# ضرح (ض-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والراء معهما
ح ض ر، ر ح ض، ح ر ض، ض ر ح، ر ض ح مستعملات
حضر:
الحَضَرُ: خلافُ البَدْو، والحاضِرة خلاف البادية لأنَّ أهل الحاضرةِ حَضَروا الأمصارَ والديار. والباديةُ يُشبِهُ أنْ يكونَ اشتِقاق اسمه من: بدا يبدو أى بَرَزَ وظَهَرَ، ولكنّه اسمٌ لَزِمَ الموضع خاصَّةً دونَ ما سِواه، والحَضْرَةُ: قرب الشَّيء. تقول: كنت بحَضرةِ الدار، قال:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ
وضَرَبُته بحَضْرَة فلانٍ، وبمَحْضَره أحسَنُ في هذا. والحاضِرُ: هُمُ الحَيُّ إذا حَضَروا الدارَ التي بها مُجتَمَعهُم فصارَ الحاضر اسماً جامعاً كالحاجِّ والسامِرِ ونحوِهما، قال:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ
والحُضْر والحِضار: من عَدْوِ الدابَّة، والفعل: الإحضار. وفَرَسٌ مِحضير بمعنى مِحضار غيرَ أنّه لا يقالُ إلا بالياء وهو من نَوادر كلام العرب، قال امرؤ القيس:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ
والحضيرُ: ما اجتَمَعَ من جائية المِدَّةِ في الجُرْح، وما اجتَمَعَ من السُّخد في السَّلا ونحوه.
والمُحاضرةُ: أنْ يُحاضِرَك إنسان بحَقّكَ فيذهَب به مُغالَبةً ومُكابَرةٌ.
والحِضار: اسم جامع للإبِلِ البِيض كالهِجان، الواحدةُ والجميع في الحضار سَواءٌ. وتقول: حَضارِ. أي: احضَرْ مثلُ نَزالِ بمعنَى انزِلْ . وتقول: حَضِرت الصَّلاةُ، لغة أهل المدينة، بمعنى حَضَرت، وكلهم يقولون: تَحضُر.
وحَضارِ: اسم كوكب معروف، مجرورٌ أبداً، وحَضْرَمَوْت: اسمان جُعِلا اسماً واحداً ثم سُمِّيَت به تلك الَبْلَدة، ونظيرهُ: أحمرجون.
رحض:
ثَوبٌ رَحيضٌ ومَرْحُوضٌ: أي: مَغسُول. والرحْضُ: الغَسْل. وقالتْ عائشة في عُثمانَ: "استَتابوه حتى إذا تَرَكوه كالثَوْبِ الرَّحيض أحالوا عليه فقَتَلُوه". والمِرْحَضةُ: شيءٌ يُتَوَضَّأ فيه مثل كنيف وكذلك المِرحاضُ وهو المُغَتسَل.
والرُحَضاء: عَرَق الحُمَّى، رُحِض الرجُلُ أخَذَتْهُ الرُحَضاءُ.
حرض:
التَحريضٌ: التَحضيضُ. والحُرضُ، مثقل، الأشْنان، والمِحْرَضةُ: وِعاؤه. وقوله تعالى: "حتّى تكونَ حَرضَاً " أي مُحْرَضاً يُذيبك الهَمُّ، وهو المُشرِف حتى يكاد يَهلِك. رجلٌ حَرَضٌ ورجالٌ أحراض. والحَرَضُ: الذي لا خيرَ فيه لؤماً ودقّةً من كلّ شيءٍ. والفِعل منه: حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً. وناقةٌ حَرَضٌ وإبِلٌ أحراض: وهو الضاوي الرديءُ.
ضرح:
الضَرْحُ: حَفرُكَ الضَريحَ للميِّت وهو قَبْرٌ بلا لَحْدٍ، ضَرَّحْتُ له. والضَرْحُ: الرَمْيُ بالشيْءِ. واضطَرُحوا فلاناً: إذا رَمَوا به، والعامَّةُ تقول: اطَّرَحُوه، يظُنُّونَ أنَّه من الطَرْح وإنّما هو من الضَرْح، قال:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي
ويقال: الضَرْحُ الرُمْح. والضرُّاح بيت في السَّماء. والمَضْرَحيُّ من الصِقُوُر: ما طالَ جَناحاهُ، قال طفة:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا
ويقال للرجل السيد السَريِّ: مَضْرَحيّ. ويقال المَضْرَحّي. ويقال المَضْرَحِيُّ: الأبيضُ من كلّ شَيءٍ.
رضح:
الرَضْحُ: رَضْحُك النَّوَي بالمِرْضاح أي: بالحَجَر، الخاء لغة قليلة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الراء** onlarla birlikte

**ح ض ر**، **ر ح ض**، **ح ر ض**، **ض ر ح**، **ر ض ح** kullanımdadırlar.

**حضر**:
**الحَضَرُ**: **البَدْو**’un zıddı; **الحاضِرة** **البادية**’nin zıddıdır; çünkü **الحاضرة** ehli şehirleri ve diyarları mesken tuttular. **البادية**’nin, isminin iştikakı şundan olmuş gibidir: **بدا يبدو** yani: ortaya çıktı ve göründü; fakat o, yer için özellikle, başkasına değil, lâzım bir isimdir. **الحَضْرَةُ**: şeyin yakınlığı. Dersin ki: evin **حَضرة**’sindeydim. Dedi ki:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ

Onu falanın **حَضْرَة**’sinde vurdum; ve bunun hakkında **مَحْضَره** ile (söylemek) daha iyidir. **الحاضِرُ**: onlar, topluluklarının bulunduğu evi mesken tuttuklarında o mahalle (kabile)dir; böylece **الحاضر** **الحاجِّ** ve **السّامِرِ** ve benzerleri gibi, toplayıcı bir isim oldu. Dedi ki:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ

**الحُضْر** ve **الحِضار**: binek hayvanının koşmasındandır; fiil: **الإحضار**. Ve **مِحضير** at, **مِحضار** manasınadır; ancak **الياء** ile (söylenmekten) başka denilmez; ve o, Arapların sözünün nadirlerindendir. İmru’ul-Kays dedi ki:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ

**الحضيرُ**: yarada irin akışından toplanan şey; ve **السُّخد**’dan **السَّلا**’da ve benzerinde toplanan şey.

**المُحاضرةُ**: bir insanın seni hakkınla **يُحاضِرَك** etmesi; böylece onu, galebe ve inatlaşma ile götürmesidir.

**الحِضار**: **الهِجان** gibi beyaz develer için toplayıcı bir isimdir; **الحضار**’da tekil ile çoğul birdir. Ve dersin ki: **حَضارِ**. Yani: **احضَرْ**; **نَزالِ** gibidir, **انزِلْ** manasındadır. Ve dersin ki: **حَضِرت** namaz, Medine ehlinin lügatidir; **حَضَرت** manasındadır; onların hepsi: **تَحضُر** der.

Ve **حَضارِ**: bilinen bir yıldızın adıdır; daima mecrurdur. Ve **حَضْرَمَوْت**: iki isimdir; tek bir isim kılındı, sonra o belde onunla adlandırıldı; onun benzeri: **أحمرجون**.

**رحض**:
**رَحيضٌ** ve **مَرْحُوضٌ** elbise: yani yıkanmış. **الرحْضُ**: yıkamadır. Âişe, Osman hakkında dedi ki: “Onu tövbeye çağırdılar; nihayet onu **الثَوْبِ الرَّحيض** gibi bıraktıklarında, ona döndüler de onu öldürdüler.” **المِرْحَضةُ**: içinde abdest alınan bir şeydir; **كنيف** gibi; ve yine **المِرحاضُ** da böyledir; o, yıkanılan yerdir.

**الرُحَضاء**: hummanın teridir. Adam **رُحِض**: **الرُحَضاء** onu tuttu.

**حرض**:
**التَحريضٌ**: **التَحضيضُ**’dur. **الحُرضُ** (ağırlaştırılmış): **الأشْنان**’dır; **المِحْرَضةُ**: onun kabıdır. Yüce Allah’ın sözü: “حتّى تكونَ **حَرضَاً**” yani **مُحْرَضاً**; gam seni eritir; o, helâk olmaya yaklaşan kimsedir. **حَرَضٌ** adam ve **أحراض** adamlar. **الحَرَضُ**: alçaklık ve her şeyden incelik sebebiyle onda hayır olmayan kimsedir. Ondan fiil: **حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً**. Ve **حَرَضٌ** dişi deve ve **أحراض** develer: o, zayıflamış kötü olandır.

**ضرح**:
**الضَرْحُ**: ölü için **الضَريحَ** kazmandır; o, **لَحْد**’siz bir kabirdir; ona **ضَرَّحْتُ**. Ve **الضَرْحُ**: şeyi atmadır. **اضطَرُحوا** falanı: onunla attıklarında. Avam: **اطَّرَحُوه** der; onun **الطَرْح**’tan olduğunu zannederler; hâlbuki o **الضَرْح**’tandır. Dedi ki:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي

Ve denilir: **الضَرْحُ** mızraktır. Ve **الضرُّاح** gökte bir evdir. **المَضْرَحيُّ** doğanlardan: iki kanadı uzun olan şeydir. Tufe dedi ki:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا

Ve efendi, asil adama: **مَضْرَحيّ** denilir. Ve **المَضْرَحّي** denilir. Ve **المَضْرَحِيُّ** denilir: her şeyin beyazı.

**رضح**:
**الرَضْحُ**: **المِرْضاح** ile yani taş ile çekirdeği kırmandır; **الخاء** az bir lügattir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَرْحُ: التَنْحِيةُ. وقد ضَرَحُهُ، أي نحَّاه ودفعه، فهو شيء مُضْطَرَحٌ، أي مَرْمِيٌّ في ناحية. قال الشاعر:
فلمَّا أنْ أتَيْنَ علـى أُضـاحٍ		ضَرَحْنَ حَصاهُ أشْتاتاً عِزينا
وضَرَحْتُ عنِّي شهادةَ القوم، أي جرَّحْتها وألقيتها عنك. الأصمعي: انْضَرَحَ ما بين القوم، مثل انضرج إذا تباعد. واضْرحْهُ عنك، أي أبْعِدْهُ. والضَريحُ: البعيدُ: والضريح الشَقُّ في وسط القبر. واللحْدُ في الجانب. وقد ضَرَحْتُ ضَرْحاً، إذا حفرته. والضروحَ: الفرسُ النفوحُ برِجْلِه. تقول: ضَرَحَتِ الدابَّةُ برجلها، إذا رمحتْ. وفيها ضِراحٌ. وقوسٌ ضَروحٌ، إذا كانت شديدة الدفْع والحفْز للسهم. والمَضْرَحِيُّ: الصقر الطويل الجناح، وربَّما قيل للسيِّد مَضْرَحِيٌّ. قال الشاعر:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّكأنَّ جَبينَهُ سيفٌ صَنـيعُ

