# ضد (ض-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والدال
ضد
ضد : قال الليث : الضِّدُّ : كل شيء ضَادَّ شيئاً ليغْلِبَه ، والسَّوادُ ضدُّ البياض ، والموتُ ضدُّ الحياة ، تقول : هذا ضِدّه وضَدِيده ، والليلُ ضدُّ النهار ، إذا جاء هذا ذهب ذاك ، ويُجمع على الأضْداد .
قال الله عزَّ وجلَّ : ( وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً ) ( مريم : 82 ) ، قال الفراء : أي يكونون عليهم عَوْناً .
قلت : يعني الأصْنام التي عَبدها الكفار ، تكونُ أعواناً على عابديها يومَ القيامة .
ورُوِي عن عِكْرَمَة أنه قال في قوله : ( وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً ) ( مريم : 82 ) قال : أعداء . وقال أبو إسحاق : أي يكونون عليهم .
وأخْبرني المنذريّ ، عن ثعلب ، أنه قال : قال الأخفش في قوله : ( وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً ( ، لأن الضِّدَّ يكونُ واحداً وجماعةً ، مثل الرَّصَد والأرْصاد ، قال : والرّصد يكون للجماعة .
وقال أبو العباس : قال الفراء : معناه في التفسير : ويكونون عليهم عَوْناً ، فلذلك وُحِّد .
الحرانيّ عن ابن السكيت ، قال : حكى لنا أبو عمرو : والضِّدُّ مثل الشيْءِ ، والضِّدّ خلافُه .
قال : والضَّدّ : الملء يا هذا .
وقال أَبو زيد : ضَدَدْتُ فلاناً ضَدّاً ، أي غَلَبْته وخَصَمْته ، ويقال : لَقِيَ القومُ أضدادهم وأَنْدَادَهم وأَيْدادهم ، أي أقرانهم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم : يقال : ضادَّني فلان إذا خالفك ، فأردتَ طولاً وأراد قِصَراً ، وأردت ظُلْمة وأرادَ نُوراً ، فهو ضِدُّكَ وضَدِيدُك وقد يقال : إذا خالفك تذهبُ فأردتَ وجهاً فيه ، ونازعَك في ضِدِّه .
وفلان نِدِّي ونَدِيدي ، للذي يريد خلاف الوجه الذي تريده ، وهو مستقلّ من ذلك بمثل ما تستقلّ به .
شمِر عن الأخفش : النِّدُّ : الضِّدُّ ، والشِّبه ، ) يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ ) ( فصلت : 9 ) ، أي أضداداً ، أي أشباهاً .
وقال أبو تراب : سمعت زائدة يقول :
صَدَّه عن الأمر وضَدَّه ، أي صرفه عنه بِرِفْق .
عمرو عن أبيه ، قال الضُّدُدُ : الذين يملئون للناس الآنية إذا طلبوا ، الماء واحدهم ضَادّ ، فيقال : ضَادَد وضَدَد .

