# ضرج (ض-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والضّاد والرّاء معهما
ض ر ج، ض ج ر، ج ر ض، ج ض ر مستعملات
ضرج:
الإضريجُ أكسِيةٌ تُتَّخذُ من أجودِ المرعِزّاء.
وعدوٌ إضريجٌ: شديد، قال أبو دواد:
ولقد اغتدي يُافِعُ رُكنـي		أجوَليٌّ ذو ميعةٍ إضريج
والإضريجُ من الخيل: الجوادُ الكثيرُ العرقِ.
وطلُّ شيءٍ تلطَّخ بالدم وغبره فقد تَضَرَّجَ.
وقد ضُرِّجَت أثوابه بدم النَّجيع.
وإذا بدت ثمار البقُول وأكمامُها قيل: انضرجت عنها لفائفها وأكمامها كأنها انفتحت وبدت.
والضَّرجُ والإضراجُ غبرة الأرض.
ضجر:
الضَّجَرُ: اغتمام فيه كلاٌ "وتَضَجُّرٌ".
ورجل ضَجِرٌ.
وناقة ضَجُورٌ: كثيرة الرُّغاء.
جرض:
الجَريضُ المنفلت بعد شرٍّ.
ويقال: إنه ليَجرِضُ الرِّيقَ على همِّ وحزنٍ، ويجرضُ على الريق غيظاً أي يبتلعه.
وقولهم: حال الجَريضُ دون القَريضِ.
قال أبو الدُّقيش: الجَريضُ الغُصةُ، والقَريضُ الجِرَّةُ، أي حالت الغُصَّةُ دون الجِرَّةُِ، فذهبت مثلاً.
وماتَ جَريضاً أي مَريضاً مغموماَ، وقد جَرِضَ يجرَضُ جَرَضاً شديداً قال رؤبة:
ماتوا جوىً والمفلتون جرضى
والجرياضُ: الرجل الجَريضُ الشديدُ الغَمِّ، قال: وخانِقٍ ذي غُصةٍ جِرياضِ والخانق نعتٌ كالمخنوق، فاعل مثل مفعول، مثل فاتن، وسبيلٌ سابلٌ وشعرٌ شاعرٌ.
والجِرياضُ: الكبير العظيم، والفرياضُ مثله.
وناقةٌ جُراضٌ وهي اللطيفة بوالدها، نعتٌ لها دون الذَّكر، قال:
والمَراضيعُ دائباتُ تُربِّي		للمنايا سَليلَ كلٍّ جُراضِ
وجملٌ جُرائِضٌ: أكول شديد القصل بأنيابه للشَّجَر.
وبعيرٌ جِرواضٌ: ذو عُنقٍ جِرواضُ أي غليظٌ شديدٌ، قال:
به تدقُّ القصر الجِرواضا

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الضّاد** و**الرّاء** معهما
**ض ر ج**، **ض ج ر**، **ج ر ض**، **ج ض ر** مستعملات

**ضرج**:
**الإضريجُ** en iyi **المرعِزّاء**dan yapılan örtülerdir.
Ve **عدوٌ إضريجٌ**: şiddetli; Ebû Duvâd dedi ki:
ولقد اغتدي يُافِعُ رُكنـي		أجوَليٌّ ذو ميعةٍ إضريج
Ve atlardan **الإضريجُ**: çok terli olan iyi attır.
Ve her şeyin çiyi kana bulaşıp onun tozu da (buna karışmış) ise, artık **تَضَرَّجَ** olmuştur.
Ve elbiseleri taze kanla **ضُرِّجَت**.
Ve baklagillerin meyveleri ve onların kılıfları göründüğünde şöyle denir: onların sargıları ve kılıfları ondan **انضرجت**; sanki açılmış ve görünmüş gibidir.
Ve **الضَّرجُ** ve **الإضراجُ** yerin tozudur.

**ضجر**:
**الضَّجَرُ**: içinde bir bezginlik bulunan kederlenmedir; “ve **تَضَجُّرٌ**”.
Ve **رجل ضَجِرٌ**.
Ve **ناقة ضَجُورٌ**: çok böğüren.

**جرض**:
**الجَريضُ** kötülükten sonra (boğazdan) kayıp giden şeydir.
Ve denir ki: o, bir tasa ve hüzün üzerine tükürüğü **يَجرِضُ**; ve öfkeyle tükürük üzerine **يجرضُ**; yani onu yutar.
Ve onların sözü: **حال الجَريضُ دون القَريضِ**.
Ebû’d-Dukkîş dedi: **الجَريضُ** boğazda düğümlenmedir, **القَريضُ** geviş getirmedir; yani boğazda düğümlenme geviş getirmeye engel oldu; böylece mesel oldu.
Ve **ماتَ جَريضاً**; yani hasta, kederli olarak öldü; ve **جَرِضَ** **يجرَضُ** şiddetli bir **جَرَضاً** ile; Ru’be dedi ki:
ماتوا جوىً والمفلتون جرضى
Ve **الجرياضُ**: şiddetli kederli olan **الرجل الجَريضُ**; dedi ki: وخانِقٍ ذي غُصةٍ جِرياضِ; ve **الخانق** boğulmuş gibi bir sıfattır; **فاعل** (kalıbı) **مفعول** (manasında) gibidir; **فاتن** gibi; ve **سبيلٌ سابلٌ** ve **شعرٌ شاعرٌ**.
Ve **الجِرياضُ**: büyük, azametli; ve **الفرياضُ** da onun gibidir.
Ve **ناقةٌ جُراضٌ**: babasına karşı yumuşak huylu olandır; ona (dişiye) mahsus bir sıfattır, erkek için değil; dedi ki:
والمَراضيعُ دائباتُ تُربِّي		للمنايا سَليلَ كلٍّ جُراضِ
Ve **جملٌ جُرائِضٌ**: çok yiyen; dişleriyle ağacı şiddetle kesen.
Ve **بعيرٌ جِرواضٌ**: **عُنقٍ جِرواضُ** sahibi; yani kalın, şiddetli; dedi ki:
به تدقُّ القصر الجِرواضا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَرَجَهُ أي شَقَّهُ. وعين مَضْروجَةٌ، أي واسعة الشَقِّ. والانْضِراجُ: الانشقاق. الأصمعي: انْضَرَجَ ما بين القوم: تباعَدَ ما بينهم. وتَضَرَّجَ بالدم، أي تلطَّخ. وتضرَّجت عن البقل لفائفه، إذا انفتحتْ. وتضرَّج البرقُ، إذا تشقَّق. وضَرَّجْتُ الثوب تَضْريجاً، إذا صبغته بالحُمرة، وهو دون المُشْبَعِ وفوق المُوَرَّدِ. ويقال ضَرَّجَ أنفَه بدمٍ، إذا أدماه. والإضْريجُ: ضربٌ من الأكسية أصفَر. والإضْريجُ: الفرس الجواد الشَديد العَدْو. وعَدْوٌ ضَريجٌ، أي شديد. قال أبو ذؤيب:
جِراءٌ وشَدٌّ كالحَريقِ ضَريجُ
والمضَارِجَ: الثِياب الخُلقان تُبْتَذَلُ مثل المعاوِزِ، قاله أبو عبيد. وواحدها مِضْرَجٌ. وقول ذي الرمّة:
ضَرَجْنَ بُروداً عَنْ تَرائِبِ حُرَّةٍ
أي شَقَّقْنَ. ويروى بالحاء، أي أَلْقَيْنَ.

##### Türkçe

**ضَرَجَهُ**: yani **شَقَّهُ**.

**عينٌ مَضْروجَةٌ**: yani yarığı geniş olan.

**الانْضِراجُ**: yarılma.

el-Asmaî: **انْضَرَجَ ما بين القوم**: aralarındaki şey uzaklaştı; aralarındaki mesafe açıldı.

**تَضَرَّجَ بالدم**: yani bulaştı.

**تضرَّجت عن البقل لفائفه**: açıldıkları zaman.

**تضرَّج البرقُ**: yarıldığı zaman.

**ضَرَّجْتُ الثوب تَضْريجاً**: onu kızıllıkla boyadığım zaman; o, **المُشْبَعِ**’den aşağı ve **المُوَرَّدِ**’den yukarıdır.

Ve denir ki: **ضَرَّجَ أنفَه بدمٍ**: onu kanattığı zaman.

**الإضْريجُ**: sarı olan, örtülerden bir tür.

**الإضْريجُ**: koşusu şiddetli, iyi cins at.

**عَدْوٌ ضَريجٌ**: yani şiddetli.

Ebû Züeyb dedi ki:
جِراءٌ وشَدٌّ كالحَريقِ ضَريجُ

**المضَارِجَ**: yıpranmış elbiseler; **المعاوِزِ** gibi hor kullanılır; bunu Ebû Ubeyd söyledi.

Onun teki **مِضْرَجٌ**’dır.

Zü’r-Rumme’nin sözü:
ضَرَجْنَ بُروداً عَنْ تَرائِبِ حُرَّةٍ

yani: yarıp parçaladılar.

