# ضرس (ض-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والسين والراء معهما
ض ر س يستعمل فقط
ضرس:
الضِّرْسُ: يُذَكَّر، فاذا قُلتَ: رَحَى أَنَّثْتَ.
والضَّرْسُ: العَضُّ الشديد بالضِّرْسِ من ضَرَّسَتْه الحرب.
والضَّرَسُ: ذَهابُ حِدَّةِ الأسنان من حُمُوضة.
والضَّرْسُ: ما خَشُنً من الآكام والأخاشِب، ويُجْمَع على ضُرْوس.
وبِئْرٌ مَضْروسةٌ: تُطْوَى بضُروسٍ عظامٍ من الحِجارة مُحَرَّفةِ النَّواحي.
وناقةٌ ضَرُوسٌ: تَعَضُّ حالبَها.
والتَّضريس: تحزيز ونَبْرٌ في ياقوتةٍ أو لُؤلؤةٍ أو خَشَبة.
وقِدْحٌ مُضَرَّسٌ: ليس بأملسَ.
والضَّروسُ من الإِبِل: التي تَقري جِرَّتَها أي تجمعُها في شِدْقَيِها.
والضُّروس: الأمطار المتفرِّقة، واحدها ضِرْسٌ.
وجريرٌ مُضَرَّسٌ بالعَقْبِ اذا لُوِيَ عليه.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve**السين** ve**الراء** onlarla birlikte

**ض ر س** yalnızca kullanılır

**ضرس**:
**الضِّرْسُ**: müzekker yapılır; artık sen dediğinde: **رَحَى** müennes yaptın.
Ve **الضَّرْسُ**: **الضِّرْسِ** ile şiddetli ısırmadır; **ضَرَّسَتْه الحرب**’den.
Ve **الضَّرَسُ**: ekşilikten dişlerin keskinliğinin gitmesidir.
Ve **الضَّرْسُ**: tepeciklerden ve sert kayalıklardan pürüzlü olan şeydir; **ضُرْوس** üzerine cem‘ olunur.
Ve **بِئْرٌ مَضْروسةٌ**: yanları eğri büyük taşlardan **ضُروسٍ** ile örülür.
Ve **ناقةٌ ضَرُوسٌ**: sağanını ısırır.
Ve **التَّضريس**: bir yakutta yahut bir inci yahut bir tahta parçasında çentikleme ve kabartıdır.
Ve **قِدْحٌ مُضَرَّسٌ**: pürüzsüz değildir.
Ve develerden **الضَّروسُ**: gevişini **تَقري** eder; yani onu iki yanağında toplar.
Ve **الضُّروس**: dağınık yağmurlardır; onun teki **ضِرْسٌ**’tir.
Ve **جريرٌ مُضَرَّسٌ بالعَقْبِ**: üzerine büküldüğü zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَرْسُ: السِنُّ، وهو مذكَّر ما دام له هذا الاسم، لأنَّ الأسنان كلَّها إناثٌ إلا الأضراس والأنياب. وربَّما جمع على ضُروس. والضِرْسُ أيضاً: أكمةٌ خشِنة. والضِرْسُ أيضاً: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروسٌ. والضَرْسُ بالفتح: العضُّ الشديد بالأضراس. يقال: ضَرَسْتُ السهمَ، إذا عجمتَه. قال دريد بن الصِمَّةِ:
وأصفر من قداح النبع صلببه عَلَمانِ من عَقَبٍ وضَرْسِ
وضَرَسَهُمُ الزمان: اشتدَّ عليهم. وناقةٌ ضَروسٌ: سيِّئة الخلق تعضُّ حالبها. والضُروسُ: الحجارة التي طُوِيت بها البئر. وبئر مَضْروسَةٌ وضَريسٌ، أي مطويَّة بالحجارة. وأضْرَسَهُ أمرُ كذا، أقلقه. وضَرَّستْهُ الحروب تَضْريساً، أي جرَّبتْهُ وأحكمتْه. والرجل مُضَرَّسٌ، وقال أبو عمرو: المضرس الذي جرب الأمور. وتقول أيضاً: ريط مضرس لضربٍ من الوَشي. وحَرَّةٌ مضَرَّسَة ومَضْروسَةٌ: فيها حجارةٌ كأضراس الكلاب. وتَضارَسَ البِناءُ، إذا لم يَستوِ. ورجلٌ أخرسُ أضْرَسُ، إتباعٌ له. والضَرَسُ بالتحريك: كلالٌ في السنِّ من تناولِ شيءٍ حامضٍ. وقد ضَرِست أسنانهُ بالكسر. ورجلٌ ضَرِسٌ شَرِسٌ، أي صعبُ الخلق.

##### Türkçe

**الضَرْسُ**: diş; ve bu ad kendisinde bulunduğu müddetçe müzekkerdir; çünkü dişlerin hepsi müennestir, **الأضراس** ve **الأنياب** hariç. Ve bazen **ضُروس** üzerine cem‘ olunur. Ve **الضِرْسُ** da: kaba bir tümsek. Ve **الضِرْسُ** da: az yağmur; cem‘i **ضُروسٌ**dur. Ve **الضَرْسُ** fetha ile: azı dişleriyle şiddetli ısırma. Denir: **ضَرَسْتُ السهمَ**; onu çiğnedin (yani) onu yokladınsa. Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
Ve neb‘ oklarından sarı olan, serttir; onun üzerinde iki alâmet vardır: bir **عَقَبٍ** ve bir **ضَرْسِ**den.

