gelince: zaruret üzere yönlendirilmiş değildir; çünkü **إفْعَلاًّ** sıfatlarda mevcuttur; ve onu kendisi ispat etmiştir; şöyle dedi: **إرْزَبٌّ** bir sıfattır. Bununla beraber onu zaruret üzere yönlendirseydi çelişki olurdu; çünkü o, sıfatlarda hafif **إفْعَلاً**’ın yokluk olduğunu ispat etmiştir; ve bu zaruret üzere yönelmez; ancak sıfatlarda hafif **إفْعَلاً**’ı ispat etmen müstesna; bu ise onun bizzat nefyettiği şeydir. Yine onun “ve **الضِّخَمّا** rivayet olunur” sözü: zaruret üzere yönelmez; çünkü **فِعَلاً** sıfatta mevcuttur; ve onu kendisi ispat etmiştir; şöyle dedi: “ve sıfat **خِدَبٌّ**.” Bununla beraber onu zaruret üzere yönlendirseydi elbette çelişirdi; çünkü bu ancak sıfatlarda **فِعَلاً** bulunduğu üzere yönelir; o ise bunu da, mu‘tel (illetli) dışında, nefyetmiştir; onların “**مكانٌ سِوىً**” demeleri gibi. Bundan sabit oldu ki şair **الإضْخَمّا** ve **الضِّخَمّا** deseydi daha iyi olurdu; çünkü ikisi zaruret üzere yönelmez; fakat Sîbeveyh sana, onu bu üç vecih üzere işitmiş olduğunu hissettirdi. Dedi ki: Bu beyitte **الأَضْخَمُّ**, fetha ile, bende, mufâdala gerektiren **أَفْعَلَ** üzeredir; ve onda **اللام** **مِنْ**’in ardından gelir; bu, medihte daha ileri olandır; bu yüzden zarureti taşıdı; çünkü iki kardeşinde mufâdala yoktur. İbn Sîde dedi ki: Dil ehlinin “**شيءٌ أَضخَمُ**” sözüne gelince, bunda tasavvur ettiğim şudur: Onlar bu beyitte mufâdalayı fark etmediler de onu **أَحْمَر** babından kıldılar. Dedi ki: Mufâdalaya sana delil olan şudur: Meşhur şiirlerinden bildiğimiz üzere, onu **اللام**’dan soyutlanmış olarak bir beyitte ve bir meselde getirmediler. Bununla beraber dil ehlinin naklettiği şey imkânsız değildir. Eğer dedin ki: Şair için **الأَضْخَمَ**’ı hafif söylemek vardır, denilir ki: Bu olmaz; çünkü parça, **السريع**’in açık, yarım (meşṭûr) olanındandır; ve şatr, senin dediğin üzere, onun ikinci darbındandır; bu ise altılıdır; ve onun beyti:

هاجَ الْهَوَى رَسْمٌ بذاتِ الغَضى،
مُخْلَوْلِقٌ مُسْتَعْجِمٌ مُحْوِلُ

Eğer dedin ki: Bu, **مفعولن**’u katlayıp (طَيّ) takti‘de onu **فاعلن**’e nakletmen üzere caiz olur, denilir ki: Bu darbda caiz olmaz; çünkü onda **الطي** ile **الكشف** bir araya gelmez. Ve **الأَخفش**’in **ضِخَمّا** hakkında sözü: “Bu daha şiddetlidir; çünkü **الخاء**’yı harekeledi ve **الميم**’i ağırlaştırdı”; yani **ضَخْم**’un binasını değiştirdi. Bu tahrif, onların yanında, zaruret ile kullanımlarında çoktur, yaygındır; görmüyor musun ki **الزَّفَيان**’ın sözünde dediler:

بِسَبْحَلِ الدَّفَّيْنِ عَيْسَجُور

**سِبَحْل**’i kastetti; kadının kızına “**سِبَحْلة رِبَحْلة تَنْمي نَباتَ النَّخْلة**” demesi gibi. Sîbeveyh’in Rü’be’den rivayet ettiği bu beyti İbn Sîde ve Cevherî ve başkaları zikretti:

ضَخْمٌ يُحِبُّ الخُلُق الأضْخمَّا

İbn Berrî dedi ki: Doğrusu **ضَخْماً**’dır, nasb ile; çünkü ondan önce:

ثمَّتَ حيثُ حَيَّةٌ أَصَمَّا

Ve **الأُضْخُومةُ**: kadının büyüklüğü; o, kadının kalçası üzerine bağladığı elbisedir; onun kalçasız olduğu zannedilsin diye.