Ve **بالحاء** ile rivayet edilir; yani: attılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ض ر
ضرج ، جرض ، ضجر : مستعملة .
ضرج : قال ابن السكيت في قوله :
وأكِسيَةُ الإضْرِيجِ فوقَ المَشَاجِبِ
قال : أكسِيَةُ الإضرِيج : أكسِيَةُ خزَ حُمْرٌ .
والإضرِيجُ : صِبْغٌ أَحْمَرُ .
وثوبٌ مضرَّجٌ من هذا .
قال : ولا يَكُونُ الإضرِيجُ إلا من خزَ ، قال ذلك أبو عبيدة والأصمعي .
وقال الليث : الإضرِيجُ : أكسِيَةٌ تُتخَذُ من المِرْعِزَّى من أَجْوَدِه .
وقال أبو عبيدة : الإضِريْجُ من الخَيْل الجَوَادُ الكثيرُ العَرَقِ .
وقال أبو دُوَادٍ :
ولَقَدْ أَغْتَدِي يُدَافِعُ رُكْنِي
أَجْوَلِيٌّ ذُو مَيْعَةٍ إضْرِيجُ
وقيل : الإضْرِيجُ : الواسِعُ اللَّبَان .
وعَدْوٌ ضَرِيجٌ : شَديدٌ .
وكلُّ شيءٍ تَلَطخَ بِدَمٍ أَو غيرِه فقَدْ تَضَرَّجَ .
وقد ضُرِّجَتْ أثوابُه بِدَمِ النجيعِ وأنشد :
في قَرْقَر بلُعاب الشِّمْسِ مَضْرُوج
يَصِفُ السرابَ على وَجهِ الأرضِ ، ومضْرُوج من نَعْتِ القَرقر . وإذا بدَتْ ثمَارُ البُقُول من أكمَامَها قيل : انضَرَجَتْ عنها لَفَائِفُها أَيِ انْفَتَحَتْ .
والضَّرجُ : الشقُّ .
وقال ذُو الرُّمة يصِفُ نِسَاءً :
ضَرَجْنَ البُرُودَ عَنْ تَرَائِب حُرَّةٍ
أي شَقَقْنَ .
وقال الأصمعي : عينٌ مَضرُوجةٌ : واسعةٌ نَجْلاَءُ .
وقال ذُو الرمة :
تَبَسَّمْنَ عَنْ نَوْرالأقَاحِيِّ في الثرَى
وفَتَّرن عَن أبْصَارِ مَضْرُوجةٍ نُجْلِ
ويقال : انْضَرَجَ البَازِي على الصَّيْدِ إذا انْقَضَّ عليه .
قال امرؤ القيس :
كتَيْسِ الظِّبَاءِ الأعْفَرِ انْضَرَجَتْ له
عُقَابٌ تَدَلَّتْ منْ شَمَاريخِ ثَهْلاَنِ
وقيل : انْضَرَجَتْ له : انْبَرَتْ له .
وقيل : أَخَذَتْ في شِقَ ، وانضرَجَ الثَّوبُ إذا انْشَقَّ .
وقال أبو سعيدٍ : تَضْرِيجُ الكلام من المَعَاذِيرِ وهو تَزْوِيقُهُ وتَحْسِينُه .
ويقال : خير ما ضُرِّج به الصدق ، وشَرُّ ما ضُرِّجَ به الكذِبُ .
وفي ( النوادر ) : أَضْرَجَتِ المرأة جَيْبَها إذا أَرْخَتْهُ .
وضَرَجْنَا الإبلَ أي ركَضْنَاها في الغارةِ .
وضَرَجَتِ الناقةُ بجِرَّتِهَا وجَرَضَتْ .
جرض : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : هو يَجْرَضُ نفسَهُ أي كادَ يَقضِي ، ومنه قيل : أَفْلَتَ جَرِيضاً .
وقال الرِّياشيُّ : القَرِيضُ والجريضُ يحدُثانِ بالإنسانِ عند الموتِ ، فالجَرِيضُ : تبلُّعُ الرِّيقِ ، والقَرِيضُ صَوْتُ الأسنان .
وقال الليث : الجَرِيضُ : المُفْلِتُ بعدَ شَرَ .
يقال : إنه ليَجْرِضْ الريقَ عَلَى هَمَ وحَزَنٍ ، ويَجْرِضْ الرِّيقَ غَيْظاً ، أي يَبْتَلِعُه .
وفي قولهم : ( حالَ الجَرِيضُ دُونَ القَرِيضِ ) .
قال أبوُ الدُّقَيْشِ : الجَرِيضُ : الغُصَّةُ ، والقَرِيضُ : الجِرَّةُ .
قال : وماتَ فلانٌ جَرِيْضاً أي مَرِيضاً مَغمُوماً ، وقَدْ جَرِضَ يَجْرَضُ جَرَضاً شَدِيداً ، قال رؤبة :
مَاتُوا جَوًى والمُفْلِتُونَ جَرْضَى
أي حَزِنينَ .
قال : والجرِياضُ : الرجُلُ الجرِيضُ الشدِيدُ الغَمِّ .
وأنشد :
وخَانِقٍ ذِي غُصَّةٍ جِرْيَاضِ
خَانِقٍ : مَخْنُوقٍ ذي خَنْقٍ .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الذِّفِرُّ : العظيمُ من الإبلِ ، والجُرَائِضُ : مثله .
قال : وناقةٌ جُراضٌ وهي اللطِيفةُ بولدها ، نعتٌ لها خاصَّةً دون الذَّكَرِ .
وأنشد :
والمَرَضِيعُ دَائبَاتٌ تُرَبّى
لِلْمنَايَا سَلِيلَ كلِّ جُرَاضِ
وجملٌ جُرائضٌ ، وهو الأكُولُ الشديدُ القصلِ بأنيَابه للشَّجَرِ .
قال : وبعيرٌ جِرْوَاضٌ : ذُو عُنُقٍ جِرْوَاض أَي غَلِيظ شديد .
وقال الراجز :
بهِ نَدُقُّ القَصَرَ الجِرْوَاضَا
وقال غيرُه : دلوٌ جِرْوَاضٌ وجُرَاضٌ : عظيمةٌ ، وأنشد :
إنَّ لهَا سَانِيَةً نَهَّاضَا
ومَسْكَ ثَوْرٍ سَحْبَلاً جُرَاضَا
( اللحياني ) : نعجةٌ جُرَائِضَةٌ ، وجُرَئِضَةٌ إذا كانت ضخمةً .
( ابن هانىءٍ عن زيد بن كَثْوَة ) في قولهم : ( حالَ الجَرِيضُ دونَ القَرِيضِ ) ، يقال عند كلِّ أمرٍ كان مقدُوراً عليه فحيلَ دُونَه ، وأولُ من قاله عبيدُ بن الأبرص .
ضجر : قال الليث : الضَّجَرُ : اغْتِمامٌ فيه كلامٌ وتَضَجُّرٌ .
ورجلٌ ضَجِرٌ .
وقال أبو عبيدٍ من أمثالهم في البخيلِ يُستَخرَجُ منه المالُ عَلَى بُخْلِهِ ( إن الضَّجُورَ
كان مَنوعاً قد تُحلبُ العُلْبَةُ ) أي أنَّ هذا البخيل وإن فقد يُنَالُ منه الشَّيءُ بعد الشَّيءِ كما أنَّ النَّاقةَ الضَّجُور قد يُنَالُ منْ لبنهَا .
وأخبرني المنذري عن الحراني عن يعقوب قال : ناقة ضَجُور وهي التي ترغو عند الحلب .
وقولهم : فلانٌ ضَجِرٌ .
قال أبو بكر : معناهُ ضيِّقُ النَّفسِ من قول العربِ : مكانٌ ضَجِرٌ إذا كانَ ضَيِّقاً .
وأنشد لِدُرَيْدٍ :
فإمَّا تُمْسِ في جَدَث مُقِيماً
بمَسْهَكَةٍ منَ الأرْوَاحِ ضَجْرِ
أي ضيّق .
عمروٌ عن أبيه : مكانٌ ضَجِرٌ وضَجْرٌ أي ضيقٌ ، والضَّجرُ : الاسمُ ، والضَّجَرُ : المصدرُ .
قال والغَلَقُ والضّجَرُ : واحدٌ ومَكانٌ غَلِقٌ : ضَجِرٌ .

##### Türkçe

ج ض ر
**ضرج** ، **جرض** ، **ضجر** : kullanımdadır.

**ضرج** : İbnü’s-Sikkît onun sözü hakkında dedi:
وأكِسيَةُ **الإضْرِيجِ** فوقَ المَشَاجِبِ
Dedi ki: **أكسِيَةُ الإضرِيج** : kırmızı ipekli kumaş elbiselerdir.
Ve **الإضرِيجُ** : kırmızı bir boyadır.
Ve bundan **ثوبٌ مضرَّجٌ** (boyanmış elbise) vardır.
Dedi ki: **الإضرِيجُ** ancak ipekli kumaştan olur; bunu Ebû Ubeyde ve el-Asma‘î söyledi.
Leys dedi: **الإضرِيجُ** : en iyisinden **المِرْعِزَّى**’dan yapılan elbiselerdir.
Ebû Ubeyde dedi: **الإضِريْجُ** atlardan, teri çok olan, koşucu (iyi) olandır.
Ebû Duvâd dedi:
ولَقَدْ أَغْتَدِي يُدَافِعُ رُكْنِي
أَجْوَلِيٌّ ذُو مَيْعَةٍ **إضْرِيجُ**
Ve denildi: **الإضْرِيجُ** : göğüs (لبان) kısmı geniş olandır.
**وعَدْوٌ ضَرِيجٌ** : şiddetlidir.
Her şey kana veya başkasına bulaşırsa, artık **تَضَرَّجَ** etmiştir.
Ve elbiseleri taze kanla **ضُرِّجَتْ** (bulaştırıldı) ve şu beyit okundu:
في قَرْقَر بلُعاب الشِّمْسِ **مَضْرُوج**
Yeryüzünün yüzü üzerindeki serabı vasfeder; ve **مضْرُوج** , **القَرقر**’ın sıfatındandır. Ve baklagillerin meyveleri kılıflarından görününce: **انضَرَجَتْ** عنها **لَفَائِفُها** denir; yani açıldı.
Ve **الضَّرجُ** : yarıktır.
Zü’r-Rumme kadınları vasfederek dedi:
**ضَرَجْنَ** البُرُودَ عَنْ تَرَائِب حُرَّةٍ
Yani: yardılar.
el-Asma‘î dedi: **عينٌ مَضرُوجةٌ** : geniş, iri gözlüdür.
Zü’r-Rumme dedi:
تَبَسَّمْنَ عَنْ نَوْرالأقَاحِيِّ في الثرَى
وفَتَّرن عَن أبْصَارِ **مَضْرُوجةٍ** نُجْلِ
Ve denir: **انْضَرَجَ** doğan (**البَازِي**) av üzerine, ona saldırıp indiği zaman.
İmru’ul-Kays dedi:
كتَيْسِ الظِّبَاءِ الأعْفَرِ **انْضَرَجَتْ** له
عُقَابٌ تَدَلَّتْ منْ شَمَاريخِ ثَهْلاَنِ
Ve denildi: **انْضَرَجَتْ له** : ona doğru atıldı.
Ve denildi: bir yarığa girdi; ve elbise **انضرَجَ** eder, yarıldığı zaman.
Ebû Sa‘îd dedi: **تَضْرِيجُ الكلام** özürlerden (ma‘âzîr)dir; o, onu süslemek ve güzelleştirmektir.
Ve denir: doğruluk, onunla **ضُرِّجَ** edilenin en hayırlısıdır; yalan ise onunla **ضُرِّجَ** edilenin en şerlisidir.
( **النوادر** )’de: kadın yakasını (**جَيْبَها**) **أَضْرَجَتِ**; onu salıverdiği zaman.
Ve **ضَرَجْنَا الإبلَ** : yani baskında onları koşturduk.
Ve dişi deve gevişini (**جِرَّتِهَا**) **ضَرَجَتْ** ve **جَرَضَتْ**.

**جرض** : (Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den): O, kendini **يَجْرَضُ** eder; yani neredeyse ölüyordu; bundan dolayı: **أَفْلَتَ جَرِيضاً** denildi.
er-Riyâşî dedi: **القَرِيضُ** ve **الجريضُ** insanda ölüm anında meydana gelir; **الجَرِيضُ** : tükürüğü yutmadır; **القَرِيضُ** dişlerin sesidir.
Leys dedi: **الجَرِيضُ** : şerden sonra kurtulandır.
Denir: O, keder ve hüzün üzerine tükürüğü **يَجْرِضْ** eder; ve öfkeyle tükürüğü **يَجْرِضْ** eder; yani onu yutar.
Onların sözünde: ( **حالَ الجَرِيضُ دُونَ القَرِيضِ** ).
Ebû’d-Dukayş dedi: **الجَرِيضُ** : boğazda düğümlenme (gussa); **القَرِيضُ** : geviştir.
Dedi ki: Falan **جَرِيْضاً** öldü; yani hasta, kederli; ve **جَرِضَ** **يَجْرَضُ** **جَرَضاً** şiddetli (oldu). Rü’be dedi:
مَاتُوا جَوًى والمُفْلِتُونَ **جَرْضَى**
Yani: hüzünlüler.
Dedi ki: **الجرِياضُ** : şiddetli kederli olan **الرجلُ الجرِيضُ**’dur.
Ve şu okundu:
وخَانِقٍ ذِي غُصَّةٍ **جِرْيَاضِ**
**خَانِقٍ** : boğulmuş, boğulma sahibi.
(Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan): **الذِّفِرُّ** : develerden büyük olan; **الجُرَائِضُ** : onun gibidir.
Dedi ki: **ناقةٌ جُراضٌ** : yavrusuna karşı nazik olandır; erkekten ayrı olarak sadece ona mahsus bir niteleme.
Ve şu okundu:
والمَرَضِيعُ دَائبَاتٌ تُرَبّى
لِلْمنَايَا سَلِيلَ كلِّ **جُرَاضِ**
Ve **جملٌ جُرائضٌ** : o, ağaç için dişleriyle şiddetli kesen, çok yiyendir.
Dedi ki: **بعيرٌ جِرْوَاضٌ** : **عُنُقٍ جِرْوَاض** sahibi; yani kalın, şiddetli.
Ve recez söyleyen dedi:
بهِ نَدُقُّ القَصَرَ **الجِرْوَاضَا**
Başkası dedi: **دلوٌ جِرْوَاضٌ** ve **جُرَاضٌ** : büyüktür; ve şu okundu:
إنَّ لهَا سَانِيَةً نَهَّاضَا
ومَسْكَ ثَوْرٍ سَحْبَلاً **جُرَاضَا**
(el-Lihyânî): **نعجةٌ جُرَائِضَةٌ** ve **جُرَئِضَةٌ**; iri olduğu zaman.
(İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den) onların sözünde: ( **حالَ الجَرِيضُ دونَ القَرِيضِ** ): her, yapılması mümkün olup da ondan alıkonulan iş hakkında söylenir; onu ilk söyleyen Ubeyd b. el-Ebras’tır.

