# ضرز (ض-ر-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والزاي والراء معهما
ض ر ز يستعمل فقط
ضرز:
الضَّرِزُ: ما صَلُبَ من الصُّخُور.
والضَّرِز: الرجلُ المُتَشدِّدُ، الشّحيحُ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الزاي** و**الراء** معهما
**ض ر ز** yalnızca kullanılır.
**ضرز**:
**الضَّرِزُ**: kayalardan sertleşmiş olan şey.
ve **الضَّرِز**: katı davranan, cimri adam.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال رجلٌ ضِرِزٌّ، للبخيل الذي لا يخرج منه شيء. وامرأةٌ ضِرِزَّةٌ: قصيرةٌ لئيمةٌ.

##### Türkçe

Denilir: bir adam **ضِرِزٌّ**, kendisinden hiçbir şey çıkmayan cimri için. Ve bir kadın **ضِرِزَّةٌ**: kısa, alçak.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ز ر
ضرز : قال الليث : الضرز : ما صلب من الصخور ، والضرز : الرجل المتشدد الشديد الشح .
وقال الأموي : يقال للرجل البخيل : ضرز .
وقال ابن شميل : ضرز الأرض : كثرة هبوما ، وقلة جددها . يقال : أرض ذات ضرز .

##### Türkçe

ض ز ر
**ضرز**: Leys dedi: **الضرز**: kayalardan sert olan şey; ve **الضرز**: katılaşmış, şiddetli cimriliği çok olan adamdır.
Emevî dedi: Cimri adama: **ضرز** denir.
İbn Şümeyl dedi: **ضرز الأرض**: onun çukurlarının çokluğu ve düzlüklerinin azlığıdır. Denir ki: **أرض ذات ضرز**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس.
وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس.
(ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟".
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة.
قال الأصمعيّ:  يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة.
(ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال.
(ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه.
ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم.
(ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر.
فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان.
قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق.
وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه.
ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ.
(ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة.
ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت.
فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها.
ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس.
ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً.
(ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم.
ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ.
(ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان.
فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه.
وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ.
--------------ـــ
([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر).
([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115.
([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه.
([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل".
([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس.
([6]) في الأصل: "بالضريبة".
([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة.
([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضرز**) **الضاد** ve**الراء** ve**الزاء** tek bir kelimedir. Denir ki **الضِّرِزّة**: kısa, alçak (aşağılık) kadın.

(**ضرس**) **الضاد** ve**الراء** ve**السين** sağlam bir asıldır; bir kuvvete ve pürüzlülüğe delâlet eder; ondan, ona aykırı olan şey şâz olabilir. Şu hâlde **الضِّرْس** dişlerdendir; diğer dişlere karşı kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve denir: **ضَرَسَه يَضْرُسُهُ**; onu azı dişiyle yediği (aldığı) zaman. Ve dedi ki:
Eğer sen erkeklere düşmanlık edersen, onlar için kesilmiş etler olma *** ve köpekdişinle yarala ve azı dişinle ısır

Ve **الضِّرْس**: tepelerin pürüzlü olanıdır. Ve denir: **تضارَسَ البِناء**; düzgün olmadığı zaman. Ve onların bazısı dedi: **ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ**. Ve denir: **بئرٌ مضروسة**: taşlarla örülmüş. Ve **ناقة ضَروسٌ**: sağanını ısırır. Ve **رجل ضَرِسٌ**: huyu zor. Ve denir: **أضرَسه الأمر**; onu tedirgin ettiği zaman. Ve **المضرَّس**: **الرَّيْط**tan bir türdür; sanki onda, azı dişleri gibi olan suretler bulunduğu için bununla adlandırılmıştır. Ve **الضَّرَس**: **الضِّرْس**te bir çürüklük.

Ve babdan şâz olanlardan olup, ona bir kıyas uydurulması mümkün olan: **الضِّرْس**: az yağmur; çoğulu **ضُروس**.