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الدال**
**ضد**
**ضد**: Leys dedi: **الضِّدُّ**: bir şeyi yenmek için bir şeye karşı duran her şeydir; **السَّوادُ** **البياض**’ın **ضدّ**’ıdır, **الموتُ** **الحياة**’ın **ضدّ**’ıdır; dersin ki: bu onun **ضِدّه**’i ve **ضَدِيده**’idir; **الليلُ** **النهار**’ın **ضدّ**’ıdır; bu geldiğinde şu gider; ve **الأضْداد** üzerine cem‘ olunur.
Allah عزَّ وجلَّ dedi: ( **وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً** ) ( Meryem: 82 ); Ferrâ dedi: yani onlar üzerine **عَوْناً** olurlar.
Dedim: yani kâfirlerin taptığı **الأصْنام**; kıyamet günü, kendilerine tapanlar üzerine yardımcılar olur.
Ve İkrime’den rivayet olundu ki, şu sözü hakkında: ( **وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً** ) ( Meryem: 82 ) dedi: **أعداء**. Ebû İshâk dedi: yani onlar üzerine olurlar.
Münzirî bana haber verdi, Sa‘leb’den, onun dediğini: Ahfeş, şu sözü hakkında dedi: ( **وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً** (, çünkü **الضِّدَّ** bir ve cemaat olur; **الرَّصَد** ve **الأرْصاد** gibi; dedi: ve **الرّصد** cemaat için olur.
Ebû’l-Abbâs dedi: Ferrâ dedi: tefsirdeki manası: ve onlar üzerine **عَوْناً** olurlar; bu yüzden tekil kılındı.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: Ebû Amr bize nakletti: ve **الضِّدُّ** şeyin misli gibidir; ve **الضِّدّ** onun zıddıdır.
Dedi: ve **الضَّدّ**: doluluk, ey bu.
Ebû Zeyd dedi: **ضَدَدْتُ** falancayı **ضَدّاً**; yani onu yendim ve onunla çekiştim; ve denir: kavim **أضدادهم**’leri ve **أَنْدَادَهم**’leri ve **أَيْدادهم**’leri ile karşılaştı; yani onların akranları.
Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-Heysem’den: denir: falanca bana **ضادَّني**; sana muhalefet ettiğinde; sen uzunluk istedin, o kısalık istedi; sen karanlık istedin, o nur istedi; o senin **ضِدُّكَ**’ın ve **ضَدِيدُك**’undur; ve denebilir: sana muhalefet ettiğinde, sen gidersin; sen onda bir yön istedin; ve onun **ضِدِّه**’inde seninle çekişti.
Ve falanca benim **نِدِّي**’m ve **نَدِيدي**’mdir; senin istediğin yönün tersini isteyen kimse için; ve o, bundan, senin bağımsız olduğun gibi bir benzerle bağımsızdır.
Şemmir, Ahfeş’ten: **النِّدُّ**: **الضِّدُّ** ve benzerliktir; ( **يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ** ) ( Fussilet: 9 ); yani **أضداداً**; yani **أشباهاً**.
Ebû Turâb dedi: Zâide’nin şöyle dediğini işittim:
**صَدَّه** onu işten ve **ضَدَّه**; yani onu ondan yumuşaklıkla çevirdi.
Amr, babasından: dedi: **الضُّدُدُ**: insanlar istediklerinde onlara kapları dolduran kimselerdir; su; onların birinin adı **ضَادّ**’dır; böylece **ضَادَد** ve **ضَدَد** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(İkizli [ve mutabık]ta **الضاد** bâbı)
(**ضع**) İkizlide **الضاد** ve **العين** tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim, alay edenlere karşı metanetim; onlara gösteririm ki *** ben zamanın musibetine karşı sarsılmam (**لا أتضعضعُ**)([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan yahut üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; ancak onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler ki: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir, anılsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da bir şey üzerinde insanların toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O, aleyhisselâm, ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerinde ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.
Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele; onda yerleşip sağlamca tutunamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; eğer dalâlet ve bâtıl sahibi ise. Ve dalâletin aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” sözüdür; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: **ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**; sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أَضلَلْتُ بعيري** denir; senden gittiği zaman; ve **ضللت المسجد والدَّارَ**; ikisine yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة** denir. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**’de vâki oldular; bir **مَضَِلَّة**’ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. **ضَمَمت** şeyi şeye; ben onu **ضمّاً** ile **أضُمُّه**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir cemaat. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani cemaatlerin (yarışında) önde giden. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**, **إِضْبارة** gibi.
Bâbdan: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyle cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. **ضَنِنْتُ بالشّيءِ** derim; onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** ile **أَضَنُّ**; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; eğer nefis olup onunla cimrilik edilirse. Ve falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّي**’mdir; eğer cimrilik edilen nefis (şey) ise. Ve bazen **ضَنَنْتُ** (nûn’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve hemze sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o asıldır. Hadiste: “Bu adamın **ضِئْضِئِ**’inden bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).
**الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleridir. **ضَوْضَوْا** denir, hemzesiz.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine bâbın çoğu taşınır. Ondan: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.
Bâbdan: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semizlik ve bir **رُبٌّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** mâruftur; yaratılışının ve etinin toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**’ı iridir; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**’ı, kuşluk yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve “**مَضَابَّ مُنْكَرة**’ye düştük” denir; yani **ضِباب**’ı çok olan yerden parçalar. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o, onu **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: **فَطَرت النّاقةَ أفطرُها**; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**; bütün avuçla sağdığım zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ** ise, başparmağını meme ucuna koyman ve parmaklarını başparmak ve meme ucunun üzerine birlikte koymandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ** sözleridir; bu, ikisini de **الفِرْسِن**’de([9]) tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “eli kan akıttı” mânasında “**ضبَّت يدُهُ**” sözüne gelince, bu bâbdan değildir; ancak **بَضَّ**’dan([10]) kalb edilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti, **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; gürültü çıkarıp([11]) bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o, bir **خَرَز**dür([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondan **الضِّحّ**: güneş ışığı; yere iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey. Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp gitmesi. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzar.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri câiz değildir; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**dür; o, dolmadır; **الضاد**’ın fethasıyla. **ضَدَّ القِربَة** denir: onu doldurdu; **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birinci: **الضَّرّ**; faydanın zıddı. **ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً** denir. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen yahut yaklaşan her şey taşınır. **الضُّرُّ**: zayıflık. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. “Falan kadın **ضِرّ** üzerine evlendi” denir; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرّ**’dan türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, zaruretten, şuna **اضطُرَّ** edildi. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: zarar verme. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı ne şiddetli **ضريره** var” denir. Ve değirmenin iki taşı, iki **ضَرَّة**ye benzetildi; ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir; yahut bedeninin zayıflaması.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Bâbdan: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّة**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])
Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvvetidir. “Falan, şeye karşı **ذو ضرير**dir” denir; eğer ona karşı sabır ve katlanma sahibi ise; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata: “**أضرَّ على فأس اللِّجامِ**” denir; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**’dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyyât (2: 222), ve el-Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, el-Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (جول) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) el-Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve âlihi üzerine olsun) ganimetleri taksim ederken geldi ve ona dedi ki: adaletli ol; çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: bunun **ضئضئ**’inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; ok, avdan çıktığı gibi dinden çıkarlar.”
([6]) **الضوضاء** da, hemzeli olarak da.
([7]) Asılda: “وربما”; tahriftir. el-Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “ضبها”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “الفِرس”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([10]) Asılda: “بضن”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) el-Kâmûs’ta **سحاب** gibi ضبط edilmiştir; el-Mücmel’de **الجيم**’in şeddelenmesiyle. Bu lafız el-Lisân’da gelmemiştir.
([13]) el-Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([15]) Asılda: “أتتني”; doğrusu el-Lisân (**ضرر**)’dedir; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhiliye şairi el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. el-Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve el-Lisân (**ضرر**)’da ona ait bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها** *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال قوم: الضدان الشيئان اللذان تحت جنس واحد (انظر: التعريفات، ص 37)، وينافي كل واحد منهما الآخر في أوصافه الخاصة، وبينهما أبعد البعد كالسواد والبياض، والشر والخير، وما لم يكونا تحت جنس واحد لا يقال لهما ضدان، كالحلاوة والحركة. قالوا: والضد هو أحد المتقابلات، فإن المتقابلين هما الشيئان المختلفان، اللذان كل واحد قبالة الآخر، ولا يجتمعان في شيء واحد في وقت واحد، وذلك أربعة أشياء: الضدان كالبياض والسواد، والمتناقضان: كالضعف والنصف، والوجود والعدم، كالبصر والعمى، والموجبة والسالبة في الأخبار، نحوك كل إنسان ههنا، وليس كل إنسان ههنا (قال الأخضري في السلم:
*تناقض خلف القضيتين في**كيف، وصدق واحد أمر قفي*
ثم قال:
*فإن تكن موجبة كلية **نقيضها سالبة جزئية*
والتناقض: ثبوت الشيء وسلبه، ففي الكلية: كل إنسان حيوان، بعض الإنسان ليس بحيوان. انظر: إيضاح المبهم من معاني السلم ص 11). وكثير من المتكلمين وأهل اللغة يجعلون كل ذلك من المتضادات، ويقولون: ما لا يصح اجتماعهما في محل واحد. وقيل: الله تعالى لا ند له ولا ضد؛ لأن الند هو الاشتراك في الجوهر؛ والضد هو أن يعتقب الشيئان المتنافيان على جنس واحد، والله تعالى منزه عن أن يكون جوهرا، فإذا لا ضد له ولا ند، وقوله: ﴿ويكونون عليهم ضدا﴾ [مريم/82]، أي: منافين لهم.