**ضجر** : Leys dedi: **الضَّجَرُ** : içinde söz ve **تَضَجُّرٌ** bulunan bir kederlenmedir.
Ve **رجلٌ ضَجِرٌ** (bıkkın adam).
Ebû Ubeyd dedi: cimri hakkında, cimriliğine rağmen ondan mal çıkarılan atasözlerindendir: ( **إن الضَّجُورَ كان مَنوعاً قد تُحلبُ العُلْبَةُ** ) yani: bu cimri, her ne kadar (vermekten) menedici olsa da, ondan şey, şeyden sonra elde edilir; tıpkı **النَّاقةَ الضَّجُور**’dan sütünden elde edilmesi gibi.
Münzirî bana, el-Harrânî’den, Ya‘kûb’dan haber verdi; dedi ki: **ناقة ضَجُور** : sağım sırasında böğüren (deve)dir.
Ve onların sözü: falan **ضَجِرٌ**.
Ebû Bekr dedi: manası, Arapların sözünden: **مكانٌ ضَجِرٌ** denildiği zaman, dar olduğu için, nefsi dar olandır.
Düreyd’in şu beyti okundu:
فإمَّا تُمْسِ في جَدَث مُقِيماً
بمَسْهَكَةٍ منَ الأرْوَاحِ **ضَجْرِ**
Yani: dar.
‘Amr, babasından: **مكانٌ ضَجِرٌ** ve **ضَجْرٌ** : yani dar; **الضَّجرُ** : isimdir; **الضَّجَرُ** : mastardır.
Dedi ki: **الغَلَقُ** ve **الضّجَرُ** : birdir; ve **مكانٌ غَلِقٌ** : **ضَجِرٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس.
وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس.
(ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟".
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة.
قال الأصمعيّ:  يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة.
(ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال.
(ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه.
ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم.
(ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر.
فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان.
قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق.
وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه.
ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ.
(ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة.
ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت.
فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها.
ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس.
ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً.
(ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم.
ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ.
(ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان.
فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه.
وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ.
--------------ـــ
([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر).
([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115.
([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه.
([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل".
([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس.
([6]) في الأصل: "بالضريبة".
([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة.
([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الراء** وما يثلثهما)
(**ضرز**) **الضاد** ve**الراء** ve**الزاء** tek bir kelimedir. Denir ki **الضِّرِزّة**: kısa, alçak (aşağılık) kadın.

(**ضرس**) **الضاد** ve**الراء** ve**السين** sahih bir asıldır; bir kuvvete ve bir kabalığa delâlet eder; ondan, ona aykırı olan şey şâz olabilir. Şu hâlde **الضِّرْس** dişlerdendir; diğer dişlere karşı kuvvetinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve denir: **ضَرَسَه يَضْرُسُهُ**; eğer onu **ضِرْسِه** ile alırsa. Ve dedi ki:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
Ve **الضِّرْس**: tepeciklerden kaba olan şeydir. Ve denir: **تضارَسَ البِناء**; eğer düzgün olmazsa. Ve bazısı dedi: **ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ**. Ve denir: **بئرٌ مضروسة**: taşlarla örülmüş. Ve **ناقة ضَروسٌ**: sağanını ısırır. Ve **رجل ضَرِسٌ**: huyu zor. Ve denir: **أضرَسه الأمر**; eğer onu tedirgin ederse. Ve **المضرَّس**: **الرَّيْط**tan bir türdür; sanki onda, azı dişleri gibi suretler bulunduğu için bununla adlandırılmıştır. Ve **الضَّرَس**: **الضِّرْس**te bir çürüklüktür.
Ve babdan şâz olan ve onun için bir kıyas zorlanarak mümkün olabilecek şeylerden: **الضِّرْس**: az yağmur; cem‘i **ضُروس**.

(**ضرع**) **الضاد** ve**الراء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder. Bundan: **ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ**; eğer zelil olursa. Ve **رجلٌ ضَرَعٌ**. Zayıf. İbn **وَعْلة** dedi ki:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])Ve babdandır: **ضَرْعَ الشّاة** ve başkası; onda yumuşaklık bulunduğu için bununla adlandırılmıştır. Ve denir: **أضْرَعَت النّاقة**; eğer doğuma yakınken sütü inerse. Amma **المضارعة** iki şey arasındaki benzeşmedir. İlim ehlinden bazısı dedi: bunun اشتقاقı **الضَّرْع**dandır; sanki ikisi bir **ضَرع**dan emmişlerdir. Ve **شاةٌ ضَرِيعٌ**: memesi büyük; ve **ضريعةٌ** da. Ve denir: bedeni zayıf olana: **ضارع**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ca‘fer’in iki oğlu hakkında dedi ki: "مالي أراهما ضارعَين؟".
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **الضَّريع**; o bir bitkidir. Ve bab üzerine حمل edilmesi mümkündür; şöyle denir: onun zayıflığından dolayı; eğer ne semirtir ne de açlıktan gidermiş olursa. Ve dedi ki:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])

(**ضرف**) **الضاد** ve**الراء** ve**الفاء** bitkiden bir şeydir. Denir ki **الضِّرف** dağ ağaçlarındandır; teki **ضِرْفة**.
**الأصمعيّ** dedi: denir: falan kimse **في ضِرْفَة خيرٍ** içindedir; yani çokluk.

(**ضرك**) **الضاد** ve**الراء** ve**الكاف** tek bir kelimedir; onun için kıyas yoktur. Denir: **الضَّريك**: **الضَّرير**; ve kötü hâlli yoksul.

(**ضرم**) **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir hararete ve tutuşmaya delâlet eder. Bundan: odunlardan **الضِّرَام**: çabucak tutuşan. Dedi ki:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])Ve denir: **ضَرِم الشَّيء**: harareti şiddetlendi.
Ve babdandır: **فرس ضَرِم**: koşusu şiddetli. Ve **الضَّرِيم** ve**الضِّرام**: ateşin tutuşması. Ve söylediklerine göre babdan şâz olanlardandır: **الضَّرِم** kartal yavrusudur. Belki de o, açlığı şiddetlendiğinde onun adıdır; sanki tutuşur.

(**ضري**) **الضاد** ve**الراء** ve illetli harf iki asıldır: biri, şeye karşı bir tür alıştırma ve ona düşkünlük; diğeri, örten bir şey.
Birincisi Arapların sözü: **ضَرِيَ بالشَّيءِ**; eğer ona alıştırılırsa, ondan neredeyse sabredemez. Ve denir: bu şey için **ضَرَاوة**: yani ondan neredeyse sabredilmez. Ve **الضَّارِي** köpek yavrularındandır; cem‘i **الضِّراء**; ve ona **ضارياً** denildi, çünkü o şeye **يَضْرَى** olur. Ve **الضِّرو**: **الضَّاري**. Ve babdandır: **الضَّارِي**، و([4]) o akan damardır. Ve **ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً**; sanki akmaya düşkün oldu.
**الخليل** dedi: **الضَّرْو**: damardan çıkışı sırasında kanın titremesidir.
Amma diğer asıl ise **الضَّرَاء**: ağaçtan veya başkasından örten şey içinde yürüyüştür. Denir: o, ona **الضَّرَاء** ile yürür; eğer onu aldatır veya kandırırsa.
Ve babdandır **الضِّرْو**: bir ağaçtır; çünkü yaprağıyla örter.

(**ضرب**) **الضاد** ve**الراء** ve**الباء** tek bir asıldır; sonra ondan استعارة edilir ve onun üzerine حمل olunur. Bundan: **ضَرَبت ضرباً**; eğer başkasına bir vurma isabet ettirirsen. Ondan استعارة edilir ve onunla benzetilir: ticaret ve başka seferler için yeryüzünde **الضَّرب**. Allah تعالى dedi: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve derler ki yürüyüşe hızlanmak da **ضرب**dır. Dedi ki:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])Ve **الطَّير الضَّوارِب**: rızık arayanlar. Ve denir: **رجلٌ مِضْربٌ**: vurması şiddetli. Ve babdandır: **الضَّرْب**: kalıp. Denir: bu, falanın **ضَرْب**ındandır; yani onun kalıbı; çünkü bir şeyi kalıba döktüğünde onu vurmuş olur. Ve **الضَّريب**: benzer; sanki ikisi tek bir vuruşla vurulmuş ve tek bir dökümle dökülmüştür. Ve **الضَّرِيب الصَّقِيع**: sanki gök onunla yere vurmuştur. Ve **الضريب**e uğrayana **مضروب** denir. Dedi ki:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
Ve sütten **الضَّريب**: safı, ayranıyla karıştırılmış olan; sanki ikisinden biri ötekinin üzerine vurulmuştur. Ve **الضَّرِيب**: bal peteği; sanki arı onu vurmuştur. Ve seciye ve tabiat için **الضريبة** denir; sanki insan onun üzerine bir vuruşla vurulmuş ve bir kalıpla dökülmüştür. Ve kılıcın **مَضْرَب**ı ve**مَضْرِبه**: onunla vurulan yer. Ve şeyin türüne **الضَّرْب** denir; sanki o şeyden başkasının misali üzerine vurulmuştur. Ve **الضّريبة**: insana cizye ve başkası olarak vurulan şey. Kıyas birdir; sanki onunla bir vuruş vurulmuştur. Sonra genişletirler de derler ki: **ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان**; eğer onu men ederse; sanki elini açmak istedi de vuran onun eline vurdu, o da elini kapadı. Ve babdandır: aygırın dişiye **ضِراب**ı.
Ve denir: **أضْرَبْت النّاقةَ**: aygırı onun üzerine sıçrattın. Ve **أضرب فلان عن الأمر**; eğer vazgeçerse; o, vazgeçmedendir; sanki onda yayılmak istedi, sonra **أضرب** etti; yani kendisiyle bir vuruş gerçekleştirdi de onu istediğinden alıkoydu.
Amma Ebû Zeyd’den nakledilen: Arapların dediği, **أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته**: ikamet etti; onun kıyası, ondan önceki kelimenin kıyasıdır.
Ve babdandır **الضَّرَب**: koyu bal; sanki bir vuruşla vurulmuştur; nitekim denir: **نَفَضَت** şeyi **نَفْضَاً**; ve silkelenmiş olan **نَفَض**dır. Ve oklarla görevli olana **الضَّرِيب** denir. Ve ona **ضَريباً** denildi; çünkü o, onları vuranla beraberdir; böylece **القعيد** ve**الجليس** gibi **ضريب** diye adlandırıldı.
Ve bu babda استعارة edilenlerdendir: bedeni hafif adama **ضَرْب** demeleri; onun hafifliğinde, insanın vurduğu **بالضَّرْبة**([6]) ile benzetilmiştir. Dedi ki:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])Ve **الضَّارب**: vadide geniş yer; sanki o, vadide bir vuruşla vuran bir yoldur.

(**ضرج**) **الضاد** ve**الراء** ve**الجيم** sahih tek bir asıldır; şeyin açılmasına delâlet eder. Araplar der: **انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ**; eğer açılırsa. Ve bütün yarılma **انضراج**dır. Dedi ki:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
Ve denir: **تضرَّجَ البَرْق**: yarıldı. Ve **عينٌ مضروجةٌ**: yarığı geniş. Ve denir ki atlardan **الإضريج**: teri çok, iyi at; bu da babdandır; çünkü sanki terle bir açılma gibi açılır. Ve **عَدْو ضريج**: şiddetli. Ve babdandır: kana **تضرَّج** etti.
Ve babdan şâz olanlardandır **الإضريج**: en iyi **المِرعِزَّى**dan yapılan örtüler; ve denir ki o **الخَزّ**dır.

(**ضرح**) **الضاد** ve**الراء** ve**الحاء** iki asıldır: biri, şeyi atmak; diğeri, renklerden bir renktir.
Birincisi onların sözü: **ضرَحت الشَّيءَ**; eğer onunla attıysan. Ve **الشيء المُضْطرَح**: atılmış olan. Ve **الفَرس الضَّروح**: ayağıyla sıçratan. Ve **قوسٌ ضَروح**: oka şiddetli itişi olan. Ve **الضَّرِيح**: lahitsiz kazılan kabir; sanki ölü onun içine atılmıştır.
Amma diğeri: her şeyden beyaz olan; ona **المَضْرَحيّ** denir. Ve **الصَّقْر** **مضرحيٌّ**dur; ve **السيِّد** **مضرحيّ**dir.