(**ضرع**) **الضاد** ve**الراء** ve**العين** sağlam bir asıldır; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder. Bundan: **ضَرَعَ** adam **ضَراعةَ**; zelil olduğu zaman. Ve **رجلٌ ضَرَعٌ**. Zayıf. İbn **وَعْلة** dedi ki:
Ağırbaşlılık ve hilm ve yarın onlarla ilgili bekleyiş *** ben ne gevşekim ne de ham (toy) zayıf([1])

Ve babdandır: koyunun ve başkasının **ضَرْعَ**ı; onda yumuşaklık bulunduğu için bununla adlandırıldı. Ve denir: **أضْرَعَت** deve; doğuma yaklaşınca sütü indiği zaman. Amma **المضارعة** iki şey arasındaki benzeşmedir. Ehl-i ilimden bazısı dedi: bunun اشتقاقı **الضَّرْع**dandır; sanki ikisi bir **ضَرع**dan emmişlerdir. Ve **شاةٌ ضَرِيعٌ**: memesi büyük; **ضريعةٌ** da. Ve denir: bedeni zayıf olana: **ضارع**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ca‘fer’in iki oğlu hakkında dedi ki: “Bana ne oluyor da onları **ضارعَين** görüyorum?”.

Ve bu babdan şâz olanlardan: **الضَّريع**; o bir bitkidir. Ve bab üzerine حمل edilmesi mümkündür; şöyle denir: onun zayıflığından dolayı; eğer ne semirtir ne de açlıktan kurtarır ise. Ve dedi ki:
Ve **الضَّريع**in çukurunda bırakıldılar; hepsi *** kambur, elleri kanlı, huysuz([2])

(**ضرف**) **الضاد** ve**الراء** ve**الفاء** bitkiden bir şeydir. Denir ki **الضِّرف** dağ ağaçlarındandır; teki **ضِرْفة**.

**الأصمعيّ** dedi: denir: falan kimse bir **ضِرْفَة** hayır içindedir; yani çokluk.

(**ضرك**) **الضاد** ve**الراء** ve**الكاف** tek bir kelimedir; onun için kıyas yoktur. Denir: **الضَّريك**: **الضَّرير**; ve kötü hâlli yoksul.

(**ضرم**) **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** sağlam bir asıldır; bir hararete ve tutuşmaya delâlet eder. Bundan: odunlardan **الضِّرَام**: çabucak tutuşan. Dedi ki:
Fakat şu tepecikte; öyleyse yak *** yaktığın zaman iri odunla, **بِضِرام** ile değil([3])

Ve denir: **ضَرِم** şey; harareti şiddetlendi.

Ve babdandır: **فرس ضَرِم**: koşusu şiddetli. Ve **الضَّرِيم** ve**الضِّرام**: ateşin tutuşması. Ve onların söylediklerine göre babdan şâz olanlardan: **الضَّرِم** kartal yavrusudur. Belki de o, açlığı şiddetlendiği zaman onun adıdır; sanki o tutuşur.

(**ضري**) **الضاد** ve**الراء** ve illetli harf iki asıldır: biri, bir şeye teşvik etmeye ve ona düşkün olmaya benzer; diğeri örten bir şeydir.

Birincisi Arapların sözü: **ضَرِيَ بالشَّيءِ**; ona alıştırıldığı (teşvik edildiği) zaman, öyle ki ondan neredeyse sabredemez. Ve denir: bu şey için **ضَرَاوة**: yani ondan neredeyse sabredilmez. Ve **الضَّارِي** köpek yavrularındandır; çoğulu **الضِّراء**; ve ona **ضارياً** denildi, çünkü o şeye **يَضْرَى** olur. Ve **الضِّرو**: **الضَّاري**. Ve babdandır: **الضَّارِي**، و([4]) o akan damardır. Ve **ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً**; sanki akmaya düşkün oldu.