**وضَرَسَهُمُ الزمان**: zaman onlara şiddetlendi. Ve **ناقةٌ ضَروسٌ**: kötü huylu; sağanını ısırır. Ve **الضُروسُ**: kuyu onunla örülen taşlar. Ve **بئر مَضْروسَةٌ** ve **ضَريسٌ**: yani taşlarla örülmüş. Ve **أضْرَسَهُ** şu iş: onu tedirgin etti. Ve **ضَرَّستْهُ الحروب تَضْريساً**: yani onu tecrübe etti ve onu sağlamlaştırdı. Ve adam **مُضَرَّسٌ**dur; Ebû Amr dedi ki: **المضرس** işleri tecrübe etmiş olandır. Ve yine dersin: **ريط مضرس**; nakışlı dokumanın bir türü için. Ve **حَرَّةٌ مضَرَّسَة** ve **مَضْروسَةٌ**: içinde köpeklerin azı dişleri gibi taşlar vardır. Ve **تَضارَسَ البِناءُ**: eşit olmadığında. Ve **رجلٌ أخرسُ أضْرَسُ**: ona tâbi kılmadır. Ve **الضَرَسُ** tahrîk ile: ekşi bir şey yemekten dişte bir kütlük. Ve **ضَرِست أسنانهُ** kesre ile: dişleri kütleşti. Ve **رجلٌ ضَرِسٌ شَرِسٌ**: yani zor huylu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض س ر
ضرس
استعمل من وجوهها : ضرس .
ضرس : قال الليث : الضرس : العض الشديد بالضرس ، قال : والضرس : خور في الضرس من حموضة ، والضرس ما خشن من الآكام والأخاشب ، والضرس : السحابة تمطر لا عرض لها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الضرس الأرض الخشنة ، والضرس : المطر الخفيف ، والضرس ، كف عن البرقع ، والضرس : طول القيام في الصلاة ، والضرس عض العدل والضرس تعليم القدح ، والضرس الفند من الجبل ، والضرس : سوء الخلق ، والضرس : صمت يوم في الليل ، والضرس : الأرض التي نباتها هاهنا ، وها هنا .
قال : والضرس : المطر ها هنا ، وهاهنا .
والضرس : امتحان الرجل فيما يدعيه من علم أو شجاعة .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : ناقة ضروس ، أي سيئة الخلق ، ومنه قولهم في الحرب : قد ضرس نابها ، أي ساء خلقه . وقد ضرست الرجل ، إذا عضضته بأضراسك ، وبئر مضروسة ، إذا بنيت بالحجارة ، وهي
الضريس ، ووقعت في الأرض ضروس من مطر ، أي وقعت فيه قطع متفرقة ، وفلان ، ضرس شرس أي صعب الخلق .
وريط مضرس : ضرب من الوشي . وحرة مضرسة : فيها كأضراس الكلاب من الحجارة .
شمر : رجل مضرس ، إذا كان قد سافر وجرب ، وقاتل . وضارست الأمور : جربتها وعرفتها . وضرس بنو فلان بالحرب ، إذا لم ينتهوا حتى يقاتلوا .
ويقال : أصبح القوم ضراسى ، إذا أصبحوا جياعاً ، لا يأتيهم شيء إلا أكلوه من الجوع . قال : ومثل ضراسى قوم حزانى لجماعة الحزين ، وواحد الضراسى ضريس ، وثوب مضرس أي موشى ، وقال الشاعر : ردع العبير بجلدها فكأنه
ربط عتاق في المصان مضرس
قال : ورجل مضرس : مجرب قد جعل ضرسا .
وقال الليث : التضريس : تحزيز دينار ، ونبر يكون في ياقوتة ، أو لؤلؤة ، أو خشبة . وقدح مضرس ليس بأملس .
وقال أبو الأسود الدؤلي وأنشده الأصمعي : أتاني في الضبعاء أوس بن عامر
يخادعني عنها بجن ضراسها
قال الباهلي : الضراس : ميسم لهم ، والجن حدثنا ذاك . وقيل : أراد بحدثان نتاجها ، ومن هذا قيل : ناقة ضروس ، وهي التي تعض حالبها .
شمر ، عن ابن الأعرابي ، قال : الضرس : الأكمة الخشناء الغليظة ، وهي قطعة من القف مشرفة شيئا ، غليظة جداً ، خشنة الموطئ ، إنما هي حجر واحد لا يخالطه طين ، ولا ينبت شيئاً ، وهي الضروس ؛ إنما ضرسه غلظه وخشنته .
وقال الفراء : مررنا بضرس من الأرض ، وهو الموضع يصيبه المطر يوماً أو قدر يوم .
وقال غيره : حرة مضرسة : فيها كأضراس الكلاب من الحجارة .
وقال المفضل : الضرس : الشيح والرمث ونحوه إذا أكلت جذوله ، وأنشد في صفة إبل تجلح أروم الشجرة : رعت ضرسا بصحراء التناهي
فأضحت لا تقيم على الجدوب
وقال أبو زيد : الضرس : الضرم الذي يغضب من الجوع . والضرس : أن يفتقر أنف البعير بمروة ، ثم يوضع عليه وتر أو قد لوي على الجرير يذلل به ، فيقال : جمل مضروس الجرير وأنشد : تبعتكم يا حمد حتى كأنني
لحبك مضروس الجرير فؤود
الحراني ، عن ابن السكيت ، قال : الضرس : طي البئر بالحجارة ، يقال : ضرسها يضرسها ، والضرس : أن يعلم الرجل قدحه بأن يعضه بأسنانه ، فيؤثر فيه ، وأنشد الأصمعي : وأصفر من قداح النبع فرع
به علمان من عقب وضرس
والضرس : أن تضرس الأسنان من شيء حامض .

##### Türkçe

ض س ر
**ضرس**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **ضرس**.

**ضرس**: Leys dedi: **الضرس**: **الضرس** ile şiddetli ısırmadır; dedi ki: ve **الضرس**: ekşilikten dolayı **الضرس** içinde bir oyuktur; ve **الضرس**: tümseklerden ve sert taşlıklardan pürüzlü olan şeydir; ve **الضرس**: eni olmayan, yağmur yağdıran buluttur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضرس** pürüzlü arazidir; ve **الضرس**: hafif yağmurdur; ve **الضرس**: **البرقع**’dan el çekmektir; ve **الضرس**: namazda ayakta durmanın uzunluğudur; ve **الضرس** adaleti ısırmadır ve **الضرس** **القدح**’ı işaretlemektir; ve **الضرس** dağdan bir çıkıntıdır; ve **الضرس**: kötü huyluluktur; ve **الضرس**: gecede bir gün susmaktır; ve **الضرس**: bitkisi burada ve burada olan arazidir.

Dedi ki: ve **الضرس**: yağmur burada ve burada(dır).

Ve **الضرس**: adamı, iddia ettiği ilim veya yiğitlik hususunda imtihan etmektir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **ناقة ضروس**; yani kötü huylu. Ve ondan, savaşta sözleri: “**قد ضرس نابها**”; yani huyu kötüleşti. Ve “**ضرست**” adamı; azı dişlerinle onu ısırdığın zaman. Ve **بئر مضروسة**; taşlarla örüldüğü zaman; ve o, **الضريس**’tir. Ve “yere yağmurdan **ضروس** düştü”; yani onda ayrı ayrı parçalar düştü. Ve falan: **ضرس شرس**; yani huysuz, zor huylu.

**وريط مضرس**: işlemeli kumaştan bir türdür. **حرة مضرسة**: içinde taşlardan, köpeklerin azı dişleri gibi olanlar vardır.

Şemmer: **رجل مضرس**; yolculuk etmiş, tecrübe etmiş ve savaşmış olduğu zaman. Ve “**ضارست الأمور**”: onları tecrübe ettim ve bildim. Ve “Falan oğulları savaşla **ضرس** oldular”; savaşıncaya kadar vazgeçmedikleri zaman.

Ve denir ki: “kavim **ضراسى** olarak sabahladı”; sabah aç oldukları zaman; açlıktan, kendilerine gelen hiçbir şey olmaz ki onu yemesinler. Dedi ki: ve **ضراسى** örneği, hüzünlü topluluğun çoğulu olarak **حزانى** kavmi gibidir. Ve **الضراسى**’nın teki **ضريس**’tir. Ve **ثوب مضرس**; yani işlemeli. Şair dedi ki: “derisinde güzel kokuyu bastırdı; sanki o,
**ربط عتاق في المصان مضرس**”

Dedi ki: ve **رجل مضرس**: tecrübeli; azı dişi kılınmış.

Ve Leys dedi: **التضريس**: dinarı tırtıklamaktır; ve yakutta, yahut incide, yahut tahtada olan bir çıkıntıdır. Ve **قدح مضرس**: pürüzsüz olmayan.

Ve Ebü’l-Esved ed-Düelî dedi; Asma‘î onu okudu: “**أتاني في الضبعاء أوس بن عامر
يخادعني عنها بجن ضراسها**”

Bâhilî dedi: **الضراس**: onlar için bir dağlamadır; ve **الجن** bize bunu haber verdi. Ve denildi ki: **حدثان** ile onun yavrulamasının yeniliğini kastetti. Ve bundan dolayı denildi: **ناقة ضروس**; o, sağanını ısıran(dır).