Ve **المِضْخَمُ**: çarpma ve vurması şiddetli olan. Ve **المِضْخَمُ**: iri, şerefli efendi.

Ve **الضِّخَمَّةُ**: geniş, sağlam, yumuşak olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Âiz b. Sa‘d el-‘Anberî’den, develerinin suya gelişini vasfederken, rivayet etti:

حُمْراً، كأَنَّ خاضِباً منها خَضَبْ
ذُرَى ضِخَمَّاتٍ، كأَشْباه الرُّطَبْ

Ve **بنو عَبْدِ بن ضَخْمٍ**: Arapların **العارِبة**sinden bir kabiledir; yok olup gittiler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض خ م * * الضَّخْمُ * الغليظ من كل شيء والأنثى * ضَخْمَةٌ * والجمع ضخمات بالتسكين لأنه صفة وإنما يُحرك إذا كان اسما مثل جفنات وتمرات وقد * ضَخُمَ * من باب ظرُف و * ضَخِمَا * أيضا بوزن عنب فهو * ضَخْمٌ * و * ضُخَامٌ * بالضم وقوم * ضِخَامٌ * بالكسر

##### Türkçe

* ض خ م * * **الضَّخْمُ** * her şeyden kalın olan; dişisi **ضَخْمَةٌ**; cem‘i, sıfat olduğu için sükûn ile **ضخمات**’tır; ancak **جفنات** ve **تمرات** gibi isim olduğu zaman harekelenir. Ve **ضَخُمَ** (bâbı: **ظرُف**) ve ayrıca **ضَخِمَا** da (vezni: **عنب**) olmuştur; o, **ضَخْمٌ** ve zamme ile **ضُخَامٌ**’dır; ve bir kavim, kesre ile **ضِخَامٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الضَّخْم بالفَتْح والتَّحْرِيك ) ، ذِكْر | الفَتْح مُسْتَدْرك ، ولو قال : الضَّخْم | ويُحَرَّك كان كافِيًا ، ( وَكَأَحْمَد ويُشَدُّ | آخِرُه ) في الشَّعر ، ولَيْس في الكلام | اْفعلّ ، قال رُؤْبة : | % ( ثُمَّت حَيْث حَيَّةٌ أَصِمّا % | ضَخْمًا يُحِبّ الخُلُق الأَضْخَمَّا ) % | | هكَذا الرِّوايةُ في شِعْرِه . وَوقَع في | كِتابِ سِيبَوَيْه : ضَخْمٌ يُحِبّ بالرّفع ، | وَإِيّاه تَبَع الجَوْهَرِيّ . ثم قال | الجوهَرِيّ : لأنهم إذا وَقَفُوا على | اسْمٍ شَدَّدُوا آخِرَه إذا كان ما قَبْلَه | مُتَحَرَّكا ، يَقُولُون   : هذا مُحَمَّدّْ وعامرّْ | وجَعْفَرّْ . | | ( و ) الضُّخَام ( كَغُراب ) ، واْقْتَصَر | الجَوْهَرِيّ عليه ، وعلى الأَول : | ( العَظِيمُ ) ، وفي الصّحاح : الغَلِيظ | ( من كُلّ شَيء ، أو ) هو ( العَظِيمُ | الجِرْم الكَثِيرُ اللَّحْم ) ، وقد ( ضَخُم | كَكرُم ضَخْماً ) بالفَتْح كما في | النُّسَخ ، والصَّواب ضِخَماً مثل عِوَج | كما هو في الصّحاح ، وهو على غَيْر | قِياس ، ( وضَخَامة ) على القِيَاس . | | ( و ) من المَجازِ : ( الضَّخْمُ من |

