# ضخم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AE%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضخم

الضَّخْمُ: الغليظُ من كل شيءٍ. والضُّخامُ، بالضم: العظيمُ من كل شيء، وقيل: هو العظيمُ الجِرْم الكثيرُ اللحْمِ، والجمع ضِخامٌ، بالكسر، والأُنثى ضَخْة، والجمع ضَخْماتٌ، ساكنة الخاء لأَنه صفة، وإنما يُحَرَّك إذا كان اسماً مثل جَفَنات وتَمَرات. وفي التهذيب: والأَسماء تُجْمَع على فَعَلات نحو شَرْبة وشَرَبات وقَرْية وقَرَيات وتمرة وتَمَرات، وبناتُ الواو في الأسماء تُجْمع على فعْلات نحو جَوْزة وجَوْزات، لأَنه إن ثُقِّل صارت الواو أَلِفاً، فتُرِكَت الواو على حالِها كراهة الالتباس، قال: ويُسْتعار فيقال أَمرٌ ضَخْمٌ وشأنٌ ضَخْمٌ. وطريقٌ ضَخْمٌ: واسعٌ؛ عن اللحياني. وقد ضَخُمَ الشيءُ ضِخَماً وضَخامةً وهذا أَضخم منه، وقد شُدِّد في الشعر لأَنهم إذا وقفوا على اسم شدَّدُوا آخره إذا كان ما قبله متحركاً كالأَضْخَمّ والضِّخَمّ والإضْخَمّ؛ قال ابن سيده: فأَما ما أَنشده سيبويه من قول رؤبة:
ضَخْم يُحِبُّ الخُلُقَ الأضْخَمّا
فعلى أَنه وَقَفَ على الأَضْخَمِّ، بالتشديد، كلغة من قال رأيت الحَجَرّْ، وهذا محمدّْ وعامِرّْ وجَعْفَرّْ، ثم احتاج فأَجراه في الوصل مُجْراه في الوقف، وإنما اعْتَدَّ به سيبويه ضرورةً لأَن أَفْعَلاً مُشدَّداً عَدَمٌ
في الصفات والأسماء، وأَما قوله: ويرْوى الإضْخَمَّا فليس مُوَجهاً على الضرورة، لأَن إفْعَلاًّ موجودٌ في الصفات وقد أَثبته هو فقال: إرْزَبٌّ صفةٌ، مع أَنه له وَجَّهَه على الضرورة التَناقَضَ، لأنه قد أَثبت أَن إفْعَلاً مخفَّفاً عدَمٌ في الصفات، ولا يَتَوَجَّه هذا على الضرورة، إلاَّ أَن تُثْبِت إفْعَلاً مخففاً في الصفات، وذلك ما قد نَفاه هو، وكذلك قوله: ويُرْوى الضِّخَمّا، لا يتوجه على الضرورة، لأَن فِعَلاً موجودٌ في الصفة وقد أَثبته هو فقال: والصِّفةٌ خِدَبٌّ، مع أَنه لو وجهه على الضرورة لَتناقَضَ، لأَن هذ إنما يتجه على أَن في الصفات فِعَلاً، وقد نفاه أَيضاً إلاّ في المعتلِّ وهو قولهم: مكانٌ سِوىً، فثبت من ذلك أَن الشاعر لو قال الإضْخَمّا والضِّخَمّا كان أَحْسَنَ، لأَنهما لا يَتَّجِهان على الضرورة، لكن سيبويه أشعَرك أَنه قد سَمِعه على هذه الوجوه الثلاثة، قال: والأَضْخَمُّ، بالفتح، عندي في هذا البيت على أَفْعَلَ المُقْتضِيةِ للمُفاضَلة، وأَن اللامَ فيها عَقِيبُ مِنْ، وذلك أَذْهَبُ في المدح، ولذلك احتمل الضرورة لأَن أَخَوَيْه لا مُفاضَلَة فيهما. قال ابن سيده: وأَما قولُ أهلِ اللغة شيءٌ أَضخَمُ فالذي أَتَصَوَّرُه في ذلك أَنهم لم يَشْعُروا بالمُفاضلةِ في هذا البيت، فجعلوه من باب أَحْمَر، قال: ويدلُّك على المُفاضَلة أَنهم لم يَجِيئُوا به في بيت ولا مَثَلٍ مُجَرَّداً من اللام فيما علمناه من مشهور أشعارهم، على أَن الذي حكاه أَهل اللغة لا يمتنع، فإن قلت: فإن للشاعر أَن يقول الأَضْخَمَ مخففاً، قيل: لا يكون ذلك لأَن القطعة من مَكْشوفِ مَشْطورِ السريع، والشَّطْرُ على ما قُلْتُ أَنت من الضرب الثاني منه وذلك مُسَدَّسٌ؛ وبيته:
هاجَ الْهَوَى رَسْمٌ بذاتِ الغَضى،
مُخْلَوْلِقٌ مُسْتَعْجِمٌ مُحْوِلُ
فإن قلت: فإن هذا قد يجوز على أَن تَطْوي مفعولن وتنقُلَه في التقطيع إلى فاعلن، قيل: لا يجوز ذلك في هذا الضرب لأَنه لا يجتمع فيه الطي والكشف، وقول الأَخفش في ضِخَمّا: وهذا أَشدُّ لأَنه حرك الخاء وثقل الميم، يريد أَنه غيَّر بناء ضَخْم، وهذا التحريف كثيرٌ عنهم فاشٍ مع الضرورة في استعمالهم؛ ألا ترى أنهم قالوا في قول الزَّفَيان:
بِسَبْحَلِ الدَّفَّيْنِ عَيْسَجُور
أَراد سِبَحْل كقول المرأة لِبِنْتِها: سِبَحْلة رِبَحْلة تَنْمي نَباتَ النَّخْلة. وهذا البيت الذي أَنشده سيبويه لرؤبة أورده ابنُ سيده والجوهريُّ وغيرُهما:
ضَخْمٌ يُحِبُّ الخُلُق الأضْخمَّا
قال ابن بري: وصوابه ضَخْماً، بالنصب، لأَن قبله:
ثمَّتَ حيثُ حَيَّةٌ أَصَمَّا
والأُضْخُومةُ: عُظَّامةُ المرأةِ وهي الثوب تَشُدُّه المرأة على عجيزتها لتُظَنَّ أَنها عَجْزاء.
والمِضْخَمُ: الشديدُ الصَّدْمِ والضَّرْبِ. والمِضْخَمُ: السَّيِّدُ الضخم الشريفُ.
والضِّخَمَّةُ: العَرِيضةُ الأَرِيضةُ الناعِمةُ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لعائذ بن سعد العَنْبريّ يَصِفُ وِرْدَ إبِله:
حُمْراً، كأَنَّ خاضِباً منها خَضَبْ
ذُرَى ضِخَمَّاتٍ، كأَشْباه الرُّطَبْ
وبنو عَبْدِ بن ضَخْمٍ: قبيلةٌ من العرَبِ العارِبة دَرَجُوا.