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الضرس**: kaba, sert tümsektir; o, kayalık düzlüğün bir parçasıdır; biraz yüksekçe; çok kalın; basacağı yer pürüzlü; ancak tek bir taştır; ona çamur karışmaz; hiçbir şey bitirmez; ve onlar **الضروس**’tur; onun **ضرس** oluşu ancak kalınlığı ve pürüzlülüğüdür.

Ferrâ dedi: “araziden bir **ضرس**’e uğradık”; o, yağmurun bir gün yahut bir gün kadar isabet ettiği yerdir.

Ve başkası dedi: **حرة مضرسة**: içinde taşlardan, köpeklerin azı dişleri gibi olanlar vardır.

Mufaddal dedi: **الضرس**: **الشيح** ve **الرمث** ve benzeri; köklerini yediğin zaman. Ve ağaç köklerini soyan develerin vasfında okudu: “**رعت ضرسا بصحراء التناهي
فأضحت لا تقيم على الجدوب**”

Ebû Zeyd dedi: **الضرس**: açlıktan öfkelenen **الضرم**’dır. Ve **الضرس**: devenin burnunun bir çakmak taşıyla yarılması; sonra üzerine bir kiriş yahut **الجرير** üzerine bükülmüş bir şey konulması; onunla ehlîleştirilir; böylece “**جمل مضروس الجرير**” denir. Ve okudu: “**تبعتكم يا حمد حتى كأنني
لحبك مضروس الجرير فؤود**”

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, dedi: **الضرس**: kuyuyu taşla örmektir; “**ضرسها يضرسها**” denir. Ve **الضرس**: adamın **قدح**’ını, dişleriyle ısırarak işaretlemesidir; böylece onda iz bırakır. Ve Asma‘î okudu: “**وأصفر من قداح النبع فرع
به علمان من عقب وضرس**”

Ve **الضرس**: dişlerin ekşi bir şeyden dolayı aşınmasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس.
وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس.
(ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟".
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة.
قال الأصمعيّ:  يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة.
(ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال.
(ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه.
ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم.
(ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر.
فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان.
قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق.
وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه.
ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ.
(ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة.
ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت.
فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها.
ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس.
ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً.
(ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم.
ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ.
(ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان.
فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه.
وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ.
--------------ـــ
([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر).
([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115.
([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه.
([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل".
([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس.
([6]) في الأصل: "بالضريبة".
([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة.
([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şey)

(**ضرز**) **الضاد** ve**الراء** ve**الزاء** tek bir kelimedir. Denir ki **الضِّرِزّة**: kısa, alçak (rezil) kadın.

(**ضرس**) **الضاد** ve**الراء** ve**السين** sahih bir asıldır; bir kuvvete ve pürüzlülüğe delâlet eder; ondan, ona aykırı olan şey şâz olabilir. İşte **الضِّرْس** dişlerdendir; diğer dişlere karşı kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve denir: **ضَرَسَه يَضْرُسُهُ**; onu **ضِرْسِه** ile yediği (aldığı) zaman. Ve dedi ki:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
Ve **الضِّرْس**: tepelerin pürüzlü olanıdır. Ve denir: **تضارَسَ البِناء**; düzgün olmadığında. Ve bazısı dedi: **ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ**. Ve denir: **بئرٌ مضروسة**: taşlarla örülmüş. Ve **ناقة ضَروسٌ**: sağanını ısırır. Ve **رجل ضَرِسٌ**: huyu zor. Ve denir: **أضرَسه الأمر**; onu tedirgin ettiğinde. Ve **المضرَّس**: **الرَّيْط**tan bir türdür; sanki onda, sanki azı dişleriymiş gibi suretler bulunduğu için bununla adlandırılmıştır. Ve **الضَّرَس**: **الضِّرْس**te bir oyuk (çürük).
Ve babdan şâz olan ve onun için bir kıyas zorlanarak bulunabilecek olan şeylerdendir: **الضِّرْس**: az yağmur; çoğulu **ضُروس**.

(**ضرع**) **الضاد** ve**الراء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder. Bundan: **ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ**; zelil olduğunda. Ve **رجلٌ ضَرَعٌ**: zayıf. İbn **وَعْلة** dedi ki:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])
Ve babdandır: **ضَرْعَ الشّاة** ve başkası; onda yumuşaklık bulunduğu için bununla adlandırıldı. Ve denir: **أضْرَعَت النّاقة**; doğuma yakınken sütü indiğinde. Amma **المضارعة** iki şey arasındaki benzeşmedir. Ehl-i ilimden bazısı dedi: bunun اشتقاقı **الضَّرْع**dandır; sanki ikisi bir **ضَرع**dan emmişlerdir. Ve **شاةٌ ضَرِيعٌ**: memesi büyük; **وضريعةٌ** da. Ve denir, bedeni zayıf olana: **ضارع**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Ca‘fer’in iki oğlu hakkında dedi: "مالي أراهما **ضارعَين**؟".
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **الضَّريع**; o bir bitkidir. Ve bab üzerine حمل edilmesi mümkündür; böylece onun zayıflığından dolayı denir; eğer ne semirtir ne de açlıktan gidermiş olursa. Ve dedi:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])

(**ضرف**) **الضاد** ve**الراء** ve**الفاء** bitkiden bir şeydir. Denir ki **الضِّرف** dağ ağaçlarındandır; teki **ضِرْفة**.
**الأصمعيّ** dedi: denir: falan kimse **في ضِرْفَة خيرٍ**; yani çokluk.

(**ضرك**) **الضاد** ve**الراء** ve**الكاف** tek bir kelimedir; onun için kıyas yoktur. Denir: **الضَّريك**: **الضَّرير**; ve kötü hâlli yoksul.

(**ضرم**) **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir hararete ve tutuşmaya delâlet eder. Bundan: odunlardan **الضِّرَام**: çabucak tutuşan. Dedi ki:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])
Ve denir: **ضَرِم الشَّيء**: harareti şiddetlendi.
Ve babdandır: **فرس ضَرِم**: koşusu şiddetli. Ve **الضَّرِيم** ve**الضِّرام**: ateşin tutuşması. Ve söylediklerine göre babdan şâz olanlardandır: **الضَّرِم** kartal yavrusudur. Belki de açlığı şiddetlendiğinde onun adı olur; sanki o tutuşur.

(**ضري**) **الضاد** ve**الراء** ve illetli harf iki asıldır: biri, şeye karşı bir tür alıştırma ve ona düşkünlük; diğeri, örten bir şey.
Birincisi: Arapların sözü: **ضَرِيَ بالشَّيءِ**; ona alıştırıldığında, ondan neredeyse sabredemez oluncaya kadar. Ve denir: bu şey için **ضَرَاوة**: yani ondan neredeyse sabredilmez. Ve **الضَّارِي** köpek yavrularındandır; çoğulu **الضِّراء**; ve ona **ضارياً** denildi, çünkü o şeye **يَضْرَى** olur. Ve **الضِّرو**: **الضَّاري**. Ve babdandır: **الضَّارِي**، و([4]) o akan damardır. Ve **ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً**; sanki akmaya düşkün oldu.
**الخليل** dedi: **الضَّرْو**: damardan çıkışı sırasında kanın titremesi.
Amma diğer asıl: **الضَّرَاء**: ağaçtan veya başkasından örten şey içinde yürüyüştür. Denir: o, ona **الضَّرَاء** yürür; onu kandırdığında veya aldattığında.
Ve babdandır **الضِّرْو**: bir ağaç; çünkü yaprağıyla örter.