--------------ـــ
([1]) Beyit, el-Buhturî’nin Hamâse’sinde 104’te Âmir b. Mecnûn el-Cermî’ye nispet edilen beyitlerdendir. İbn eş-Şecerî’nin Hamâse’sinde 70’te Kinâne b. Abdiyâlîl’e. Dedi: el-Hâris b. **وَعْلة** eş-Şeybânî’ye de rivayet edilir. (غمر)’de gelecektir.
([2]) Huzelî Kays b. ‘İzâre’nindir; Lisân’da (ضرع)’da; ve kasidesi es-Sukkerî’nin Huzelîler şerhinde 115’tedir.
([3]) Beyit Lisân’da (ضرم)’da nispet olmaksızın; Zemahşerî onu Esâsü’l-belâğa’da Hâtim et-Tâî’ye nispet etti; hâlbuki onun divanı değildir.
([4]) Bu tekmilde, el-Mücmel’deki şu sözden yararlandım: "والضاري: العرق السائل".
([5]) Lisân’da (ضرب)’da el-Müseyyeb’e nispet edildi; o, el-Müseyyeb b. ‘Als’tır.
([6]) Asılda: "بالضريبة".
([7]) Beyit, meşhur muallakasından Tarafe’nindir.
([8]) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 584 ve Lisân’da (ضرج، كمم); tamamı şöyledir:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ر ج
ضرجت أثوابه بدم وتضرج بالدم‏:‏ تلطخ‏.‏
وتضرج البرق‏:‏ تشقق‏.‏
وعين مضروجة‏:‏ واسعة المشق‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ويسحبن أكسية الإضريح‏:‏ الخز الأحمر وثوب إضريج‏:‏ مشبع حمرة‏.‏
قال النابغة‏:‏ تحيتهم بيض الولائد بينهم وأكسية الإضريح فوق المشاجب وإذا بدت ثمار البقول قيل‏:‏ انضرجت عنها لفائفها وأكمامها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ لما تعالت من البهمي ذوائبها بالصلب وانضرجت عنها الأكاميم ومن المجاز‏:‏ هو مضرج الخدين وكلمته فتضرج خدّاه‏.‏
وتضرجت المرأة‏:‏ تبرجت وتحسنت‏.‏
ويقال‏:‏ خير ما يضرج به الصدق وشر ما يضرج به الكذب أي يحسن به الكلام ويوسع‏.‏

##### Türkçe

ض ر ج
**ضرجت** elbiselerini kan ile ve **تضرج** kan ile: bulaştı.
Ve **تضرج** şimşek: çatladı.
Ve **عين مضروجة**: yarığı geniş.
Zû’r-Rumme dedi: Ve **أكسية الإضريح** sürüklerler: kırmızı ipekli kumaş; ve **ثوب إضريج**: kızıllığı doyurulmuş.
Nâbiga dedi: Onların selâmları, aralarında genç kızların beyazlarıdır; ve **أكسية الإضريح** askıların üstündedir; ve baklagillerin meyveleri göründüğünde denildi: Onun sargıları ve kılıfları ondan **انضرجت**.
Zû’r-Rumme dedi: **البهمي**’den onun saçakları **الصلب** ile yükseldiğinde ve kılıflar ondan **انضرجت**.
Ve mecazdan: O, **مضرج الخدين**’dir; ve ona konuştum da iki yanağı **تضرج**.
Ve kadın **تضرجت**: süslendi ve güzelleşti.
Ve denilir: **الصدق** ile **يضرج** olunanın hayırlısı; ve **الكذب** ile **يضرج** olunanın şerlisi; yani söz onunla güzelleşir ve genişler.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَرَجَ الثوبَ وغيرَه: لَطَخه بالدم ونحوِه من الحُمْرة، وقد يكون بالصُّفرة؛ قال يصف السَّراب على وجه الأَرض:
في قَرْقَرٍ بِلُعاب الشمس مَضْرُوج
يعني السراب. وضَرَّجَه فَتَضَرَّج، وثوبٌ ضَرِج وإِضْرِيج: مُتَضَرِّج بالحمرة أَو الصُّفرة؛ وقيل: الإِضْريجُ صِبغ أَحمر، وثوبٌ مُضَرَّج، من هذا؛ وقيل: لا يكون الإِضْريجُ إِلاَّ من خَزٍّ.
وتَضَرَّج بالدَّم أَي تَلَطَّخ. وفي الحديث: مَرَّ بي جعفر في نَفَرٍ من الملائكة مضَرَّج الجناحين بالدم أَي مُلَطَّخاً. وكل شيء تَلَطَّخ بشيء، بِدَمٍ أَو غيره، فقد تَضَرَّج؛ وقد ضُرِّجَتْ أَّثوابه بدم النَّجيع. ويقال: ضَرَّج أَنْفَه بدم إِذا أَدْماه؛ قال مُهَلْهِل:
لَوْ بِأَبانَيْنِ جاء يَخْطُبُها،
ضُرِّجَ ما أَنْفُ خاطبٍ بدَمِ
وفي كتابه لِوائِلٍ: وضَرَّجُوه بالأَضامِيم أَي دَمّوه بالضَّرْب. وقال اللحياني: الإِضْريجُ الخَزُّ الأَحمر؛ وأَنشد:
وأَكْسِيةُ الإِضْريجِ فَوْقَ المَشاجِبِ
يعني أَكْسِيةَ خَزٍّ حُمْراً؛ وقيل: هو الخز الأَصفر؛ وقيل: هو كساء يُتخذ من جَيّد المِرْعِزَّى. اللَّيثُ: الإِضريجُ الأَكسية تتخذ من المِرْعِزَّى من أَجوده. والإِضْريجُ: ضرب من الأَكسية أَصفر. وضَرَجَ الشيءَ ضَرْجاً فانْضَرَج، وضَرَّجه فتَضَرَّج: شقَّه. والضَّرْج: الشَّقُّ؛ قال ذو الرُّمة يصف نساء:
ضَرَجْنَ البُرُودَ عن تَرائب حُرَّةٍ
أَي شَقَقْنَ، ويروى بالحاء أَي أَلقين. وفي حديث المرأَة: صاحبة المَزادَتَيْن تَكاد تَتَضَرَّجُ من المِلْءِ أَي تنشقُّ. وتَضَرَّج الثوبُ: انشقَّ؛ وقال هميان يصف أَنياب الفَحل:
أَوْسَعْنَ من أَنيابه المَضارِجِ
والمَضَارِج: المَشاقُّ. وتَضَرَّح الثوب إِذا تَشَقَّقَ. وضَرَّجْت الثوب تَضْريجاً إِذا صَبَغْته بالحرة، وهو دون المُشْبَع وفوق المُوَرَّدِ. وفي الحديث: وعَلَيَّ رَيْطَة مُضَرَّجَة أَي ليس صِبْغها بالمُشْبَع. والمَضارِجُ: الثياب الخُلْقان تبتذل مثل المَعاوِز؛ قاله أَبو عبيد: واحدُها مِضْرَج. وعينٌ مَضْرُوجة: واسعة الشَّقِّ نَجْلاء؛ قال ذو الرمة:تَبَسَّمْنَ عن نَوْرِ الأَقاحِيِّ في الثَّرَى،
وفَتَّرْنَ عن أَبصارِ مَضْرُوجَةٍ نُجْلِ
وانْضَرَجَت لنا الطريق: اتَّسَعت. والانْضِراج: الاتِّساع؛ قال الشاعر: أَمَرْتُ له بِرَاحِلةٍ وبُرْدٍ
كَريمٍ، في حَواشِيه انْضِرَاجُ
وانْضَرَج ما بين القوم: تَباعد ما بينهم. وانْضَرَج الشجر: انشقَّت عُيونُ ورَقِه وبَدَتْ أطرافه. وتَضَرَّجَتْ عن البَقْل لَفائِفُه إِذا انفتحت، وإِذا بَدَتْ ثمار البُقول من أَكْمامِها، قيل: انْضَرَجَتْ عنها لفائفُها أَي انْفتحتْ. والانْضِراج: الانْشقاق؛ قال ذو الرمة: مِمَّا تَعالَتْ مِنَ البُهْمَى ذَوَائِبُها
بالصَّيْفِ، وانْضَرَجَتْ عنه الأَكامِيمُ
تَعالَت: ارتفعت. وذَوائبها: سَفاها. والأَكامِيم جمع أَكْمام، وأَكْمام جمع كِمٍّ، وهو الذي يكون فيه الزَّهْرُ.
وضَرَجَ النار يَضْرِجها: فتح لها عيناً؛ رواه أَبو حنيفة. وانضَرَجَتِ العُقاب: انحطَّت من الجَوِّ كاسرةً. وانْضَرَج البازي عن الصيد إِذا انْقَضَّ؛ قال امرؤ القيس:
كَتَيْسِ الظِّباء الأَعْفَرِ، انْضَرَجَتْ لَهُ
عُقابٌ، تَدَلَّتْ من شَمارِيخ ثَهْلانِ
وقيل: انْضَرَجَتْ انْبَرَتْ له؛ وقيل: أَخَذَتْ في شِقٍّ. أَبو سعيد: تَضْريج الكلام في المَعاذِير هو تَزْوِيقُه وتحسينه. ويقال: خير ما ضُرِّج به الصدقُ، وشَرُّ ما ضُرِّج به الكذِب. وفي النوادر: أَضْرَجَتِ المرأَة جَيْبَها إِذا أَرْخَتْه. وضُرِّجتِ الإِبل أَي رَكَضْناها في الغَارَة؛ وضَرَجتِ الناقة بِجِرَّتِها وجَرَضَتْ.
والإِضْريج: الجَيِّد من الخيل. أَبو عبيدة: الإِضريج من الخيل الجَواد الكثير العَرَق؛ قال أَبو دُواد:
ولقد أَغْتَدِي، يُدافِع رُكْنِي
أَجْوَلِيٌّ ذُو مَيْعَةٍ، إِضْرِيجُ
وقال: الإِضْريج الواسِع اللَّبَان؛ وقيل: الإِضْريجُ الفرس الجَواد الشديد العَدْوِ. وعَدْوٌ ضَرِيجٌ: شديد؛ قال أَبو ذؤيب:
جِرَاءٌ وَشَدٌّ كالحَريق ضَرِيجُ
والضَّرْجَة والضَّرَجَة: ضَرْب من الطير.
وضَارِج: اسم موضع معروف؛ قال امرؤ القيس:
تَيَمَّمَتِ العَيْنَ التي عند ضارِجٍ،
يَفِيءُ عليها الظِّلُّ، عَرْمَضُها طامي
قال ابن بَرِّي: ذكر النحاس أَن الرواية في البيت يفيءُ عليها الطَّلْحُ، ورَوَى بإِسناد ذكره أَنه وفَدَ قوم من اليَمَن على النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالوا: يا رسول الله، أَحيانا الله ببيتين من شعر امرئ القيس ابن حُجْر، قال: وكيف ذلك؟ قالوا: أَقبلنا نريدك فضَلَلْنا الطريق فبقينا ثَلاثاً بغير ماء، فاستظللنا بالطَّلْح والسَّمُرِ، فأَقبل راكب متلثِّم بعمامة وتمثل رجل ببيتين، وهما:
ولَّمَّا رأَتْ أَن الشَّرِيعة هَمُّها،
وأَنَّ البَياض من فَرائِصِها دَامي،
تيَمَّمتِ العَين التي عند ضارِج،
يفيءُ عليها الطّلح، عَرمَضها طامي
فقال الراكب: من يقول هذا الشعر؟ قال: امرؤ القيس بن حجر، قال: والله ما كذب، هذا ضارِج عندكم، قال: فَجَثَوْنا على الرُّكَب إِلى ماء، كما ذكَر، وعليه العَرْمَض يفيء عليه الطَّلْح، فشربْنا رِيَّنا، وحملْنا ما يكفينا ويُبَلِّغُنا الطريق، فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: ذاك رجل مذكور في الدنيا شريف فيها، منسيٌّ في الآخرة خامل فيها، يجيء يوم القيامة معه لواء الشعراء إِلى النار؛ وقوله:
ولما رأَتْ أَن الشَّريعة هَمُّها
الشَّريعة: مورد الماء الذي تَشْرَع فيه الدَّوابُّ. وهمُّها: طلبها، والضمير في رأَتْ للحُمُر؛ يريد أَن الحمر لما أَرادت شَرِيعة الماء وخافت على أَنفسها من الرُّماة، وأَن تَدْمَى فرائصها من سهامها، عدلت إِلى ضارِج لعدم الرُّماة على العَيْنِ التي فيه. وضارِج: موضع في بلاد بني عَبْس. والعَرْمَض: الطُّحْلُب. وطامي: مرتفع.

##### Türkçe

**ضَرَجَ** elbiseyi ve başkasını: onu kan ve onun benzeri kızıllıktan olan şey ile lekeledi; ve bazen sarılık ile olur; yeryüzünün yüzü üzerindeki serabı vasfederek dedi ki:
في قَرْقَرٍ بِلُعاب الشمس مَضْرُوج
yani serab. Ve onu **ضَرَّجَه** de, böylece **تَضَرَّج**; ve **ثوبٌ ضَرِج** ve **إِضْرِيج**: kızıllık veya sarılık ile **مُتَضَرِّج** (bulaşmış); ve denildi: **الإِضْريجُ** kırmızı bir boyadır; ve **ثوبٌ مُضَرَّج** bundan (yani ondan); ve denildi: **الإِضْريجُ** ancak **خَزٍّ**den olur.