### Türkçe

**الضَّخْمُ**: her şeyden kalın olan. Ve **الضُّخامُ**, (ضَمّ ile): her şeyden büyük olan; ve denildi ki: o, cirmi büyük, eti çok olandır; çoğulu **ضِخامٌ**, (kesr ile); dişisi **ضَخْة**; çoğulu **ضَخْماتٌ**; **الخاء** sâkin (cezmli)dir, çünkü o bir sıfattır; ancak **جَفَنات** ve **تَمَرات** gibi isim olduğu zaman harekelenir. Ve **التهذيب**’de: İsimler **فَعَلات** üzere toplanır; **شَرْبة** ve **شَرَبات** ve **قَرْية** ve **قَرَيات** ve **تمرة** ve **تَمَرات** gibi. Ve isimlerde **الواو**’nun kızları **فعْلات** üzere toplanır; **جَوْزة** ve **جَوْزات** gibi; çünkü eğer ağırlaştırılsa **الواو** bir **أَلِف** olurdu; bu yüzden **الواو** iltibastan hoşlanmama sebebiyle hâli üzere bırakıldı. Dedi ki: Ödünç alınır da denir: **أَمرٌ ضَخْمٌ** ve **شأنٌ ضَخْمٌ**. Ve **طريقٌ ضَخْمٌ**: geniştir; **اللحياني**’den. Ve şey **ضَخُمَ**; **ضِخَماً** ve **ضَخامةً** (olarak); ve bu, ondan daha **أَضخم**dır. Ve şiirde şeddeli kılınmıştır; çünkü onlar bir ismin üzerinde durdukları zaman, ondan önceki harekeli ise sonunu şeddelerler; **الأَضْخَمّ** ve **الضِّخَمّ** ve **الإضْخَمّ** gibi. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh’in Rü’be’nin sözünden rivayet ettiği şeye gelince:

ضَخْم يُحِبُّ الخُلُقَ الأضْخَمّا

bu, **الأَضْخَمِّ** üzerinde, şedde ile, durduğuna göredir; **رأيت الحَجَرّْ** diyenin dili gibi; ve **هذا محمدّْ** ve **عامِرّْ** ve **جَعْفَرّْ**. Sonra ihtiyaç duydu da onu vasılda, vakıftaki mecrasına yürüttü. Sîbeveyh onu ancak zaruret olarak saydı; çünkü şeddeli **أَفْعَلاً** sıfatlarda ve isimlerde yokluktur. “Ve **الإضْخَمَّا** rivayet olunur” sözüne gelince: zaruret üzere yönlendirilmiş değildir; çünkü **إفْعَلاًّ** sıfatlarda mevcuttur; ve onu kendisi ispat etmiştir; şöyle dedi: **إرْزَبٌّ** bir sıfattır. Bununla beraber onu zaruret üzere yönlendirseydi çelişki olurdu; çünkü o, sıfatlarda hafif **إفْعَلاً**’ın yokluk olduğunu ispat etmiştir; ve bu zaruret üzere yönelmez; ancak sıfatlarda hafif **إفْعَلاً**’ı ispat etmen müstesna; bu ise onun bizzat nefyettiği şeydir. Yine onun “ve **الضِّخَمّا** rivayet olunur” sözü: zaruret üzere yönelmez; çünkü **فِعَلاً** sıfatta mevcuttur; ve onu kendisi ispat etmiştir; şöyle dedi: “ve sıfat **خِدَبٌّ**.” Bununla beraber onu zaruret üzere yönlendirseydi elbette çelişirdi; çünkü bu ancak sıfatlarda **فِعَلاً** bulunduğu üzere yönelir; o ise bunu da, mu‘tel (illetli) dışında, nefyetmiştir; onların “**مكانٌ سِوىً**” demeleri gibi. Bundan sabit oldu ki şair **الإضْخَمّا** ve **الضِّخَمّا** deseydi daha iyi olurdu; çünkü ikisi zaruret üzere yönelmez; fakat Sîbeveyh sana, onu bu üç vecih üzere işitmiş olduğunu hissettirdi. Dedi ki: Bu beyitte **الأَضْخَمُّ**, fetha ile, bende, mufâdala gerektiren **أَفْعَلَ** üzeredir; ve onda **اللام** **مِنْ**’in ardından gelir; bu, medihte daha ileri olandır; bu yüzden zarureti taşıdı; çünkü iki kardeşinde mufâdala yoktur. İbn Sîde dedi ki: Dil ehlinin “**شيءٌ أَضخَمُ**” sözüne gelince, bunda tasavvur ettiğim şudur: Onlar bu beyitte mufâdalayı fark etmediler de onu **أَحْمَر** babından kıldılar. Dedi ki: Mufâdalaya sana delil olan şudur: Meşhur şiirlerinden bildiğimiz üzere, onu **اللام**’dan soyutlanmış olarak bir beyitte ve bir meselde getirmediler. Bununla beraber dil ehlinin naklettiği şey imkânsız değildir. Eğer dedin ki: Şair için **الأَضْخَمَ**’ı hafif söylemek vardır, denilir ki: Bu olmaz; çünkü parça, **السريع**’in açık, yarım (meşṭûr) olanındandır; ve şatr, senin dediğin üzere, onun ikinci darbındandır; bu ise altılıdır; ve onun beyti:

هاجَ الْهَوَى رَسْمٌ بذاتِ الغَضى،
مُخْلَوْلِقٌ مُسْتَعْجِمٌ مُحْوِلُ

Eğer dedin ki: Bu, **مفعولن**’u katlayıp (طَيّ) takti‘de onu **فاعلن**’e nakletmen üzere caiz olur, denilir ki: Bu darbda caiz olmaz; çünkü onda **الطي** ile **الكشف** bir araya gelmez. Ve **الأَخفش**’in **ضِخَمّا** hakkında sözü: “Bu daha şiddetlidir; çünkü **الخاء**’yı harekeledi ve **الميم**’i ağırlaştırdı”; yani **ضَخْم**’un binasını değiştirdi. Bu tahrif, onların yanında, zaruret ile kullanımlarında çoktur, yaygındır; görmüyor musun ki **الزَّفَيان**’ın sözünde dediler:

بِسَبْحَلِ الدَّفَّيْنِ عَيْسَجُور

**سِبَحْل**’i kastetti; kadının kızına “**سِبَحْلة رِبَحْلة تَنْمي نَباتَ النَّخْلة**” demesi gibi. Sîbeveyh’in Rü’be’den rivayet ettiği bu beyti İbn Sîde ve Cevherî ve başkaları zikretti:

ضَخْمٌ يُحِبُّ الخُلُق الأضْخمَّا

İbn Berrî dedi ki: Doğrusu **ضَخْماً**’dır, nasb ile; çünkü ondan önce:

ثمَّتَ حيثُ حَيَّةٌ أَصَمَّا

Ve **الأُضْخُومةُ**: kadının büyüklüğü; o, kadının kalçası üzerine bağladığı elbisedir; onun kalçasız olduğu zannedilsin diye.

Ve **المِضْخَمُ**: çarpma ve vurması şiddetli olan. Ve **المِضْخَمُ**: iri, şerefli efendi.

Ve **الضِّخَمَّةُ**: geniş, sağlam, yumuşak olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Âiz b. Sa‘d el-‘Anberî’den, develerinin suya gelişini vasfederken, rivayet etti:

حُمْراً، كأَنَّ خاضِباً منها خَضَبْ
ذُرَى ضِخَمَّاتٍ، كأَشْباه الرُّطَبْ

Ve **بنو عَبْدِ بن ضَخْمٍ**: Arapların **العارِبة**sinden bir kabiledir; yok olup gittiler.