(**ضرب**) **الضاد** ve**الراء** ve**الباء** tek bir asıldır; sonra ondan استعارة yapılır ve onun üzerine حمل edilir. Bundan: **ضَرَبت ضرباً**; başkasına bir vurma düşürdüğünde. Ondan استعارة edilir ve onunla benzetilir: ticaret ve başka şeyler için yeryüzünde **الضَّرب**; seferden. Allah تعالى dedi: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve derler ki yürüyüşe hızlanmak da **ضرب**dır. Dedi ki:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])
Ve **الطَّير الضَّوارِب**: rızık arayanlar. Ve denir: **رجلٌ مِضْربٌ**: vurması şiddetli. Ve babdandır: **الضَّرْب**: kalıp. Denir: bu, falanın **ضَرْب**ındandır; yani kalıbı; çünkü bir şeyi kalıba döktüğünde onu vurmuş olur. Ve **الضَّريب**: benzer; sanki ikisi tek bir vurma ile vurulmuş ve tek bir dökümle dökülmüşlerdir. Ve **الضَّرِيب الصَّقِيع**: sanki gök onunla yeri vurdu. Ve **الضريب**e uğrayana **مضروب** denir. Dedi ki:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
Ve sütten **الضَّريب**: safı, ayranıyla karıştırılmış olan; sanki ikisinden biri ötekinin üzerine vurulmuştur. Ve **الضَّرِيب**: bal peteği; sanki arı onu vurdu. Ve seciye ve tabiat için **الضريبة** denir; sanki insan onun üzerine bir vurma ile vurulmuş ve bir kalıpla dökülmüştür. Ve **مَضْرَب السّيف** ve**مَضْرِبه**: onunla vurulan yer. Ve şeyin türüne **الضَّرْب** denir; sanki o şeyden başkasının misali üzerine vurulmuştur. Ve **الضّريبة**: insana cizye ve başkası olarak vurulan şey. Kıyas birdir; sanki onunla bir vurma vurulmuştur. Sonra genişletirler de derler: **ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان**; ona engel olduğunda; sanki elini uzatmak istedi de vuran onun eline vurdu, o da elini çekti. Ve babdandır: **ضِراب الفَحل النّاقة**.
Ve denir: **أضْرَبْت النّاقةَ**: aygırı onun üzerine sıçrattın. Ve **أضرب فلان عن الأمر**; vazgeçtiğinde; o, vazgeçmedendir; sanki onda yayılmak istedi, sonra **أضرب** etti; yani kendisiyle bir vurma düşürdü de onu, istediğinden alıkoydu.
Amma Ebû Zeyd’den nakledilen: Arapların dediği, **أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته**: ikamet etti; onun kıyası, ondan önceki kelimenin kıyasıdır.
Ve babdandır **الضَّرَب**: kalın bal; sanki bir vurma ile vurulmuştur; nitekim denir: **نَفَضَت** şeyi **نَفْضَاً**; ve silkelenen **نَفَض**dır. Ve oklarla görevli olana **الضَّرِيب** denir. Ve ona **ضَريباً** denildi; çünkü o, onları vuranla beraberdir; böylece **القعيد** ve**الجليس** gibi **ضريب** diye adlandırıldı.
Ve bu babda استعارة edilenlerdendir: hafif bedenli adama onların sözü: **ضَرْب**; insanın vurduğu **الضَّرْبة**([6]) ile hafifliğinde benzetildi. Dedi ki:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])
Ve **الضَّارب**: vadide geniş yer; sanki o, vadide bir vurma ile vuran bir yol gibidir.

(**ضرج**) **الضاد** ve**الراء** ve**الجيم** sahih tek bir asıldır; şeyin açılmasına delâlet eder. Araplar der: **انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ**; açıldığında. Ve bütün yarılma **انضراج**dır. Dedi ki:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
Ve denir: **تضرَّجَ البَرْق**: yarıldı. Ve **عينٌ مضروجةٌ**: yarığı geniş. Ve denir ki atlardan **الإضريج**: teri çok, iyi koşan; bu babdandır; çünkü o, terle bir açılma gibi açılır. Ve **عَدْو ضريج**: şiddetli. Ve babdandır: kanla **تضرَّج**.
Ve babdan şâz olanlardandır **الإضريج**: en iyi **المِرعِزَّى**dan yapılan örtüler; ve denir ki o **الخَزّ**dır.

(**ضرح**) **الضاد** ve**الراء** ve**الحاء** iki asıldır: birincisi bir şeyi atmak, diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi onların sözü: **ضرَحت الشَّيءَ**; onunla attığında. Ve **الشيء المُضْطرَح**: atılmış olan. Ve **الفَرس الضَّروح**: ayağıyla sıçratan. Ve **قوسٌ ضَروح**: oka şiddetli itişi olan. Ve **الضَّرِيح**: lahd olmaksızın kazılan kabir; sanki ölü onun içine atılmıştır.
Amma diğeri: her şeyin beyazı; ona **المَضْرَحيّ** denir. Ve **الصَّقْر** **مضرحيٌّ**dur, ve **السيِّد** **مضرحيّ**dir.

--------------ـــ
([1]) Beyit, حماسة البحتري 104’te عامر بن مجنون الجرمي’ye nispet edilen beyitlerdendir. حماسة ابن الشجري 70’te لكنانة بن عبد ياليل’e. Dedi: الحارث بن وعلة الشيباني’ye de rivayet edilir. (غمر)’de gelecektir.
([2]) Hüzeli Kays b. عيزارة’nindir; لسان (ضرع)’da; ve kasidesi, السكري’nin شرح’ında للهذليين 115’tedir.
([3]) Beyit, لسان (ضرم)’da nisbesizdir; الزمخشري onu أساس البلاغة’de حاتم الطائي’ye nispet etti; fakat onun divanı değildir.
([4]) Bu tamamlamada, المجمل’deki şu sözden yararlandım: "والضاري: العرق السائل".
([5]) لسان (ضرب)’da المسيب’e nispet edildi; o, المسيب بن علس’tir.
([6]) Asılda: "بالضريبة".
([7]) Beyit, meşhur muallakasından طرفة’nindir.
([8]) ذي الرّمة’nindir; divanında 584 ve لسان (ضرج، كمم)’da; tamamı şöyledir:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ر س
ضرسه وضرّسه‏:‏ عضه عضاً شديداً‏.‏
وضرس السبع فريسته إذا مضغ لحمها ولم يبتلعه‏.‏
وضرس قدحه‏:‏ أثر فيه بأضراسه وقدح مضروس‏.‏
وضرست أسنانه من الحموضة وأضرستها وبي ضرس‏.‏
وناقة ضروس‏:‏ تعض حالبها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وقعت في الأرض ضروس من مطر وأصابهم ضرس من الوسمي وضروس‏:‏ للقليل المتفرق‏.‏
وضرسهم الزمان وضرسهم‏:‏ عضهم‏.‏
ورجل مجرس مضرس‏:‏ مجرب وقد ضرسته الخطوب والحروب كما تقول‏:‏ منجذٌ‏:‏ من الناجذ‏.‏
وحرب ضروس‏:‏ من الناقة الضروس كما يقال‏:‏ زبون وقد ضرس نابها‏.‏
وبفلان ضرس وضرم وهو غضب الجوع وإنه لضرس من الجوع‏.‏
وفلان ضرس شرس‏:‏ صعب الخلق‏.‏
واتق الناقة بجنّ ضراسها‏:‏ بحدثان نتاجها وسوء خلقها على من يدنو منها لولوعها بولدها‏.‏
وفي الياقوتة تضريس وهو تحزيز‏.‏
وتضارس البناء إذا لم يستو ولم يتسق‏.‏

