# ضرج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضرج

ضرجه  ضرجا:  شقه، فانضرج  قال ذو الرمة يصف نساء:
  ضرجن البرود عن ترائب حرة أي شققن. ويروى بالحاء: أي ألقين.  و  ضرج الثوب وغيره:  لطخه  بالدم ونحوه من الحمرة أو الصفرة. قال يصف السراب على وجه الأرض:

  في قرقر بلعباب الشمس مضروج يعني السراب.
 وضرجه  فتضرج  . وكل شيء تلطخ بدم أو غيره فقد تضرج وقد ضرجت أثوابه بدم النجيع.
 وضرج الشيء ضرجا فانضرج، وضرجه فتضرج: شقه، فعرف بذلك عدم التفرقة بين المطاوعين. وهكذا في كتب الأفعال. وفي حديث: المرأة صاحبة المزادتين: تكاد تتضرج من الملء: أي تنشق.
 وتضرج الثوب: انشق. وفي اللسان: تضرج الثوب: إذا تشقق.
 وضرجه  ألقاه  .
 وعين مضروجة: واسعة الشق  نجلاء. قال ذو الرمة:
  تبسمن عن نور الأقاحي في الثرى                      وفترن عن أبصار مضروجة نجل والانضراج: الانشقاق، قال ذو الرمة:
  مما تعالت من البهمى ذوائبـهـا                      بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم وقال المؤرج:  انضرج: اتسع  ، وأنشد:
  أمرت له براحـلة وبـرد                      كريم في حواشيه انضراج وانضرجت لنا الطريق: اتسعت.
 وعن الأصمعي: انضرج  ما بينهم: تباعد  .
 وانضرجت  العقاب  : انحطت من الجو كاسرة  وانقضت على الصيد  . وانضرج البازي على الصيد: إذا انقض، قال امرؤ القيس:
  كتيس الظباء الأعفر انضرجت له                      عقاب تدلت من شماريخ ثهـلان وقيل: انضرجت: انبرت له،  أو أخذت في شق  .
 وفي الأساس والصحاح:  تضرج البرق: تشقق. و  تضرج  النور: تفتح  .
 وفي اللسان: انضرج الشجر: انشقت عيون ورقه وبدت أطرافه.
 وتضرجت عن البقل لفائفه: إذا انفتحت.
 وإذا بدت ثمار البقول من أكمامها قيل: انضرجت عنها لفائفها، أي انفتحت.
 ومن المجاز: تضرج  الخد احمار  . وفي الأساس: هو مضرج الخدين. وكلمنه فتضرج خداه.
 ومن المجاز: تضرجت  المرأة  إذا  تبرجت  وتحسنت.
 وضر الجيب تضريجا: أرخاه  .
 وعبارة النوادر: أضرجت المرأة جيبها: إذا أرخته.
 وضرج  الإبل  إذا  ركضها في الغارة  .
 وضرجت الناقة بجرتها وجرضت.
 ومن المجاز: ضرج  الكلام: حسنه وزوقه  ، قال أبو سعيد: تضريج الكلام في المعاذير: هو تزويقه وتحسينه. ويقال: خير ما ضرج به الصدق، وشر ما ضرج به الكذب.
 وضرج  الثوب  تضريجا:  صبغه بالحمرة  ، وهو دون المشبع وفوق المورد. وفي الحديث:  وعلي ريطة مضرجة  أي ليس صبغها بالمشبع.
 ويقال: ضرج  الأنف بالدم: أدماه  قال مهلهل:
  لو بأبانين جاء يخطبـهـا                      ضرج ما أنف خاطب بدم وفي كتابه لوائل:  وضرجوه بالأضاميم  : أي دموه بالضرب.
  والإضريج  ، بالكسر:  كساء أصفر، و  قال اللحياني: الإضريج:  الخز الأحمر  وأنشد:
  وأكسية الإضريج فوق المشاجب أي أكسية خز أحمر. وقيل: هو كساء يتخذ من جيد المرعزى. وقال الليث: الإضريج: الأكسية تتخذ من المرعزى من أجوده. والإضريج: ضرب من الأكسية أصفر.
 والإضريج: الجيد من الخيل، وعن أبي عبيدة: الإضريج من الخيل: الجواد الكثير العرق وقال أبو داود:
  ولقد أغتدي يدافع ركني                      أجولي ذو ميعة إضريج وقال: الأضريج: الواسع اللبان. وقيل: الإضريج:  الفرس الجواد  الشديد العدو.
 وثوب ضرج وإضريج: متضرج بالحمرة أو الصفرة. وقيل: الإضريج:  الصبغ الأحمر  . وثوب مضرج، من هذا، وقيل: لا يكون الإضريج إلا من خز.
  والمضرج كمحدث  ، هكذا في نسختنا، وفي بعضها: والمضرج كمحسن:  الأسد  .