##### Türkçe

- Bir kavim dedi: **الضدان** bir tek cins altında bulunan iki şeydir (bak: التعريفات, s. 37); bunlardan her biri, kendisine mahsus vasıflarında ötekini nefyeder; ikisi arasında en uzak uzaklık vardır; siyahlık ve beyazlık, şer ve hayır gibi. Bir tek cins altında bulunmayanlara **ضدان** denilmez; tatlılık ve hareket gibi. Dediler: **الضد** karşıtların bir kısmından biridir; çünkü **المتقابلين** birbirinden farklı olan iki şeydir; her biri ötekinin karşısındadır; bir tek şeyde bir tek vakitte birleşmezler; bu da dört şeydir: **الضدان** beyazlık ve siyahlık gibi; **المتناقضان**: zayıflık ve yarım gibi; varlık ve yokluk; görme ve körlük gibi; ve haberlerde olumlu ve olumsuz; senin “her insan buradadır” demen gibi; ve “her insan buradadır değildir” (الأخضري, السلم’de dedi:
*تناقض خلف القضيتين في**كيف، وصدق واحد أمر قفي*
Sonra dedi:
*فإن تكن موجبة كلية **نقيضها سالبة جزئية*
Ve **التناقض**: bir şeyin sabit kılınması ve onun nefyedilmesidir; küllîde: “her insan hayvandır”; “insanın bir kısmı hayvan değildir”. Bak: إيضاح المبهم من معاني السلم s. 11). Mütekellimlerin ve dil ehlinin çoğu bütün bunları **المتضادات**’tan kılar ve derler: bir tek mahalde ikisinin bir araya gelmesi sahih olmayan şey. Ve denildi: Allah Teâlâ’nın ne **ند**’di vardır ne de **ضد**; çünkü **الند** cevherde ortaklıktır; **الضد** ise, bir tek cins üzerinde birbirine aykırı iki şeyin birbirini takip etmesidir; Allah Teâlâ cevher olmaktan münezzehtir; öyleyse O’nun ne **ضد**’di vardır ne de **ند**’di. Ve O’nun sözü: ﴿ويكونون عليهم ضدا﴾ [مريم/82], yani: onlara aykırı olanlar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَدَّهُ
1 ضَدَّهُ ذ , (AZ, K,) first pers. ضَدَدْتُهُ, [aor. ضَدُ٣َ ,] inf. n. ضَدٌّ, He overcame him: (AZ, L:) and also, (AZ, L,) or ضَدَّهُ فِى الخُصُومَةِ, (K,) He overcame him in litigation, altercation, or contention. (AZ, L, K.) ― -b2- And ضَدَّهُ عَنْهُ He averted him; turned him, or sent him, away, or back; or caused him to return, or go back, or revert; from it: (L, K:) i. e., a thing, or an affair: (L:) and prevented, or hindered, him from doing it; (K;) by gentle means: (L, K:) as also صَدَّهُ: heard by Aboo-Turáb from Záïdeh. (L.) -A2- ضَدَّ القِرْبَةِ, (S, K,) aor. ضَدُ٣َ , (S,) inf. n. ضَدٌّ, (AA, S,) He filled the water-skin. (S, K.)