**الخليل** dedi. **الضَّرْو**: damardan çıkışı sırasında kanın titremesidir.

Amma diğer asıl ise **الضَّرَاء**: ağaçtan veya başkasından örten şey içinde yürüyüştür. Denir: o, ona **الضَّرَاء** yürür; onu kandırdığı yahut aldattığı zaman.

Ve babdandır **الضِّرْو**: bir ağaç; çünkü yaprağıyla örter.

(**ضرب**) **الضاد** ve**الراء** ve**الباء** tek bir asıldır; sonra ödünç alınır ve onun üzerine حمل edilir. Bundan: **ضَرَبت ضرباً**; başkasına bir vurma düşürdüğün zaman. Ondan ödünç alınır ve ona benzetilir: ticaret ve başka seferlerden dolayı yerde **الضَّرب**. Allah تعالى dedi ki: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve derler ki yürüyüşe hızlanmak da **ضرب**dır. Dedi ki:
Şüphesiz sizin sakındığınız şey *** bize, onunla **تَضْرِبُ** gözler geldi([5])

Ve **الطَّير الضَّوارِب**: rızık arayanlar. Ve denir: **رجلٌ مِضْربٌ**: vurması şiddetli. Ve babdandır: **الضَّرْب**: kalıp. Denir: bu, falanın **ضَرْب**ındandır; yani kalıbıdır; çünkü bir şeyi kalıba döktüğünde onu vurmuş olur. Ve **الضَّريب**: benzer; sanki ikisi tek bir vurma ile vurulmuş ve tek bir dökümle dökülmüştür. Ve **الضَّرِيب الصَّقِيع**: sanki gök onunla yere vurdu. Ve **الضريب**e uğrayana **مضروب** denir. Dedi ki:
Ve vurulmuş olup vuruşsuz inler *** onu, uçtan uca **الطِّراف** yuvarlar

Ve sütten **الضَّريب**: safı, ayranıyla karıştırılmış olan; sanki ikisinden biri ötekinin üzerine vurulmuştur. Ve **الضَّرِيب**: bal peteği; sanki arı onu vurdu. Ve seciye ve tabiat için **الضريبة** denir; sanki insan onun üzerine bir vurma ile vurulmuş ve bir kalıpla dökülmüştür. Ve kılıcın **مَضْرَب**ı ve**مَضْرِبه**: onunla vurulan yer. Ve şeyden bir sınıfa **الضَّرْب** denir; sanki o şeyin diğerine benzer örneği üzerine vurulmuştur. Ve **الضّريبة**: insana cizye ve başkası olarak vurulan şey. Ve kıyas birdir; sanki onunla bir vurma vurulmuştur. Sonra genişletirler de derler ki: falan, falanın eli üzerine **ضَرَبَ**; ona yasak koyduğu zaman; sanki elini açmak istedi de vuran onun eline vurdu, o da elini kapadı. Ve babdandır: aygırın deveye **ضِراب**ı.

Ve denir: **أضْرَبْت** deveyi: aygırı onun üzerine sıçrattın. Ve falan, işten **أضرب**; vazgeçtiği zaman; o, vazgeçmedendir; sanki onda yayılmak istedi, sonra **أضرب**; yani kendisiyle bir vurma düşürdü de onu, istediğinden alıkoydu.

Amma Ebû Zeyd’den hikâye edilen: Arapların dediği, **أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته**: ikamet etti; onun kıyası, ondan önceki kelimenin kıyasıdır.

Ve babdandır **الضَّرَب**: koyu bal; sanki bir vurma ile vurulmuştur; nitekim “şeyi **نَفَضَت** onu **نَفْضَاً**” denir; ve silkelenmiş olan **نَفَض**dır. Ve ok çubuklarıyla görevli olana **الضَّرِيب** denir. Ve ona **ضَريباً** denildi; çünkü o, onları vuranla beraberdir; böylece **القعيد** ve**الجليس** gibi **ضريباً** adlandırıldı.