   والمضارج، كالمنازل: المشاق  جمع مشقة. قال هميان يصف أنياب الفحل:
  أوسعن من أنيابه المضارجا والمضارج:  الثياب الخلقان  تبتذل مثل المعاوز، قاله أبو عبيد، واحدها مضرج، كذا في الصحاح واللسان وغيرهما. وإهمال المصنف مفرده تقصير أشار له شيخنا.
  وضارج  اسم  ع  معروف في بلاد بني عبس، وقيل: ببلاد طيئ. والعذيب: ماء بقربه، وقد مر. قال امرؤ القيس:
  تيممت العين التي عنـد ضـارج                      يفيء عليها الظل عرمضها طامي قال ابن بري: ذكر النحاس أن الرواية في البيت:  يفيئ عليها الطلح  ، ويروى بإسناد ذكره أنه وفد قوم من اليمن على النبي صلى الله عليه وسلم فقالوا: يا رسول الله، أحيانا الله ببيتين من شعر امرئ القيس بن حجر. قال: وكيف ذلك قالوا: أقبلنا نريدك، فضللنا الطريق فبقينا ثلاثا بغير ماء، فاستظللنا بالطلح والسمر. فأقبل راكب متلثم بعمامة، وتمثل رجل ببيتين، وهما:
  ولما رأت أن الشـريعة هـمـهـا                      وأن البياض من فرائصهـا دامـي
  تيممت العين التي عـنـد ضـارج                      يفيء عليها الطلح؛ عرمضها طامي فقال الراكب: من يقول هذا الشعر? قال: امرؤ القيس بن حجر. قال: والله، ما كذب، هذا ضارج عندكم. قال: فجثونا على الركب إلى ماء، وعليه العرمض يفيء عليه الطلح، فشرنا رينا، وحملنا ما يكفينا ويبلغنا الطريق. فقال النبي صلى الله عليه وسلم  ذاك رجل مذكور في الدنيا شريف فيها منسي في الآخرة خامل فيها، يجيء يوم القيامة معه لواء الشعراء إلى النار  .
  وعدو ضريج: شديد  ، قال أبو ذؤيب:
  جراء وشد كالحريق ضريج ومما يستدرك عليه: ضرج النار يضرجها: فتح لها عينا؛ رواه أبو حنيفة.
 والضرجة والضرجة: ضرب من الطير.
 واستدرك شيخنا هنا: المضرجي، بضم الميم وآخرها ياء النسبة، جمع المضرجيات، وهي الطيور الكواسر. والصواب أنه بالحاء المهملة، وسيأتي في محله.

### Türkçe

**ضرجه** **ضرجا**: onu yardı; böylece o da yarıldı. **ذو الرمة** kadınları vasfederek dedi:
  “Hür birinin göğüs kemikleri üzerinden bürdeleri **ضرجن**” yani: yardılar. **الحاء** ile de rivayet edilir: yani attılar. Ve **ضرج** elbiseyi ve başkasını: onu kan ve benzeri kızıllık yahut sarılıktan lekeledi/bulaştırdı. Yerin yüzü üzerinde serabı vasfederek dedi:

  “Güneşin köpüğümsü parıltısında bir çukurda **مضروج**” yani serab.
 Ve **ضرجه**; böylece **تضرج**. Ve her şey kanla yahut başkasıyla bulaşırsa, muhakkak **تضرج** etmiştir; ve elbiseleri pıhtı kanla **ضرجت** oldu.
 Ve **ضرج** şeyi **ضرجا**; böylece **انضرج**; ve **ضرجه**; böylece **تضرج**: onu yardı; böylece, iki “mütâviʿ” arasında ayırım yapılmadığı bununla bilindi. Fiiller kitaplarında da böyledir. Ve bir hadiste: iki kırba sahibi kadın hakkında: “doluluktan neredeyse **تتضرج** eder”: yani yarılır.
 Ve **تضرج** elbise: yarıldı. Ve Lisân’da: **تضرج** elbise: çatlayıp yarıldığında.
 Ve **ضرجه**: onu attı.
 Ve **عين مضروجة**: yarığı geniş, iri gözlü. **ذو الرمة** dedi:
  “Topraktaki papatya nurundan gülümserler                      ve **مضروجة** **نجل** bakışlardan gevşerler” ve **الانضراج**: yarılma/çatlama. **ذو الرمة** dedi:
  “Yazın, **البهمى**’dan onun saçakları yükseldiği için                      ve ondan **الأكاميم** yarılıp açıldığı için” **المؤرج** dedi: **انضرج**: genişledi; ve şu beyti okudu:
  “Ona bir binek ve bir bürd emrettim                      kenarlarında **انضراج** olan kerim” ve “yol bize **انضرجت**”: genişledi.
 Ve **الأصمعي**’den: “aralarındaki şey **انضرج**”: uzaklaştı.
 Ve **انضرجت** kartal: havadan aşağı indi, parçalayıcı olarak; ve ava atıldı. Ve **انضرج** doğan avın üzerine: atıldığında. **امرؤ القيس** dedi:
  “Ceylanların boz tekesi gibi, ona **انضرجت**                      **ثهلان**’ın sivri kayalarından sarkan bir kartal” ve denildi ki: **انضرجت**: ona karşı doğruldu; yahut bir yarma/yarık içine girmeye başladı.
 Ve **الأساس** ve **الصحاح**’ta: **تضرج** şimşek: çatlayıp yarıldı. Ve **تضرج** nur: açılıp yayıldı.
 Ve Lisân’da: **انضرج** ağaç: yaprağının gözleri yarıldı ve uçları göründü.
 Ve **تضرجت** yeşilliğin üzerinden onun sargıları: açıldığında.
 Ve baklagillerin meyveleri kılıflarından göründüğünde: “onlardan **انضرجت** sargıları” denir; yani açıldı.
 Ve mecazdan: **تضرج** yanak: kızardı. **الأساس**’ta: o, iki yanağı **مضرج** olandır. Onunla konuştuk; böylece iki yanağı **تضرج** etti.
 Ve mecazdan: **تضرجت** kadın: **تبرجت** edip güzelleştiğinde.
 Ve **ضر** yaka açıklığını **تضريجا**: onu salıverdi/gevşetti.
 Ve **النوادر**’in ibaresi: kadın yaka açıklığını **أضرجت**: onu salıverdiğinde.
 Ve **ضرج** develeri: baskında onları koşturduğunda.
 Ve dişi deve geviş getirmesiyle **ضرجت** oldu ve **جرضت** oldu.
 Ve mecazdan: **ضرج** söz: onu güzelleştirdi ve süsledi. **أبو سعيد** dedi: mazeretlerde sözün **تضريج**i: onu süslemek ve güzelleştirmektir. Ve denir: doğruluğun onunla **ضرج** edildiği şeyin hayırlısı; yalanın onunla **ضرج** edildiği şeyin şerlisi.
 Ve **ضرج** elbiseyi **تضريجا**: onu kızıllıkla boyadı; o, koyu doygun boyadan aşağı, “mورد”dan yukarıdır. Hadiste: “Üzerimde **ريطة مضرجة** vardı” yani boyası doygun boyayla değildir.
 Ve denir: **ضرج** burnu kanla: onu kanattı. **مهلهل** dedi:
  “Eğer **أبانين**’e gelip onu isteseydi                      bir talibin burnunu kanla **ضرج** ederdi” ve **وائل**’e yazdığı mektubunda: “Onu **بالأضاميم** **وضرجوه**”: yani dövmekle onu kanattılar.
  Ve **الإضريج** (kesre ile): sarı bir örtü. **اللحياني** dedi: **الإضريج**: kırmızı ipekli kumaş; ve şu beyti okudu:
  “Askıların üstünde **الإضريج** örtüleri” yani kırmızı ipekli kumaş örtüleri. Ve denildi ki: o, iyi **المرعزى**’dan yapılan bir örtüdür. **الليث** dedi: **الإضريج**: örtülerdir; **المرعزى**’dan, onun en iyisinden yapılır. Ve **الإضريج**: sarı bir tür örtüdür.
 Ve **الإضريج**: atların iyisi. **أبو عبيدة**’den: atlardan **الإضريج**: çok terleyen çevik at. **أبو داود** dedi:
  “Gerçekten sabahlarım, köşemi savunur                      çevik, atılgan, **إضريج**” ve dedi ki: **الأضريج**: göğüs boşluğu geniş olan. Ve denildi ki: **الإضريج**: koşusu şiddetli, cins/çevik at.
 Ve **ثوب ضرج** ve **إضريج**: kızıllık yahut sarılıkla **متضرج** (bulaşmış). Ve denildi ki: **الإضريج**: kırmızı boya. Ve **ثوب مضرج**: bundan. Ve denildi ki: **الإضريج** ancak ipekli kumaştan olur.
  Ve **المضرج** “**كمحدث**” (böyle) — nüshamızda böyledir; bazısında: “**كمحسن**”: aslan.