| الطَّرِيقِ : الواسِعُ ، و ) الضَّخْمُ ( من | المِياهِ : الثَّقِيلُ ) ، وهو مَجازٌ أَيضاً . | | ( وبَنُو عَبْدِ بنِ ضَخْم : من العَرَب | العَارِبَة ، دَرَجُوا ) واْنْقَرَضُوا . | | ( والأُضْخُومَة بالضَّم : عُظَّامَةِ | المَرْأة ) ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ ، وهي التي | تتَعَظَّم بها المَرأَةُ وراء حِقْوِها . | | ( و ) المِضْخَمُ ( كَمِنْبَرٍ : الشَّدِيدُ | الصَّدْمِ والضَّرْب ) من الرِّجال ، وهو | مجاز . | | ( و ) من المَجازِ أيضاً المِضْخَم : | ( السَّيِّدُ الشَّرِيفُ الضَّخْم ) ) . يقال : | سَيِّد ضَخْم ومِضْخَم . | | ( و ) من المَجازِ : ( الضِّخَمَّة | كَخِدَبِّة ) هي ( العَرِيضَةُ الأَرِيضَة | الناعِمَةُ ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | امرأة ضَخْمة ، والجَمْع : ضَخْمات | بالتَّسْكِين ؛ لأنه صِفَة ، وإنما يُحَرَّك | إذا كان اْسماً مثل جَفَنات | وتَمَرات . وقَومٌ ضِخامٌ بالكَسْر . | وهذا أَضْخَم منه ، كُلّ ذلِك في | الصّحاح . والضِّخَامُ يُحْتَمل أن | يَكُونَ جَمع ضَخَم محركة . | والإِضْخَمُّ كإردبّ نَقَلَه اْبنُ جِنّي في | سِرّ الصِّنَاعة . وبه رُوِيَ قَوْلُ رُؤْبَة | أيضاً . ويقال له : سُوْدُدٌ ضَخْم | العُنُق وهو مَجاز . | | وأبو القَاسِم عُبَيْدُ الله بنُ محمد بن | عَلِيّ بنِ الضَّخْم البَغْدَادِيُّ الضَّخْمِيّ | من شُيُوخ أبي بَكْرِ بن المَقْرِي . |