Ve **تَضَرَّج بالدَّم** yani lekelendi. Ve hadiste: “Bana, meleklerden bir topluluk içinde, kan ile iki kanadı **مضَرَّج** (lekelenmiş) olan Ca‘fer uğradı” yani lekelenmiş. Ve her şey bir şey ile, kan ile veya başkası ile lekelendiğinde, muhakkak **تَضَرَّج** olmuştur; ve onun elbiseleri pıhtılaşmış kan ile **ضُرِّجَتْ**. Ve denilir: **ضَرَّج أَنْفَه بدم** burnunu kan ile (bulaştırdı) — onu kanattığında; **مُهَلْهِل** dedi ki:
لَوْ بِأَبانَيْنِ جاء يَخْطُبُها،
ضُرِّجَ ما أَنْفُ خاطبٍ بدَمِ
Ve Vâil’e yazısında: “Ve onu **الأَضامِيم** ile **وضَرَّجُوه**” yani vuruş ile onu kanattılar.

Ve **اللحياني** dedi: **الإِضْريجُ** kırmızı **الخَزُّ**dur; ve inşad etti:
وأَكْسِيةُ الإِضْريجِ فَوْقَ المَشاجِبِ
yani kırmızı **خَزٍّ** örtüleri; ve denildi: o sarı **الخز**dır; ve denildi: o, iyi **المِرْعِزَّى**dan yapılan bir örtüdür. **اللَّيثُ**: **الإِضريجُ** örtülerdir; en iyisinden **المِرْعِزَّى**dan yapılır. Ve **الإِضْريجُ**: sarı bir tür örtüdür.

Ve **ضَرَجَ** şeyi **ضَرْجاً** da, böylece **انْضَرَج**; ve onu **ضَرَّجه** de, böylece **تَضَرَّج**: onu yardı. Ve **الضَّرْج**: yarma; **ذو الرُّمة** kadınları vasfederek dedi ki:
ضَرَجْنَ البُرُودَ عن تَرائب حُرَّةٍ
yani yardılar; ve **بالحاء** ile rivayet olunur, yani attılar. Ve kadının hadîsinde: iki kırbanın sahibi, doluluktan neredeyse **تَتَضَرَّجُ** olur, yani yarılır. Ve **تَضَرَّج الثوبُ**: yarıldı; ve **هميان** aygırın azı dişlerini vasfederek dedi ki:
أَوْسَعْنَ من أَنيابه المَضارِجِ
Ve **المَضَارِج**: yarıklar. Ve **تَضَرَّح الثوب** çatladığında (böyledir). Ve elbiseyi **ضَرَّجْت** **تَضْريجاً**: onu **الحرة** ile boyadığında; ve o, **المُشْبَع**dan aşağı, **المُوَرَّدِ**den yukarıdır. Ve hadiste: “Ve üzerimde **رَيْطَة مُضَرَّجَة** var” yani boyası **بالمُشْبَع** ile değildir. Ve **المَضارِجُ**: yıpranmış elbiselerdir; **المَعاوِز** gibi hor kullanılır; bunu **أَبو عبيد** söyledi: onun teki **مِضْرَج**dır. Ve **عينٌ مَضْرُوجة**: yarığı geniş, iri gözlü; **ذو الرمة** dedi ki:
تَبَسَّمْنَ عن نَوْرِ الأَقاحِيِّ في الثَّرَى،
وفَتَّرْنَ عن أَبصارِ مَضْرُوجَةٍ نُجْلِ

Ve “yol bize **انْضَرَجَت**”: genişledi. Ve **الانْضِراج**: genişleme; şair dedi ki:
أَمَرْتُ له بِرَاحِلةٍ وبُرْدٍ
كَريمٍ، في حَواشِيه انْضِرَاجُ
Ve kavim arasındaki şey **انْضَرَج**: aralarındaki (mesafe) uzaklaştı. Ve ağaç **انْضَرَج**: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü. Ve otun üzerinden onun sargıları **تَضَرَّجَتْ**: açıldığında; ve baklagillerin meyveleri kılıflarından göründüğünde, denilir: onun üzerinden sargıları **انْضَرَجَتْ** yani açıldı. Ve **الانْضِراج**: yarılma; **ذو الرمة** dedi ki:
مِمَّا تَعالَتْ مِنَ البُهْمَى ذَوَائِبُها
بالصَّيْفِ، وانْضَرَجَتْ عنه الأَكامِيمُ
**تَعالَت**: yükseldi. Ve **ذَوائبها**: onun savrulanı. Ve **الأَكامِيم** **أَكْمام**ın cem‘idir; ve **أَكْمام** **كِمٍّ**in cem‘idir; ve o, çiçeğin içinde bulunduğu şeydir.

Ve **ضَرَجَ النار يَضْرِجها**: ona bir göz açtı; bunu **أَبو حنيفة** rivayet etti. Ve kartal **انضَرَجَتِ العُقاب**: gökten kırarak (dalıp) indi. Ve doğan avdan **انْضَرَج**: saldırdığında; **امرؤ القيس** dedi ki:
كَتَيْسِ الظِّباء الأَعْفَرِ، انْضَرَجَتْ لَهُ
عُقابٌ، تَدَلَّتْ من شَمارِيخ ثَهْلانِ
Ve denildi: **انْضَرَجَتْ** ona karşı çıktı; ve denildi: bir yöne girdi. **أَبو سعيد**: mazeretlerde sözün **تَضْريج**i, onu süslemek ve güzelleştirmektir. Ve denilir: onunla **ضُرِّج** edilenin en hayırlısı doğruluktur; onunla **ضُرِّج** edilenin en şerlisi yalandır. Ve **النوادر**de: kadın yakasını **أَضْرَجَتِ**: onu salıverdiğinde. Ve develer **ضُرِّجتِ الإِبل** yani baskında onları koşturduk; ve dişi deve gevişiyle **ضَرَجت** ve **جَرَضَتْ**.

Ve **الإِضْريج**: atların iyisi. **أَبو عبيدة**: atlardan **الإِضريج**, çok terleyen cins at demektir; **أَبو دُواد** dedi ki:
ولقد أَغْتَدِي، يُدافِع رُكْنِي
أَجْوَلِيٌّ ذُو مَيْعَةٍ، إِضْرِيجُ
Ve dedi: **الإِضْريج** geniş göğüslüdür; ve denildi: **الإِضْريجُ** hızlı koşusu şiddetli cins attır. Ve **عَدْوٌ ضَرِيجٌ**: şiddetli; **أَبو ذؤيب** dedi ki:
جِرَاءٌ وَشَدٌّ كالحَريق ضَرِيجُ
Ve **الضَّرْجَة** ve **الضَّرَجَة**: kuştan bir türdür.

Ve **ضَارِج**: bilinen bir yerin adıdır; **امرؤ القيس** dedi ki:
تَيَمَّمَتِ العَيْنَ التي عند ضارِجٍ،
يَفِيءُ عليها الظِّلُّ، عَرْمَضُها طامي
**ابن بَرِّي** dedi: **النحاس** rivayetin beyitte “**يفيءُ عليها الطَّلْحُ**” olduğunu zikretti; ve isnad ile rivayet etti — onu zikretti —: Yemen’den bir kavim Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi; dediler ki: “Ey Allah’ın elçisi, Allah bizi, **امرئ القيس بن حُجْر**’ün şiirinden iki beyit ile yaşattı.” Dedi: “Bu nasıl oldu?” Dediler: “Sana gelmek istedik, yolu şaşırdık; üç gün susuz kaldık; **الطَّلْح** ve **السَّمُرِ** ile gölgelendik; derken sarıklı, yüzü örtülü bir binici geldi ve bir adam iki beyit okudu; onlar şunlardır:
ولَّمَّا رأَتْ أَن الشَّرِيعة هَمُّها،
وأَنَّ البَياض من فَرائِصِها دَامي،
تيَمَّمتِ العَين التي عند ضارِج،
يفيءُ عليها الطّلح، عَرمَضها طامي
Binici dedi: ‘Bu şiiri kim söylüyor?’ Dediler: ‘**امرؤ القيس بن حجر**.’ Dedi: ‘Vallahi yalan söylemedi; bu, sizin yanınızdaki **ضارِج**’dir.’ Dediler: ‘Böylece, dediği gibi, suya dizler üzerine çöktük; üzerinde **العَرْمَض** vardı; üzerine **الطَّلْح** gölge yapıyordu; doyuncaya kadar içtik; bize yetecek ve yolu bize ulaştıracak kadar yükledik.’ Bunun üzerine Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: ‘O, dünyada anılan bir adamdır; onda şereflidir; âhirette unutulmuştur; onda sönüktür; kıyamet günü şairlerin sancağı onunla birlikte ateşe gelir.’ ” Ve onun sözü: “**ولما رأَتْ أَن الشَّريعة هَمُّها**” — **الشَّريعة**: hayvanların içine girdiği su varma yeridir. Ve **همُّها**: onun talebidir; ve “**رأَتْ**”teki zamir yaban eşeklerinedir; muradı: yaban eşekleri suyun varma yerini istediğinde ve okçulardan nefisleri üzerine korktuğunda ve oklarından dolayı böğürlerinin kanamasından (korktuğunda), **ضارِج**’e yöneldiler; onda bulunan göz (pınar) üzerinde okçuların bulunmamasından dolayı. Ve **ضارِج**: **بني عَبْس** diyarında bir yerdir. Ve **العَرْمَض**: yosundur. Ve **طامي**: yüksek.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ر ج * * تَضَرَّجَ * بالدم تلطخ به و * ضَرَّجَ * أنفه بدم * تَضْرِيجاً * أي أدماه

##### Türkçe

* **ض ر ج** * * **تَضَرَّجَ** * kan ile: onunla bulaştı ve * **ضَرَّجَ** * burnunu kan ile * **تَضْرِيجاً** * yani onu kanattı

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضرجه  ضرجا:  شقه، فانضرج  قال ذو الرمة يصف نساء:
  ضرجن البرود عن ترائب حرة أي شققن. ويروى بالحاء: أي ألقين.  و  ضرج الثوب وغيره:  لطخه  بالدم ونحوه من الحمرة أو الصفرة. قال يصف السراب على وجه الأرض:

  في قرقر بلعباب الشمس مضروج يعني السراب.
 وضرجه  فتضرج  . وكل شيء تلطخ بدم أو غيره فقد تضرج وقد ضرجت أثوابه بدم النجيع.
 وضرج الشيء ضرجا فانضرج، وضرجه فتضرج: شقه، فعرف بذلك عدم التفرقة بين المطاوعين. وهكذا في كتب الأفعال. وفي حديث: المرأة صاحبة المزادتين: تكاد تتضرج من الملء: أي تنشق.
 وتضرج الثوب: انشق. وفي اللسان: تضرج الثوب: إذا تشقق.
 وضرجه  ألقاه  .
 وعين مضروجة: واسعة الشق  نجلاء. قال ذو الرمة:
  تبسمن عن نور الأقاحي في الثرى                      وفترن عن أبصار مضروجة نجل والانضراج: الانشقاق، قال ذو الرمة:
  مما تعالت من البهمى ذوائبـهـا                      بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم وقال المؤرج:  انضرج: اتسع  ، وأنشد:
  أمرت له براحـلة وبـرد                      كريم في حواشيه انضراج وانضرجت لنا الطريق: اتسعت.
 وعن الأصمعي: انضرج  ما بينهم: تباعد  .
 وانضرجت  العقاب  : انحطت من الجو كاسرة  وانقضت على الصيد  . وانضرج البازي على الصيد: إذا انقض، قال امرؤ القيس:
  كتيس الظباء الأعفر انضرجت له                      عقاب تدلت من شماريخ ثهـلان وقيل: انضرجت: انبرت له،  أو أخذت في شق  .
 وفي الأساس والصحاح:  تضرج البرق: تشقق. و  تضرج  النور: تفتح  .
 وفي اللسان: انضرج الشجر: انشقت عيون ورقه وبدت أطرافه.
 وتضرجت عن البقل لفائفه: إذا انفتحت.
 وإذا بدت ثمار البقول من أكمامها قيل: انضرجت عنها لفائفها، أي انفتحت.
 ومن المجاز: تضرج  الخد احمار  . وفي الأساس: هو مضرج الخدين. وكلمنه فتضرج خداه.
 ومن المجاز: تضرجت  المرأة  إذا  تبرجت  وتحسنت.
 وضر الجيب تضريجا: أرخاه  .
 وعبارة النوادر: أضرجت المرأة جيبها: إذا أرخته.
 وضرج  الإبل  إذا  ركضها في الغارة  .
 وضرجت الناقة بجرتها وجرضت.
 ومن المجاز: ضرج  الكلام: حسنه وزوقه  ، قال أبو سعيد: تضريج الكلام في المعاذير: هو تزويقه وتحسينه. ويقال: خير ما ضرج به الصدق، وشر ما ضرج به الكذب.
 وضرج  الثوب  تضريجا:  صبغه بالحمرة  ، وهو دون المشبع وفوق المورد. وفي الحديث:  وعلي ريطة مضرجة  أي ليس صبغها بالمشبع.
 ويقال: ضرج  الأنف بالدم: أدماه  قال مهلهل:
  لو بأبانين جاء يخطبـهـا                      ضرج ما أنف خاطب بدم وفي كتابه لوائل:  وضرجوه بالأضاميم  : أي دموه بالضرب.
  والإضريج  ، بالكسر:  كساء أصفر، و  قال اللحياني: الإضريج:  الخز الأحمر  وأنشد:
  وأكسية الإضريج فوق المشاجب أي أكسية خز أحمر. وقيل: هو كساء يتخذ من جيد المرعزى. وقال الليث: الإضريج: الأكسية تتخذ من المرعزى من أجوده. والإضريج: ضرب من الأكسية أصفر.
 والإضريج: الجيد من الخيل، وعن أبي عبيدة: الإضريج من الخيل: الجواد الكثير العرق وقال أبو داود:
  ولقد أغتدي يدافع ركني                      أجولي ذو ميعة إضريج وقال: الأضريج: الواسع اللبان. وقيل: الإضريج:  الفرس الجواد  الشديد العدو.
 وثوب ضرج وإضريج: متضرج بالحمرة أو الصفرة. وقيل: الإضريج:  الصبغ الأحمر  . وثوب مضرج، من هذا، وقيل: لا يكون الإضريج إلا من خز.
  والمضرج كمحدث  ، هكذا في نسختنا، وفي بعضها: والمضرج كمحسن:  الأسد  .

   والمضارج، كالمنازل: المشاق  جمع مشقة. قال هميان يصف أنياب الفحل:
  أوسعن من أنيابه المضارجا والمضارج:  الثياب الخلقان  تبتذل مثل المعاوز، قاله أبو عبيد، واحدها مضرج، كذا في الصحاح واللسان وغيرهما. وإهمال المصنف مفرده تقصير أشار له شيخنا.
  وضارج  اسم  ع  معروف في بلاد بني عبس، وقيل: ببلاد طيئ. والعذيب: ماء بقربه، وقد مر. قال امرؤ القيس:
  تيممت العين التي عنـد ضـارج                      يفيء عليها الظل عرمضها طامي قال ابن بري: ذكر النحاس أن الرواية في البيت:  يفيئ عليها الطلح  ، ويروى بإسناد ذكره أنه وفد قوم من اليمن على النبي صلى الله عليه وسلم فقالوا: يا رسول الله، أحيانا الله ببيتين من شعر امرئ القيس بن حجر. قال: وكيف ذلك قالوا: أقبلنا نريدك، فضللنا الطريق فبقينا ثلاثا بغير ماء، فاستظللنا بالطلح والسمر. فأقبل راكب متلثم بعمامة، وتمثل رجل ببيتين، وهما:
  ولما رأت أن الشـريعة هـمـهـا                      وأن البياض من فرائصهـا دامـي
  تيممت العين التي عـنـد ضـارج                      يفيء عليها الطلح؛ عرمضها طامي فقال الراكب: من يقول هذا الشعر? قال: امرؤ القيس بن حجر. قال: والله، ما كذب، هذا ضارج عندكم. قال: فجثونا على الركب إلى ماء، وعليه العرمض يفيء عليه الطلح، فشرنا رينا، وحملنا ما يكفينا ويبلغنا الطريق. فقال النبي صلى الله عليه وسلم  ذاك رجل مذكور في الدنيا شريف فيها منسي في الآخرة خامل فيها، يجيء يوم القيامة معه لواء الشعراء إلى النار  .
  وعدو ضريج: شديد  ، قال أبو ذؤيب:
  جراء وشد كالحريق ضريج ومما يستدرك عليه: ضرج النار يضرجها: فتح لها عينا؛ رواه أبو حنيفة.
 والضرجة والضرجة: ضرب من الطير.
 واستدرك شيخنا هنا: المضرجي، بضم الميم وآخرها ياء النسبة، جمع المضرجيات، وهي الطيور الكواسر. والصواب أنه بالحاء المهملة، وسيأتي في محله.

##### Türkçe

**ضرجه** **ضرجا**: onu yardı; böylece o da yarıldı. **ذو الرمة** kadınları vasfederek dedi:
  “Hür birinin göğüs kemikleri üzerinden bürdeleri **ضرجن**” yani: yardılar. **الحاء** ile de rivayet edilir: yani attılar. Ve **ضرج** elbiseyi ve başkasını: onu kan ve benzeri kızıllık yahut sarılıktan lekeledi/bulaştırdı. Yerin yüzü üzerinde serabı vasfederek dedi:

  “Güneşin köpüğümsü parıltısında bir çukurda **مضروج**” yani serab.
 Ve **ضرجه**; böylece **تضرج**. Ve her şey kanla yahut başkasıyla bulaşırsa, muhakkak **تضرج** etmiştir; ve elbiseleri pıhtı kanla **ضرجت** oldu.
 Ve **ضرج** şeyi **ضرجا**; böylece **انضرج**; ve **ضرجه**; böylece **تضرج**: onu yardı; böylece, iki “mütâviʿ” arasında ayırım yapılmadığı bununla bilindi. Fiiller kitaplarında da böyledir. Ve bir hadiste: iki kırba sahibi kadın hakkında: “doluluktan neredeyse **تتضرج** eder”: yani yarılır.
 Ve **تضرج** elbise: yarıldı. Ve Lisân’da: **تضرج** elbise: çatlayıp yarıldığında.
 Ve **ضرجه**: onu attı.
 Ve **عين مضروجة**: yarığı geniş, iri gözlü. **ذو الرمة** dedi:
  “Topraktaki papatya nurundan gülümserler                      ve **مضروجة** **نجل** bakışlardan gevşerler” ve **الانضراج**: yarılma/çatlama. **ذو الرمة** dedi:
  “Yazın, **البهمى**’dan onun saçakları yükseldiği için                      ve ondan **الأكاميم** yarılıp açıldığı için” **المؤرج** dedi: **انضرج**: genişledi; ve şu beyti okudu:
  “Ona bir binek ve bir bürd emrettim                      kenarlarında **انضراج** olan kerim” ve “yol bize **انضرجت**”: genişledi.
 Ve **الأصمعي**’den: “aralarındaki şey **انضرج**”: uzaklaştı.
 Ve **انضرجت** kartal: havadan aşağı indi, parçalayıcı olarak; ve ava atıldı. Ve **انضرج** doğan avın üzerine: atıldığında. **امرؤ القيس** dedi:
  “Ceylanların boz tekesi gibi, ona **انضرجت**                      **ثهلان**’ın sivri kayalarından sarkan bir kartal” ve denildi ki: **انضرجت**: ona karşı doğruldu; yahut bir yarma/yarık içine girmeye başladı.
 Ve **الأساس** ve **الصحاح**’ta: **تضرج** şimşek: çatlayıp yarıldı. Ve **تضرج** nur: açılıp yayıldı.
 Ve Lisân’da: **انضرج** ağaç: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü.
 Ve **تضرجت** yeşilliğin üzerinden onun sargıları: açıldığında.
 Ve baklagillerin meyveleri kılıflarından göründüğünde: “onlardan **انضرجت** sargıları” denir; yani açıldı.
 Ve mecazdan: **تضرج** yanak: kızardı. **الأساس**’ta: o, iki yanağı **مضرج** olandır. Onunla konuştuk; böylece iki yanağı **تضرج** etti.
 Ve mecazdan: **تضرجت** kadın: **تبرجت** edip güzelleştiğinde.
 Ve **ضر** yaka açıklığını **تضريجا**: onu salıverdi/gevşetti.
 Ve **النوادر**’in ibaresi: kadın yaka açıklığını **أضرجت**: onu salıverdiğinde.
 Ve **ضرج** develeri: baskında onları koşturduğunda.
 Ve dişi deve geviş getirmesiyle **ضرجت** oldu ve **جرضت** oldu.
 Ve mecazdan: **ضرج** söz: onu güzelleştirdi ve süsledi. **أبو سعيد** dedi: mazeretlerde sözün **تضريج**i: onu süslemek ve güzelleştirmektir. Ve denir: doğruluğun onunla **ضرج** edildiği şeyin hayırlısı; yalanın onunla **ضرج** edildiği şeyin şerlisi.
 Ve **ضرج** elbiseyi **تضريجا**: onu kızıllıkla boyadı; o, koyu doygun boyadan aşağı, “mورد”dan yukarıdır. Hadiste: “Üzerimde **ريطة مضرجة** vardı” yani boyası doygun boyayla değildir.
 Ve denir: **ضرج** burnu kanla: onu kanattı. **مهلهل** dedi:
  “Eğer **أبانين**’e gelip onu isteseydi                      bir talibin burnunu kanla **ضرج** ederdi” ve **وائل**’e yazdığı mektubunda: “Onu **بالأضاميم** **وضرجوه**”: yani dövmekle onu kanattılar.
  Ve **الإضريج** (kesre ile): sarı bir örtü. **اللحياني** dedi: **الإضريج**: kırmızı ipekli kumaş; ve şu beyti okudu:
  “Askıların üstünde **الإضريج** örtüleri” yani kırmızı ipekli kumaş örtüleri. Ve denildi ki: o, iyi **المرعزى**’dan yapılan bir örtüdür. **الليث** dedi: **الإضريج**: örtülerdir; **المرعزى**’dan, onun en iyisinden yapılır. Ve **الإضريج**: sarı bir tür örtüdür.
 Ve **الإضريج**: atların iyisi. **أبو عبيدة**’den: atlardan **الإضريج**: çok terleyen çevik at. **أبو داود** dedi:
  “Gerçekten sabahlarım, köşemi savunur                      çevik, atılgan, **إضريج**” ve dedi ki: **الأضريج**: göğüs boşluğu geniş olan. Ve denildi ki: **الإضريج**: koşusu şiddetli, cins/çevik at.
 Ve **ثوب ضرج** ve **إضريج**: kızıllık yahut sarılıkla **متضرج** (bulaşmış). Ve denildi ki: **الإضريج**: kırmızı boya. Ve **ثوب مضرج**: bundan. Ve denildi ki: **الإضريج** ancak ipekli kumaştan olur.
  Ve **المضرج** “**كمحدث**” (böyle) — nüshamızda böyledir; bazısında: “**كمحسن**”: aslan.