   Ve **المضارج** ( **كالمنازل** ): meşakkatler; **مشقة**’nın çoğulu. **هميان** aygırın dişlerini vasfederek dedi:
  “Onun dişlerinden **المضارجا** genişlettiler” ve **المضارج**: yıpranmış elbiselerdir; **المعاوز** gibi hor kullanılır; bunu **أبو عبيد** söyledi. Tekili **مضرج**’dir; **الصحاح** ve Lisân ve başkalarında böyledir. Müellifin onun tekilini ihmal etmesi bir kusurdur; şeyhimiz buna işaret etti.
  Ve **ضارج**: Benî Abs diyarında bilinen bir yer adıdır; ve denildi ki: Tayy diyarındadır. Ve **العذيب**: onun yakınında bir sudur; geçmişti. **امرؤ القيس** dedi:
  “**ضارج** yanındaki göze yöneldim                      üzerine gölge düşer; onun **عرمض**’u taşkın” **ابن بري** dedi: **النحاس** beytte rivayetin “üzerine **الطلح** gölge düşer” olduğunu zikretti; ve isnadla rivayet edilir ki: Yemen’den bir kavim Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; dediler: “Ey Allah’ın Elçisi, Allah bizi **امرؤ القيس بن حجر**’in şiirinden iki beyitle diriltti.” Dedi: “Bu nasıl oldu?” Dediler: “Sana gelmek üzere geldik; yolu şaşırdık; üç gün susuz kaldık; **الطلح** ve **السمر** ile gölgelendik. Derken sarıklı bir adam, yüzü örtülü olarak geldi; bir adam iki beyitle temsil etti; ikisi şudur:
  “Şeriatın onun kaygısı olduğunu gördüğünde                      ve onun korkularından beyazlığın kanlı olduğunu
  **ضارج** yanındaki göze yöneldim                      üzerine **الطلح** gölge düşer; onun **عرمض**’u taşkın” Süvari dedi: “Bu şiiri kim söylüyor?” Dedi: “**امرؤ القيس بن حجر**.” Dedi: “Vallahi, yalan söylemedi; işte bu, yanınızdaki **ضارج**.” Dedi: “Böylece, bineğin üzerinde suya çöktük; üzerinde **عرمض** vardı; üzerine **الطلح** gölge düşürüyordu; böylece kandık; bize yetecek ve yola ulaştıracak kadar yükledik.” Bunun üzerine Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “O, dünyada anılan bir adamdır; orada şereflidir; âhirette unutulmuştur; orada sönüktür; kıyamet günü şairlerin sancağı onunla birlikte cehenneme gelir.”
  Ve **عدو ضريج**: şiddetli. **أبو ذؤيب** dedi:
  “Koşuş ve şiddet, yanık gibi **ضريج**” ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **ضرج** ateşi, onu **يضرجها**: ona bir göz açtı; bunu **أبو حنيفة** rivayet etti.
 Ve **الضرجة** ve **الضرجة**: kuşlardan bir türdür.
 Ve şeyhimiz burada istidrâk etti: **المضرجي** (mîm dammeli ve sonunda nisbet yâ’sı): **المضرجيات**’ın çoğuludur; onlar yırtıcı kuşlardır. Doğrusu, o **الحاء**’sız (mühmel) ile değildir; bilakis **الحاء** ile olandır; yerinde gelecektir.