Ve bu babda ödünç alınanlardandır: hafif bedenli adama onların sözü **ضَرْب**; insanın vurduğu **الضَّرْبة**([6]) ile hafifliğinde benzetildi. Dedi ki:
Ben, tanıdığınız **الضَّرْب** adamım *** çıtır; tutuşmuş yılan başı gibi([7])

Ve **الضَّارب**: vadide geniş yer; sanki o, vadide bir vurma ile vuran bir yol gibidir.

(**ضرج**) **الضاد** ve**الراء** ve**الجيم** tek bir sağlam asıldır; şeyin açılmasına delâlet eder. Araplar der: **انضرجت** sebzeden onun yaprakçıkları; açıldığı zaman. Yarılmanın hepsi **انضراج**dır. Dedi ki:
* Ve ondan **انضرجَتْ** tomurcuklar([8]) *

Ve denir: **تضرَّجَ البَرْق**: yarıldı. Ve **عينٌ مضروجةٌ**: yarığı geniş. Ve denir ki atlardan **الإضريج**: teri çok, iyi koşan; bu babdandır; çünkü o, terle bir açılma gibi açılır. Ve **عَدْو ضريج**: şiddetli. Ve babdandır: kana **تضرَّج**.

Ve babdan şâz olanlardan **الإضريج**: en iyi **المِرعِزَّى**dan yapılan örtüler; ve denir ki o **الخَزّ**dır.

(**ضرح**) **الضاد** ve**الراء** ve**الحاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi atmak, diğeri renklerden bir renktir.

Birincisi onların sözü: **ضرَحت** şeyi; onunla attığın zaman. Ve **المُضْطرَح** şey: atılmış olan. Ve **الفَرس الضَّروح**: ayağıyla sıçratan. Ve **قوسٌ ضَروح**: oka itmesi şiddetli. Ve **الضَّرِيح**: lahd olmaksızın kazılan kabir; sanki ölü onun içine atılmıştır.

Amma diğeri, her şeyin beyazı; ona **المَضْرَحيّ** denir. Ve **الصَّقْر** **مضرحيٌّ**dur; ve **السيِّد** **مضرحيّ**dir.

--------------ـــ
([1]) Beyit, Hamâse el-Buhturî 104’te Âmir b. Mecnûn el-Cermî’ye nispet edilen beyitlerdendir. Hamâse İbn eş-Şecerî 70’te Kinâne b. Abd Yâlîl’e. Dedi: el-Hâris b. Wa‘le eş-Şeybânî’ye de rivayet edilir. (غمر)’de gelecektir.
([2]) Kays b. ‘Ayzâre el-Hüzelî’nindir; Lisân (ضرع)’da; ve kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeliyyîn şerhinde 115’tedir.
([3]) Beyit Lisân (ضرم)’da nispet olmaksızın; Zemahşerî onu Esâsü’l-belâğa’da Hâtim et-Tâî’ye nispet etti; hâlbuki onun divanı değildir.
([4]) Bu tekmilde, el-Mücmel’deki şu sözden yararlandım: “**والضاري**: akan damar.”
([5]) Lisân (ضرب)’da el-Müseyyeb’e nispet edildi; o, el-Müseyyeb b. ‘Als’tır.
([6]) Asılda: “**بالضريبة**”.
([7]) Beyit, meşhur muallakasından Tarafe’nindir.
([8]) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 584 ve Lisân (ضرج، كمم)’de; tamamı şöyledir:
Buhmâdan onun saçakları yazın yükseldi *** ve ondan tomurcuklar **انضرجت**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضِّرِزُّ: ما صلب من الحجارة والصُّخور. والضِّرِزُّ: الرجل المتشدد الشديد الشُّحِّ. ورجل ضِرِزٌّ: شحيح شديد. يقال: رجل ضِرِزّ مثل فِلِزٍّ للبخيل الذي لا يخرج منه شيء، وقيل: هو لئيم قصير قبيح المَنْظَر، والأُنثى ضِرِزَّة مُوَثَّقَة الخَلْقِ قوية؛ قال:
باتَ يُقاسي كلَّ نابٍ ضِرِزَّةٍ،
شديدةِ جَفْنِ العينِ، ذاتِ ضَرِيرِ
وامرأَة ضِرِزَّة: قصيرة لئيمة. وناقة ضِمْرِز: قَلْبُ ضِرْزِم إِذا كانت قليلة اللبن؛ عَدَّه يعقوبُ ثلاثياً واشتقه من الرجل الضِّرِزِّ، وهو البخيل، والميم زائدة، قال: وقياسه أَن يكون رباعياً. النضر: ضَرْزُ الأَرض كثرة هُبْرِها وقلة جَدَدِها. يقال: أَرض ذات ضَرْزٍ.