ضادّهُ
3 ضادّهُ ذ , (inf. n. مُضَادَّةٌ, Msb,) He, or it, was, or became, contrary, opposed, or repugnant, to him, or it; (AHeyth, S, * L, K;) said with respect to two men when one desires what is long, and the other, what is short; or one, darkness, and the other, light; or one, to pursue one course, and the other, to pursue another: (AHeyth, L:) or he, or it, was, or became, separated from him, or it, by contrariety, opposition, or repugnance: (Msb:) [or, accord. to the explanation of مُتَضَادَّانِ in the Msb, it was, or became inconsistent with it.]

اضدّ
4 اضدّ ذ He (a man, S) was, or became, angry. (S, K.) It is not, as some assert it to be, a quasi-pass. [of ضَدَّهُ], like as أَكَبَّ is of كَبَّهُ. (TA.)

6 تَضَاْدَ٣َ [تضادّا They two were, or became, contrary, opposed, or repugnant, each to the other: or, accord. to the explanation of مُتَضَادَّانِ in the Msb, they two were, or became, inconsistent, each with the other.]

ضِدٌّ
ضِدٌّ ذ (S, L, Msb, K) and ↓ ضَدِيدٌ (S, L, K) and ↓ ضَدِيدَةٌ (Th, M) The contrary, or opposite, (AA, IAar, S, * M, Msb, K,) of a thing: (AA, Msb:) or ضِدُّ شَىْءٍ signifies that which is repugnant to a thing, so that it would overcome it; as black is to white, and death to life: (Lth, L:) [or, accord. to the explanation of مُتَضَادَّانِ in the Msb, that which is inconsistent with a thing:] pl. of the first أَضَدَادٌ. (S, Msb, &c.) One says also, هُوَ ضِدُّكَ and ↓ ضَدِيدُكَ He is contrary, or opposed, or repugnant, to thee; as when thou desirest what is long, and he, what is short; or thou, darkness, and he, light; or thou, to pursue one course, and he, to pursue another. (AHeyth, L.) And ضِدٌّ is sometimes a pl., (K,) or sometimes denotes a collective body; (Akh, S, L;) as in the phrase يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا, (S, L, K,) in the Kur [xix. 85], (S, L,) meaning They shall be adversaries, or enemies, to them: ('Ikrimeh, Jel:) or helpers against them. (Fr, Jel.) One says also, القَوْمُ عَلَىَّ ضِدٌّ وَاحِدٌ, meaning The people are assembled together against me in contention, or altercation, with me. (L.) ― -b2- ضِدٌّ in lexicology signifies A kind of مُشْتَرَك [or homonym]; being a word that has two contrary meanings; as جَوْنٌ, which means both “ black ” and “ white; ” and جَلَلٌ, which means both “ great ” and “ small ” pl. as above. (Mz, 26th نوع.) [ضِدٌّ is itself a word of this kind, as is shown by what here follows.] ― -b3- Also, (AA, Th, S, L, Msb, K,) and ↓ ضَدِيدٌ, (S, L, K,) The like, or equal, (AA, Th, S, L, Msb, K,) of a thing. (AA, Msb.) Thus they have two contrary meanings. (K.) One says, لَا ضِدَّ لَهُ and لَهُ ↓ لَا ضَدِيدَ There is no like, or equal, to him, or it. (S, L.) And لَقِىَ القَوْمُ أَضْدَادَهُمْ The people, or party, found, or met, their equals, or fellows. (L.)

ضَدَدٌ
ضَدَدٌ ذ : see ضَادٌّ.

ضَدِيدٌ
ضَدِيدٌ ذ : see ضَدٌّ, in four places.

ضَدِيدَةٌ
ضَدِيدَةٌ ذ : see ضِدٌّ, first sentence.

