# ضخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ضخ

باب الخاء والضَاد
خض ، ضخ : مستعملان .
خض : قال أبو عبيد : قال الفراء : الخَضاضُ : الشيءُ اليسير من الحُلِيِّ .
قال : وأنشدنا القَنانيّ :
ولو أَشْرَفَتْ من كُفّة السِّتْر عاطلا
لقلتَ غزال ما عليه خَضاضُ
قال : ويقال للرجل الأحمق أيضاً : خَضاض .
وقال الأمويّ : الْخَضَضُ : الْخَرَز الأبيض الذي تلبسه الإماء .
وقال ابن الأعرابي : الخَضاض : نِقْسُ الدّواة ، والمدادُ الذي يكتب به .
قال : والخُضاخض من الرّجال الضَّخْم الحسن . قلت : وجمعه الخَضاخِض ، مثل قُناقن وقَناقن .
وقال الليث الخَضخاض : ضَرْب من القَطِران ، وكلُّ شيء يتحرك ولا يُصوِّت خُثورةً ، يقال : إنه يتخضخض حتى يقال وَجَأَه بالخنجر فخضخض به بَطنَه .
قلت : الخَضخاض الذي يُهنَأ به الجَربَى : ضربٌ من النِّفْط أسوَدُ رَقيق لا خُثورة فيه ، وليس بالقَطِران ، لأن القطران عُصارةُ شجرٍ معروف ، وفيه خُثُورة يُداوَى به دَبَرُ البعير ، ولا يُطلى به الجَرَب . وشجرُه ينبت في جبال الشام ، يقال له : العَرْعَر .
وأما الخَضخاضُ فإنه دَسِمٌ رقيقُ ينبع من عين تحتَ الأرض .
وقال الليث : خضخضتُ الأرضَ ، إذا قلبتَها حتى يصير موضعُها مُثاراً رِخْواً ، إذا وصل إليها الماءُ أَنبتتْ .
والخَضِيض : المكان المنْبُوثُ تَبُلُّه الأمطار .
وقال غيره : خَضخض الحمارُ الأتانَ ، إذا خالطها ، وأصله من خاض يَخُوض ، إذا دَخل الجوفَ من سِلاح وغيره .
ومنه قولُ الهُذَليّ :
فخضخضتُ صُفْنِي في جَمِّه
خِياض المدابر قِدْحاً عَطوفاً
ألا تراه جَعَل مصدره الخِياض ، وهو فِعال من خاض .
وقال اللحيانيّ : قال الأصمعيّ : جمل خُضَخِضٌ وخُضاخِضٌ وخُضْخُضٌ إذا كان يتمخض من البُدْنِ والسِّمِن .
وقال الفراء : نبتٌ خُضَخِضٌ وخُضاخض الماء : رَيّانُ ناعم .
وسُئل ابن عباس عن الخضخضة ، فقال : هو خيرٌ من الزّنا ، ونكاحُ الأمة خيرٌ منه ،
وفسّر الخضخضة بالاستمناء ، وهو استنزالُ المَنِيِّ في غيرِ الفَرْج .
عمرو عن أبيه قال : الخضاض : المِداد . والخَضاض : مِخْنَقَةُ السِّنَّوْر .
ضخ : قال الليث : المِضَخَّة : قصبة في جَوْفها خَشَبة يُرمى بها الماء من الفَم .
قلت : الضَّخ ، مِثلُ النَّضْخ وقد ضَخَّه ضخّاً ، إذا نضخَه بالماء .

### Türkçe

باب **الخاء** والضَاد
**خض** ، **ضخ** : kullanımdadırlar.

**خض** : Ebû Ubeyd dedi: el-Ferrâ dedi: **الخَضاضُ**: **الحُلِيِّ**’den (takıdan) az bir şeydir.
Dedi: ve bize el-Kanânî şu şiiri okudu:
ولو أَشْرَفَتْ من كُفّة السِّتْر عاطلا
لقلتَ غزال ما عليه **خَضاضُ**
Dedi: ve ahmak erkeğe de: **خَضاض** denir.
El-Emevî dedi: **الْخَضَضُ**: cariyelerin taktığı beyaz boncuktur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخَضاض**: hokka’nın eksikliği; ve onunla yazılan mürekkeptir.
Dedi: ve erkeklerden **الخُضاخض**: iri, güzel olandır. Dedim: onun çoğulu **الخَضاخِض**’dir; **قُناقن** ve **قَناقن** gibi.
Leys dedi: **الخَضخاض**: katrandan bir türdür; ve ses çıkarmaksızın hareket eden her şey (için) (şöyle) denir: onda bir **خُثورة** (yoğunluk) yoktur; “o, **يتخضخض** eder” denir; hatta “onu hançerle vurdu da onunla karnını **فخضخض** etti” denir.
Dedim: uyuzlulara sürülen **الخَضخاض**: siyah, ince, içinde **خُثورة** bulunmayan bir tür nefttir; katran değildir. Çünkü katran, bilinen bir ağacın özsuyudur; onda **خُثُورة** vardır; onunla devenin **دَبَرُ**’i (yarası) tedavi edilir; uyuz üzerine sürülmez. Onun ağacı Şam dağlarında biter; ona **العَرْعَر** denir.
**الخَضخاضُ**’a gelince, o yağlı, ince olup yerin altındaki bir kaynaktan fışkırar.
Leys dedi: **خضخضتُ** toprağı: onu çevirdiğin zaman; ta ki yeri kabartılmış, gevşek olsun; su ona ulaştığında bitki bitirir.
**الخَضِيض**: yağmurların ıslattığı, kabartılmış yerdir.
Başkası dedi: eşek, dişi eşeği **خَضخض** etti: onunla karıştığı zaman; aslı **خاض يَخُوض**’dandır: silâh ve başkasıyla içe girdiği zaman.
Bundan Hüzeylî’nin sözü:
فخضخضتُ صُفْنِي في جَمِّه
خِياض المدابر قِدْحاً عَطوفاً
Görmüyor musun, onun masdarını **الخِياض** kıldı; o, **خاض**’dan **فِعال** veznindedir.
Lihyânî dedi: el-Asma‘î dedi: **جمل خُضَخِضٌ** ve **خُضاخِضٌ** ve **خُضْخُضٌ**: beden ve yağdan (dolayı) sallanıp durur olduğu zaman.
Ferrâ dedi: **نبتٌ خُضَخِضٌ** ve **خُضاخض الماء**: suya kanmış, yumuşaktır.
İbn Abbâs’a **الخضخضة** hakkında soruldu; dedi ki: o zinadan hayırlıdır; cariye ile nikâh ondan hayırlıdır.
Ve **الخضخضة**’yi istimnâ (mastürbasyon) ile tefsir etti; o, **المَنِيِّ**’yi **الفَرْج** dışında indirmektir.
Amr, babasından: dedi ki: **الخضاض**: mürekkeptir. Ve **الخَضاض**: kedinin boğma aleti (boğazlığı)dır.

**ضخ** : Leys dedi: **المِضَخَّة**: içinde bir tahta bulunan bir kamıştır; onunla ağızdan su atılır.
Dedim: **الضَّخ** , **النَّضْخ** gibidir; ve onu **ضَخَّه** diye **ضخّاً** etti: onu su ile sıçrattığı zaman.