   Ve **المضارج** ( **كالمنازل** ): meşakkatler; **مشقة**’nın çoğulu. **هميان** aygırın dişlerini vasfederek dedi:
  “Onun dişlerinden **المضارجا** genişlettiler” ve **المضارج**: yıpranmış elbiselerdir; **المعاوز** gibi hor kullanılır; bunu **أبو عبيد** söyledi. Tekili **مضرج**’dir; **الصحاح** ve Lisân ve başkalarında böyledir. Müellifin onun tekilini ihmal etmesi bir kusurdur; şeyhimiz buna işaret etti.
  Ve **ضارج**: Benî Abs diyarında bilinen bir yer adıdır; ve denildi ki: Tayy diyarındadır. Ve **العذيب**: onun yakınında bir sudur; geçmişti. **امرؤ القيس** dedi:
  “**ضارج** yanındaki göze yöneldim                      üzerine gölge düşer; onun **عرمض**’u taşkın” **ابن بري** dedi: **النحاس** beytte rivayetin “üzerine **الطلح** gölge düşer” olduğunu zikretti; ve isnadla rivayet edilir ki: Yemen’den bir kavim Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; dediler: “Ey Allah’ın Elçisi, Allah bizi **امرؤ القيس بن حجر**’in şiirinden iki beyitle diriltti.” Dedi: “Bu nasıl oldu?” Dediler: “Sana gelmek üzere geldik; yolu şaşırdık; üç gün susuz kaldık; **الطلح** ve **السمر** ile gölgelendik. Derken sarıklı bir adam, yüzü örtülü olarak geldi; bir adam iki beyitle temsil etti; ikisi şudur:
  “Şeriatın onun kaygısı olduğunu gördüğünde                      ve onun korkularından beyazlığın kanlı olduğunu
  **ضارج** yanındaki göze yöneldim                      üzerine **الطلح** gölge düşer; onun **عرمض**’u taşkın” Süvari dedi: “Bu şiiri kim söylüyor?” Dedi: “**امرؤ القيس بن حجر**.” Dedi: “Vallahi, yalan söylemedi; işte bu, yanınızdaki **ضارج**.” Dedi: “Böylece, bineğin üzerinde suya çöktük; üzerinde **عرمض** vardı; üzerine **الطلح** gölge düşürüyordu; böylece kandık; bize yetecek ve yola ulaştıracak kadar yükledik.” Bunun üzerine Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “O, dünyada anılan bir adamdır; orada şereflidir; âhirette unutulmuştur; orada sönüktür; kıyamet günü şairlerin sancağı onunla birlikte cehenneme gelir.”
  Ve **عدو ضريج**: şiddetli. **أبو ذؤيب** dedi:
  “Koşuş ve şiddet, yanık gibi **ضريج**” ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **ضرج** ateşi, onu **يضرجها**: ona bir göz açtı; bunu **أبو حنيفة** rivayet etti.
 Ve **الضرجة** ve **الضرجة**: kuşlardan bir türdür.
 Ve şeyhimiz burada istidrâk etti: **المضرجي** (mîm dammeli ve sonunda nisbet yâ’sı): **المضرجيات**’ın çoğuludur; onlar yırtıcı kuşlardır. Doğrusu, o **الحاء**’sız (mühmel) ile değildir; bilakis **الحاء** ile olandır; yerinde gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرَجَهُ
1 ضَرَجَهُ ذ , (S, O, L, K,) aor. ضَرِجَ , (O,) or ضَرُجَ , (L,) inf. n. ضَرْجٌ, (O, L,) He split it, slit it, or rent it asunder or open; (S, O, L, K;) and so ↓ ضرّجهُ [but app. in an intensive sense, or said of a number of things, inf. n. تَضْرِيجٌ]; namely, a garment, &c. (L.) [Hence,] ضَرَجَ النَّارَ i. q. فَتَحَ لَهَا عَيْنًا [i. e. He made an opening in the live coals of the fire, in order that it might burn up well]. (AHn, TA.) ― -b2- And He smeared it, daubed it, or defiled it; (O, L, K;) and so ↓ ضرّجهُ [but app., in this case also, in an intensive sense, or said of a number of things]; namely, a garment, (A, L,) &c., (L,) with blood, (A, L,) or with something similar thereto, that was red, or with something yellow. (L.) ― -b3- And He threw it, or threw it down. (K.) -A2- ضَرَجَتْ بِجِرّتِهَا and جَرَضَتْ [signify the same, i. e. She was choked with her cud; or she swallowed her cud with difficulty; the former verb being app. formed by transposition from the latter; but جَرِضَتْ seems to be better known than جَرَضَتْ]; said of a camel. (O, TA.)

2 ضَرَّجَ see above, in two places. ― -b2- One says also, ضرّج أَنْفَهَ بِدَمٍ, (S, O,) or بِالدَّمِ, (K,) He made his nose to bleed. (S, O, K.) ― -b3- And ضرّج الثَّوْبَ, (S, O, K,) inf. n. تَضْرِيجٌ, (S, O,) He dyed the garment, or piece of cloth, of a red colour, (S, O, K,) making it less fully dyed than that which is termed مُشْبَع, and more so than that which is termed مُوَرَّد. (S, O.) ― -b4- [Hence,] ضرّج الكَلَامَ, (A, K,) inf. n. as above, (O,) (tropical:) He embellished the speech, (A, O, K,) and amplified it, (A,) as one does in excuses, or pleas, (O,) with truth, or with falsehood. (A, O.) ― -b5- ضرّجت جَيْبَهَا She (a woman) loosened her جَيْب [or opening at the neck and bosom of her shift or the like, so that the edges were not drawn together, or buttoned]. (O, K: * in the latter, ضرّج الجَيْبَ, inf. n. as above.) ― -b6- ضرّجنا الاـِبِلَ We urged on the camels, in making a hostile, or predatory, incursion. (O, K. *)

5 تَضَرَّجَ see 7, in four places. ― -b2- تضرّج also signifies It (a garment, A, L) became smeared, daubed, or defiled, (S, A, O, L, K,) with blood, (S, A, O, L,) or with something similar thereto, that was red, or with something yellow. (L.) ― -b3- And تضرّج الخَدُّ (tropical:) The cheek became red, (O, K, TA,) on an occasion of shame. (O.) You say, كَلَّمْتُهُ فَتَضَرَّجَ خَدَّاهُ (tropical:) I spoke to him and his cheeks became red. (A, * TA.) ― -b4- And تضرّجت المَرْأَةُ (tropical:) The woman displayed her finery, or ornaments, and beauties of person or form or countenance, to men, (A, O, K, TA,) and embellished herself. (A, TA.)

انضرج
7 انضرج ذ It (a thing, or garment, &c., L) split, slit, or rent asunder or open; (S, O, L, K;) as also انضرج; (TA in art. ضرح;) and so ↓ تضرّج [but app. in an intensive sense, or said of a number of things]: (L:) the latter is said of a garment in the former sense; (TA;) or as meaning it became much rent, or rent in several places. (L.) When the fruits of herbs, or leguminous plants, appear, one says, اِنْضَرَجَتْ عَنْهَا لَفَائِفُهَا and أَكْمَامُهَا [i. e. Their envelopes, or pericarps, and their calyxes, rent asunder or open, so as to disclose them]. (A, TA. [And the like is said in the S and O.]) And one says also, عَنِ البَقْلِ لَفَائِفُهُ ↓ تَضَرَّجَتْ, meaning اِنْفَتَحَت [i. e. The envelopes, or pericarps, of the herbs, or leguminous plants, opened so as to disclose what was within them]. (S, O.) And النَّوْرُ ↓ تضرّج The blossoms opened. (K.) And انضرج الشَّجَرُ The buds of the trees burst open and the extremities of the leaves appeared. (L.) And ↓ تضرّج said of lightning means تَشَقَّقَ [i. e. It clave the clouds, and extended high, into the midst of the sky; or it was in a state of commotion in the clouds; or it spread wide and long]. (S, A, O, K.) ― -b2- Also It was, or became, wide, or ample. (El-Muنrrij, S, O, K.) You say, انضرجت لَنَا الطَّرِيقُ The road was, or became, wide to us. (TA.) And انضرج مَا بَيْنَ القَوْمِ The space between the people was, or became, far-extending: (As, S, O, K: *) and so انضرج. (S in art. ضرح.) ― -b3- انضرجت العُقَابُ The eagle darted down upon the prey: (O, K:) or betook itself, or advanced, to it: (O:) or took a sidelong course to it. (O, K. *)

ضَرِجٌ
ضَرِجٌ ذ A garment, or piece of cloth, smeared with a red, or yellow, colour; as also ↓ اـِضْرِيجٌ: or this latter is only [applied to a garment, or piece of cloth,] of [the kind called] خَزّ. (TA.) [And ضَرِجُ الأَنَامِلِ means Having the ends of the fingers smeared, or defiled, by blood: see Ham p. 799.]

ضَرْجَةٌ
ضَرْجَةٌ ذ and ضَرَجَةٌ A species of bird. (TA.)

عَدْوٌ ضَرِيجٌ
عَدْوٌ ضَرِيجٌ ذ A vehement running. (S, K.)

اـِضْرِيجٌ
اـِضْرِيجٌ ذ A yellow [garment of the kind called] كِسَآء; (K;) a yellow sort of أَكْسِيَة [pl. of كِسَآء]: (S, O:) or a كسآء made of excellent [down of the kind called] مِرْعِزَّى: (TA:) or أَكْسِيَة made of the best of مِرْعِزَّى: (Lth, O, TA:) and, (O, K,) accord. to Lh, (TA,) red [cloth of the kind called] خَزّ: (O, K, TA:) and أَكْسِيَةُ الاـِضْرِيجِ signifies the اكسية of red خَزّ; (A, TA;) or of yellow خَزّ. (TA. See also ضَرِجٌ.) And ثَوْبٌ اـِضْرِيجٌ A garment saturated with redness. (A.) ― -b2- And A red dye: (O, K, TA:) so it is said to signify: and hence ↓ ثُوْبٌ مُضَرَّجٌ [meaning A garment, or piece of cloth, dyed of a red colour in the manner expl. voce ضرّج]. (TA.) -A2- And A horse that is swift and excellent; or swift, or excellent, in running; (AO, S, O, K, TA;) vehement in running; (S, O, TA;) or having a large mane: (AO, TA:) or wide in the لَبَان [or breast, or middle of the breast]. (TA.)

مِضْرَجٌ
مِضْرَجٌ ذ : see its pl., مَضَارِجُ, below.

مُضَرَّجٌ
مُضَرَّجٌ ذ : see اـِضْرِيجٌ. ― -b2- مُضَرَّجُ الخَدَّيْنِ (tropical:) Having the cheeks made red. (A, * TA.) ― -b3- المُضَرَّجُ, (so in the O,) or ↓ المُضَرِّجُ, (so accord. to the K, there said to be like مُحَدِّث,) The lion. (O, K.)

المُضَرِّجُ
المُضَرِّجُ ذ : see what next precedes.

عَيْنٌ مَضْرُوجَةٌ
عَيْنٌ مَضْرُوجَةٌ ذ An eye wide in the fissure: (S, O, K:) a wide eye. (A.)

مَضَارِجُ
مَضَارِجُ ذ i. q. مَشَاقُّ [i. e.  Fissures; lit. places of slitting: pl. of مَشَقٌّ]. (O, K.) Himyلn Ibn-Kohلfeh Es-Saadee says, describing the tushes of a stallion-camel,
أَوْسَعْنَ مِنْ أَشْدَاقِهِ المَضَارِجَا
[That widened the fissures of the sides of his mouth]. (O.) -A2- Also Old and worn-out garments, (A'Obeyd, S, O, K,) that are used for service and work, like what are called مَعَاوِزُ: sing. ↓ مِضْرَجٌ. (A'Obeyd, S, O.)

##### Türkçe

**ضَرَجَهُ**
1 **ضَرَجَهُ** ذ , (S, O, L, K,) muzâri‘ı **ضَرِجَ** , (O,) yahut **ضَرُجَ** , (L,) mastarı **ضَرْجٌ**, (O, L,) O, onu yardı, kesti, parçaladı yahut açtı; (S, O, L, K;) ve bunun gibi ↓ **ضرّجهُ** [fakat görünüşe göre şiddetli mânada, yahut birden çok şey hakkında söylenir, mastarı **تَضْرِيجٌ**]; yani bir elbise vb. (L.) [Bundan dolayı,] **ضَرَجَ النَّارَ** **فَتَحَ لَهَا عَيْنًا** ile aynı mânadadır [yani: iyi tutuşup yanması için ateşin korlarında bir açıklık yaptı]. (AHn, TA.) ― -b2- Ve onu sıvadı, bulaştırdı yahut kirletti; (O, L, K;) ve bunun gibi ↓ **ضرّجهُ** [fakat görünüşe göre bu durumda da şiddetli mânada, yahut birden çok şey hakkında söylenir]; yani bir elbiseyi, (A, L,) vb.ni, (L,) kan ile, (A, L,) yahut ona benzer kırmızı bir şey ile, yahut sarı bir şey ile. (L.) ― -b3- Ve onu attı, yahut aşağı attı. (K.) -A2- **ضَرَجَتْ بِجِرّتِهَا** ve **جَرَضَتْ** [aynı mânaya gelir; yani: gevişiyle boğuldu; yahut gevişini güçlükle yuttu; birincisi görünüşe göre ikinciden yer değiştirme ile yapılmıştır; fakat **جَرِضَتْ**, **جَرَضَتْ**’ten daha bilinir görünür]; deve hakkında söylenir. (O, TA.)