##### Türkçe

| | ( **الضَّخْم** fetha ile ve harekeli olarak ) , fetha zikri müstedrektir; eğer “: **الضَّخْم** ve harekelenir” deseydi yeterli olurdu. ( Ve **كَأَحْمَد** gibi, sonu şeddelenir ) şiirde; konuşmada ise **اْفعلّ** değildir. Rü’be dedi ki: | % ( ثُمَّت حَيْث حَيَّةٌ أَصِمّا % | **ضَخْمًا** يُحِبّ الخُلُق الأَضْخَمَّا ) % | | Rivayet onun şiirinde böyledir. **كِتابِ سِيبَوَيْه**’de ise “**ضَخْمٌ** يُحِبّ” ref‘ ile vâki olmuştur; Cevherî de ona tâbi olmuştur. Sonra Cevherî dedi ki: çünkü onlar bir ismin üzerinde vakfettiklerinde, eğer ondan önceki harekeli ise, onun sonunu şeddelerler; derler ki: هذا مُحَمَّدّْ ve عامرّْ ve جَعْفَرّْ. | | ( Ve ) **الضُّخَام** ( **كَغُراب** gibi ); Cevherî onu bununla ve birincisiyle iktisar etti: ( büyük olan ). Ve **الصّحاح**’ta: kalın ( her şeyden ); yahut o ( cismi büyük, eti çok olan büyük )tur. Ve ( **ضَخُم** **كَكرُم** **ضَخْماً** ) fetha ile—nüshalarda olduğu gibi—; doğrusu ise **ضِخَماً** “**عِوَج**” gibi, **الصّحاح**’ta olduğu üzere; ve o kıyas üzere olmayan üzeredir. ( Ve **ضَخَامة** ) kıyas üzere. | | ( Ve ) mecazdan: ( yoldan **الضَّخْم**: geniş olan; ve ) **الضَّخْم** ( sulardan: ağır olan ); o da ayrıca mecazdır. | | ( Ve **بَنُو عَبْدِ بنِ ضَخْم**: Araplardan, **العَارِبَة**’dendir; “**دَرَجُوا**” ) ve yok olup gittiler. | | ( Ve **الأُضْخُومَة** damme ile: kadının iriliği )dir; onu Cevherî nakletti; o, kadının onunla böbürlendiği, belinin arkasındakidir. | | ( Ve ) **المِضْخَمُ** ( **كَمِنْبَرٍ**: çarpması ve vurması şiddetli olan ) erkeklerdendir; ve o mecazdır. | | ( Ve ) mecazdan da **المِضْخَم**: ( efendi, şerefli, iri olan )dır. Denir ki: **سَيِّد ضَخْم** ve **مِضْخَم**. | | ( Ve ) mecazdan: ( **الضِّخَمَّة** **كَخِدَبِّة** gibi ) o ( geniş, geniş; yumuşak )tır. | | [ ] Ve kendisine müstedrek olunanlardandır: | | **امرأة ضَخْمة**; cem‘i: **ضَخْمات** sükûn ile; çünkü o sıfattır; ancak isim olduğunda harekelenir, **جَفَنات** ve **تَمَرات** gibi. Ve bir kavim: **ضِخامٌ** kesra ile. Ve bu, ondan daha **أَضْخَم**dır; bunların hepsi **الصّحاح**’tadır. Ve **الضِّخَامُ**, harekeli **ضَخَم**’ın cem‘i olması muhtemeldir. Ve **الإِضْخَمُّ** “**إردبّ**” gibi; onu İbn Cinnî **سِرّ الصِّنَاعة**’da nakletti. Rü’be’nin sözü de onunla rivayet olundu. Ve ona denir ki: **سُوْدُدٌ ضَخْم العُنُق**; ve o mecazdır. | | Ve Ebü’l-Kâsım Ubeydullah b. Muhammed b. Ali b. **الضَّخْم** el-Bağdâdî **الضَّخْمِيّ**, Ebû Bekr b. el-Makrî’nin şeyhlerindendir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَخُمَ
1 ضَخُمَ ذ , [aor. ضَخُمَ ,] (S, Msb, K,) inf. n. ضِخَمٌ, (S, Msb, TA,) accord. to the copies of the K ضَخْمٌ, but this is wrong, (TA,) and ضَخَامَةٌ, (S, Msb, K,) It, or he, was, or became, large, big, bulky, (S, * Msb, K,) or thick: (S:) or large in body, portly, or corpulent, and fleshy. (K.)

اضخم لَهُ
4 اضخم لَهُ ذ (Ibn-'Abbád and K * voce أَدْلَفَ) [i. q. أَغْلَظَ لَهُ] (assumed tropical:) He spoke to him in a rough, harsh, coarse, rude, uncivil, or ungentle, manner. (TK in art. دلف.)

ضَخْمٌ
ضَخْمٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ ضَخَمٌ (K) and ↓ ضُخَامٌ (S, K) and ↓ أَضْخَمُ, (K,) which last is also with teshdeed of the final letter, (S, K,) i. e. ↓ أضْخَمُّ, in poetry, (S, TA,) for there is no word [properly] of the measure أَفْعَلُّ, and IJ mentions ↓ اـِضْخَمٌّ, [evidently in the same sense,] like اـِرْدَبٌّ [in measure], (TA,) Large, big, bulky, (S, * Msb, K,) or thick; (S;) applied to a thing (Msb, K) of any kind: (K:) or large in body, portly, or corpulent, and fleshy: (K:) pl. ضخَامٌ; (S, Msb;) like سِهَامٌ pl. of سَهْمٌ: (Msb:) fem. ضَخْمَةٌ, (S, Msb,) applied to a woman; (Msb;) pl. ضَخْمَاتٌ, with the خ quiescent, (S, Msb,) because it is an epithet. (S.) See also مِضْخَمٌ. ― -b2- It was said to a man, اـِنَّ لَكَ لَخَيْرٌ [app. meaning “ Verily thou hast wealth ”]; and he replied, أَجَلْ خَيْرٌ ضَخْمُ العُنُقِ [app., (tropical:) Yea, large wealth]; which is tropical. (TA.) And one says, لَهُ سُودَدٌ ضَخْمٌ (assumed tropical:) [He has great lordship or dignity], and شَرَفٌ ضَخْمٌ [great nobility], and شَأْنٌ َضَخْمٌ [great importance or rank]. (TA.) ― -b3- ضَخْمٌ applied to a road means (tropical:) Wide. (K, TA.) ― -b4- And applied to water, (tropical:) Heavy. (K, TA.)

