# ضخم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AE%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضخم

| | ( الضَّخْم بالفَتْح والتَّحْرِيك ) ، ذِكْر | الفَتْح مُسْتَدْرك ، ولو قال : الضَّخْم | ويُحَرَّك كان كافِيًا ، ( وَكَأَحْمَد ويُشَدُّ | آخِرُه ) في الشَّعر ، ولَيْس في الكلام | اْفعلّ ، قال رُؤْبة : | % ( ثُمَّت حَيْث حَيَّةٌ أَصِمّا % | ضَخْمًا يُحِبّ الخُلُق الأَضْخَمَّا ) % | | هكَذا الرِّوايةُ في شِعْرِه . وَوقَع في | كِتابِ سِيبَوَيْه : ضَخْمٌ يُحِبّ بالرّفع ، | وَإِيّاه تَبَع الجَوْهَرِيّ . ثم قال | الجوهَرِيّ : لأنهم إذا وَقَفُوا على | اسْمٍ شَدَّدُوا آخِرَه إذا كان ما قَبْلَه | مُتَحَرَّكا ، يَقُولُون   : هذا مُحَمَّدّْ وعامرّْ | وجَعْفَرّْ . | | ( و ) الضُّخَام ( كَغُراب ) ، واْقْتَصَر | الجَوْهَرِيّ عليه ، وعلى الأَول : | ( العَظِيمُ ) ، وفي الصّحاح : الغَلِيظ | ( من كُلّ شَيء ، أو ) هو ( العَظِيمُ | الجِرْم الكَثِيرُ اللَّحْم ) ، وقد ( ضَخُم | كَكرُم ضَخْماً ) بالفَتْح كما في | النُّسَخ ، والصَّواب ضِخَماً مثل عِوَج | كما هو في الصّحاح ، وهو على غَيْر | قِياس ، ( وضَخَامة ) على القِيَاس . | | ( و ) من المَجازِ : ( الضَّخْمُ من |

| الطَّرِيقِ : الواسِعُ ، و ) الضَّخْمُ ( من | المِياهِ : الثَّقِيلُ ) ، وهو مَجازٌ أَيضاً . | | ( وبَنُو عَبْدِ بنِ ضَخْم : من العَرَب | العَارِبَة ، دَرَجُوا ) واْنْقَرَضُوا . | | ( والأُضْخُومَة بالضَّم : عُظَّامَةِ | المَرْأة ) ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ ، وهي التي | تتَعَظَّم بها المَرأَةُ وراء حِقْوِها . | | ( و ) المِضْخَمُ ( كَمِنْبَرٍ : الشَّدِيدُ | الصَّدْمِ والضَّرْب ) من الرِّجال ، وهو | مجاز . | | ( و ) من المَجازِ أيضاً المِضْخَم : | ( السَّيِّدُ الشَّرِيفُ الضَّخْم ) ) . يقال : | سَيِّد ضَخْم ومِضْخَم . | | ( و ) من المَجازِ : ( الضِّخَمَّة | كَخِدَبِّة ) هي ( العَرِيضَةُ الأَرِيضَة | الناعِمَةُ ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | امرأة ضَخْمة ، والجَمْع : ضَخْمات | بالتَّسْكِين ؛ لأنه صِفَة ، وإنما يُحَرَّك | إذا كان اْسماً مثل جَفَنات | وتَمَرات . وقَومٌ ضِخامٌ بالكَسْر . | وهذا أَضْخَم منه ، كُلّ ذلِك في | الصّحاح . والضِّخَامُ يُحْتَمل أن | يَكُونَ جَمع ضَخَم محركة . | والإِضْخَمُّ كإردبّ نَقَلَه اْبنُ جِنّي في | سِرّ الصِّنَاعة . وبه رُوِيَ قَوْلُ رُؤْبَة | أيضاً . ويقال له : سُوْدُدٌ ضَخْم | العُنُق وهو مَجاز . | | وأبو القَاسِم عُبَيْدُ الله بنُ محمد بن | عَلِيّ بنِ الضَّخْم البَغْدَادِيُّ الضَّخْمِيّ | من شُيُوخ أبي بَكْرِ بن المَقْرِي . |