##### Türkçe

**الضَرْحُ**: uzaklaştırma. Ve onu **ضَرَحُهُ**, yani onu uzaklaştırdı ve itti; o hâlde o, **مُضْطَرَحٌ** bir şeydir; yani bir yanda atılmıştır. Şair dedi ki:
فلمَّا أنْ أتَيْنَ علـى أُضـاحٍ		ضَرَحْنَ حَصاهُ أشْتاتاً عِزينا
Ve “kavmin şehadetini benden **ضَرَحْتُ**”, yani onu yaraladım ve onu senden uzağa attım. el-Asma‘î: Kavim arasındaki şey **انْضَرَحَ**; **انضرج** gibi, uzaklaştığı zaman. Ve onu senden **اضْرحْهُ**, yani onu uzaklaştır. Ve **الضَريحُ**: uzak olan. Ve **الضريح**: kabrin ortasındaki yarıktır. **واللحْدُ** ise yandadır. Ve ben onu **ضَرَحْتُ ضَرْحاً**, yani onu kazdığım zaman. Ve **الضروحَ**: ayağıyla şiddetle vuran attır. Dersin ki: binek, ayağıyla **ضَرَحَتِ**; yani tekmelediği zaman. Ve onda **ضِراحٌ** vardır. Ve **قوسٌ ضَروحٌ**, oka şiddetli itiş ve sevk edişi olduğu zaman. Ve **المَضْرَحِيُّ**: uzun kanatlı doğandır; ve bazen efendiye de **مَضْرَحِيٌّ** denilmiştir. Şair dedi ki:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّكأنَّ جَبينَهُ سيفٌ صَنـيعُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ر
حضر ، حرض ، ضرح ، رحض ، رضح : مستعملة .
حضر : قال الليث : الحَضَر : خِلافُ البَدْو ، والحاضرة : خِلافُ البادِيَة ، وأهل الحَضَر ، وأَهْل البدو ، والحاضِرَة : الذين حضروا الأمصار ومساكن الدِّيارِ التي يكون لهم بها قرار .
قلت : المَحْضَر عند العرب : المرْجِع إلى
أعداد المياه ، والمنْتجَع : المَذْهَب في طلب الكلأ ، وكل مُنْتَجع مَبْدًى ، وجمع المَبْدَى مَبادٍ ، وهو البدو أيضاً ، فالبادية : الذين يتباعدون عن أعْداد المياه ذاهبين في النُّجَع إلى مساقط الغيث ومنابت الكلأ ، والحاضرة : الذين يرجعون إلى المحاضر في القيظ وينزلون على الماء العِدِّ ، ولا يُفارقونها إلى أنْ يقع ربيع الأرض يمْلأ الغُدرانَ فينتجعونه .
وقوم ناجِعَة ونَواجِعُ ، وباديةٌ وبَوادٍ بمعنى واحد . وكل مَنْ نَزَل على ماء عِدَ ، ولم يتحول عنه شتاء ولا صيفا فهو حاضِر ، سواء نزلوا في القُرَى والأَرْياف والدُّورِ المَدَرِيَّة أو بنوا الأَخْبِيَة على المياه فقَرُّوا بها ورَعَوْا ما حواليْها من الكلأ ، فأمَّا الأعرابُ الذين هم بادِيَة فإنما يحْضرون الماءَ العِدَّ شُهُورَ القيْظ لحاجة النَّعَم إلى الوِرْدِ غِبّاً وَرَفْهاً وربعا في هذا الفصل ، فإذا انقضت أيام القيظ بدوا فتَوزَّعَتْهُم النُّجَع وافْتَلوا الفَلَوات المُكلِئَة ، فإن وقع لهم رَبيع بالأرض شربوا منه في مُبْداهم الذي انْتَوَوْه ، وإن استأخر القَطْرُ ارْتَوَوْا على ظهور الإبل لشفاههم وخيلهم من ماء عِدَ يليهم ، ورفعوا أَظْماءَهم إلى السِّبع والثِّمْن والعِشْر ، فإن كَثُرت الأمطارُ والتف العُشْب وأَخْصَبت الرياضُ وأَمْرَعَتِ البلاد جزأ النَّعَم بالرُّطْبِ ، واستغنى عن الماء ، وإذا عَطِش المالُ في هذه الحال وردت الغُدْرانَ والتَّنَاهِي فشربت كَرْعا ، وربما سَقَوْها من الدُّحْلان .
وقال الليث : الحُضور جمع الحاضر ، قلت : والعرب تقول : حَيٌّ حاضر بغير هاء إذا كانوا نازلين على ماء عدَ ، يقال : حَاضِرُ بني فلان على ماء كذا وكذا ، ويقال للمقيم على الماء حاضر وجمعه حُضُور وهو ضد المسافر ، وكذلك يقال للمقيم شاهد وخافض .
وقال الليث : الحَضْرة : قُرْبُ الشيء ، تقول : كنت بِحَضْرَة الدار ، وأنشد :
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ
ويقال : ضربت فلاناً بحَضرة فلان بِمَحْضَره .
وقال الليث : الحاضِرُ القوم الذين حضروا الدَّار التي بها مُجْتَمعُهم ، وقال الشاعر :
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر
قال : فصار الحاضِرُ اسْماً جامعاً كالحاجِّ والسّامر والجَامل ونحو ذلك .
قال : والحُضْر والحِضارُ : من عَدْوِ الدوابِّ والفعل الإحْضار ، وفرس مِحْضير ومِحْضار بغير هاء للأنثى إذا كان شديد الحُضر ، وهو العَدْو ، ويقال عنه أحضر الدَّابّةُ يُحضر إحضارا ، والاسم الحُضْر وهو العَدْو .
وقال الليث : الحَضِير : ما اجتمع من جايِئَة المِدَّة في الْجُرْح ، وما اجتمع من السّخْدِ في السَّلَى ونحوه .
وقال الأصمعي : أَلْقَتِ الشَّاةُ حَضِيرتَها وهو ما ألْقَت بعد الولادة من القَذَى .
وقال أبو عُبَيدة : الحَضِيرة : الصَّاءة تتبع
السَّلَى : وهي لِفافة الولد .
وقال الليث : المحاضرة : أن يُحاضِرك إنسان بحَقِّك فيذهب به مُغَالبة أو مكابرة .
قال : والحِضارُ من الإبل : البِيضُ اسم جامع كالهِجان ، والواحد والجميع في الحِضار سواء .
أبو عُبَيد عن الأمَوِي : ناقة حِضار إذا جمعت قوة ورُحْلَةً يَعْني جودة المشي .
وقال شمر : لم أسمع الحِضارَ بهذا المعنى ، إنما الحِضارُ بِيضُ الإبل ، وأنشد بيت أي ذُؤَيْب :
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
أي سودها وبيضها .
وقال الليث : يقال حَضار بمعنى احضر . وحضَارِ : اسم كَوكب مجرور أبدا .
وقال أبو عمرو بن العلاء : يقال : طلعَتْ حَضارِ والوَزْن ، وهما كوكبان يطلعان قبل سُهَيل ، فإذا طلع أحدهما ظُنَّ أنه سُهَيل ، وكذلك الوزْنُ إذا طلع ، وهما مُحَلِّفان عند العرب سُمِّيا مُحَلِّفين لاختلاف الناظِرَيْنِ إليهما إذا طلعا فيحْلِف أحدهما أنّهُ سُهَيْل ، ويحلف الآخر أنه ليس به ، قال ذلك كله أبو عمرو بن العلاء فيما روى أبو عُبَيد عن الأصمعي عنه .
وقال الليث : يقال : حضرت الصلاة ، وأهل المدينة يقولون : حَضِرت ، وكلهم يقول : تَحْضُر .
وقال شمر : يقال : حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر ، قال وإنما أُنْدِرت التّاءُ لوقوع القاضي بين الفعل والمرأة ، قلت : واللغة الجيدة حَضَرت تَحْضُر .
أبو عُبَيد عن الكسائي : كلمته بحَضْرة فلان وحِضْرَة فلان وحُضْرة فلان ، وكلهم يقول : بحَضَر فلان .
وقال ابن السِّكِّيت عن الباهلي : الحَضِيرة موضع التمر ، قال : وأهل الفَلْج يسمونها الصُّوبةَ وتُسَمَّى أيضاً الْجُرنَ والْجَرِين .
وقال الأصمعي : العرب تقول : اللبن مُحْتَضَر فغطِّه يعني تَحْضُره الدَّوَابُّ وغيرها من أهل الأرض .
وحُضِر المريض واحْتُضِر إذا نزل به الموت ، وحضرني الهمُّ واحْتَضرني وتحضَّرني .
وقال أبو عُبَيد : في قول الجُهَنِيَّة تمدح رجلاً :
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ
قال : الحَضيرة : ما بين سبعة رجال إلى ثمانية ، والنَّفِيضة : الجماعة ، وهم الذين ينفضون الطريق .
وروى سَلَمَة عن الفرّاء قال : حضيرة الناس وهي الجماعة ، ونفيضتهم وهي الجماعة .
وقال ابن السّكّيت : الحَضِيرة : الخمسة والأربعة يَغْزُون ، وأنشد :
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر
وأخبرني الإيادِيّ عن شَمِر في تفسير قوله : حَضِيرةً ونَفِيضَةً ، قال حَضِيرَة : يَحْضُرها الناس يعني المِياه ، ونَفِيضَة : ليس عليها
أحد ، حكي ذلك عن ابن الأعرابي ، ونصب حَضِيرَة ونَفِيضة على الحال أي خارجة من المياه .
وروى أبو نصر عن الأصمعي : الحَضيرَة : الذين يَحْضُرون الماء ، والنَّفِيضَة : الذين يتقدمون الخَيْل وهم الطَّلائع . قلت : وقول ابن الأعرابي أَحْسَن .
وقال غيره : يقال للرجل يصيبُه اللَّمَم والجنُون : فلان مُحْتَضَر ، ومنه قول الرّاجز :
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لأُذُن الفِيلِ الحاضِرَةُ ، ولعيْنِه الهاصَّة .
قال : والْحَضْراء من النّوق وغيرها : المُبادِرة في الأكل والشرب .
والحَضْر : مدينة بُنِيت قَدِيماً بين دَجْلة والفُرات .
وقال ابن الأعرابي : الْحَضر : التَّطْفيل ، وهو الشَّوْلَقِيّ ، وهو القِرْواش ، والواغلُ ، قال : والحَضْرُ : الرجل الواغِلُ الرَّاشِنُ . والحُضْرَة : الشِّدّة .
أبو زيد : رجل حَضِر إذا حضر بخير .
قال : ويقال : إنه ليعرف مَنْ بِحَضْرَته ومَن بِعَقْوته .
رحض : الرَّحْضُ : الغَسْل . ثوب رَحِيض مَرحوض : مغسول .
قال : والمِرْحضَة : شيء يُتَوَضَّأ فيه مثلُ كَنِيفٍ .
وفي حديث أبي أيوب ( قَدِمْنا الشام فوجدنا بها مراحيض قد استُقْبِل بها القِبْلَة ، فكنا نَتَحَرَّف ونَسْتَغْفر الله ) ، أراد بالمراحِيض مَوَاضِعَ قد بُنِيتْ للغائط ، واحدها مِرْحاض ، أُخِذ من الرَّحْض ، وهو الغَسْل .
وروي عن عائشة أنها قالت في عُثْمَان ح : استتابوه حتى إذا ما تركوه كالثَّوب الرَّحيض أحالوا عَلَيه فقتلوه .
وقال ابن الأعرابي : المِرْحاض : المُتَوضَّأ ، وقال ابن شُمَيل : هو المُغْتَسَلُ .
قال : والمِرْحاضَةُ : شيء يُتَوضَّأُ به كالتَّوْر .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا عَرِق المحموم من الحُمَّى فهي الرُّحَضاء . وقال الليث : الرُّحَضاء : عَرَقُ الحُمّى ، وقد رُحِضَ إذا أخذته الرُّحَضاء .
حرض : قال الليث : التَّحْرِيض : التَحْضِيض ، قلت : ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) . قال الزّجّاج : تَأوِيله حُثّهم على القتال ، قال : وتأويل التَّحْريض في اللغة : أن تَحُثَّ الإنسانَ حَثّاً يعلم معه أَنَّه حَارِض إنْ تَخَلَّف عنه .
قال : والحارض : الَّذي قد قارب الهلاك .
وقال اللِّحياني : يقال : حَارَض فلانٌ على العَمَل ، وَوَاكب عليه ، وَواظب عليه ، وواصَبَ عليه إذا داوم عليه ، فهو مُحَارِض .
قلت : وجائز أن يكون تَأْوِيل قوله : ( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) بمعنى حُثَّهم على أن يحارضوا أي
يُداوموا على القتال حتى يُثْخِنوهم .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ ) ( يُوسُف : 85 ) . يقال : رجل حَرَض ، وقوم حَرَض وامرأة حَرَض ، يكون مُوَحَّداً على كلِّ حال ، الذكر والأنثى والجميع فيه سواء ، قال : ومن العرب مَنْ يقول للذَّكَر حارِض ، ولِلأنْثَى حارضة ، ويُثَنَّى ها هنا ويُجْمع : لأنّه قد خرج على صورة فاعِل ، وفَاعِل يُجمَع .
قال : والحارض : الفاسد في جسمه وعقله .
قال : وأما الحَرَضُ فتُرِك جَمْعُه لأنه مَصْدر بمنزلة دَنَفٍ وضَنًى ، يقال : قومٌ دَنَفٌ وضَنًى ، ورجل دَنَف وضَنًى .
وقال الزجّاج : مَنْ قال رجل حَرَضٌ فمعناه ذُو حَرَض : ولذلك لا يُثنّى ولا يُجْمع ، وكذلك رجل دَنَفٌ ذُو دَنَف ، وكذلك كُلّ ما نُعِت بالمصدر .
الحرَّاني عن ابن السِّكِّيت قال الأصمعي : رجُل حارِضَةٌ : لِلّذي لا خير فيه .
ويقال : كَذَب كَذْبَةً فأحرَضَ نفسه أي أهلكها ، وجاء بقَوْل حَرَض أي هالك . وقال أبو زيد في قوله : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً ( أي مُدْنَفاً ، وهو مُحْرَض ، وأنشد :
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض
أبو العباس عن ابن الأَعْرابي أَنّ بعض العرب قال : إذا لم يعلم القوم مكان سيّدهم فهم حُرْضانٌ كلهم .
قال : والحارِضُ : السَّاقِط الذي لا خير فيه . وقال : جمل حُرْضانٌ وناقة حُرْضانٌ : ساقط .
قال : وقال أكثَمُ بنُ صَيْفي : سُوءُ حَمْل الفاقَة يُحرِض الحَسَب ، ويُذْئِر العَدُوّ ، ويُقَوِّي الضَّرورَة .
قال : يُحْرِضه أي يُسْقِطه .
وقال أبو الهيْثم : الحُرْضَة : الرجل الذي لا يَشْتري اللحم ولا يأكله بثمن إلا أن يجده عند غيره .
وقال الطّرماح يصف العَيْر :
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ
أي الوقت الطويل عَذُوباً لا يأكل شيئاً .
قال : والمُحْرض : الهالك مرضاً الذي لا حيٌّ فيُرجَى ، ولا ميّت فَيُوأس منه .
وقال الليث : رجل حَرَض : لا خيرَ فيه وجمعه أحْراض ، والفعل حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً . وناقَةٌ حَرَض وكل شيء ضاوِي حَرَضٌ .
قال : والحُرُض : الأُشْنان تُغسَل به الأيدي على أَثَر الطعام .
والمِحْرَضَة : الوِعاء الذي فيه الحُرُض ، وهو النَّوْفلة .
وقال غيره : الحَرَّاضة : سُوقُ الأُشْنان :
والحَرّاض : الذي يُوقد على الْجِصّ ، قال عَدِيُّ بن زَيْد :
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير
قال ابن الأعرابي : شبّه البرقَ في سرعة وميضه بالنار في الأشْنان لسرعتها فيه . وقال غيره : الحَرّاض : الذي يُعَالجُ القِلْى . وقال أبو نصر : هو الذي يُحرِق الأُشْنان ، قُلْتُ : وشَجَر الأُشْنان يقال له : الحَرْض وهو من الحَمْض ، ومنه يُسَوَّى القِلْي الذي يُغْسل به الثِّياب ويُحْرَق الحَمْضُ رَطْباً ، ثم يُرَشُّ الماءُ على رماده فينعَقِد ويَصِيرُ قِلياً .
وحَرَض : ماء معروف في البادية .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الإحْريضُ العُصْفر . وثوب مُحَرَّض : مصبوغٌ بالعصفر .
ضرح : الضَّرْح : حَفْرُك الضَّريحَ للميِّت . يقال : ضَرّحوا له ضَريحاً ، وهو قبر بلا لَحْد ، قلتُ : سُمِّي ضريحاً ، لأنه يُشَقّ في الأرض شَقّاً ، والضَّرح والضَّرْج بالحاء والجيم : الشَّقُّ ، وقد انْضَرَحَ إذا انشَقَّ .
ورُوِي عن الأصمعي أنه قال : انضرح ما بَين القومِ وانضَرج ، إذا تباعد ما بينهم ، وقال المُؤرِّج : الانْضِراحُ : الاتِّساع .
وقال الليث : الضَّرْح : أن تأخُذ شيئاً فَتَرْمِي به ، ويقال : اضْطَرَحُوا فلاناً أي رَمَوْا به في ناحية ، والعامة تقول : اطَّرَحُوه ، يظنون أنه من الطَّرْح ، وإنما هو الضرْح ، قلت : وجائز أن يكون اطرحوه افتعالا من الضرح قُلِبَت التَّاءُ طاء ثم أُدْغِمَتْ الضاد فيها فقيل : اطَّرَح .
وقال الليث : الضُّرَاح : بَيْت في السماء بِحِيال الكعبة في الأرض .
قال : والمضْرَحِيُّ من الصُّقور : ما طال جناحاه .
وقال غيره : المَضْرَحِيُّ : النّسْر ، وبجناحيه شَبّه طَرَفَةُ ذَنَبَ ناقته وما عليه من الهُلْب فقال :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ
مَضْرَحِي : نَسْر أبيض . حِفَافَيه : ناحيتيه . شُكَّا : خُرِزا .
ويقال للرجل السيد السَّرِيّ مَضْرَحيّ . والمَضْرحِيّ : الأبيض من كل شيء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : ضَرَحْتُ عَنّي شِهادةَ القوم أضْرَحُها ضَرْحاً إذا جَرَّحتْها وألقَيْتَها عنك . وضَرَحَتِ الدَّابَّةُ برجلها إذا رَمَحَت .
وضَرَحْتُ الضرِيحَ للميِّت أَضْرَحه ضَرْحاً
وقال أبو عمرو في قول ذِي الرُّمَّة :
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
أي ألْقَيْن ، ومن رواه بالجيم ، فمعناه شققن وفي ذلك تَغَاير .
وقال المؤرِّج : فلان ضَرَحٌ من الرجال أي فاسِد ، وأضْرَحْتُ فلاناً أي أفسدتُه ، قال : وأضرح فلانٌ السُّوقَ حتى ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً أي أكسَدَها حتى كَسَدَت .
قال : وبيني وبينهم ضَرْح أي تباعُد وَوَحْشَة ، وقال : ضارَحْتُه ورَامَيْته وسابَبْتُه واحدٌ .
وقال أبو عُبَيد : الأجْدل ، والمَضرَحيّ ، والصَّقر ، والقَطَامِيّ واحد .
وقال غيره : رجل مَضْرَحيّ : عَتِيقُ النِّجار .
وقال عرّامٌ : نِيّة ضَرَح وطَرَح أي بعيدة .
وقال غيره : ضَرَحه وطَرَحه بمعنى واحد ، وقيل : نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح أي بعيدة ، في ( نوادر الأعراب ) .
رضح : الليث : الرّضْحُ : رَضْحُك النَّوَى بالمِرْضاح أي بالحَجَر ، وقلَّما يُقال بالحاء ، والخاء لغة فيه ، وأنشد :
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ
والرّضِيح : النَّوَى المَرْضوح

##### Türkçe

ح ض ر
**حضر** , **حرض** , **ضرح** , **رحض** , **رضح** : kullanımdadır.

**حضر** : **الليث** dedi: **الحَضَر** : **البَدْو**’nun zıddıdır; **الحاضرة** : **البادِيَة**’nin zıddıdır; **أهل الحَضَر** ve **أَهْل البدو**; ve **الحاضِرَة** : kendileri için orada bir yerleşiklik bulunan şehirleri ve yurt meskenlerini hazır bulunan (orada bulunan) kimselerdir.