ضَخَمٌ
ضَخَمٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ضِخَمَّةٌ
ضِخَمَّةٌ ذ , applied to a woman, (tropical:) Very wide, or wide and fat, (عَرِيضَةٌ أَرِيضَةٌ,) and soft, or tender. (K, TA.)

ضُخَامٌ
ضُخَامٌ ذ : see ضَخْمٌ.

أَضْخَمُ
أَضْخَمُ ذ : see ضَخْمٌ. ― -b2- One says [also], هٰذَا أَضْخَمُ مِنْهُ [This is larger, bigger, &c., than it, or he]. (S.)

أَضْخَمُّ
أَضْخَمُّ ذ and اـِضْخَمٌّ: see ضَخْمٌ.

أُضْخُومَةٌ
أُضْخُومَةٌ ذ A woman's عِظَامَة [or thing resembling a pillow], (S, K, TA,) with which she makes herself [to appear] large behind her waist [or posteriors]. (TA.)

مِضْخَمٌ
مِضْخَمٌ ذ , as an epithet applied to a chief, or lord, (tropical:) Noble, and portly, or corpulent; (K, TA;) as also ↓ ضَخْمٌ. (TA.) ― -b2- And, applied to a man, (TA,) (tropical:) Vehement in dashing himself against another; and in striking, or beating. (K, TA.)

##### Türkçe

ضَخُمَ
1 **ضَخُمَ** **ذ** , [muzâri‘ı **ضَخُمَ** ,] (S, Msb, K,) mastar ismi **ضِخَمٌ**, (S, Msb, TA,) K’nın nüshalarına göre **ضَخْمٌ**, fakat bu yanlıştır, (TA,) ve **ضَخَامَةٌ**, (S, Msb, K,) O, ya da o kimse, büyük, iri, hacimli idi, ya da oldu, (S, * Msb, K,) yahut kalın: (S:) yahut beden bakımından büyük, heybetli, yahut şişman, ve etli. (K.)

اضخم لَهُ
4 **اضخم لَهُ** **ذ** (İbn-‘Abbâd ve K * **أَدْلَفَ** maddesinde) [**أَغْلَظَ لَهُ** ile aynı] (mecaz olduğu varsayılarak:) Ona kaba, sert, katı, nezaketsiz, görgüsüz, yahut yumuşak olmayan bir tarzda konuştu. (TK, **دلف** maddesinde.)