### Türkçe

| | ( **الضَّخْم** fetha ile ve harekeli olarak ) , fetha zikri müstedrektir; eğer “: **الضَّخْم** ve harekelenir” deseydi yeterli olurdu. ( Ve **كَأَحْمَد** gibi, sonu şeddelenir ) şiirde; konuşmada ise **اْفعلّ** değildir. Rü’be dedi ki: | % ( ثُمَّت حَيْث حَيَّةٌ أَصِمّا % | **ضَخْمًا** يُحِبّ الخُلُق الأَضْخَمَّا ) % | | Rivayet onun şiirinde böyledir. **كِتابِ سِيبَوَيْه**’de ise “**ضَخْمٌ** يُحِبّ” ref‘ ile vâki olmuştur; Cevherî de ona tâbi olmuştur. Sonra Cevherî dedi ki: çünkü onlar bir ismin üzerinde vakfettiklerinde, eğer ondan önceki harekeli ise, onun sonunu şeddelerler; derler ki: هذا مُحَمَّدّْ ve عامرّْ ve جَعْفَرّْ. | | ( Ve ) **الضُّخَام** ( **كَغُراب** gibi ); Cevherî onu bununla ve birincisiyle iktisar etti: ( büyük olan ). Ve **الصّحاح**’ta: kalın ( her şeyden ); yahut o ( cismi büyük, eti çok olan büyük )tur. Ve ( **ضَخُم** **كَكرُم** **ضَخْماً** ) fetha ile—nüshalarda olduğu gibi—; doğrusu ise **ضِخَماً** “**عِوَج**” gibi, **الصّحاح**’ta olduğu üzere; ve o kıyas üzere olmayan üzeredir. ( Ve **ضَخَامة** ) kıyas üzere. | | ( Ve ) mecazdan: ( yoldan **الضَّخْم**: geniş olan; ve ) **الضَّخْم** ( sulardan: ağır olan ); o da ayrıca mecazdır. | | ( Ve **بَنُو عَبْدِ بنِ ضَخْم**: Araplardan, **العَارِبَة**’dendir; “**دَرَجُوا**” ) ve yok olup gittiler. | | ( Ve **الأُضْخُومَة** damme ile: kadının iriliği )dir; onu Cevherî nakletti; o, kadının onunla böbürlendiği, belinin arkasındakidir. | | ( Ve ) **المِضْخَمُ** ( **كَمِنْبَرٍ**: çarpması ve vurması şiddetli olan ) erkeklerdendir; ve o mecazdır. | | ( Ve ) mecazdan da **المِضْخَم**: ( efendi, şerefli, iri olan )dır. Denir ki: **سَيِّد ضَخْم** ve **مِضْخَم**. | | ( Ve ) mecazdan: ( **الضِّخَمَّة** **كَخِدَبِّة** gibi ) o ( geniş, geniş; yumuşak )tır. | | [ ] Ve kendisine müstedrek olunanlardandır: | | **امرأة ضَخْمة**; cem‘i: **ضَخْمات** sükûn ile; çünkü o sıfattır; ancak isim olduğunda harekelenir, **جَفَنات** ve **تَمَرات** gibi. Ve bir kavim: **ضِخامٌ** kesra ile. Ve bu, ondan daha **أَضْخَم**dır; bunların hepsi **الصّحاح**’tadır. Ve **الضِّخَامُ**, harekeli **ضَخَم**’ın cem‘i olması muhtemeldir. Ve **الإِضْخَمُّ** “**إردبّ**” gibi; onu İbn Cinnî **سِرّ الصِّنَاعة**’da nakletti. Rü’be’nin sözü de onunla rivayet olundu. Ve ona denir ki: **سُوْدُدٌ ضَخْم العُنُق**; ve o mecazdır. | | Ve Ebü’l-Kâsım Ubeydullah b. Muhammed b. Ali b. **الضَّخْم** el-Bağdâdî **الضَّخْمِيّ**, Ebû Bekr b. el-Makrî’nin şeyhlerindendir. |