Dedim: Araplar katında **المَحْضَر** : su yerlerinin sayımlarına dönüş yeridir; ve **المنْتجَع** : otlak istemede gidilen yoldur; her **مُنْتَجع** bir **مَبْدًى**’dır; **المَبْدَى**’nın çoğulu **مَبادٍ**’dir; ve o, **البدو** da olur. Şu halde **البادية** : su yerlerinin sayımlarından uzaklaşan, otlaklara (yağmurun düştüğü yerlere ve otun bittiği yerlere) doğru **النُّجَع** içinde giden kimselerdir; **الحاضرة** ise: yaz sıcağında **المحاضر**’e dönen ve sayılı suya inen, yeryüzünün baharı düşüp de gölcükleri dolduruncaya kadar ondan ayrılmayan, sonra onu otlak edinen kimselerdir.

Ve **قوم ناجِعَة** ve **نَواجِعُ**; ve **باديةٌ** ve **بَوادٍ** bir tek mânâdadır. Ve her kim sayılı bir suya iner de kışın da yazın da ondan ayrılıp göçmezse o **حاضِر**’dir; ister köylerde, kır yerlerinde ve kerpiç evlerde insinler, ister suların başına çadırlar kursunlar da orada yerleşsinler ve çevresindeki ottan otlatsınlar. Amma **الأعرابُ** ki onlar **بادِيَة**’dir: ancak hayvanların bu mevsimde bir gün arayla, rahatça ve dört günde bir suya geliş ihtiyacı sebebiyle, yaz sıcağının aylarında sayılı suya gelirler; yaz sıcağının günleri bitince çöle çıkarlar; otlaklar onları dağıtır ve otlu düzlükleri yarıp geçerler. Eğer yeryüzünde onlara bir bahar düşerse, niyet ettikleri **مُبْداهم**’larında ondan içerler; eğer yağmur gecikirse, dudakları ve atları için kendilerine yakın sayılı sudan, develerin sırtları üzerinde suya kanarlar; susuzluklarını yediliye, sekizliye ve onluya yükseltirler. Eğer yağmurlar çoğalır, ot birbirine dolaşır, çayırlar verimli olur ve beldeler otlanırsa, hayvanlar yaş otla yetinir ve sudan müstağni olur. Bu hâlde mal (sürü) susarsa, gölcüklere ve su birikintilerinin sonlarına varır da ağızla içerek içer; bazen de onları **الدُّحْلان**’dan sularlar.

**الليث** dedi: **الحُضور** , **الحاضر**’in çoğuludur. Dedim: Araplar, sayılı su üzerinde konaklıyorlarsa, **حَيٌّ حاضر** (ه olmaksızın) derler; “**حَاضِرُ بني فلان** şu şu su üzerindedir” denir. Su üzerinde ikamet edene **حاضر** denir; çoğulu **حُضُور**’dur; o, yolcunun zıddıdır. Aynı şekilde ikamet edene **شاهد** ve **خافض** denir.

**الليث** dedi: **الحَضْرة** : şeyin yakınlığıdır. “Evin **حَضْرَة**’sinde idim” dersin. Ve şu beyit okunmuştur:
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ

Ve denir: “Falancayı falancanın **حَضرة**’sinde, onun **مَحْضَره**’nde dövdüm.”

**الليث** dedi: **الحاضِرُ** : topluluk, kendilerinin toplandığı evde hazır bulunan kimselerdir. Şair dedi:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر

Dedi: Böylece **الحاضِرُ** , **الحاجِّ** ve **السّامر** ve **الجَامل** ve bunun benzerleri gibi, toplayıcı bir isim oldu.

Dedi: **الحُضْر** ve **الحِضارُ** : binek hayvanlarının koşmasındandır; fiil **الإحْضار**’dır. Ve **فرس مِحْضير** ve **مِحْضار** (dişi için ه olmaksızın), eğer **الحُضر**’ü şiddetli ise; o da koşudur. Ve ondan “**أحضر** binek hayvanı **يُحضر إحضارا**” denir; isim **الحُضْر**’dür; o da koşudur.

**الليث** dedi: **الحَضِير** : yarada irin akıntısından biriken şeydir; ve **السَّلَى** ve benzerinde **السّخْد**’den biriken şeydir.

**الأصمعي** dedi: Koyun **حَضِيرتَها**’sını attı; o, doğumdan sonra attığı **القَذَى**’dır.

**أبو عُبَيدة** dedi: **الحَضِيرة** : **الصَّاءة**’dır; **السَّلَى**’yı takip eder; o, yavrunun sargısıdır.

**الليث** dedi: **المحاضرة** : bir kimsenin seni hakkınla **يُحاضِرك** etmesi; sonra onu, galebe ile yahut inatla alıp götürmesidir.

Dedi: Develerden **الحِضارُ** : beyazlar; **الهِجان** gibi toplayıcı bir isimdir; **الحِضار**’da tekil ile çoğul birdir.

**أبو عُبَيد** , **الأمَوِي**’den: **ناقة حِضار**: güç ve yolculuk (dayanıklılığı) topladığı zaman; yani yürüyüşün iyiliğini kasteder.

**شمر** dedi: **الحِضار**’ı bu mânâda işitmedim; ancak **الحِضار** develerin beyazlarıdır. Ve **ذُؤَيْب**’in beytini okudu:
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
yani siyahları ve beyazları.

**الليث** dedi: **حَضار** “**احضر**” mânâsında denir. Ve **حضَارِ** : daima mecrur olan bir yıldız adıdır.

**أبو عمرو بن العلاء** dedi: “**طلعَتْ حَضارِ والوَزْن**” denir; ikisi, **سُهَيل**’den önce doğan iki yıldızdır; ikisinden biri doğunca onun **سُهَيل** olduğu sanılır; **الوزْنُ** da doğunca böyledir. Ve ikisi Araplar katında **مُحَلِّفان**’dır; doğduklarında onlara bakan iki kişinin ihtilafı sebebiyle **مُحَلِّفين** diye adlandırıldılar: biri onun **سُهَيْل** olduğuna yemin eder, diğeri onun o olmadığına yemin eder. Bütün bunları, **أبو عُبَيد**’in **الأصمعي**’den, onun da ondan rivayet ettiği üzere, **أبو عمرو بن العلاء** söyledi.

**الليث** dedi: “**حضرت الصلاة**” denir; Medine ehli “**حَضِرت**” der; hepsi “**تَحْضُر**” der.

**شمر** dedi: “**حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر**” denir. Dedi: **التّاء** ancak, **القاضي**’nin fiil ile kadın arasına girmesi sebebiyle düşürülmüştür. Dedim: iyi dil “**حَضَرت تَحْضُر**”dur.

**أبو عُبَيد** , **الكسائي**’den: “Onunla falancanın **بحَضْرة**’sinde, falancanın **حِضْرَة**’sinde, falancanın **حُضْرة**’sinde konuştum” (denir); hepsi “falancanın **بحَضَر**’inde” der.

**ابن السِّكِّيت** , **الباهلي**’den: **الحَضِيرة** hurma yeridir. Dedi: **الفَلْج** ehli ona **الصُّوبةَ** der; ayrıca **الْجُرنَ** ve **الْجَرِين** de denir.

**الأصمعي** dedi: Araplar “Süt **مُحْتَضَر**’dır; onu ört” der; yani binek hayvanları ve yeryüzü ehlinin başkaları onu hazırlar (ona üşüşür).

Ve hasta **حُضِر** olur ve **احْتُضِر** olur: ölüm ona indiği zaman. Ve gam bana geldi: **حضرني الهمُّ** ve **احْتَضرني** ve **تحضَّرني**.

**أبو عُبَيد** dedi: **الجُهَنِيَّة**’nin bir adamı övdüğü sözünde:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ
Dedi: **الحَضيرة** : yedi erkek ile sekiz arasındadır; **النَّفِيضة** : cemaat; onlar, yolu silkeleyen (yoldan uzaklaştıran) kimselerdir.

**سَلَمَة** , **الفرّاء**’dan rivayet etti; dedi: **حضيرة الناس**: o cemaat; ve onların **نفيضتهم**: o cemaat.

**ابن السّكّيت** dedi: **الحَضِيرة** : beş ve dört (kişidir), gazaya çıkarlar. Ve şu beyit okunmuştur:
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر

Ve bana **الإيادِيّ** , **شَمِر**’den, “**حَضِيرةً ونَفِيضَةً**” sözünün tefsirinde haber verdi; dedi: **حَضِيرة** : insanlar onu hazırlar; yani sular. Ve **نَفِيضَة** : üzerinde kimse yoktur. Bu, **ابن الأعرابي**’den nakledilmiştir. Ve **حَضِيرَة** ile **نَفِيضة**’yi hâl üzere nasbetti; yani sulardan çıkmış olarak.

**أبو نصر** , **الأصمعي**’den rivayet etti: **الحَضيرَة** : suyu hazır bulunan kimselerdir; **النَّفِيضَة** : atlıların önüne geçen kimselerdir; onlar öncü birliklerdir. Dedim: **ابن الأعرابي**’nin sözü daha güzeldir.

Başkası dedi: Kendisine dokunma ve delilik isabet eden adama “Falanca **مُحْتَضَر**” denir. Ondan, recez söyleyenin sözü:
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر

**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: Filin kulağına **الحاضِرَةُ** denir; gözüne **الهاصَّة**.

Dedi: Develerden ve başkalarından **الْحَضْراء** : yemede ve içmede acele edendir.

Ve **الحَضْر** : Dicle ile Fırat arasında eskiden yapılmış bir şehirdir.

**ابن الأعرابي** dedi: **الْحَضر** : asalaklık etmektir; o **الشَّوْلَقِيّ**’dir; o **القِرْواش**’tır; ve **الواغلُ**’dır. Dedi: **الحَضْرُ** : **الواغِلُ الرَّاشِنُ** adamdır. Ve **الحُضْرَة** : şiddettir.

**أبو زيد**: **رجل حَضِر**: hayırla hazır olduysa.

Dedi: “O, kendi **بِحَضْرَته**’nde olanı ve kendi **بِعَقْوته**’nde olanı bilir” denir.

**رحض** : **الرَّحْضُ** : yıkamadır. **ثوب رَحِيض مَرحوض** : yıkanmış.

Dedi: **المِرْحضَة** : içinde abdest alınan bir şeydir; **كَنِيفٍ** gibi.

**أبي أيوب** hadîsinde: “(Şam’a geldik; orada kıbleye doğru yapılmış **مراحيض** bulduk; biz de yön değiştirir ve Allah’tan mağfiret dilerdik)”; **المراحِيض** ile, dışkı için yapılmış yerleri kastetti; onun teki **مِرْحاض**’dır; **الرَّحْض**’dan alınmıştır; o da yıkamadır.

Ve **عائشة**’den rivayet edildi; **عُثْمَان** hakkında (ح): “Onu tevbe ettirdiler; nihayet onu, yıkanmış elbise gibi bıraktıklarında, ona döndüler de onu öldürdüler.”

**ابن الأعرابي** dedi: **المِرْحاض** : abdest alınan yerdir. **ابن شُمَيل** dedi: o, yıkanılan yerdir.

Dedi: **المِرْحاضَةُ** : **التَّوْر** gibi, onunla abdest alınan bir şeydir.

**أبو عُبَيد** , **الأصمعيّ**’den: Hummalı, hummadan terlerse o **الرُّحَضاء**’dır. **الليث** dedi: **الرُّحَضاء** : hummanın teridir; ve **رُحِضَ** olur: **الرُّحَضاء** onu tuttuğu zaman.

**حرض** : **الليث** dedi: **التَّحْرِيض** : **التَحْضِيض**’dir. Dedim: Ondan, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: **( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )**. **الزّجّاج** dedi: te’vili, onları savaşa sevk etmektir. Dedi: ve dilde **التَّحْريض**’in te’vili: insanı, geri kalırsa onun **حَارِض** olduğunu bileceği bir teşvikle teşvik etmendir.

Dedi: **الحارض** : helâke yaklaşmış olandır.

**اللِّحياني** dedi: “Falanca işe **حَارَض** etti” denir; ve ona **وَوَاكب** etti, ve ona **وَواظب** etti, ve ona **واصَبَ** etti: ona devam ettiği zaman; o da **مُحَارِض**’dir.

Dedim: **( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )** sözünün te’vili, “onları, **يحارضوا** etmeye” yani onları iyice yıpratıncaya kadar savaş üzerine devam etmeye teşvik et” mânâsında olması câizdir.

**الفرّاء** , Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: **( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ )** **( يُوسُف : 85 )**. Denir: **رجل حَرَض**; ve **قوم حَرَض**; ve **امرأة حَرَض**; her hâlde tekil olur; erkek, dişi ve cemaatte onda eşittir. Dedi: Araplardan, erkeğe **حارِض** , dişiye **حارضة** diyen vardır; burada tesniye edilir ve cem’ edilir; çünkü **فاعِل** sûreti üzerine çıkmıştır; **فاعِل** cem’ edilir.

Dedi: **الحارض** : bedeninde ve aklında bozulmuş olandır.

Dedi: Amma **الحَرَضُ**’un cem’i terk edildi; çünkü o, **دَنَفٍ** ve **ضَنًى** menzilesinde bir masdardır. Denir: **قومٌ دَنَفٌ وضَنًى**; ve **رجل دَنَف وضَنًى**.

**الزجّاج** dedi: “**رجل حَرَضٌ**” diyenin mânâsı: **ذُو حَرَض**’dır; bu yüzden tesniye edilmez ve cem’ edilmez. Aynı şekilde “**رجل دَنَفٌ**” : **ذُو دَنَف**. Ve masdar ile sıfatlanan her şey böyledir.

**الحرَّاني** , **ابن السِّكِّيت**’ten; **الأصمعي** dedi: **رجُل حارِضَةٌ** : kendisinde hayır olmayan kimse içindir.

Ve denir: “Bir yalan söyledi de kendini **أحرَضَ** etti”; yani onu helâk etti. Ve **قَوْل حَرَض** ile geldi; yani helâk edici. **أبو زيد** , “**( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً )**” sözünde dedi: yani **مُدْنَفاً**; o da **مُحْرَض**’dır. Ve şu beyit okunmuştur:
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض

**أبو العباس** , **ابن الأَعْرابي**’den: Araplardan bazısı dedi: Kavim, efendilerinin yerini bilmezse, hepsi **حُرْضانٌ**’dır.

Dedi: **الحارِضُ** : düşkün, kendisinde hayır olmayan kimsedir. Dedi: **جمل حُرْضانٌ** ve **ناقة حُرْضانٌ** : düşkün.

Dedi: **أكثَمُ بنُ صَيْفي** dedi: “Fakirliğin kötü yüklenişi, soyu **يُحرِض** eder; düşmanı **يُذْئِر** eder; zarureti güçlendirir.”

Dedi: “Onu **يُحْرِضه** eder” yani onu düşürür.

**أبو الهيْثم** dedi: **الحُرْضَة** : eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen adamdır; ancak onu başkasının yanında bulursa (yer).

**الطّرماح** , yaban eşeğini vasfederken:
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ
yani uzun vakit boyunca, bir şey yemeden, susuz kalır.

Dedi: **المُحْرض** : hastalıkla helâk olan; ne diri olup umulur, ne ölü olup ondan ümit kesilir.

**الليث** dedi: **رجل حَرَض** : kendisinde hayır yoktur; çoğulu **أحْراض**’dır. Fiil: **حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً**. Ve **ناقَةٌ حَرَض**; ve zayıf düşmüş her şey **حَرَضٌ**’dur.