ضَخْمٌ
**ضَخْمٌ** **ذ** (S, Msb, K) ve ↓ **ضَخَمٌ** (K) ve ↓ **ضُخَامٌ** (S, K) ve ↓ **أَضْخَمُ**, (K,) ki bu sonuncusu, son harfin şeddeli olmasıyla da gelir, (S, K,) yani ↓ **أضْخَمُّ**, şiirde, (S, TA,) çünkü [aslında] **أَفْعَلُّ** vezninde bir kelime yoktur; ve IJ ↓ **اـِضْخَمٌّ**’u zikreder, [açıkça aynı mânada,] **اـِرْدَبٌّ** gibi [vezin bakımından], (TA,) Büyük, iri, hacimli, (S, * Msb, K,) yahut kalın; (S;) herhangi bir türden bir şeye uygulanır: (Msb, K) (K:) yahut beden bakımından büyük, heybetli, yahut şişman, ve etli: (K:) çoğulu **ضخَامٌ**; (S, Msb;) **سِهَامٌ**’ın **سَهْمٌ**’ün çoğulu olması gibi: (Msb:) müennesi **ضَخْمَةٌ**, (S, Msb,) bir kadına uygulanır; (Msb;) çoğulu **ضَخْمَاتٌ**, **خ** sâkin olarak, (S, Msb,) çünkü o bir sıfattır. (S.) Ayrıca **مِضْخَمٌ**’a da bak. ― -b2- Bir adama şöyle denildi: **اـِنَّ لَكَ لَخَيْرٌ** [görünüşe göre mânası “Şüphesiz senin malın var”]; o da cevap verdi: **أَجَلْ خَيْرٌ ضَخْمُ العُنُقِ** [görünüşe göre, (mecaz:) Evet, büyük mal]; bu mecazdır. (TA.) Ve denir: **لَهُ سُودَدٌ ضَخْمٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Onun büyük bir efendiliği yahut itibarı vardır], ve **شَرَفٌ ضَخْمٌ** [büyük soyluluk], ve **شَأْنٌ َضَخْمٌ** [büyük önem yahut mertebe]. (TA.) ― -b3- **ضَخْمٌ** bir yola uygulanınca (mecaz:) Geniş demektir. (K, TA.) ― -b4- Ve suya uygulanınca, (mecaz:) Ağır. (K, TA.)

ضَخَمٌ
**ضَخَمٌ** **ذ** : bir önceki paragrafı gör.

ضِخَمَّةٌ
**ضِخَمَّةٌ** **ذ** , bir kadına uygulanırsa, (mecaz:) Pek geniş, yahut geniş ve şişman, (**عَرِيضَةٌ أَرِيضَةٌ,**) ve yumuşak, yahut nazik. (K, TA.)

ضُخَامٌ
**ضُخَامٌ** **ذ** : **ضَخْمٌ**’ü gör.

أَضْخَمُ
**أَضْخَمُ** **ذ** : **ضَخْمٌ**’ü gör. ― -b2- [Şöyle de] denir: **هٰذَا أَضْخَمُ مِنْهُ** [Bu, ondan daha büyük, daha iri, vb.]. (S.)

أَضْخَمُّ
**أَضْخَمُّ** **ذ** ve **اـِضْخَمٌّ**: **ضَخْمٌ**’ü gör.

أُضْخُومَةٌ
**أُضْخُومَةٌ** **ذ** Bir kadının **عِظَامَة**’si [yahut yastığa benzeyen şey], (S, K, TA,) bununla o, belinin arkası [yahut kalçaları] gerisinde kendisini büyük [görünür kılmak için] yapar. (TA.)

مِضْخَمٌ
**مِضْخَمٌ** **ذ** , bir reis yahut efendiye uygulanan bir sıfat olarak, (mecaz:) Asil, ve heybetli, yahut şişman; (K, TA;) bunun gibi ↓ **ضَخْمٌ**. (TA.) ― -b2- Ve bir adama uygulanınca, (TA,) (mecaz:) Başkasına karşı kendisini şiddetle atmada; ve vurma, yahut dövmede şiddetli. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَخُمَ
ضَخُمَ U ( n. ac. ضِخَم 7 ,  ضَخَاْمَة 22t ),
a.  Was stout, corpulent, portly, big, bulky .  ضَخْم 1 , ( pl. ضِخَاْم 23 ), Stout, corpulent, portly; big, bulky.

ضَخَاْمَة
ضَخَاْمَة 22t ,
a.  Bigness, bulkiness; corpulence, stoutness.

أُضْخُوْمَة
أُضْخُوْمَة
a.  Woman's bustle or pad.

##### Türkçe

ضَخُمَ
**ضَخُمَ** U (mastarı **ضِخَم** 7, **ضَخَاْمَة** 22t),
a. İri yapılı oldu, şişman oldu, heybetli oldu, büyük oldu, hacimli oldu. **ضَخْم** 1, (çoğulu **ضِخَاْم** 23), iri yapılı, şişman, heybetli; büyük, hacimli.

ضَخَاْمَة
**ضَخَاْمَة** 22t,
a. Büyüklük, hacimlilik; şişmanlık, irilik.

أُضْخُوْمَة
**أُضْخُوْمَة**
a. Kadının kabartması veya yastığı.