##### Türkçe

ض ر س
**ضرسه** ve **ضرّسه**: onu çok şiddetli bir ısırışla ısırdı.
Ve yırtıcının **ضرس**’i avını, onun etini çiğnediği ve onu yutmadığı zaman (olur).
**وضرس قدحه**: ona azı dişleriyle iz bıraktı; ve **قدح مضروس** (azı dişleriyle iz bırakılmış ok).
**وضرست أسنانه من الحموضة** ve **أضرستها** ve bende **ضرس** (var).
Ve **ناقة ضروس**: sağanını ısırır.
Ve mecazdan: yere yağmurdan **ضروس** (şiddetli) (sağanaklar) düştü; ve onlara **ضرس**’ten, **الوسمي**’den ve **ضروس**’tan isabet etti: az, dağınık olan içindir.
Ve **وضرسهم الزمان** ve **وضرسهم**: onları ısırdı.
Ve **رجل مجرس مضرس**: tecrübeli; ve onu **الخطوب** ve **الحروب** azı dişiyle ısırmıştır; senin “**منجذٌ**: **الناجذ**’den (olan)” dediğin gibi.
Ve **حرب ضروس**: **الناقة الضروس**’tan (alınmadır); **زبون** denildiği gibi; ve onun **ناب**’ı **ضرس** oldu (azı dişi gibi oldu).
Ve falanda **ضرس** ve **ضرم** vardır; o, açlığın öfkesidir; ve o, açlıktan elbette **ضرس**’tir.
Ve falan **ضرس شرس**: huyu zor (kimsedir).
Ve deveyi **بجنّ ضراسها** ile sakın: onun doğumunun yeniliğiyle ve ona yaklaşana karşı kötü huyuyla; yavrusuna düşkünlüğünden dolayı.
Ve **الياقوتة**’de **تضريس** vardır; o, **تحزيز**’dir.
Ve **تضارس البناء**: eşit olmadığında ve düzgün olmadığında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضِّرْسُ: السِّنُّ، وهو مذكر ما دام له هذا الاسم لأَن الأَسنان كلها إِناث إِلا الأَضْراسَ والأَنيابَ. وقال ابن سيده: الضِّرْسُ السن، يذكر ويؤَنث، وأَنكر الأَصمعي تأْنيثه؛ وأَنشد قولَ دُكَيْنٍ: فَفُقِئَتْ عينٌ وطَنَّتْ ضِرسُ
فقال: إِنما هو وطَنَّ الضِّرْسُ فلم يفهمه الذي سمعه؛ وأَنشد أَبو زيد في أُحْجِيَّةٍ:
وسِرْبِ سِلاحٍ قد رأَينا وُجُوهَهُ
إِناثاً أَدانيه، ذُكُوراً أَواخِرُه
السرب: الجماعة، فأَراد الأَسنان لأَن أَدانيها الثَّنيَّة والرباعيَة، وهما مؤنثان، وباقي الأَسنان مذكر مثل الناجِذِ والضِّرْسِ والنَّابِ؛ وقال الشاعر:
وقافية بَيْنَ الثَّنِيَّةِ والضِّرْسِ
زعموا أَنه يعني الشين لأَن مخرجها إِنما هو من ذلك؛ قال أَبو الحسن الأَخفش: ولا أُراه عناها ولكنه أَراد شدّة البيت، وأَكثر الحروف يكون من بين الثنية والضرس، وإِنما يجاوز الثنية من الحروف أَقلها، وقبل: إِنما يعني بها السين، وقيل: إِنما يعني بها الضاد. والجمع أَضْراسٌ وأَضْرُسُ وضُرُوسٌ وضَرِيسٌ؛ الأَخيرة اسم للجمع؛ قال الشاعر يصف قُراداً: وما ذَكَرٌ فإِن يَكْبُرْ فأُنْثَى،
شَدِيدُ الأَزْم، ليس له ضُرُوسُ؟
لأَنه إِذا كان صغيراً كان قُراداً، فإِذا كَبُرَ سُمِّي حَلَمَةً. قال ابن بري: صواب إِنشاده: ليس بذي ضُرُوسِ، قال: وكذا أَنشده أَبو علي الفارسي، وهو لغة في القُراد، وهو مذكر، فإِذا كَبُرَ سمي حَلَمة والحلمة مؤنثة لوجود تاء التأْنيث فيها؛ وبعده أَبيات لغز في الشطرنج وهي: وخَيْلٍ في الوَغَى بإِزاءِ خَيْلٍ،
لُهامٍ جَحْفَلٍ لَجِبِ الخَمِيسِ
وليسُوا باليهود ولا النَّصارَى،
ولا العَرَبِ الصُّراحِ ولا المَجُوسِ
إِذا اقْتَتَلوا رأَيتَ هناكَ قَتْلى،
بلا ضَرْبِ الرِّقابِ ولا الرُّؤوس
وأَضْراس العَقْلِ وأَضْراسُ الحُلُم أَربعة أَضراس يَخْرُجْنَ بعدما يستحكم الإِنسان.
والضَّرْسُ: العَضُّ الشديد بالضِّرْسِ. وقد ضَرَسْتُ الرجلَ إِذا عَضَضْتَه بأَضْراسِك. والضَّرْسُ: أَن يَضْرَسَ الإِنسان من شيء حامض. ابن سيده: والضَّرَسُ، بالتحريك، خَوَرٌ وكلالٌ يصيب الضِّرْسَ أَو السِّنَّ عند أَكل الشيء الحامض، ضَرِسَ ضَرَساً، فهو ضَرِسٌ، وأَضْرَسَه ما أَكله وضَرِسَتْ أَسنانُه، بالكسر. وفي حديث وَهْبٍ: أَن وَلَدَ زِناً في بني إِسرائيل قَرَّبَ قُرْباناً فلم يُقْبَلْ فقال: يا رب يأْكل أَبوايَ الحَمْضَ وأَضْرَسُ أَنا؟ أَنت أَكرم من ذلك. فقبل قُرْبانه؛ الحَمْضُ: من مراعي الإِبل إِذا رعته ضَرِسَتْ أَسنانها؛ والضَّرَسُ، بالتحريك: ما يعرض للإِنسان من أَكل الشيء الحامض؛ المعنى يُذْنِبُ أَبواي وأُؤاخذ أَنا بذنبهما.
وضَرَسَه يَضْرِسُه ضَرْساً: عَضَّه. والضَّرْسُ: تعليم القِدْح، وهو أَن تُعَلِّمَ قِدْحَك بأَن تَعَضَّه بأَضراسك فيؤثر فيه. ويقال: ضَرَسْتُ السَّهْمَ إِذا عَجَمْتَه؛ قال دُرَيْدُ بنُ الصِّمَّةِ:
وأَصْفَرَ من قِداحِ النَّبْعِ فَرْعٍ،
به عَلَمانِ من عَقَبٍ وضَرْسِ
وهذا البيت أَورده الجوهري:
وأَسْمَرَ من قِداحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
وأَورده غيره كما أَوردناه؛ قال ابن بري وصواب إِنشاده:
وأَصْفَرَ من قِداحِ النَّبْعِ صُلْب
قال: وكذا في شعره لأَن سهام الميسر توصف بالصفرة والصلابة؛ وقال طرفة يصف سهماً من سهام الميسر:
وأَصْفَرَ مَضْبُوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه
على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
فوصفه بالصفرة. والمَضْبُوحُ: المُقَوِّمُ على النار، وحِوارُه: رُجُوعُه. والمُجْمِدُ: المُفيضُ، ويقال للداخل في جُمادى وكان جُمادى في ذلك الوقت من شهور البرد. والعَقْبُ: مصدر عَقَبْتُ السَّهم إِذا لَوَيتَ عليه شيئاً، وصف نفسه بضرب قِداحِ المَيْسِر في زمن البرد وذلك يدل على كرمه. وأَما الضَّرْسُ فالصبح فيه أَنه الحز الذي في وسط السهم. وقِدْحٌ مُضَرِّسٌ: غير أَملس لأَن فيه كالأَضراس.
الليث: التَّضْريسُ تحزيز ونَبْرٌ يكون في ياقوته أَو لؤْلؤَة أَو خشبة يكون كالضِّرس؛ وقول أَبي الأَسود الدُّؤلي أَنشده الأَصمعي: أَتانيَّ في الضَّبْعاء أَوْسُ بنُ عامِرٍ،
يُخادِعُني فيها بِجِنِّ ضِراسِها
فقال الباهلي: الضِّراسُ مِيسِمٌ لهم والجِنُّ حِدْثان ذلك، وقيل: أَراد بِحِدثانِ نتاجها، ومن هذا قيل: ناقة ضَرُوسٌ وهي التي تَعَضُّ حالِبَها. ورجل أَخْرَسُ أَضْرَسُ: إِتباعٌ له. والضَّرْسُ: صَمْتُ يوم إِلى الليل. وفي حديث ابن عباس، رضي اللَّه عنهما: أَنه كره الضَّرْسَ، وأَصله من العَضِّ، كأَنه عَضَّ على لسانه فصَمَتَ.
وثوبٌ مُضَرَّسٌ: مُوَشَّى به أَثَرُ الطَّيِّ؛ قال أَبو قِلابَةَ الهُذَليّ:
رَدْعُ الخَلُوقِ بِجِلْدِها فكأَنَّه
رَيْطٌ عِتاقٌ، في الصَّوانِ، مُضَّرَّسُ
أَي مُوَشًّى، حمله مَرَّةً على اللفظ فقال مُضَرَّسٌ، ومَرّةً على المعنى فقال عتاق. ويقال: رَيْطٌ مُضَرَّسٌ لضرب من الوَشْيِ. وتَضارَسَ البِناءُ إِذا لم يِسْتَوِ، وفي المحكم: تَضَرَّسَ البناءُ إِذا لم يستو فصار كالأَضْراسِ.
وضَرَسَهم الزمانُ: اشتدّ عليهم. وأَضْرَسَه أَمر كذا: أَقلقه. وضَرَّسَتْه الحُروبُ تَضْريساً أَي جَرَّبَتْه وأَحكمته. والرجلُ مُضَرَّس أَي قد جَرَّبَ الأُمورَ. شمر: رجل مُضَرَِّسٌ إِذا كان قد سافر وجَرَّب وقاتَلَ. وضارَسْتُ الأُمورَ: جَرَّبْتُها وعَرَفْتُها. وضَرِسَ بنو فلان بالحرب إِذا لم ينتهوا حتى يقاتلوا.
ويقال: أَصبح القومُ ضَراسى إِذا أَصبحوا جياعاً لا يأْتيهم شيء إِلا أَكلوه من الجوع، ومثلُ ضَراسى قوم حَزانى لجماعة الحَزين، وواحدُ الضَّراسى ضَريس وضَرَسَتْه الحُروبُ تَضْرِسُه ضَرْساً: عَضَتْه. وحَرْبٌ ضَرُوسٌ: أَكول، عَضُوضٌ. وناقة ضَرُوسٌ: عَضُوشضٌ سيئة الخُلُق، وقيل: هي العَضُوض لتَذُبَّ عن ولدها، ومنه قولهم في الحَرْب: قد ضَرِسَ نابُها أَي ساء خُلُقها، وقيل: هي التي تَعَضُّ حالبها؛ ومنه قولهم: هي بِجِنِّ ضِراسِها أَي بِحِدْثانِ نَتاجِها وإِذا كان كذلك حامَتْ عن ولدها؛ وقال بِشْرٌ:عَطَفْنا لهم عَطْفَ الضَّروسِ من المَلا