Dedi: **الحُرُض** : yemekten sonra ellerin onunla yıkandığı **الأُشْنان**’dır.

Ve **المِحْرَضَة** : içinde **الحُرُض** bulunan kaptır; o **النَّوْفلة**’dir.

Başkası dedi: **الحَرَّاضة** : **الأُشْنان**’ın sürülmesidir. Ve **الحَرّاض** : alçı üzerine ateş yakan kimsedir. **عَدِيُّ بن زَيْد** dedi:
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير

**ابن الأعرابي** dedi: Şimşeği, parıltısının sürati bakımından, **الأشْنان** içindeki ateşe benzetti; onun içindeki sürati sebebiyle. Başkası dedi: **الحَرّاض** : **القِلْى** ile uğraşan kimsedir. **أبو نصر** dedi: o, **الأُشْنان**’ı yakan kimsedir. Dedim: **الأُشْنان** ağacına **الحَرْض** denir; o **الحَمْض**’dandır. Ondan, elbiselerin yıkandığı **القِلْي** yapılır: **الحَمْض** yaş iken yakılır; sonra külüne su serpilir; o da katılaşır ve **قِلياً** olur.

Ve **حَرَض** : çölde bilinen bir sudur.

**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: **الإحْريضُ** : aspir (boya bitkisi)dir. Ve **ثوب مُحَرَّض** : aspir ile boyanmış.

**ضرح** : **الضَّرْح** : ölü için **الضَّريح**’i kazmandır. Denir: “Ona bir **ضَريحاً** kazdılar”; o, **لَحْد**sız bir kabirdir. Dedim: Ona **ضريحاً** denildi; çünkü yerde bir yarma ile yarılır. Ve **الضَّرح** ve **الضَّرْج** (ح ve ج ile): yarıktır. Ve **انْضَرَحَ** olur: yarıldığı zaman.

**الأصمعي**’den rivayet edildi; dedi: “Kavim arasındaki şey **انضرح** oldu ve **انضَرج** oldu”: aralarındaki şey uzaklaştığı zaman. **المُؤرِّج** dedi: **الانْضِراحُ** : genişlemedir.

**الليث** dedi: **الضَّرْح** : bir şeyi alıp onunla atmandır. Ve denir: “**اضْطَرَحُوا** falancayı”: yani onu bir tarafa attılar. Avam “**اطَّرَحُوه**” der; onun **الطَّرْح**’tan olduğunu sanırlar; hâlbuki o **الضرْح**’tır. Dedim: “**اطرحوه**”nun, **الضرح**’tan ifti‘âl olması câizdir; **التَّاء** **طاء**’a çevrilmiş, sonra **الضاد** ona idğam edilmiştir; böylece “**اطَّرَح**” denmiştir.

**الليث** dedi: **الضُّرَاح** : gökte, yerdeki Kâbe’nin hizasında bir evdir.

Dedi: Şahinlerden **المضْرَحِيُّ** : iki kanadı uzun olandır.

Başkası dedi: **المَضْرَحِيُّ** : akbabadır. Ve iki kanadıyla, **طَرَفَةُ** devesinin kuyruğunu ve üzerindeki kılları benzetti; dedi ki:
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ
**مَضْرَحِي** : beyaz akbaba. **حِفَافَيه** : iki yanı. **شُكَّا** : dikildi (delinip iplikle geçirildi).

Ve efendi, asil, soylu adama **مَضْرَحيّ** denir. Ve **المَضْرحِيّ** : her şeyin beyazı.

**أبو عُبَيد** , **أبي زَيْد**’den: “Kavmin şahitliğini benden **ضَرَحْتُ**; onu **أضْرَحُها ضَرْحاً**”: onu yaraladığın ve onu kendinden attığın zaman. Ve binek hayvanı ayağıyla **ضَرَحَت**: tekmelediği zaman.

Ve “Ölü için **الضرِيحَ**’i **ضَرَحْتُ**; onu **أَضْرَحه ضَرْحاً**.”

**أبو عمرو** , **ذِي الرُّمَّة**’nin sözünde:
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
yani attılar. Onu ج ile rivayet edenin mânâsı: yardılar; bunda farklılık vardır.

**المؤرِّج** dedi: “Falanca erkeklerden **ضَرَحٌ**’tır”: yani bozuk. Ve “Falancayı **أضْرَحْتُ**”: yani onu bozdum. Dedi: “Falanca çarşıyı **أضرح** etti; nihayet **ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً**”: yani onu durgunlaştırdı; nihayet durgunlaştı.

Dedi: “Benimle onların arasında **ضَرْح** vardır”: yani uzaklık ve ürküntü. Dedi: “Onunla **ضارَحْتُه** ve ona ok attım ve ona sövdüm”: birdir.

**أبو عُبَيد** dedi: **الأجْدل** ve **المَضرَحيّ** ve **الصَّقر** ve **القَطَامِيّ** birdir.

Başkası dedi: **رجل مَضْرَحيّ** : soyu temiz (asil)dir.

**عرّامٌ** dedi: **نِيّة ضَرَح وطَرَح** : yani uzak.

Başkası dedi: **ضَرَحه** ve **طَرَحه** bir mânâdadır. Ve denildi: **نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح** : yani uzak; **( نوادر الأعراب )**’da.

**رضح** : **الليث**: **الرّضْحُ** : **النَّوَى**’yı **المِرْضاح** ile, yani taş ile ezmendir; ح ile pek az denir; ve خ onda bir lehçedir. Ve şu beyit okunmuştur:
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ

Ve **الرّضِيح** : ezilmiş çekirdektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس.
وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس.
(ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟".
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة.
قال الأصمعيّ:  يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة.
(ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال.
(ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه.
ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم.
(ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر.
فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان.
قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق.
وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه.
ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ.
(ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة.
ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت.
فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها.
ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس.
ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً.
(ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم.
ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ.
(ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان.
فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه.
وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ.
--------------ـــ
([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر).
([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115.
([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه.
([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل".
([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس.
([6]) في الأصل: "بالضريبة".
([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة.
([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضرز**) **الضاد** ve **الراء** ve **الزاء** tek bir kelimedir. Denir ki **الضِّرِزّة**: kısa, alçak (aşağılık) kadın.

(**ضرس**) **الضاد** ve **الراء** ve **السين** sahih bir asıldır; bir kuvvete ve bir kabalığa delâlet eder; ondan, ona muhalif olan şey şâz olabilir. Şu hâlde **الضِّرْس** dişlerdendir; bununla adlandırıldı, diğer dişlere karşı kuvvetinden dolayı. Ve denir: **ضَرَسَه يَضْرُسُهُ**; onu **ضِرْسِه** ile aldıysa. Ve dedi ki:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
Ve **الضِّرْس**: tepeciklerden kaba olan şeydir. Ve denir: **تضارَسَ البِناء**; eğer düzgün olmadıysa. Ve bazısı dedi: **ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ**. Ve denir: **بئرٌ مضروسة**: taşlarla örülmüş. Ve **ناقة ضَروسٌ**: sağanını ısırır. Ve **رجل ضَرِسٌ**: huyu zor. Ve denir: **أضرَسه الأمر**; eğer onu tedirgin ettiyse. Ve **المضرَّس**: **الرَّيْط**’tan bir türdür; sanki bununla adlandırıldı, çünkü onda sanki azı dişleri gibi suretler vardır. Ve **الضَّرَس**: **الضِّرْس**’te bir çürüklüktür.
Ve babdan şâz olan ve ona bir kıyas uydurulması mümkün olan şeylerdendir: **الضِّرْس**: az yağmur; çoğulu **ضُروس**.

(**ضرع**) **الضاد** ve **الراء** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder. Bundan: **ضَرَعَ** adam **ضَراعةَ**; eğer zelil olduysa. Ve **رجلٌ ضَرَعٌ**: zayıf. İbn **وَعْلة** dedi ki:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])
Ve babdandır: koyunun ve başkasının **ضَرْعَ**’ı; onda yumuşaklık bulunduğu için bununla adlandırıldı. Ve denir: **أضْرَعَت النّاقة**; eğer doğuma yakınken sütü indi ise. Amma **المضارعة** iki şey arasındaki benzeşmedir. İlim ehlinden bazısı dedi: bunun اشتقاق’ı **الضَّرْع**’dandır; sanki ikisi tek bir **ضَرع**’dan emmişlerdir. Ve **شاةٌ ضَرِيعٌ**: **الضَّرْع**’ı büyük; ve **ضريعةٌ** da. Ve denir: bedeni zayıf olana: **ضارع**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ca‘fer’in iki oğlu hakkında dedi: “مالي أراهما **ضارعَين**؟”.
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **الضَّريع**; o bir bitkidir. Ve bab üzerine حمل edilmesi mümkündür; şöyle denir: onun zayıflığından dolayı; eğer ne semirtir ne de açlıktan gidermiş olursa. Ve dedi ki:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])

(**ضرف**) **الضاد** ve **الراء** ve **الفاء** bitkiden bir şeydir. Denir ki **الضِّرف** dağ ağaçlarındandır; teki **ضِرْفة**.
**الأصمعيّ** dedi: denir: falan kimse **ضِرْفَة** hayır içindedir; yani çokluk.

(**ضرك**) **الضاد** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir kelimedir; onun için kıyas yoktur. Denir: **الضَّريك**: **الضَّرير**; ve kötü hâlli yoksul.

(**ضرم**) **الضاد** ve **الراء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir hararete ve tutuşmaya delâlet eder. Bundan: odunlardan **الضِّرَام**: çabucak tutuşan. Dedi ki:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])
Ve denir: **ضَرِم** şey; harareti şiddetlendi.
Ve babdandır: **فرس ضَرِم**: koşusu şiddetli. Ve **الضَّرِيم** ve **الضِّرام**: ateşin tutuşması. Ve onların söylediklerine göre babdan şâz olanlardandır: **الضَّرِم** kartal yavrusudur. Belki de şiddetli acıktığında onun adı olur; sanki o tutuşur.

(**ضري**) **الضاد** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi bir şeye teşvik benzeri ve ona düşkünlük; ikincisi örten bir şey.
Birincisi Arapların sözü: **ضَرِيَ بالشَّيءِ**; eğer ona alıştırıldı da ondan sabretmeye neredeyse güç yetiremez olduysa. Ve denir: bu şey için **ضَرَاوة**: yani ondan sabredilmez. Ve **الضَّارِي** köpek yavrularındandır; çoğulu **الضِّراء**; ve **ضارياً** diye adlandırıldı, çünkü o **يَضْرَى بالشَّيء**. Ve **الضِّرو**: **الضَّاري**. Ve babdandır: **الضَّارِي**، و([4]) o akan damardır. Ve **ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً**; sanki akmaya düşkün oldu.
**الخليل** dedi: **الضَّرْو**: damardan çıkışı sırasında kanın titremesidir.
Amma diğer asıl: **الضَّرَاء**: ağaçtan veya başkasından örten şey içinde yürüyüştür. Denir: o, ona **الضَّرَاء** yürür; eğer onu aldatıyor veya kandırıyorsa.
Ve babdandır **الضِّرْو**: bir ağaç; çünkü yaprağıyla örter.

(**ضرب**) **الضاد** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; sonra ondan استعارة yapılır ve onun üzerine حمل edilir. Bundan: **ضَرَبت ضرباً**; eğer başkasına bir vurma düşürdüysen. Ve ondan استعارة edilir ve onunla benzetilir: ticaret ve başka seferler için yerde **الضَّرب**. Allah تعالى dedi: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve derler ki yürüyüşe hızlanmak da **ضرب**’dır. Dedi ki:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])
Ve **الطَّير الضَّوارِب**: rızık arayanlar. Ve denir: **رجلٌ مِضْربٌ**: vurması şiddetli. Ve babdandır: **الضَّرْب**: kalıp. Denir: bu, falanın **ضَرْب**’ındandır; yani onun kalıbı; çünkü bir şeyi kalıba döktüğünde onu vurmuş olur. Ve **الضَّريب**: benzer; sanki ikisi tek bir vurma ile vurulmuş ve tek bir dökümle dökülmüşlerdir. Ve **الضَّرِيب الصَّقِيع**: sanki gök onunla yere vurdu. Ve **الضريب**’e uğrayana **مضروب** denir. Dedi ki:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
Ve sütten **الضَّريب**: safı, ekşisiyle karıştırılmış olan; sanki ikisinden biri ötekinin üzerine vurulmuştur. Ve **الضَّرِيب**: bal peteği; sanki arı onu vurdu. Ve seciye ve tabiat için **الضريبة** denir; sanki insan onun üzerine bir vurma ile vurulmuş ve bir kalıpla dökülmüştür. Ve kılıcın **مَضْرَب**’ı ve **مَضْرِبه**: onunla vurulan yer. Ve şeyden bir صنف’a **الضَّرْب** denir; sanki o şeyin diğerine benzer örneği üzerine vurulmuştur. Ve **الضّريبة**: insana cizye ve başkası olarak vurulan şey. Ve kıyas birdir; sanki onunla bir vurma vurulmuştur. Sonra genişlerler de derler: **ضَرَبَ** falan, falanın eli üzerine; eğer onu men ettiyse; sanki elini açmak istedi de vuran onun eli üzerine vurdu da elini topladı. Ve babdandır: aygırın dişiye **ضِراب**’ı.
Ve denir: **أضْرَبْت النّاقةَ**: aygırı onun üzerine sıçrattın. Ve **أضرب** falan, işten; eğer vazgeçtiyse; o vazgeçmedendir; sanki onda yayılmak istedi, sonra **أضرب**; yani nefsine bir vurma düşürdü de onu istediğinden alıkoydu.
Amma Ebû Zeyd’den hikâye olunan: Arapların dediği: **أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته**: ikamet etti; onun kıyası, ondan önceki kelimenin kıyasıdır.
Ve babdandır: **الضَّرَب**: kalın bal; sanki bir vurma ile vurulmuştur; nitekim denir: **نَفَضَت** şeyi **نَفْضَاً**; ve silkelenmiş olan **نَفَض**’dır. Ve oklarla görevli olana **الضَّرِيب** denir. Ve **ضَريباً** diye adlandırıldı; çünkü o, onları vuranla beraberdir; böylece **القعيد** ve **الجليس** gibi **ضريب** diye adlandırıldı.
Ve bu babda استعارة edilenlerdendir: hafif bedenli adama onların sözü: **ضَرْب**; insanın vurduğu **الضَّرْبة**([6]) ile hafifliğinde benzetildi. Dedi ki:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])
Ve **الضَّارب**: vadide geniş yer; sanki o, vadide bir vurma ile vuran bir yol gibidir.

(**ضرج**) **الضاد** ve **الراء** ve **الجيم** sahih tek bir asıldır; şeyin açılmasına delâlet eder. Araplar der: **انضرجت** baklanın **لفائِفُهُ**’undan; eğer açıldıysa. Ve bütün yarılma **انضراج**’dır. Dedi ki:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
Ve denir: **تضرَّجَ البَرْق**: yarıldı. Ve **عينٌ مضروجةٌ**: yarığı geniş. Ve denir ki atlardan **الإضريج**: teri çok, iyi at; bu babdandır; çünkü o, terle bir açılma gibi açılır. Ve **عَدْو ضريج**: şiddetli. Ve babdandır: kana **تضرَّج**.
Ve babdan şâz olanlardandır: **الإضريج**: en iyi **المِرعِزَّى**’dan yapılan örtüler; ve denir ki o **الخَزّ**’dır.