ضَادٌّ
ضَادٌّ ذ , or ↓ ضَادِدٌ and ↓ ضَدَدٌ One who fills vessels for people when they seek, or demand, water: pl. ضُدَدٌ, [which is anomalous,] on the authority of AA. (L.)

ضَادِدٌ
ضَادِدٌ ذ : see what next precedes.

هُمَا مُتَضَادَّانِ
هُمَا مُتَضَادَّانِ ذ They two are contrary, opposed, or repugnant, each to the other: (S, * L, K:) or they two are inconsistent; or such as cannot be, or exist, together; as night and day. (Msb.)

##### Türkçe

**ضَدَّهُ**
1 **ضَدَّهُ** ذ , (AZ, K,) birinci şahıs **ضَدَدْتُهُ**, [muzâri‘ **ضَدُ٣َ** ,] mastar ismi **ضَدٌّ**, Ona galip geldi: (AZ, L:) ve ayrıca, (AZ, L,) yahut **ضَدَّهُ فِى الخُصُومَةِ**, (K,) davada, münakaşada veya çekişmede ona galip geldi. (AZ, L, K.) ― -b2- Ve **ضَدَّهُ عَنْهُ** Onu ondan uzaklaştırdı; onu uzaklaştırdı, yahut geri çevirdi, yahut geri gönderdi; yahut onun dönmesini, yahut geri gitmesini, yahut geri dönmesini sağladı; ondan: (L, K:) yani, bir şeyden, yahut bir işten: (L:) ve onu onu yapmaktan men etti, yahut engelledi; (K;) yumuşak yollarla: (L, K:) **صَدَّهُ** da böyledir: Zâ’ideh’den Ebû-Turâb tarafından işitilmiştir. (L.) -A2- **ضَدَّ القِرْبَةِ**, (S, K,) muzâri‘ **ضَدُ٣َ** , (S,) mastar ismi **ضَدٌّ**, (AA, S,) su tulumunu doldurdu. (S, K.)

**ضادّهُ**
3 **ضادّهُ** ذ , (mastar ismi **مُضَادَّةٌ**, Msb,) O, yahut o (şey), ona, yahut ona (şeye) aykırı, karşıt veya zıt oldu, yahut oldu: (AHeyth, S, * L, K;) iki adam hakkında, birinin uzun olanı istediği, ötekinin kısa olanı; yahut birinin karanlığı, ötekinin ışığı; yahut birinin bir yolu takip etmeyi, ötekinin başka bir yolu takip etmeyi istediği zaman söylenir: (AHeyth, L:) yahut o, yahut o (şey), aykırılık, karşıtlık veya zıtlık sebebiyle ondan, yahut ondan (şeyden) ayrılmış oldu, yahut ayrıldı: (Msb:) [yahut, Msb’deki **مُتَضَادَّانِ**’ın açıklamasına göre, onunla tutarsız oldu, yahut tutarsızlaştı.]

**اضدّ**
4 **اضدّ** ذ O (bir adam, S) öfkelendi, yahut öfkeli oldu. (S, K.) Bazılarının onu iddia ettiği gibi, **ضَدَّهُ**’nun bir şibh-meçhûlü değildir; tıpkı **أَكَبَّ**’in **كَبَّهُ**’dan olması gibi. (TA.)

6 **تَضَاْدَ٣َ** [**تضادّا** İkisi birbirine karşıt, zıt veya aykırı oldu, yahut oldu: yahut, Msb’deki **مُتَضَادَّانِ**’ın açıklamasına göre, ikisi birbirine karşı tutarsız oldu, yahut tutarsızlaştı.]