##### Türkçe

**الضِّرِزُّ**: taşlardan ve kayalardan sert olan şey. Ve **الضِّرِزُّ**: katılaşmış, şiddetli cimrilik sahibi adam. Ve **رجل ضِرِزٌّ**: şiddetli cimri. Denir ki: hiçbir şey çıkmayan cimri için **رجل ضِرِزّ** tıpkı **فِلِزٍّ** gibi; ve denildi: o, alçak, kısa, görünüşü çirkin olandır; dişisi **ضِرِزَّة**: yaratılışı sıkılaştırılmış, güçlü; dedi ki:

Geceledi, her bir **نابٍ ضِرِزَّةٍ** ile boğuşarak,
Göz kapağı şiddetli, **ضَرِيرِ** sahibi.

Ve **امرأَة ضِرِزَّة**: kısa, alçak. Ve **ناقة ضِمْرِز**: sütü az olduğunda **قَلْبُ ضِرْزِم**; Yakub onu üç harfli saydı ve onu **الرجل الضِّرِزِّ**’den türetti; o da cimridir; ve **الميم** ziyadedir; dedi ki: ve kıyası, onun dört harfli olmasıdır. **النضر**: **ضَرْزُ الأَرض** onun **هُبْرِ**’sinin çokluğu ve **جَدَدِ**’inin azlığıdır. Denir ki: **أَرض ذات ضَرْزٍ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضرز، كفلز: البخيل الذي لا يخرج منه شيء. قال الليث: الضرز: ما صلب من الحجارة والصخور. والضرز: الأسد، نقله الصاغاني، وأراه من ذلك. وامرأة ضرزة: قصيرة لئيمة. قال النضر: ضرز الأرض، بالفتح: كثرة هبرها وقلة جددها. يقال: أرض ذات ضرز. والمضرئز، كمقشعر: الشحيح بنفسه، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: الضرز من الرجال كفلز: المتشدد، واللئيم، والقصير، والقبيح المنظر. وامرأة ضرزة: موثقة الخلق قوية، قال:
  وبات يقاسي كل ناب ضرزة                      شديدة جفن العين ذات ضرير

##### Türkçe

**الضرز**، **كفلز**: Cimri; ondan hiçbir şey çıkmayan. Leys dedi: **الضرز**: taşlardan ve kayalardan sert olan şey. Ve **الضرز**: aslan; bunu Sâgânî nakletti; ve onu bundan (yani sertlikten) görüyorum. Ve **امرأة ضرزة**: kısa, alçak. Nadr dedi: **ضرز الأرض**, fetha ile: onun **هبر**’ının çokluğu ve **جدد**’inin azlığı. Denir ki: **أرض ذات ضرز**. Ve **المضرئز**، **كمقشعر**: kendi nefsiyle cimri; bunu Sâgânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: erkeklerden **الضرز** **كفلز**: katı davranan, alçak, kısa, ve görünüşü çirkin. Ve **امرأة ضرزة**: yaratılışı sağlamca bağlanmış, güçlü; dedi ki:
  Ve geceyi, her **ناب ضرزة**’yi (yani sağlam dişliyi) çekerek geçirir,                      göz kapağı şiddetli, **ضرير** sahibi.