(**ضرح**) **الضاد** ve **الراء** ve **الحاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi atmak; diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi onların sözü: **ضرَحت الشَّيءَ**; eğer onunla attıysan. Ve **المُضْطرَح** şey: atılmış olan. Ve **الفَرس الضَّروح**: ayağıyla sıçratan. Ve **قوسٌ ضَروح**: oka şiddetli itişi olan. Ve **الضَّرِيح**: lahd olmaksızın kazılan kabir; sanki ölü onun içine atılmıştır.
Amma diğeri: her şeyden beyaz olan; ona **المَضْرَحيّ** denir. Ve **الصَّقْر** **مضرحيٌّ**’dir; ve **السيِّد** **مضرحيّ**’dir.

--------------ـــ
([1]) Beyit, حماسة البحتري 104’te عامر بن مجنون الجرمي’ye nispet edilen beyitlerdendir. Ve حماسة ابن الشجري 70’te كنانة بن عبد ياليل’e. Dedi: ve الحارث بن وعلة الشيباني’ye rivayet olunur. Ve (غمر)’de gelecektir.
([2]) قيس بن عيزارة الهذلي’nindir; اللسان (**ضرع**)’da; ve kasidesi, شرح السكري للهذليين 115’tedir.
([3]) Beyit, اللسان (**ضرم**)’da nispet olmaksızın; ve الزمخشري onu أساس البلاغة’de حاتم الطائي’ye nispet etti; ve o, onun divanı değildir.
([4]) Bu tekmilde, المجمل’deki şu sözden yararlandım: “**والضاري**: akan damar”.
([5]) اللسان (**ضرب**)’da المسيب’e nispet edildi; o, المسيب بن علس’tir.
([6]) Asılda: “**بالضريبة**”.
([7]) Beyit, meşhur muallakasından طرفة’nindir.
([8]) ذي الرّمة’nindir; divanında 584 ve اللسان (**ضرج**، **كمم**)’de; ve tamamı şöyledir:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ر ح
نور الله ضريحه وضرح القبر‏:‏ جعله ضريحاً ولم يلحده‏.‏
يقال‏:‏ ضرحوا لميتهم ولحدوا له‏.‏
وضرح الشيء‏:‏ رمى به ونحاه وضرحت عني الثوب‏:‏ ألقيته‏.‏
وفرس ضروح‏:‏ نفوح برجليه‏.‏
وقوس ضروح‏:‏ شديدة الحفز للسهم‏.‏
وصقر ونسر مضرحي‏:‏ طويل الجناح وقيل‏:‏ أبيض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان أريحي مضرحي‏:‏ للسيد العتيق النجار‏.‏
قال‏:‏ أنا ابن المضرحيّ أبي شليل وهل يخفى على الناس النهار ومرّ بي من قريش مضرحي عليه برد حضرمي‏.‏
وضرَحتُ عني شهادةَ القوم‏:‏ جرحتها وألقيتها عني إذا شهدوا عليه بباطل فأظهر بطلان شهادتهم.

##### Türkçe

ض ر ح
Allah onun **ضريحه**’ini nurlandırsın; ve kabri **ضرح** etti: onu **ضريح** yaptı ve ona **لحد** yapmadı.
Denilir ki: Ölüleri için **ضرحوا** ettiler ve ona **لحدوا** ettiler.
Ve **ضرح** etmek (bir şeyi): onunla attı ve onu uzaklaştırdı; ve benden elbiseyi **ضرحت**: onu attım.
Ve **ضروح** bir at: iki ayağıyla tekmeleyici.
Ve **ضروح** bir yay: oka şiddetli sevk edici.
Ve **مضرحي** bir doğan ve kartal: uzun kanatlı; ve denildi ki: beyaz.
Ve mecazdan: falan **أريحي مضرحي**: eski (soylu) efendi, marangoz için.
Dedi ki: Ben **المضرحيّ**’nin oğlu, Ebû Şelîl’im; ve gündüz insanlardan gizli kalır mı? Ve Kureyş’ten bir **مضرحي** bana uğradı; üzerinde Hadramî bir hırka vardı.
Ve kavmin şahitliğini benden **ضرَحتُ**: onu yaraladım ve onu benden attım; onlar onun aleyhine bâtıl ile şahitlik ettiklerinde, şahitliklerinin bâtıllığını ortaya koyarım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّرْحُ: التنحيةُ.
وقد صَرَحَه أَي نحاه ودفعه، فهو مُضْطَرحٌ أَي رَمَى به في ناحية؛ قال الشاعر:
فلما أَن أَتَيْنَ على أُضاخٍ،
ضَرَحْنَ حَصاه أَشْتاتاً عِزِينا
وضَرَحَ عنه شهادة القوم يَضْرَحُها ضَرْحاً: جَرَّحَها وأَلقاها عنه لئلا يشهدوا عليه بباطل. والضَّرْحُ: أَن يؤخذ شيء فيرمى به في ناحية؛ قال الهذلي:
تعلو السيوفُ بأَيديهم جَماجِمَهُمْ،
كما يُفَلِّقُ مَرْوَ الأَمْعَزِ الضَّرَحُ
أَراد الضَّرْح، فحرك للضرورة.
واضْطَرَحُوا فلاناً: رَمَوْه في ناحية، والعامة تقول: اطَّرَحُوه، يظنونه من الطَّرْح، وإِنما هو من الضَّرْح. قال الأَزهري: وجائز أَن يكون اطَّرَحُوه افتعالاً من الطَّرْح، قلبت التاء طاء ثم أُدغمت الضاد فيها فقيل اطَّرَحَ.
قال المُؤَرِّجُ: وفلان ضَرَحٌ من الرجال أَي فاسد. وأَضْرَحْتُ فلاناً أَي أَفسدته. وأَضْرَحَ فلانٌ السُّوقَ حتى ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً أَي أَكْسَدَها حتى كَسَدَتْ.
وقوسٌ ضَرُوحٌ: شديدة الحَفْزِ والدفع للسهم؛ عن أَبي حنيفة. والضَّرُوحُ: الفرس النَّفُوحُ برجله، وفيها ضِراحٌ، بالكسر. وضَرَحَتِ الدابة (*
قوله «وضرحت الدابة إلخ» بابه منع وكتب كما في القاموس.) برجلها تَضْرَحُ ضَرْحاً وضِراحاً، الأَخيرة عن سيبويه، فهي ضَرُوحٌ؛ رَمَحَتْ؛ قال العجاج:
وفي الدَّهاسِ مِضْبَرٌ ضَرُوحُ
وقيل: ضَرْحُ الخيل بأَيديها ورَمْحُها بأَرجُلها. والضَّرْحُ والضَّرْجُ، بالحاء والجيم: الشَّقُّ.
وقد انْضَرَحَ الشيءُ وانْضَرَجَ إِذا انشق. وكل ما شُقَّ، فقد ضُرِحَ؛ قال ذو الرمة:
ضَرَحْنَ البُرودَ عن تَرائِبِ حُرَّةٍ،
وعن أَعْيُنٍ قَتَّلْنَنا كلَّ مَقْتَلِ
وقال الأَزهري: قال أَبو عمرو في هذا البيت: ضَرَحْنَ البُرود أَي أَلقَين، ومن رواه بالجيم فمعناه شَقَقْنَ، وفي ذلك تغاير. والضَّرِيحُ: الشَّقُّ في وسط القبر، واللحدُ في الجانب؛ وقال الأَزهري في ترجمة لحد: والضريح والضَّرِيحةُ ما كان في وسطه، يعني القبر؛ وقيل: الضريح القبر كلُّه؛ وقيل: هو قبر بلا لحد.
والضَّرْحُ: حَفْرُكَ الضَّرِيحَ للميت. وضَرَحَ الضَّرِيحَ للميت يَضْرَحُه ضَرْحاً: حفر له ضَرِيحاً؛ قال الأَزهري: سمي ضريحاً لأَنه يُشَقُّ في الأَرض شقّاً. وفي حديث دَفْنِ النبي، صلى الله عليه وسلم: نُرْسِلُ إِلى اللاحد والضارح فأَيُّهما سَبَقَ تركناه؛ وفي حديث سَطِيح: أَوْفَى على الضَّرِيح. ورجل ضَريح: بعيد، فعيل بمعنى مفعول؛ قال أَبو ذؤيب: عَصاني الفُؤادُ فأَسْلَمْتُهُ،
ولم أَكُ مما عَناهُ ضَرِيحا
وقد ضَرَحَ: تباعد. وانضَرَحَ ما بين القوم: مثل انْضَرَجَ إِذا تباعد ما بينهم، وأَضرحه عنك أَي أَبعده. وبيني وبينهم ضَرْحٌ أَي تباعُد ووحْشة. وضارَحْته ورامَيْته وسابَبْته واحد.
وقال عَرَّام: نِيَّةٌ ضَرَحٌ وطَرَحٌ أَي بعيدة؛ وقال غيره: ضَرَحَه وطَرَحه بمعنى واحد؛ وقيل: نِيَّةٌ نَزَحٌ ونَفَحٌ وطَوَحٌ وضَرَحٌ ومَصَحٌ وطَمَحٌ وطَرَحٌ أَي بعيدة؛ وأَحال ذلك على نوادر الأَعراب. والانْضِراحُ: الاتساع.
والمَضْرَحِيُّ من الصُّقور: ما طال جناحاه وهو كريم؛ وقال غيره: المَضْرَحِيُّ النَّسْرُ وبجناحيه شبه طرف ذنب الناقة وما عليه من الهُلْبِ؛ قال طرفة:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ
شبَّه ذنب الناقة في طوله وضُفُوِّه بجناحي الصقر؛ وقد يقال للصقر مَضْرَحٌ، بغير ياء؛ قال:
كالرَّعْنِ وافاه القَطامُ المَضْرَحُ
والأَكثر المَضْرَحِيُّ؛ قال أَبو عبيد: الأَجْدَلُ والمَضْرَحِيُّ والصَّقْرُ والقَطَامِيُّ واحِدٌ. والمَضْرَحِيُّ: الرجل السيد السَّرِيُّ الكريم؛ قال عبد الرحمن بن الحكم يمدح معاوية:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّ،
كأَنَّ جَبِينَه سَيْفٌ صَنِيعُ
ومن هذه القصيدة:
أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها،
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطُوعُ
ورجل مَضْرَحِيٌّ: عتيقُ النِّجارِ. والمَضْرَحِيُّ أَيضاً: الأَبيض من كل شيء.
والمَضارِحُ: مواضع معروفة.
والضُّراحُ، بالضم: بيت في السماء مُقابِلُ الكعبة في الأَرض؛ قيل: هو البيت المعمور؛ عن ابن عباس. وفي الحديث: الضُّراحُ بيت في السماء حِيالَ الكعبة؛ ويروى الضَّرِيح، وهو البيت المعمور من المُضارَحة، وهي المقابلة والمُضارَعة، وقد جاء ذكره في حديث عليّ ومجاهد؛ قال ابن الأَثير: ومن رواه بالصاد فقد صحَّف.
وضَراحٌ ومِّضَرِّحٌ وضارِحُ وضُرَيْحٌ ومَضْرَحِيٌّ: كلها أَسماء.

##### Türkçe

**الضَّرْحُ**: uzaklaştırma.

Ve onu **صَرَحَه**; yani onu uzaklaştırdı ve itti; o da **مُضْطَرحٌ**dur; yani onunla bir yana attı; dedi ki
şair:
فلما أَن أَتَيْنَ على أُضاخٍ،
ضَرَحْنَ حَصاه أَشْتاتاً عِزِينا

Ve ondan kavmin şahitliğini **ضَرَحَ** eder, onu **يَضْرَحُها ضَرْحاً**: onu yaralar ve onu ondan atar,
onların onun aleyhine bâtıl ile şahitlik etmeleri için olmasın diye. Ve **الضَّرْحُ**: bir şeyin alınması, sonra onunla bir yana atılmasıdır; dedi ki
**الهذلي**:
تعلو السيوفُ بأَيديهم جَماجِمَهُمْ،
كما يُفَلِّقُ مَرْوَ الأَمْعَزِ الضَّرَحُ

**الضَّرْحُ**ı kastetti; zaruret için harekeledi.

Ve **اضْطَرَحُوا** falanı: onu bir yana attılar; ve avam der ki: **اطَّرَحُوه**,
onu **الطَّرْح**tan sanırlar; hâlbuki o **الضَّرْح**tandır. Dedi **الأَزهري**: caizdir ki
**اطَّرَحُوه** **الطَّرْح**tan ifti‘âl olsun; **التاء** **طاء**a çevrildi, sonra **الضاد** onun içine idğam edildi,
böylece **اطَّرَحَ** denildi.

Dedi **المُؤَرِّجُ**: ve falan erkeklerden **ضَرَحٌ**dur; yani bozuk. Ve ben falanı **أَضْرَحْتُ**;
yani onu bozdum. Ve falan pazarı **أَضْرَحَ** etti, ta ki **ضَرَحَتْ** **ضُرُوحاً** ve **ضَرْحاً** oldu;
yani onu durgunlaştırdı, ta ki durgunlaştı.

Ve **قوسٌ ضَرُوحٌ**: oka karşı şiddetli dürtüş ve itiş sahibi; **أَبي حنيفة**’den.

Ve **الضَّرُوحُ**: ayağıyla tekmeleyen at; ve onda **ضِراحٌ** vardır, kesre ile. Ve binek hayvanı **ضَرَحَتِ**
(*
sözü «وضرحت الدابة إلخ»; babı **منع**dır ve **القاموس**’ta olduğu gibi yazıldı.) ayağıyla **تَضْرَحُ**
**ضَرْحاً** ve **ضِراحاً**; sonuncusu **سيبويه**’den; o hâlde o **ضَرُوحٌ**tur; tekmeledi; dedi ki
**العجاج**:
وفي الدَّهاسِ مِضْبَرٌ ضَرُوحُ

Ve denildi: atların **ضَرْحُ**u elleriyle (ön ayaklarıyla), ve onların **رَمْحُ**u ayaklarıyla (arka ayaklarıyla). Ve **الضَّرْحُ**
ve **الضَّرْجُ**, **الحاء** ve **الجيم** ile: yarıktır.

Ve şey **انْضَرَحَ** olur ve **انْضَرَجَ** olur; yarıldığı zaman. Ve her ne yarıldıysa, muhakkak **ضُرِحَ** olmuştur;
dedi **ذو الرمة**:
ضَرَحْنَ البُرودَ عن تَرائِبِ حُرَّةٍ،
وعن أَعْيُنٍ قَتَّلْنَنا كلَّ مَقْتَلِ

Ve dedi **الأَزهري**: dedi **أَبو عمرو** bu beyitte: **ضَرَحْنَ البُرود**; yani attılar; ve onu **الجيم** ile rivayet edenin manası: yardılar;
ve bunda farklılık vardır.

Ve **الضَّرِيحُ**: kabrin ortasındaki yarık; ve **اللحدُ** yandadır; ve dedi **الأَزهري**
**لحد** tercümesinde: ve **الضريح** ve **الضَّرِيحةُ** onun ortasında olan şeydir, yani kabir; ve denildi:
**الضريح** kabrin tamamıdır; ve denildi: o, **لحد**suz bir kabirdir.

Ve **الضَّرْحُ**: ölünün **الضَّرِيحَ**ini kazmandır. Ve ölünün **الضَّرِيحَ**ini **ضَرَحَ**
eder, onu **يَضْرَحُه ضَرْحاً**: ona bir **ضَرِيحاً** kazdı; dedi **الأَزهري**: ona **ضريحاً** adı verildi, çünkü o
yerde bir yarma olarak yarılır. Ve Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, defni hadîsinde: **نُرْسِلُ**
**إِلى اللاحد والضارح فأَيُّهما سَبَقَ تركناه**; ve **سَطِيح** hadîsinde: **أَوْفَى**
**على الضَّرِيح**. Ve **رجل ضَريح**: uzak; **فعيل** mânâca **مفعول** demektir; dedi **أَبو ذؤيب**:
عَصاني الفُؤادُ فأَسْلَمْتُهُ،
ولم أَكُ مما عَناهُ ضَرِيحا

Ve **ضَرَحَ** etti: uzaklaştı. Ve kavim arasındaki şey **انضَرَحَ** oldu: **انْضَرَجَ** gibidir; aralarındaki uzaklık
uzaklaştığı zaman; ve onu senden **أَضرحه**; yani onu uzaklaştırdı. Ve benimle onların arasında **ضَرْحٌ** vardır;
yani uzaklaşma
ve ürkeklik. Ve onunla **ضارَحْته** ve **رامَيْته** ve **سابَبْته** birdir.