**ضِدٌّ**
**ضِدٌّ** ذ (S, L, Msb, K) ve ↓ **ضَدِيدٌ** (S, L, K) ve ↓ **ضَدِيدَةٌ** (Th, M) Bir şeyin karşıtı, yahut zıddı: (AA, IAar, S, * M, Msb, K,) (AA, Msb:) yahut **ضِدُّ شَىْءٍ** bir şeye zıt olanı ifade eder; öyle ki onu yener; siyahın beyaza, ölümün hayata olması gibi: (Lth, L:) [yahut, Msb’deki **مُتَضَادَّانِ**’ın açıklamasına göre, bir şeyle tutarsız olan:] birincinin çoğulu **أَضَدَادٌ**. (S, Msb, &c.) Şöyle de denir: **هُوَ ضِدُّكَ** ve ↓ **ضَدِيدُكَ** O, sana karşıt, yahut muhalif, yahut zıttır; senin uzun olanı istemen ve onun kısa olanı istemesi; yahut senin karanlığı, onun ışığı; yahut senin bir yolu takip etmeyi, onun başka bir yolu takip etmeyi istemesi gibi. (AHeyth, L.) Ve **ضِدٌّ** bazen bir çoğuldur, (K,) yahut bazen bir topluluğu ifade eder; (Akh, S, L;) **يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا**, (S, L, K,) Kur’ân’da [xix. 85], (S, L,) ifadesinde olduğu gibi; mânâsı: Onlara düşmanlar, yahut hasımlar olacaklardır: ('Ikrimeh, Jel:) yahut onlara karşı yardımcılar. (Fr, Jel.) Şöyle de denir: **القَوْمُ عَلَىَّ ضِدٌّ وَاحِدٌ**, mânâsı: Halk, benimle çekişmede yahut münakaşada bana karşı bir araya toplanmıştır. (L.) ― -b2- **ضِدٌّ** lugat ilminde, bir çeşit **مُشْتَرَك** [yahut müşterek lafız]; iki zıt mânâsı olan bir kelime olmak üzere; **جَوْنٌ** gibi; hem “siyah” hem “beyaz” mânâsına gelir; ve **جَلَلٌ** gibi; hem “büyük” hem “küçük” mânâsına gelir; çoğulu yukarıdaki gibidir. (Mz, 26. نوع.) [**ضِدٌّ** de bizzat bu türden bir kelimedir; burada ardından gelen şeyin gösterdiği üzere.] ― -b3- Ayrıca, (AA, Th, S, L, Msb, K,) ve ↓ **ضَدِيدٌ**, (S, L, K,) Bir şeyin benzeri, yahut dengi, (AA, Th, S, L, Msb, K,) (AA, Msb.) Böylece onların iki zıt mânâsı vardır. (K.) Şöyle denir: **لَا ضِدَّ لَهُ** ve **لَهُ ↓ لَا ضَدِيدَ** Ona, yahut ona (şeye), benzer, yahut denk yoktur. (S, L.) Ve **لَقِىَ القَوْمُ أَضْدَادَهُمْ** Halk, yahut topluluk, kendi denklerini, yahut yoldaşlarını buldu, yahut onlarla karşılaştı. (L.)

**ضَدَدٌ**
**ضَدَدٌ** ذ : **ضَادٌّ**’a bak.

**ضَدِيدٌ**
**ضَدِيدٌ** ذ : dört yerde **ضَدٌّ**’a bak.

**ضَدِيدَةٌ**
**ضَدِيدَةٌ** ذ : ilk cümlede **ضِدٌّ**’a bak.

**ضَادٌّ**
**ضَادٌّ** ذ , yahut ↓ **ضَادِدٌ** ve ↓ **ضَدَدٌ** İnsanlar su istediklerinde, yahut talep ettiklerinde, onlar için kapları dolduran kimse: çoğulu **ضُدَدٌ**, [ki bu şâzdır,] AA’nın rivayetine göre. (L.)

**ضَادِدٌ**
**ضَادِدٌ** ذ : bir önce gelene bak.

**هُمَا مُتَضَادَّانِ**
**هُمَا مُتَضَادَّانِ** ذ İkisi birbirine karşıt, muhalif veya zıttır: (S, * L, K:) yahut ikisi tutarsızdır; yahut birlikte olamayan, yahut birlikte var olamayan şeylerdir; gece ve gündüz gibi. (Msb.)