2 **ضَرَّجَ** yukarıya bak, iki yerde. ― -b2- Şöyle de denir: **ضرّج أَنْفَهَ بِدَمٍ**, (S, O,) yahut **بِالدَّمِ**, (K,) O, onun burnunu kanattı. (S, O, K.) ― -b3- Ve **ضرّج الثَّوْبَ**, (S, O, K,) mastarı **تَضْرِيجٌ**, (S, O,) O, elbiseyi yahut kumaş parçasını kırmızı bir renge boyadı, (S, O, K,) onu **مُشْبَع** denilene göre daha az, **مُوَرَّد** denilene göre daha çok boyayarak. (S, O.) ― -b4- [Bundan dolayı,] **ضرّج الكَلَامَ**, (A, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (O,) (mecaz:) O, sözü süsledi, (A, O, K,) ve onu uzattı, (A,) özürlerde yahut savunmalarda yapıldığı gibi, (O,) doğru ile yahut yalan ile. (A, O.) ― -b5- **ضرّجت جَيْبَهَا** O (bir kadın) **جَيْب**’ini gevşetti [yahut gömleğinin veya benzerinin boyun ve göğüs açıklığını, kenarlar birbirine çekilmemiş yahut iliklenmemiş olacak şekilde]. (O, K: * ikincisinde, **ضرّج الجَيْبَ**, mastarı yukarıdaki gibi.) ― -b6- **ضرّجنا الاـِبِلَ** Biz, düşmanca yahut yağmacı bir akın yaparken develeri sürdük. (O, K. *)

5 **تَضَرَّجَ** 7’ye bak, dört yerde. ― -b2- **تضرّج** ayrıca şunu ifade eder: O (bir elbise, A, L) kan ile, (S, A, O, L,) yahut ona benzer kırmızı bir şey ile, yahut sarı bir şey ile, (L,) sıvanmış, bulaşmış yahut kirlenmiş oldu. (S, A, O, L, K.) ― -b3- Ve **تضرّج الخَدُّ** (mecaz:) Utanma hâlinde yanak kızardı. (O, K, TA,) (O.) Şöyle dersin: **كَلَّمْتُهُ فَتَضَرَّجَ خَدَّاهُ** (mecaz:) Ona konuştum da yanakları kızardı. (A, * TA.) ― -b4- Ve **تضرّجت المَرْأَةُ** (mecaz:) Kadın, erkeklere ziynetini yahut süslerini ve bedenin yahut şeklin yahut yüzün güzelliklerini gösterdi, (A, O, K, TA,) ve süslendi. (A, TA.)

**انضرج**
7 **انضرج** ذ O (bir şey, yahut elbise vb., L) yarıldı, kesildi, parçalandı yahut açıldı; (S, O, L, K;) ve ayrıca **انضرج**; (TA, **ضرح** maddesinde;) ve bunun gibi ↓ **تضرّج** [fakat görünüşe göre şiddetli mânada, yahut birden çok şey hakkında söylenir]: (L:) ikincisi, bir elbise hakkında birincideki mânada söylenir; (TA;) yahut “çokça yırtıldı, yahut birkaç yerden yırtıldı” mânasında. (L.) Otların yahut baklagillerin meyveleri göründüğünde şöyle denir: **اِنْضَرَجَتْ عَنْهَا لَفَائِفُهَا** ve **أَكْمَامُهَا** [yani: onları ortaya çıkarmak üzere zarfları yahut meyve kabukları ve çanak yaprakları yarılıp açıldı]. (A, TA. [Benzeri S ve O’da da söylenir.]) Ve şöyle de denir: **عَنِ البَقْلِ لَفَائِفُهُ** ↓ **تَضَرَّجَتْ**, mânası **اِنْفَتَحَت** [yani: otların yahut baklagillerin zarfları yahut meyve kabukları, içlerindekini gösterecek şekilde açıldı]. (S, O.) Ve **النَّوْرُ** ↓ **تضرّج** Çiçekler açıldı. (K.) Ve **انضرج الشَّجَرُ** Ağaçların tomurcukları patladı ve yaprakların uçları göründü. (L.) Ve ↓ **تضرّج**, şimşek hakkında söylendiğinde **تَشَقَّقَ** demektir [yani: bulutları yardı ve göğün ortasına doğru yükselerek uzandı; yahut bulutlarda çalkantı hâlinde oldu; yahut geniş ve uzun yayıldı]. (S, A, O, K.) ― -b2- Ayrıca: O, geniş yahut bol oldu. (El-Muنrrij, S, O, K.) Şöyle dersin: **انضرجت لَنَا الطَّرِيقُ** Yol bize geniş oldu. (TA.) Ve **انضرج مَا بَيْنَ القَوْمِ** Kavim arasındaki mesafe genişçe uzandı: (As, S, O, K: *) ve bunun gibi **انضرج**. (S, **ضرح** maddesinde.) ― -b3- **انضرجت العُقَابُ** Kartal avın üzerine dalıp indi: (O, K:) yahut ona yöneldi, yahut ona doğru ilerledi: (O:) yahut ona doğru yanlamasına bir yol tuttu. (O, K. *)

**ضَرِجٌ**
**ضَرِجٌ** ذ Kırmızı yahut sarı bir renkle sıvanmış bir elbise yahut kumaş parçası; bunun gibi ↓ **اـِضْرِيجٌ**: yahut bu ikincisi yalnızca [bir elbise yahut kumaş parçası olarak] [**خَزّ** denilen türden] olana uygulanır. (TA.) [Ve **ضَرِجُ الأَنَامِلِ**, parmak uçları kan ile sıvanmış yahut kirlenmiş olan demektir: Ham s. 799’a bak.]

**ضَرْجَةٌ**
**ضَرْجَةٌ** ذ ve **ضَرَجَةٌ** Bir kuş türü. (TA.)

**عَدْوٌ ضَرِيجٌ**
**عَدْوٌ ضَرِيجٌ** ذ Şiddetli koşma. (S, K.)

**اـِضْرِيجٌ**
**اـِضْرِيجٌ** ذ Sarı bir [**كِسَآء** türünden] örtü; (K;) sarı bir tür **أَكْسِيَة** [**كِسَآء**’ın çoğulu]: (S, O:) yahut mükemmel [**مِرْعِزَّى** denilen türden] tüyden yapılmış bir **كسآء**: (TA:) yahut en iyisinden **مِرْعِزَّى** yapılmış **أَكْسِيَة**: (Lth, O, TA:) ve, (O, K,) Lh’ye göre, (TA,) kırmızı [**خَزّ** türünden] kumaş: (O, K, TA:) ve **أَكْسِيَةُ الاـِضْرِيجِ**, kırmızı **خَزّ**’dan olan **اكسية** demektir; (A, TA;) yahut sarı **خَزّ**’dan olan. (TA. Ayrıca **ضَرِجٌ**’e bak.) Ve **ثَوْبٌ اـِضْرِيجٌ** Kızıllığa doyurulmuş bir elbise. (A.) ― -b2- Ve kırmızı bir boya: (O, K, TA:) böyle mânalandırdığı söylenir: ve bundan dolayı ↓ **ثُوْبٌ مُضَرَّجٌ** [mânası: **ضرّج** maddesinde açıklanan tarzda kırmızı renge boyanmış bir elbise yahut kumaş parçası]. (TA.) -A2- Ve koşmada hızlı ve mükemmel bir at; yahut koşmada hızlı, yahut mükemmel; (AO, S, O, K, TA;) koşmada şiddetli; (S, O, TA;) yahut büyük yeleli: (AO, TA:) yahut **لَبَان**’da [yahut göğüste, yahut göğsün ortasında] geniş. (TA.)

**مِضْرَجٌ**
**مِضْرَجٌ** ذ : aşağıda **مَضَارِجُ** olan çoğuluna bak.

**مُضَرَّجٌ**
**مُضَرَّجٌ** ذ : **اـِضْرِيجٌ**’e bak. ― -b2- **مُضَرَّجُ الخَدَّيْنِ** (mecaz:) Yanakları kızartılmış olan. (A, * TA.) ― -b3- **المُضَرَّجُ**, (O’da böyle,) yahut ↓ **المُضَرِّجُ**, (K’ye göre böyle; orada **مُحَدِّث** gibi olduğu söylenir,) Aslan. (O, K.)

**المُضَرِّجُ**
**المُضَرِّجُ** ذ : bir önce gelen şeye bak.

**عَيْنٌ مَضْرُوجَةٌ**
**عَيْنٌ مَضْرُوجَةٌ** ذ Yarığı geniş bir göz: (S, O, K:) geniş bir göz. (A.)

**مَضَارِجُ**
**مَضَارِجُ** ذ **مَشَاقُّ** ile aynı mânadadır [yani: yarıklar; lafzen: yarma yerleri: **مَشَقٌّ**’ın çoğulu]. (O, K.) Himyلn Ibn-Kohلfeh Es-Saadee, bir aygır devenin azı dişlerini vasfederek şöyle der:
أَوْسَعْنَ مِنْ أَشْدَاقِهِ المَضَارِجَا
[Onun ağzının yanlarının yarıklarını genişleten]. (O.) -A2- Ayrıca: hizmet ve iş için kullanılan, **مَعَاوِزُ** denilen şeye benzer, eski ve yıpranmış elbiseler, (A'Obeyd, S, O, K,) tekili ↓ **مِضْرَجٌ**. (A'Obeyd, S, O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَرَجَ
ضَرَجَ U ( n. ac. ضَرْج 1 ),
a.  Split, rent.

b.  [ acc. &  Bi ], Stained, smeared with ( blood ).

ضَرَّجَ
ضَرَّجَ II ,
a.  Dyed red ( cloth ).

b.  see I (b) .

c.  Embellished, amplified ( his speech ).

تَضَرَّجَ
تَضَرَّجَ V ,
a.  Was dyed red; was stained, smeared ( with blood ); became red, flushed ( cheek ).

b.  Opened ( flower ); burst through the clouds ( lightning ); adorned herself ( woman ).

اِنْضَرَجَ
اِنْضَرَجَ VII ,
a.  Was split, rent; burst, opened; widened.

b.  Was wide ( road ).

ضَرْجَة
ضَرْجَة 1t ,
a.  see 4t .

ضَرَجَة
ضَرَجَة 4t ,
a.  A species of bird.

ضَرِج
ضَرِج 5 ,
a.  Smeared with red.

مِضْرَج
مِضْرَج 20 , ( pl. مَضَاْرِجُ 44 ),
a.  Fissure.

b.  Worn-out garment.

ضَرِيْج
ضَرِيْج 25 ,
a.  see 5 .

b.  Quick ( running ).

اِضْرِيْج
اِضْرِيْج 39 ,
a.  A red silk garment.

b.  Swift horse.

ضَرَّجَ
N. P. ضَرَّجَ II ,
a.  Blood-stained; red.

ضَرْجَع
ضَرْجَع ( pl. ضَرَاْجِ٤ُ 47 ),
a.  Leopard.

##### Türkçe

**ضَرَجَ**
**ضَرَجَ** U (mastar **ضَرْج** 1),
a. Yarmak, yırtmak.

b. [mef‘ûl ve **Bi** ile], (kan ile) lekelenmiş, bulaştırılmış.

**ضَرَّجَ**
**ضَرَّجَ** II,
a. (Kumaşı) kırmızıya boyadı.

b. I (b)’ye bak.

c. (Sözünü) süsledi, genişletti.

**تَضَرَّجَ**
**تَضَرَّجَ** V,
a. Kırmızıya boyandı; (kan ile) lekelendi, bulaştı; (yanak) kızardı, al bastı.

b. (Çiçek) açtı; (şimşek) bulutların arasından yarıp çıktı; (kadın) kendini süsledi.

**اِنْضَرَجَ**
**اِنْضَرَجَ** VII,
a. Yarılmış, yırtılmış oldu; patladı, açıldı; genişledi.

b. (Yol) geniş oldu.

**ضَرْجَة**
**ضَرْجَة** 1t,
a. 4t’ye bak.

**ضَرَجَة**
**ضَرَجَة** 4t,
a. Bir kuş türü.

**ضَرِج**
**ضَرِج** 5,
a. Kırmızı ile bulaşmış.

**مِضْرَج**
**مِضْرَج** 20, (çoğulu **مَضَاْرِجُ** 44),
a. Yarık.

b. Eskimiş giysi.

**ضَرِيْج**
**ضَرِيْج** 25,
a. 5’e bak.

b. Çabuk (koşan).

**اِضْرِيْج**
**اِضْرِيْج** 39,
a. Kırmızı ipek bir giysi.

b. Süratli at.

**ضَرَّجَ**
Özel ad: **ضَرَّجَ** II,
a. Kanla lekeli; kırmızı.

**ضَرْجَع**
**ضَرْجَع** (çoğulu **ضَرَاْجِ٤ُ** 47),
a. Leopar.