Ve dedi **عَرَّام**: **نِيَّةٌ ضَرَحٌ** ve **طَرَحٌ**; yani uzak. Ve dedi başkası: onu **ضَرَحَه**
ve **طَرَحه** bir mânâdadır; ve denildi: **نِيَّةٌ نَزَحٌ** ve **نَفَحٌ** ve **طَوَحٌ** ve **ضَرَحٌ** ve **مَصَحٌ**
ve **طَمَحٌ** ve **طَرَحٌ**; yani uzak; ve bunu **نوادر الأَعراب**a havale etti.

Ve **الانْضِراحُ**: genişlemedir.

Ve şahinlerden **المَضْرَحِيُّ**: kanatları uzayan ve soylu olan; ve dedi başkası:
**المَضْرَحِيُّ** akbabadır; ve iki kanadıyla deve dişisinin kuyruğunun ucu ve onun üzerindeki **الهُلْبِ**e benzetildi;
dedi **طرفة**:
كأَنَّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكَنَّفا
حِفافَيْهِ، شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ

Deve dişisinin kuyruğunu, uzunluğunda ve sarkmasında, şahinin iki kanadına benzetti; ve şahine
**مَضْرَحٌ** da denebilir, **ياء**sız; dedi:
كالرَّعْنِ وافاه القَطامُ المَضْرَحُ

Ve daha çok olan **المَضْرَحِيُّ**dur; dedi **أَبو عبيد**: **الأَجْدَلُ** ve **المَضْرَحِيُّ**
ve **الصَّقْرُ** ve **القَطَامِيُّ** birdir. Ve **المَضْرَحِيُّ**: efendi, yüce, soylu
cömert adamdır; **عبد الرحمن بن الحكم** dedi, Muaviye’yi överken:
بأَبْيَضَ من أُمَيَّةَ مَضْرَحِيٍّ،
كأَنَّ جَبِينَه سَيْفٌ صَنِيعُ

Ve bu kasideden:
أَتَتْكَ العِيسُ تَنْفَحُ في بُراها،
تَكَشَّفُ عن مناكبها القُطُوعُ

Ve **رجل مَضْرَحِيٌّ**: soyu asil. Ve **المَضْرَحِيُّ** ayrıca: her şeyden beyaz olan.

Ve **المَضارِحُ**: bilinen yerlerdir.

Ve **الضُّراحُ**, damme ile: gökte, yerdeki Kâbe’nin karşısında bir ev; denildi: o **البيت المعمور**dur; **ابن عباس**’tan. Ve hadîste:
**الضُّراحُ** gökte Kâbe’nin hizasında bir evdir; ve **الضَّرِيح** diye rivayet edilir; o, **البيت المعمور**dur; **المُضارَحة**dan,
o da karşı karşıya gelmedir,
ve **المُضارَعة**; ve onun zikri Ali ve Mücahid hadîsinde gelmiştir; dedi **ابن الأَثير**: ve onu **الصاد** ile rivayet eden
tashif etmiştir.

Ve **ضَراحٌ** ve **مِّضَرِّحٌ** ve **ضارِحُ** ve **ضُرَيْحٌ** ve **مَضْرَحِيٌّ**: hepsi isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ر ح * * الضَّرْحُ * التنحية والدفع وبابه قطع فهو شيء * مُضَرَّحٌ * أي مرمي في ناحية و * الضَّرِيحُ * البعيد والشق في وسط القبر واللحد الشق في جانبه وقد * ضَرَحَ * القبر من باب قطع إذا حفره

##### Türkçe

* ض ر ح * * **الضَّرْحُ** * uzaklaştırma ve itme; babı **قطع**’tır; o hâlde o, * **مُضَرَّحٌ** * yani bir tarafta atılmıştır. Ve * **الضَّرِيحُ** * uzak olan; ve kabrin ortasındaki yarık; ve **اللحد** onun yan tarafındaki yarıktır. Ve **ضَرَحَ** kabri, bab **قطع**’tan, onu kazdığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضرحه، كمنعه: دفعه ونحاه  ، وفي اللسان: الضرح: أن يؤخذ شيء فيرمى به في ناحية وزاد في شرح أمالي القالي أن ضرحه دفعه برجله خاصة؛ نقله شيخنا. وعبارة الصحاح والأساس واللسان تفيد أن الضرح هو الدفع مطلقا. قال الشاعر:
  فلما أن أتين علـى أضـاخ                      ضرحن حصاه أشتاتا عزينا من المجاز: ضرح  شهادة فلان عني: جرحها وألقاها  عني لئلا يشهدوا علي بباطل. ضرحت  الدابة برجلها  تضرح ضرحا:  رمحت، كضرحت  -وفي نسخة: كضرح-  ضراحا ككتب كتابا  ؛ وهذا عن سيبويه،  وهي ضروح  . قال العجاج:
  وفي الدهاس مضبر ضروح وفي اللسان: الضروح: الفرس النفوح وفي اللسان: الضروح: الفرس النفوح برجله، وفيها ضراح، بالكسر وقيل ضرح الخيل بأيديها، ورمحها بأرجلها. ضرح، كمنع  للميت: حفر له ضريحا  ، من الضرح، وهو الشق والحفر. وفي حديث دفن النبي صلى الله عليه وسلم:  نرسل إلى اللاحد والضارح، فأيهما سبق تركناه  . ضرحت  السوق ضروحا  وضرحا:  كسدت، و  قد  أضرحتها  حتى ضرحت.  والضرح، محركة: الرجل الفاسد  ، قاله المؤرج. ومنه أضرحت فلانا، أي أفسدته. قال عرام:  نية ضرح  وطرح، أي  بعيدة  . وقال غيره: ضرحه وطرحه: بمعنى واحد. وقيل: نية نزح ونفح وطوح وضرح ومصح وطمح وطرح، أي بعيدة. وأحال ذلك على نوادر الأعراب ضراح، عنه  كقطام، أي اضرح  ، أي أبعد، وهو اسم فعل كنزال. والضريح: البعيد  فعيل بمعنى مفعول: قال أبو ذؤيب:
  عصاني الفؤاد فأسلمتـه                      ولم أك مما عناه ضريحا

  نور الله ضريحه. الضريح:  القبر  كله. قال الأزهري: لأنه يشق في الأرض شقا. وفي حديث سطيح:  أوفى على الضريح  .  أو  الضريح:  الشق في وسطه  كالضريحة، واللحد: في الجانب؛ كذا في التهذيب في  لحد،  أو الضريح: قبر  بلا لحد.  وقد ضرح  للميت يضرح  ضرحا  ، إذا حفر له. ولا يخفى أنه مع ما قبله تكرار.  والضراح كغراب  ، ويروى: الضريح: بيت في السماء مقابل الكعبة في الأرض، قيل: هو  البيت المعمور  ؛ عن ابن عباس رضي الله عنهما، من المضارحة: وهي المقابلة والمضارعة. وقد جاء ذكره في حديث علي ومجاهد. قال ابن الأثير: ومن رواه بالصاد فقد صحف واختلف في محله: فقيل: إنه  في السماء الرابعة  . ومثله في تفسير القاضي، في آل عمران. وجاء من وجه مرفوعا عن أنس رضي الله عنه، ومن وجه آخر عن محمد بن عباد ابن جعفر، وعليه اعتمد المصنف والقاضي. وجزم جماعة من الحفاظ بأنه في السماء السابعة، بغير خلاف. وبه جزم الحافظ ابنث حجر في فتح الباري. وقيل: هو في السماء السادسة. وقيل: تحت العرش. وقيل: في السماء الأولى. أقوال ذكرها شيخنا في شرحه.  وقوس ضروح: شديدة  الحفز و  الدفع للسهم  ، عن أبي حنيفة.  وضارحه  و  سابه وراماه  ، واحد. ضارحه:  قاربه  وضارعه.  والضرح  بالفتح:  الجلد  .  وأضرح  الرجل:  أفسد، و  للسوق:  أكسد، و  دفع، و  أبعد  .  والمضرحي  ، بالفتح:  الصقر الطويل الجناح  وهو كريم. وفي الكفاية: المضرحي: النسر، وبجناحيه شبه طرف ذنب الناقة، وما عليه من الهلب. قال طرفة:
  كأن جناحي مضرحي تكنـفـا                      حفافيه شكا في العسيب بمسرد شبه ذنب الناقة في طوله وضفوه بجناحي الصقر،  كالمضرح، بغير ياء، والأول  أكثر. قال:
  كالرعن وافاه القطام المضرح قال أبو عبيد: الأجدل والمضرحي والصقر والقطامي، واحد. من المجاز: فلان أريحي مضرحي، ومر بي من قريش مضرحي، عليه برد حضرمي، وهو  السيد الكريم:  السري عتيق النجار. قال عبد الرحمن بن الحكم يمدح معاوية:
  بأبيض من أمية مضرحي                      كأن جبينه سيف نصـيع المضرحي أيضا:  الأبيض من كل شيء  . يقال: نسر مضرحي. المضرحي: الطويل  ، مجازا. المضرحي:  اسم  رجل من شعرائهم، ويقال: اسمه عامر، والمضرحي لقبه.  وعرفجةث بن ضريح، كزبير، أو هو بالشين  المعجمة، وقيل: ابن طريح، وقيل: ابن شريك، وقيل: ابن ذريح  صحابي  ، روى عنه قطبة بن مالك وزياد بن علاقة، وأبو يعقوب.  وشيء مضطرح  ، على صيغة المفعول، أي  مرمي في ناحية  . وقد ضرحه. ومنه قولهم: اضطرحوا فلانا: أي رموه في ناحية. والعامة تقول: اطرحوه، يظنونه من الطرح، وإنما هو من الضرح. قال الأزهري. وجائز أن يكون اطرحوه افتعالا من الطرح، قلبت التاء طاء، ثم أدغمت الضاد فيها، فقيل: اطرح.  وسموا ضارحا، وضراحا ومضرحا، كشداد ومحدث  .  وضريحة  ، كسفينة  : ع  . ومما يستدرك عليه: الضرح والضرج، بالحاء والجيم: الشق. وقد انضرح الشيء وانضرج، إذا انشق. وكل ما شق فقد ضرح. قال ذو الرمة:
  ضرحن البرود عن ترائب حرة                      وعن أعين قتلننا كل مقـتـل

  وقال الأزهري: قال أبو عمرو في هذا البيت: ضرحن البرود، أي ألقين، ومن رواه بالجيم فمعناه شققن، وفي ذلك تغاير. وقد ضرح: تباعد. وانضرح ما بين القوم مثل انضرح، إذا تباعد ما بينهم. وبيني وبينهم ضرح، أي تباعد ووحشة. والانضراح: الاتساع. والمضارح: مواضع معروفة. وضريح، كأمير، ومضرحي، اسمان. واستدرك شيخنا: المضارح للثياب التي يتبذل فيها الرجال. وأنشد قول كثير.

  بأثوابه ليست لهن مضارح نقلا عن كتاب الفرق لابن السيد. قلت: هو تصحيف، والصواب: المضارج، بالجيم، وهي الثياب الخلقان، وقد تقدم في موضعه.

##### Türkçe

**ضرحه**، **كمنعه**: Onu itti ve onu uzaklaştırdı; ve Lisân’da: **الضرح**: bir şeyin alınması, sonra onunla bir tarafa atılmasıdır. Ve Şerh Eَمَالِي القالي’de: **ضرحه**’nin özellikle ayağıyla itmesi olduğu ziyadesi vardır; bunu şeyhimiz nakletti. Ve **الصحاح** ile **الأساس** ve **اللسان**’ın ibaresi, **الضرح**’ın mutlak olarak itme olduğunu ifade eder. Şair dedi:
  “Ne vakit ki **أضاخ** üzerine geldik,
  Onun çakılını parça parça, ayrı ayrı **عزينا** olarak attılar.”

Mecazdandır: **ضرح شهادة فلان عني**: onu yaraladı ve onu benden attı; bana karşı bâtıl ile şahitlik etmesinler diye. **ضرحت الدابة برجلها تضرح ضرحا**: tepti; **كضرحت** -ve bir nüshada: **كضرح**- **ضراحا ككتب كتابا**; bu, Sîbeveyh’dendir; ve o, **ضروح**’tur. el-‘Accâc dedi:
  “Ve **الدهاس**’ta **مضبر** **ضروح** vardır.”

Ve Lisân’da: **الضروح**: ayağıyla nefha eden attır. Ve Lisân’da: **الضروح**: ayağıyla nefha eden attır; ve onda **ضراح** vardır, kesre ile. Ve denildi ki: **ضرح الخيل بأيديها**; ve onu ayaklarıyla tepti. **ضرح**، **كمنع**: ölü için ona bir **ضريحا** kazdı; **الضرح**’tan, o da yarma ve kazmadır. Nebî صلى الله عليه وسلم’in defni hadîsinde: “**نرسل إلى اللاحد والضارح، فأيهما سبق تركناه**.”

**ضرحت السوق ضروحا وضرحا**: durgunlaştı; ve onu **أضرحتها**; nihayet durgunlaştı. Ve **الضرح**، harekeli: bozuk adamdır; bunu el-Muerric söyledi. Ondandır: **أضرحت فلانا**; yani onu bozdum. ‘Arrâm dedi: **نية ضرح وطرح**; yani uzak. Ve başkası dedi: **ضرحه وطرحه**: tek bir mânâdadır. Ve denildi ki: **نية نزح ونفح وطوح وضرح ومصح وطمح وطرح**; yani uzak. Bunu **نوادر الأعراب**’a havale etti: **ضراح**; ondan; **كقطام**; yani **اضرح**; yani uzaklaş; o, **كنزال** gibi bir fiil ismidir.

Ve **الضريح**: uzak olandır; **فعيل** vezninde, **مفعول** mânâsında. Ebû Züeyb dedi:
  “Kalp bana isyan etti de onu teslim ettim,
  Ve ben, onu meşgul eden şeyden **ضريحا** olmadım.”

“Allah onun **ضريحه**’ni nurlandırsın.” **الضريح**: kabrin tamamıdır. el-Ezherî dedi: çünkü yerde bir yarma ile yarılır. Sutayh hadîsinde: “**أوفى على الضريح**.”

Veya **الضريح**: ortasındaki yarıktır; **كالضريحة**; ve **اللحد**: yandadır; **تهذيب**’de **لحد** maddesinde böyledir. Veya **الضريح**: **لحد**sız kabirdir. Ve ölü için **ضرح** edildi; **يضرَح ضرحا**; ona kazdığı zaman. Gizli değildir ki bu, öncekiyle beraber tekrardır.