بشَهْباءَ، لا يَمْشي الضَّراءَ رَقِيبُها
وضَرَسَ السَّبُعُ فَريسَته: مَضَغَها ولم يبتلعها. وضَرَسَتْه الخُطُوب ضَرْساً: عَجَمَتْه، على المَثَل؛ قال الأَخطل:
كَلَمْحِ أَيْدي متَاكِيلٍ مُسَلِّبَةٍ،
يَنْدُبْنَ ضَرْسَ بَناتِ الدهرِ والخُطُبِ
أَراد الخُطُوبَ فحذف الواو، وقد يكون من باب رَهْن ورُهُنٍ. والمُضَرَّس من الرجال: الذي قد أَصابته البلايا؛ عن اللحياني، كأَنها أَصابته بأَضراسِها، وقيل: المُضَرَّسُ المُجَرَّبُ كما قالوا المُنَجَّذُ، وكذلك الضِّرسُ والضَّرِسُ، والجمع أَضْراسٌ، وكلُّه من الضَّرْسِ. والضِّرسُ: الرجل الخَشِنُ. والضَّرْسُ، كفُّ عينِ البُرْقُع. والضَّرْسُ: طول القيام في الصلاة. والضَّرُسُ: عَضُّ العِدْلِ، والضِّرْسُ: الفِنْدُ في الجَبَلِ. والضَّرْسُ: سُوء الخُلُق. والضِِّرْسُ: الأَرض الخَشِنَة. والضَّرْسُ: امتحان الرجل فيما يدّعيه من علم أَو شجاعة. والضِّرْسُ: الشِّيحُ والرِّمْث ونحوه إِذا أُكلت جُذُولُهُ؛ وأَنشد:
رَعَتْ ضِرساً بصحراءِ التَّناهِي،
فأَضْحَتْ لا تُقِيمُ على الجُدُوبِ
أَبو زيد: الضَّرِسُ والضَّرِمُ الذي يغضب من الجوع. والضَّرَسُ: غَضَبُ الجُوعِ. ورجل ضَرِسٌ: غضبان لأَن ذلك يُحَدِّدُ الأَضراس. وفلان ضَرِسٌ شَرِسٌ أَي صَعْب الخُلُق. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، اشترى من رجل فرساً كان اسمه الضَّرِسَ فسماه السَكْبَ، وأَوّل ما غزا عليه أُحُداً؛ الضَّرِس: الصَّعْبُ السيء الخُلُق. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، في الزبير: هو ضَبِسٌ ضَرِسٌ. ورجل ضَرِسٌ وضَرِيسٌ. ومنه الحديث في صفة عَليٍّ، رضي اللَّه عنه: فإِذا فُزِعَ فُزِعَ إِلى ضَرِسٍ حديد أَي صَعْب العَريكة قَوِيٍّ، ومن رواه بكسر الضاد وسكون الراء، فهو أَحد الضروس، وهي الآكام الخشنة، أَي إِلى جبل من حديد، ومعنى قوله إِذا فُزع أَي فزع إِليه والتُجئَ فحذف الجار واستتر الضمير، ومنه حديثه الآخر: كان ما نشاء من ضِرْس قاطع أَي ماضٍ في الأُمور نافذ العَزِيمة. يقال: فلان ضِرْسٌ من الأَضْراس أَي داهية، وهو في الأَصل أَحد الأَسنان فاستعاره لذلك؛ ومنه حديثه الآخر: لا يَعَضُّ في العِلم بِضِرْسٍ قاطع أَي لم يُتْقِنه ولم يُحْكِم الأُمور. وتَضارَسَ القومُ: تَعادَوْا وتَحارَبوا، وهو من ذلك. والضِّرْسُ: الأَكمَةُ الخشنة الغليظة التي كأَنها مُضَرَّسَةٌ، وقيل: الضِّرْسُ قطعة من القُفِّ مُشْرِفَةٌ شيئاً غليظةٌ جدّاً خشنة الوَطء، إِنما هي حَجَر واحد لا يخالطه طين ولا ينبت، وهي الضُّروس، وإِنما ضَرَسُه غِلْظَةٌ وخُشُونة. وحَرَّةٌ مُضَرَّسَة ومَضْروسَة: فيها كأَضْراسِ الكلاب من الحجارة. والضَّرِيسُ: الحجارة التي هي كالأَضراس. التهذيب: الضِّرْسُ ما خَشُنَ من الآكام والأَخاشب، والضَّرْس طَيُّ البئر بالحجارة. الجوهري: والضُّرُوس، بضم الضاد، الحجارة التي طُوِيَتْ بها البئر؛ قال ابن مَيَّادَةَ:
إِما يَزالُ قائلٌ أَبِنْ، أَبِنْ
دَلْوَكَ عن حدِّ الضُّرُوسِ واللَّبِنْ
وبئر مَضْروسَةٌ وضَرِيسٌ إِذا كُوِيَتْ بالضَّرُِيس، وهي الحجارة، وقد ضَرَسْتُها أَضْرُسُها وأَضْرِسُها ضَرْساً، وقيل: أَن تسدَّ ما بين خَصاصِ طَيِّها بحَجَر وكذا جميع البناء.
والضَّرْسُ: أَن يُلْوَى على الجَرِير قِدٌّ أَو وَتَرٌ. ورَيْط مُضَرَّس: فيه ضَرْبٌ من الوَشْي، وفي المحكم: فيه كَصُورِ الأَضراس. قال أَبو رِياش: إِذا أَرادوا أَن يُذَلِّلُوا الجمل الصعب لاثُوا على ما يقع على خَطْمِه قِدًّا فإِذا يَبِسَ حَزُّوا على خَطْمِ الجمل حَزًّا ليقع ذلك القِدُّ عليه إِذا يَبِسَ فيُؤْلِمَه فَيَذِلَّ، فذلك هو الضَّرْسُ، وقد ضَرَسْتُه وضَرَّسْتُه. وجَرِيرٌ ضَرِسٌ: ذو ضِرْسٍ. والضَّرْسُ: أَن يُفْقَرَ أَنفُ البعير بِمَرْوَةٍ ثم يُوضَع عليه وَتَرٌ أَو قِدٌّ لُوِيَ على الجرير ليُذَلَّلل به. فيقال: جمل مَضْرُوسُ الجَرير.
والضِّرْسُ: المطرة القليلة. والضِّرْسُ: المطر الخفيف. ووقعت في الأَرض ضُرُوسٌ من مطر إِذا وقع فيها قِطَعٌ متفرِّقة، وقيل: هي الأَمطار المتفرّقة، وقيل: هي الجَوْدُ؛ عن ابن الأَعرابي، واحدها ضِرْسٌ. والضِّرسُ: السحابةُ تُمْطِرُ لا عَرضَ لها. والضِّرْسُ: المَطَرُ ههنا وههنا. قال الفراء: مررنا بضِرْسٍ من الأَرض، وهو الموضع يصيبه المطر يوماً أَو قَدْرَ يوم.
وناقةٌ ضَرُوسٌ: لا يُسْمَعُ لدِرَّتِها صَوْت، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**الضِّرْسُ**: diş; ve bu ad kendisinde bulunduğu müddetçe müzekkerdir; çünkü dişlerin hepsi müennestir, **الأَضْراسَ** ve **الأَنيابَ** hariç. İbn Sîde dedi: **الضِّرْسُ** diştir; müzekker de olur müennes de olur; **الأَصمعي** onun müennesliğini inkâr etti; ve **دُكَيْنٍ**’in sözünü inşâd etti:
فَفُقِئَتْ عينٌ وطَنَّتْ ضِرسُ
Bunun üzerine dedi: ancak o “وطَنَّ **الضِّرْسُ**”dur; onu işiten kimse onu anlamadı; ve Ebû Zeyd bir bilmece içinde inşâd etti:
وسِرْبِ سِلاحٍ قد رأَينا وُجُوهَهُ
إِناثاً أَدانيه، ذُكُوراً أَواخِرُه
**السرب**: cemaat; böylece dişleri kastetti; çünkü onlara en yakın olanı **الثَّنيَّة** ve **الرباعيَة**’dir; ve ikisi müennestir; ve dişlerin geri kalanı **الناجِذِ** ve **الضِّرْسِ** ve **النَّابِ** gibi müzekkerdir; ve şair dedi:
وقافية بَيْنَ الثَّنِيَّةِ والضِّرْسِ
Onun **الشين**’i kastettiğini iddia ettiler; çünkü onun mahreci ancak oradandır; Ebû’l-Hasen el-Ahfeş dedi: ben onun onu kastettiğini sanmıyorum; fakat o beytin şiddetini kastetti; harflerin çoğu **الثنية** ile **الضرس** arasından olur; harflerden **الثنية**’yi aşan ise ancak en azıdır; ve denildi: ancak onunla **السين**’i kastediyor; ve denildi: ancak onunla **الضاد**’ı kastediyor. Cem‘i: **أَضْراسٌ** ve **أَضْرُسُ** ve **ضُرُوسٌ** ve **ضَرِيسٌ**; sonuncusu cem‘ için isimdir; şair bir **قُراداً**ı vasfederek dedi:
وما ذَكَرٌ فإِن يَكْبُرْ فأُنْثَى،
شَدِيدُ الأَزْم، ليس له ضُرُوسُ؟
Çünkü o küçükken **قُراداً** idi; büyüyünce **حَلَمَةً** diye adlandırıldı. İbn Berrî dedi: inşâdının doğrusu: “ليس بذي **ضُرُوسِ**”; dedi: Ebû Ali el-Fârisî de onu böyle inşâd etti; ve o **القُراد** hakkında bir lugattır; ve o müzekkerdir; büyüyünce **حَلَمة** diye adlandırıldı; ve **الحلمة** müennestir, içinde te’nîs tâ’sı bulunması sebebiyle; ve ondan sonra satrançta bir bilmece olan beyitler vardır, onlar şunlardır:
وخَيْلٍ في الوَغَى بإِزاءِ خَيْلٍ،
لُهامٍ جَحْفَلٍ لَجِبِ الخَمِيسِ
وليسُوا باليهود ولا النَّصارَى،
ولا العَرَبِ الصُّراحِ ولا المَجُوسِ
إِذا اقْتَتَلوا رأَيتَ هناكَ قَتْلى،
بلا ضَرْبِ الرِّقابِ ولا الرُّؤوس
Ve **أَضْراس العَقْلِ** ve **أَضْراسُ الحُلُم**: insan sağlamlaştıktan sonra çıkan dört **أَضراس**.