Ve **الضراح** **كغراب**; ve rivayet olunur: **الضريح**: gökte, yerdeki Kâbe’nin karşısında bir evdir; denildi ki: o, **البيت المعمور**’dur; İbn Abbâs رضي الله عنهما’dan; **المضارحة**’dan: o da karşı karşıya gelme ve benzeşmedir. Ali ve Mücâhid hadîsinde onun zikri gelmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: Onu **بالصاد** ile rivayet eden tashîf etmiştir. Ve yeri hakkında ihtilaf edildi: denildi ki: o, **في السماء الرابعة**’dedir. Kadı’nın tefsirinde, Âl-i İmrân’da da bunun benzeri vardır. Enes رضي الله عنه’dan merfû‘ bir yoldan, başka bir yoldan da Muhammed b. ‘Abbâd b. Ca‘fer’den gelmiştir; musannif ve kadı buna dayandı. Hâfızlardan bir cemaat, ihtilafsız olarak onun yedinci gökte olduğuna kesin hükmetti. Hâfız İbn Hacer de **فتح الباري**’de buna kesin hükmetti. Ve denildi ki: altıncı göktedir. Ve denildi ki: arşın altındadır. Ve denildi ki: birinci göktedir. Şeyhimiz bunları şerhinde zikretti.

Ve **قوس ضروح**: oka şiddetli sıçratma ve itmedir; Ebû Hanîfe’den. Ve **ضارحه** ve **سابه** ve **راماه**: birdir. **ضارحه**: ona yaklaştı ve ona benzedi. Ve **الضرح** fetha ile: deridir. Ve **أضرح الرجل**: bozdu; ve pazar için: durgunlaştırdı; ve itti; ve uzaklaştırdı.

Ve **المضرحي** fetha ile: uzun kanatlı doğandır; ve o, asildir. **الكفاية**’de: **المضرحي**: akbabadır; ve iki kanadıyla, devenin kuyruğunun ucuna ve üzerindeki kıla benzetilmiştir. Tarafe dedi:
  “Sanki bir **مضرحي**’nin iki kanadı kuşatır,
  İki kenarını; **العسيب**’de, **بمسرد** ile bir diken.”

Devenin kuyruğuna, uzunluğunda; ve doğanın iki kanadıyla, **كالمضرح**; yâ’sız; ve birincisi daha çoktur. Dedi:
  “**كالرعن**; ona **القطام المضرح** geldi.”

Ebû Ubeyd dedi: **الأجدل** ve **المضرحي** ve **الصقر** ve **القطامي** birdir. Mecazdandır: falan **أريحي مضرحي**’dir; ve Kureyş’ten bana bir **مضرحي** uğradı; üzerinde Hadramî bir bürde vardı; o, kerîm efendidir: cömert, soyu temiz. Abdurrahman b. el-Hakem, Muâviye’yi överken dedi:
  “Ümeyye’den beyaz bir **مضرحي** ile,
  Sanki onun alnı parlak bir kılıçtır.”

**المضرحي** ayrıca: her şeyin beyazıdır. Denir: **نسر مضرحي**. **المضرحي**: uzun olandır; mecazen. **المضرحي**: şairlerinden bir adamın adıdır; ve denilir ki adı Âmir’dir; **المضرحي** onun lakabıdır.

Ve **عرفجةث بن ضريح**، **كزبير**; yahut o, **بالشين المعجمة** iledir. Ve denildi ki: İbn **طريح**; ve denildi ki: İbn **شريك**; ve denildi ki: İbn **ذريح**; sahâbîdir; ondan Kutbe b. Mâlik ve Ziyâd b. ‘Alâka ve Ebû Ya‘kûb rivayet etti.

Ve **شيء مضطرح**; mef‘ûl sigası üzere; yani bir tarafta atılmış. Ve onu **ضرحه**. Ondandır onların sözü: **اضطرحوا فلانا**; yani onu bir tarafa attılar. Avam: **اطرحوه** der; onu **الطرح**’tan zanneder; hâlbuki o, **الضرح**’tandır. el-Ezherî dedi. Ve caizdir ki **اطرحوه**, **الطرح**’tan ifti‘âl olsun; **التاء** **طاء**’a çevrildi, sonra **الضاد** ona idğam edildi; böylece **اطرح** denildi.

Ve **ضارحا** ve **ضراحا** ve **مضرحا** diye adlandırdılar; **كشداد ومحدث** gibi. Ve **ضريحة**، **كسفينة**: bir yer adıdır.

Ve ona istidrâk edilendir: **الضرح** ve **الضرج**; **بالحاء والجيم**: yarıktır. Ve şey **انضرح** etti ve **انضرج** etti; yarıldığı zaman. Ve her ne yarıldıysa, muhakkak **ضرح** etmiştir. Zü’r-Rumme dedi:
  “**ضرحن** elbiseleri hür birinin göğüslerinden,
  Ve bizi her öldürüşle öldüren gözlerden.”

Ve el-Ezherî dedi: Ebû ‘Amr bu beyitte dedi ki: **ضرحن البرود**; yani attılar. Onu **بالجيم** ile rivayet edenin mânâsı: yardılar; bunda farklılık vardır. Ve **ضرح** etti: uzaklaştı. Ve kavim arasındaki şey **انضرح** etti; **انضرح** gibi; aralarındaki uzaklaştığı zaman. Ve benimle onların arasında **ضرح** vardır; yani uzaklık ve ürkeklik. Ve **الانضراح**: genişlemedir. Ve **المضارح**: bilinen yerlerdir. Ve **ضريح**، **كأمير**; ve **مضرحي**: iki isimdir.

Şeyhimiz istidrâk etti: **المضارح** erkeklerin içinde hor kullandıkları elbiseler içindir. Kesîr’in sözünü okudu:

  “Onun elbiseleriyle; onlar için **مضارح** yoktur.”

İbnü’s-Seyyid’in **الفرق** kitabından naklen. Dedim: bu bir tashîftir; doğrusu: **المضارج**; **بالجيم** iledir; o da eski elbiselerdir; ve yerinde daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرَحَهُ
1 ضَرَحَهُ ذ , (S, O, L, K,) aor. ضَرَحَ , (K,) inf. n. ضَرْحٌ, (S, A, O, L,) He removed it from its place; put it away or aside; pushed, or thrust, it away: (S, A, * O, L, K:) he took it, and threw it away or aside: (L:) he pushed it, or thrust it, away with his foot: (Expos. of the “ Amلlee ” of El- Kلlee:) [and] ضَرَحَ بِالشَّىْءِ [if not a mistranscription for ضرح الشَّىْءَ] He threw [from him] the thing; and put it away or aside: and ضَرَحَ عَنْهُ الثَّوْبَ He cast off from him the garment. (A.) See also 4. [And see 8.] [Hence] ضَرَحْتُ عَنِّى شَهَادَةَ القَوْمِ (tropical:) I invalidated the testimony of the people or party, or annulled its claim to credibility, (جَرَحْتُهَا,) and cast it from me, or rejected it: (S, A, O, K: *) said by one against whom false witness has been borne, and who has shown its falseness. (A.) ― -b2- And ضَرَحَتِ الدَّابَّةُ بِرِجْلِهَا, (S, O, K,) aor. ضَرَحَ , (K, * TA,) inf. n. ضَرْحٌ (S, O) and ضِرَاحٌ, (S, * O, K,) this latter from Sb, (TA,) [but it seems to be implied in the K that the verb with ضِرَاحٌ for its inf. n. has its aor., as well as this inf. n., like that of كَتَبَ, which I do not think to be the case,] The beast kicked with its hind leg: (S, O, K:) or الضَّرْحُ is with the fore legs; and الرَّمْحُ, with the hind legs. (TA.) One says, فِيهَا ضِرَاحٌ [It has a habit of kicking with the hind leg: or, with the fore leg]; a phrase mentioned by I'Ab. (S.) ― -b3- ضَرَحَ, (S, K,) or ضَرَحَ ضَرِيحًا, (A, Msb,) aor. ضَرَحَ , (Msb, TA,) inf. n. ضَرْحٌ, (S, K,) He dug a ضَرِيح [q. v.], (S, A, Msb, K,) لِلْمَيِّتِ [for the corpse]. (A, * K.) ― -b4- ضَرَحَ, inf. n. ضَرْحٌ, also signifies [He clave the ground; (see ضَرِيحٌ;) and] he split, slit, or rent asunder or open, anything; like ضَرَجَ, with ج: (TA:) but the phrase ضَرَحْنَا البُرُودَ, in a verse of Dhur-r-Rummeh, as some relate it, is expl. by AA as meaning We threw off the [garments called] برود: others relate it with ج; and in this case he says that it means “ we rent asunder ” or “ open. ” (Az, O, TA.) -A2- ضَرَحَ [as though quasipass. of ضَرَحَهُ] signifies also He, or it, was, or became, distant, or remote; or removed to a distance; went far away. (L.) [See also 7.] ― -b2- And ضَرَحَتِ السُّوقُ, inf. n. ضُرُوحٌ (O, K, TA) and ضَرْحٌ, (TA,) The market was, or became, stagnant, or dull, with respect to traffic. (O, K, TA.)

ضارحهُ
3 ضارحهُ ذ i. q. سَابَّهُ and رَامَاهُ; (O, K;) i. e. ضارحهُ and سابّهُ and راماهُ are [all] one [in signification, app. meaning He reviled him, or vilified him, being reviled, or vilified, by him; so that the last seems to be here used tropically]. (TA.) ― -b2- And i. q. قَارَبَهُ [He drew him near to him]; (O, K;) namely, his companion. (O.) ― -b3- Also, inf. n. مُضَارَحَةٌ, He, or it, resembled, and corresponded to, him, or it; syn. ضَارَعَهُ and قَابَلَهُ. (TA. [See الضُّرَاحُ.])

اضرح
4 اضرح ذ i. q. أَبْعَدَ: (K:) you say, أَضْرِحْهُ عَنْكَ, (so accord. to two copies of the S,) or ↓ اضْرَحْهُ, (so in one of my copies of the S, [i. e. اِضْرَحْهُ, from ضَرَحَهُ, in my other copy of the S اضْرحْهُ, so that the correct form of the verb in this sense is doubtful,]) meaning أَبْعِدْهُ [i. e. Remove thou, or put far away, him, or it, from thee]. (S.) [In the TA, it is also expl. as meaning دَفَعَ, which is likewise a signification of ضَرَحَ.] ― -b2- And He corrupted, or vitiated, (O, K,) him, or it. (O.) ― -b3- And أَضْرَحْتُ السُّوقَ I made, or found, the market to be stagnant, or dull, with respect to traffic; syn. أَكْسَدْتُهَا. (O, K. *)

انضرح
7 انضرح ذ It was, or became, wide, or ample. (TA.) You say, انضرح مَا بَيْنَ القَوْمِ The space between the people was, or became, far-extending: like انضرج. (As, S.) ― -b2- Also It split, slit, or rent asunder or open: like انضرج. (TA.)

اضطرحوا فُلَانًا
8 اضطرحوا فُلَانًا ذ They cast such a one aside: (O, * L, TA: [see also 1, first sentence:]) the vulgar say اِطَّرَحُوا, thinking it to be from الطَّرْحُ, whereas it is from الضَّرْحُ: or, accord. to Az, it may be that, in اطّرحوا, the ت of the measure اِفْتَعَلَ is changed into ط, and ض incorporated into it. (L, TA.)

ضَرْحٌ
ضَرْحٌ ذ inf. n. of 1. (S, A, &c.) ― -b2- بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ ضَرْحٌ means Between me and them is a wide distance, and solitude. (TA.) -A2- Also A skin. (O, K.)

نِيَّةٌ ضَرَحٌ
نِيَّةٌ ضَرَحٌ ذ i. q. بَعِيدَةٌ [app. meaning A distant, or remote, thing, or place, that is the object of an action or a journey: &c.]; (O, K;) as also طَرَحٌ &c. (O.) ― -b2- ضَرَحٌ applied to a man, Bad, corrupt, or vitious. (El-Muنrrij, O, K.) -A2- الضَّرَحُ is also used by poetic license for [the inf. n.] الضَّرْحُ. (O.)

ضَرَاحِ
ضَرَاحِ ذ , like قَطَامِ, (K, TA,) is a verbal noun like نَزَالِ, (TA,) meaning اِضْرَحْ, (K, TA,) i. e. اُبْعُدْ: you say, ضَرَاحِ عَنْهُ Remove thou to a distance, or go far away, from him, or it. (TA.)

الضُّرَاحُ
الضُّرَاحُ ذ , (O, K, TA,) or, accord. to Mujلhid, ↓ الضَّرِيحُ, (O, TA, *) [The temple called] البَيْتُ المَعْمُورُ, (O, K, TA,) corresponding to, or over against, [i. e. directly over,] the Kaabeh, (O, TA,) in Heaven, (O,) in the Fourth Heaven, (K, TA,) or in the Seventh, or in the Sixth, and said to be beneath the عَرْش, or in the First Heaven: (TA:) accord. to 'Alee, it is entered every day by seventy thousand angels. (O.)

قَوْسٌ ضَرُوحٌ
قَوْسٌ ضَرُوحٌ ذ A bow that propels the arrow with vehemence; (S, A, K; *) as also طَرُوحٌ [q. v.]. (S and O and K in art. طرح.) And دَابَّةٌ ضَرُوحٌ A beast that kicks with its hind leg (S, K) [or with its fore legs: see 1].

ضَرِيحٌ
ضَرِيحٌ ذ Distant, or remote: (S, K:) of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ. (TA.) ― -b2- Also A trench, or an oblong excavation, in the middle of a grave; (S, A, Mgh, Msb, K;) and so ↓ ضَرِيحَةٌ: (TA:) in this sense [likewise] of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Msb:) what is termed لَحْدٌ is in the side: (S:) or a grave (K, TA) altogether: (TA:) or a grave without a لَحْد: (K, TA:) pl. ضَرَائِحُ. (Msb.) One says, نَوَّرَ اللّٰهُ ضَرِيحَهُ (A, TA) i. e. [May God illumine] his grave. (TA.) ― -b3- See also الضُّرَاحُ.

ضَرِيحَةٌ
ضَرِيحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَضْرَحٌ
مَضْرَحٌ ذ : see مَضْرَحِىٌّ.

مِضْرَحٌ
مِضْرَحٌ ذ A garment, or piece of cloth, or other thing, used as a repository for clothes: pl. مَضَارِحُ. (O.)

مَضْرَحِىٌّ
مَضْرَحِىٌّ ذ A hawk, (S, A, O, K,) and a vulture, (A,) having long wings; (S, A, O, K;) as also ↓ مَضْرَحٌ; (O, K;) but the former is the more common: a hawk of this description is of an excellent kind: (TA:) and to the wings of the vulture of this sort is likened the extremity of the tail of a she-camel with the coarse hairs that are upon it: (Kf, TA:) or white, applied to a hawk and to a vulture; (A;) or thus, applied to a vulture; and sometimes, so applied, black: (Ham p. 95:) or a vulture intensely red [or brown]: (AHلt, O:) [and a hawk in which is redness; otherwise it is not thus called: (so in the Deewلn of Jereer, accord. to Freytag:)] or i. q. أَجْدَلٌ and صَقْرٌ and قَطَامِىٌّ: (A'Obeyd, TA:) [it is mentioned in the K again in art. مضرح; for,] accord. to some, the م is radical: (TA in art. مضرح:) or, applied to a hawk, it means that darts down sideways; or that thrusts the prey. (Ham ubi suprà.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) A chief, (S, A, O, K,) such as is generous, or noble, (K,) or of ancient (A, O) and generous (O) origin. (A, O.) ― -b3- Also White as an epithet applied to anything. (K.) ― -b4- And (tropical:) Tall, or long. (K, TA.)

شَىْءٌ مُضْطَرَحٌ
شَىْءٌ مُضْطَرَحٌ ذ A thing cast aside. (S, K.)