Ve **الضَّرْسُ**: **الضِّرْسِ** ile şiddetli ısırma. “**ضَرَسْتُ** adamı” dedim; onu **أَضْراسِك** ile ısırdığın zaman. Ve **الضَّرْسُ**: insanın ekşi bir şeyden **يَضْرَسَ** olması. İbn Sîde: ve **الضَّرَسُ**, harekeli olarak, ekşi şeyi yeme sırasında **الضِّرْسَ**e yahut **السِّنَّ**e isabet eden bir zayıflık ve bitkinliktir; **ضَرِسَ** **ضَرَساً**, o halde o **ضَرِسٌ**’tir; ve onu yediği şey onu **أَضْرَسَه**; ve dişleri **ضَرِسَتْ** (kesre ile). Ve **وَهْبٍ** hadîsinde: Benî İsrail’de zinadan bir çocuk bir kurban yaklaştırdı da kabul edilmedi; şöyle dedi: “ya Rab, ebeveynim **الحَمْضَ** yer de ben mi **أَضْرَسُ** olurum? Sen bundan daha kerîmsin.” Böylece kurbanını kabul etti; **الحَمْضُ**: develerin otlaklarından; onu otladığında dişleri **ضَرِسَتْ** olur; ve **الضَّرَسُ**, harekeli olarak: insana ekşi şeyi yemekten arız olan şey; mânâ: ebeveynim günah işler de ben onların günahıyla mı muaheze olurum.