##### Türkçe

**ضَرَحَهُ**
1 **ضَرَحَهُ** ذ, (S, O, L, K,) muzâri‘i **ضَرَحَ**, (K,) mastarı **ضَرْحٌ**, (S, A, O, L,) Onu yerinden kaldırdı; onu uzaklaştırdı yahut bir yana koydu; onu itti yahut kakıp uzaklaştırdı: (S, A, * O, L, K:) onu aldı ve onu uzaklaştırıp attı yahut bir yana attı: (L:) onu ayağıyla itti yahut kakıp uzaklaştırdı: (El-Kalî’nin “Amâlî”sinin açıklamasında:) [ve] **ضَرَحَ بِالشَّىْءِ** [eğer **ضرح الشَّىْءَ** için bir yanlış yazım değilse] O şeyi [kendisinden] attı; ve onu uzaklaştırdı yahut bir yana koydu: ve **ضَرَحَ عَنْهُ الثَّوْبَ** Elbiseyi üzerinden attı. (A.) 4’e de bak. [Ve 8’e bak.] [Bundan dolayı] **ضَرَحْتُ عَنِّى شَهَادَةَ القَوْمِ** (mecazen:) Kavmin yahut topluluğun şahitliğini geçersiz kıldım, yahut onun güvenilirlik iddiasını iptal ettim, (**جَرَحْتُهَا,**) ve onu benden attım yahut reddettim: (S, A, O, K: *) hakkında yalan şahitlik yapılmış olan ve onun yalanlığını ortaya koymuş bulunan kimse tarafından söylenir. (A.) ― -b2- Ve **ضَرَحَتِ الدَّابَّةُ بِرِجْلِهَا**, (S, O, K,) muzâri‘i **ضَرَحَ**, (K, * TA,) mastarı **ضَرْحٌ** (S, O) ve **ضِرَاحٌ**, (S, * O, K,) bu ikincisi Sb’den, (TA,) [fakat K’da, mastarı **ضِرَاحٌ** olan fiilin muzâri‘inin de, bu mastarının da, **كَتَبَ**’ınki gibi olduğu ima ediliyor görünmektedir; bunun böyle olduğunu sanmıyorum,] Hayvan arka ayağıyla çifte attı: (S, O, K:) yahut **الضَّرْحُ** ön ayaklarla olur; **الرَّمْحُ** ise arka ayaklarla. (TA.) Şöyle denir: **فِيهَا ضِرَاحٌ** [onda arka ayakla çifte atma huyu vardır: yahut ön ayakla]; İ‘Ab tarafından zikredilen bir ibare. (S.) ― -b3- **ضَرَحَ**, (S, K,) yahut **ضَرَحَ ضَرِيحًا**, (A, Msb,) muzâri‘i **ضَرَحَ**, (Msb, TA,) mastarı **ضَرْحٌ**, (S, K,) **ضَرِيح** [bkz.] kazdı, (S, A, Msb, K,) **لِلْمَيِّتِ** [ölü için]. (A, * K.) ― -b4- **ضَرَحَ**, mastarı **ضَرْحٌ**, ayrıca şu mânaya da gelir: [yeri yardı; (**ضَرِيحٌ**’e bak;) ve] herhangi bir şeyi yardı, kesti, yırttı yahut ikiye ayırıp açtı; **ضَرَجَ** gibi, ج ile: (TA:) fakat Zürrumme’nin bir beytinde, bazılarınca rivayet edildiği üzere, **ضَرَحْنَا البُرُودَ** ibaresi, AA tarafından “**برود** denilen [giysileri] üzerimizden attık” mânasıyla açıklanır: başkaları onu ج ile rivayet eder; bu durumda onun “yırttık” yahut “açtık” mânasına geldiğini söyler. (Az, O, TA.) -A2- **ضَرَحَ** [sanki **ضَرَحَهُ**’nun yarı-meçhulü gibi] ayrıca şu mânaya gelir: O, yahut o şey, uzak oldu yahut uzaklaştı; bir uzaklığa çekildi; çok uzaklara gitti. (L.) [7’ye de bak.] ― -b2- Ve **ضَرَحَتِ السُّوقُ**, mastarı **ضُرُوحٌ** (O, K, TA) ve **ضَرْحٌ**, (TA,) Pazar, alışveriş bakımından durgunlaştı yahut kesatlaştı. (O, K, TA.)

**ضارحهُ**
3 **ضارحهُ** ذ **سَابَّهُ** ve **رَامَاهُ** ile aynı mânadadır; (O, K;) yani **ضارحهُ** ve **سابّهُ** ve **راماهُ** [hepsi] bir [mânadadır; görünüşe göre “ona sövdü yahut onu yerdi; kendisine sövülüp yerilmekte iken”; böylece sonuncunun burada mecazen kullanılmış olduğu anlaşılır]. (TA.) ― -b2- Ve **قَارَبَهُ** ile aynı mânadadır [onu kendine yaklaştırdı]; (O, K;) yani, onun arkadaşı. (O.) ― -b3- Ayrıca, mastarı **مُضَارَحَةٌ**, O, yahut o şey, ona yahut ona benzer şeye benzedi ve ona uygun düştü; eş anlamlısı **ضَارَعَهُ** ve **قَابَلَهُ**. (TA. [**الضُّرَاحُ**’a bak.])

**اضرح**
4 **اضرح** ذ **أَبْعَدَ** ile aynı mânadadır: (K:) şöyle dersin, **أَضْرِحْهُ عَنْكَ**, (S’nin iki nüshasına göre böyle,) yahut ↓ **اضْرَحْهُ**, (S’nin nüshalarımdan birinde böyle, [yani **اِضْرَحْهُ**, **ضَرَحَهُ**’dan; S’nin diğer nüshamda **اضْرحْهُ**; böylece bu mânada fiilin doğru şekli şüphelidir,]) mânası **أَبْعِدْهُ** [yani onu senden uzaklaştır]. (S.) [TA’da ayrıca **دَفَعَ** mânasıyla da açıklanır; bu da **ضَرَحَ**’ın mânalarındandır.] ― -b2- Ve onu yahut onu bozdu, fesada uğrattı. (O, K,) (O.) ― -b3- **أَضْرَحْتُ السُّوقَ** Pazarı alışveriş bakımından durgun yahut kesat hâle getirdim; eş anlamlısı **أَكْسَدْتُهَا**. (O, K. *)

**انضرح**
7 **انضرح** ذ Geniş oldu yahut genişledi. (TA.) Şöyle dersin: **انضرح مَا بَيْنَ القَوْمِ** Kavmin arasındaki mesafe uzakça yayıldı; **انضرج** gibi. (As, S.) ― -b2- Ayrıca yarıldı, kesildi, yırtıldı yahut açıldı: **انضرج** gibi. (TA.)

**اضطرحوا فُلَانًا**
8 **اضطرحوا فُلَانًا** ذ Böyle birini bir yana attılar: (O, * L, TA: [1’in ilk cümlesine de bak:]) avam **اِطَّرَحُوا** der; onu **الطَّرْحُ**’tan sanarak; hâlbuki o **الضَّرْحُ**’tandır: yahut Az’a göre, **اطّرحوا**’da, vezin **اِفْتَعَلَ**’in ت’si ط’ye çevrilmiş ve ض ona idğam edilmiştir. (L, TA.)

**ضَرْحٌ**
**ضَرْحٌ** ذ 1’in mastarıdır. (S, A, &c.) ― -b2- **بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ ضَرْحٌ** demek: Benimle onların arasında geniş bir uzaklık ve ıssızlık vardır. (TA.) -A2- Ayrıca bir deridir. (O, K.)

**نِيَّةٌ ضَرَحٌ**
**نِيَّةٌ ضَرَحٌ** ذ **بَعِيدَةٌ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre bir fiilin yahut yolculuğun hedefi olan uzak bir şey yahut yer: vb.]; (O, K;) ayrıca **طَرَحٌ** vb. de böyledir. (O.) ― -b2- **ضَرَحٌ** bir adama nispetle: Kötü, bozuk yahut fâsık. (El-Mu‘arric, O, K.) -A2- **الضَّرَحُ** şiirî zaruret ile [mastarı] **الضَّرْحُ** yerine de kullanılır. (O.)

**ضَرَاحِ**
**ضَرَاحِ** ذ, **قَطَامِ** gibi, (K, TA,) **نَزَالِ** gibi bir fiil ismidir, (TA,) mânası **اِضْرَحْ**, (K, TA,) yani **اُبْعُدْ**: şöyle dersin, **ضَرَاحِ عَنْهُ** Ondan, yahut ondan, uzaklaş; yahut bir uzaklığa çekil. (TA.)

**الضُّرَاحُ**
**الضُّرَاحُ** ذ, (O, K, TA,) yahut Mücâhid’e göre ↓ **الضَّرِيحُ**, (O, TA, *) [**البَيْتُ المَعْمُورُ** denilen mâbed], (O, K, TA,) gökte, (O,) dördüncü gökte, (K, TA,) yahut yedinci, yahut altıncıda; ve **عَرْش**’ün altında olduğu, yahut birinci gökte olduğu da söylenir: (TA:) Ali’ye göre, her gün yetmiş bin melek ona girer. (O.)

**قَوْسٌ ضَرُوحٌ**
**قَوْسٌ ضَرُوحٌ** ذ Oku şiddetle fırlatan bir yay; (S, A, K; *) ayrıca **طَرُوحٌ** [bkz.] da böyledir. (S ve O ve K, طرح maddesinde.) Ve **دَابَّةٌ ضَرُوحٌ** Arka ayağıyla çifte atan bir hayvan. (S, K) [yahut ön ayaklarıyla: 1’e bak].

**ضَرِيحٌ**
**ضَرِيحٌ** ذ Uzak, ırak: (S, K:) مَفْعُول vezni mânasında فَعِيل veznindedir. (TA.) ― -b2- Ayrıca kabirde, ortasında, uzunlamasına bir hendek yahut uzun bir oyuktur; (S, A, Mgh, Msb, K;) ve bu mânada ↓ **ضَرِيحَةٌ** de böyledir: (TA:) bu mânada da مَفْعُول vezni mânasında فَعِيل veznindedir: (Msb:) **لَحْدٌ** denilen şey yan taraftadır: (S:) yahut bütünüyle bir kabirdir (K, TA): (TA:) yahut **لَحْدٌ**süz bir kabirdir: (K, TA:) çoğulu **ضَرَائِحُ**. (Msb.) Şöyle denir: **نَوَّرَ اللّٰهُ ضَرِيحَهُ** (A, TA) yani [Allah] onun kabrini nurlandırsın. (TA.) ― -b3- **الضُّرَاحُ**’a da bak.

**ضَرِيحَةٌ**
**ضَرِيحَةٌ** ذ: Bir önceki paragrafa bak.

**مَضْرَحٌ**
**مَضْرَحٌ** ذ: **مَضْرَحِىٌّ**’ye bak.

**مِضْرَحٌ**
**مِضْرَحٌ** ذ Elbiseler için bir muhafaza olarak kullanılan bir giysi, yahut bir parça bez, yahut başka bir şey: çoğulu **مَضَارِحُ**. (O.)

**مَضْرَحِىٌّ**
**مَضْرَحِىٌّ** ذ Uzun kanatlı bir doğan, (S, A, O, K,) ve bir akbaba, (A,) (S, A, O, K;) ayrıca ↓ **مَضْرَحٌ** da böyledir; (O, K;) fakat birincisi daha yaygındır: bu vasıftaki doğan mükemmel bir cinstendir: (TA:) ve bu tür akbabanın kanatlarına, dişi devenin kuyruğunun ucundaki, üzerindeki kaba kıllarla birlikte olan kısım benzetilir: (Kf, TA:) yahut beyazdır; doğana ve akbabaya sıfat olur; (A;) yahut böyledir, akbabaya sıfat olur; ve bazen, böyle sıfat olunca, siyah: (Ham s. 95:) yahut koyu kızıl [yahut kahverengi] bir akbabadır: (AHat, O:) [ve içinde kızıllık bulunan bir doğandır; yoksa böyle adlandırılmaz: (Freytag’a göre Cerîr’in Dîvânı’nda böyle:) ] yahut **أَجْدَلٌ** ve **صَقْرٌ** ve **قَطَامِىٌّ** ile aynı mânadadır: (A‘Obeyd, TA:) [K’da **مضرح** maddesinde tekrar zikredilmiştir; çünkü] bazılarına göre م aslîdir: (TA, **مضرح** maddesinde:) yahut doğana nispetle, yanlamasına dalıp inen; yahut avı itip kakandır. (Ham, adı geçen yerde.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazen:) Cömert yahut asil olan, (K,) yahut eski (A, O) ve cömert (O) soylu bir reis. (S, A, O, K,) (A, O.) ― -b3- Ayrıca herhangi bir şeye sıfat olarak: Beyaz. (K.) ― -b4- Ve (mecazen:) Uzun boylu yahut uzun. (K, TA.)

**شَىْءٌ مُضْطَرَحٌ**
**شَىْءٌ مُضْطَرَحٌ** ذ Bir yana atılmış bir şey. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَرَحَ
ضَرَحَ A ( n. ac. ضَرْح 1 )
a.  [ La ], Dug a grave for.

b.  U ( n. ac. ضِرَاْح 23 ), Kicked, plunged, reared.

c.  ( n. ac. ضُرُوْح 27 ), Was dull, slack ( market ).

ضَاْرَحَ
ضَاْرَحَ III ,
a.  Reviled, vilified.

b.  Approached, drew near to.

c.  Resembled.

أَضْرَحَ
أَضْرَحَ IV ,
a.  Removed, put away.

b.  Spoilt, vitiated, corrupted.

اِنْضَرَحَ
اِنْضَرَحَ VII ,
a.  Became wide, ample.

b.  Split, rent.

اِضْتَرَحَ
اِضْتَرَحَ VIII ( T ),
a.  Cast away.

ضَرْح
ضَرْح 1 ,
a.  Skin, hide.

ضَرَح
ضَرَح 4 ,
a.  Bad, wicked, corrupt, depraved.

مَضْرَحِيّ
مَضْرَحِيّ 17yi ,
a.  Long-winged hawk.

b.  Chief.

c.  White.

ضَرِيْح
ضَرِيْح 25 , ( pl. ضَرَاْئِحُ 46 ),
a.  Grave, tomb.

b.  Distant, far off.

ضَرُوْح
ضَرُوْح 26 ,
a.  Plunging, plunger, kicker.

b.  Propelling.

##### Türkçe

**ضَرَحَ**
**ضَرَحَ** A (n. ac. **ضَرْح** 1)
a. [La], bir kimse için kabir kazdı.

b. U (n. ac. **ضِرَاْح** 23), tekmeledi, atıldı, şahlandı.

c. (n. ac. **ضُرُوْح** 27), (pazar) durgun, gevşek oldu.

**ضَاْرَحَ**
**ضَاْرَحَ** III,
a. Sövdü, kötüledi.

b. Yaklaştı, yakın oldu.

c. Benzedi.

**أَضْرَحَ**
**أَضْرَحَ** IV,
a. Giderdi, uzaklaştırdı.

b. Bozdu, fesada verdi, ifsat etti.

**اِنْضَرَحَ**
**اِنْضَرَحَ** VII,
a. Geniş, bol oldu.

b. Yarılındı, yırtıldı.

**اِضْتَرَحَ**
**اِضْتَرَحَ** VIII (T),
a. Atıp uzaklaştırdı.

**ضَرْح**
**ضَرْح** 1,
a. Deri, post.

**ضَرَح**
**ضَرَح** 4,
a. Kötü, fena, bozuk, yoz.

**مَضْرَحِيّ**
**مَضْرَحِيّ** 17yi,
a. Uzun kanatlı doğan.

b. Reis.

c. Beyaz.

**ضَرِيْح**
**ضَرِيْح** 25, (pl. **ضَرَاْئِحُ** 46),
a. Kabir, mezar.

b. Uzak, ırak.

**ضَرُوْح**
**ضَرُوْح** 26,
a. Atılan; atılan (hayvan), tekmeleyen.

b. İten.