Ve “**ضَرَسَه** **يَضْرِسُه** **ضَرْساً**”: onu ısırdı. Ve **الضَّرْسُ**: **القِدْح**’ı işaretlemek; o da **قِدْحَك**’ı **أَضراسك** ile ısırarak işaretlemen ve onda iz bırakmandır. Ve denilir: “**ضَرَسْتُ** **السَّهْمَ**” onu yokladığın zaman; **دُرَيْدُ بنُ الصِّمَّةِ** dedi:
وأَصْفَرَ من قِداحِ النَّبْعِ فَرْعٍ،
به عَلَمانِ من عَقَبٍ وضَرْسِ
Bu beyti Cevherî şöyle rivayet etti:
وأَسْمَرَ من قِداحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
Başkası onu bizim rivayet ettiğimiz gibi rivayet etti; İbn Berrî dedi: inşâdının doğrusu:
وأَصْفَرَ من قِداحِ النَّبْعِ صُلْب
Dedi: şiirinde de böyledir; çünkü **الميسر** okları sarılık ve sertlikle vasfedilir; ve Tarafe **الميسر** oklarından bir oku vasfederek dedi:
وأَصْفَرَ مَضْبُوحٍ نَظَرْتُ حِوارَه
على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
Böylece onu sarılıkla vasfetti. Ve **المَضْبُوحُ**: ateş üzerinde doğrultulan; ve **حِوارُه**: geri dönüşü. Ve **المُجْمِدُ**: akıtan; ve **جُمادى**’ya giren kimseye denilir; ve o vakitte **جُمادى** soğuk aylarındandı. Ve **العَقْبُ**: “**عَقَبْتُ** **السَّهم**”in masdarıdır; ona bir şey doladığın zaman; kendisini soğuk zamanda **المَيْسِر** oklarını vurmakla vasfetti; ve bu onun keremine delâlet eder. **الضَّرْسُ**a gelince, onda doğru olan, okun ortasındaki yarık olduğudur. Ve **قِدْحٌ مُضَرِّسٌ**: pürüzsüz olmayan; çünkü onda **الأَضراس** gibi (çıkıntılar) vardır.

**الليث**: **التَّضْريسُ** bir yontma ve bir kabartıdır; yakutunda yahut incide yahut bir tahtada olur; **الضِّرس** gibi olur; ve Ebû’l-Esved ed-Düelî’nin sözü; el-Asmaî onu inşâd etti:
أَتانيَّ في الضَّبْعاء أَوْسُ بنُ عامِرٍ،
يُخادِعُني فيها بِجِنِّ ضِراسِها
Bunun üzerine el-Bâhilî dedi: **الضِّراسُ** onlar için bir dağlamadır; ve **الجِنُّ** bunun yeniliğidir; ve denildi: onun yavrulamasının yeniliğini kastetti; ve bundan dolayı denildi: **ناقة ضَرُوسٌ**; o, sağanını ısıran (devedir). Ve **رجل أَخْرَسُ أَضْرَسُ**: ona tâbî (bir sıfat). Ve **الضَّرْسُ**: gündüzden geceye kadar susma. İbn Abbâs hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: **الضَّرْسَ**i kerih gördü; aslı ısırmadandır; sanki dilini ısırdı da sustu.

Ve **ثوبٌ مُضَرَّسٌ**: onda kat izinin eseriyle nakışlı; Ebû Kılâbe el-Hüzelî dedi:
رَدْعُ الخَلُوقِ بِجِلْدِها فكأَنَّه
رَيْطٌ عِتاقٌ، في الصَّوانِ، مُضَّرَّسُ
Yani nakışlı; bir kere lafza göre taşıdı da **مُضَرَّسٌ** dedi; bir kere de mânâya göre taşıdı da **عتاق** dedi. Ve denilir: bir çeşit nakış için **رَيْطٌ مُضَرَّسٌ**.

Ve “**تَضارَسَ** **البِناءُ**” eşit olmadığında; ve **المحكم**’de: “**تَضَرَّسَ** **البناءُ**” eşit olmadığında, böylece **الأَضْراسِ** gibi olduğunda.

Ve “**ضَرَسَهم** **الزمانُ**”: onlara şiddetlendi. Ve “**أَضْرَسَه** bir iş”: onu tedirgin etti. Ve “**ضَرَّسَتْه** **الحُروبُ** **تَضْريساً**”: yani onu tecrübe etti ve onu sağlamlaştırdı. Ve adam **مُضَرَّس**: yani işleri tecrübe etmiştir. Şemmer: “**رجل مُضَرَِّسٌ**” sefer etmiş, tecrübe etmiş ve savaşmış olduğunda. Ve “**ضارَسْتُ** **الأُمورَ**”: onları tecrübe ettim ve onları bildim. Ve “**ضَرِسَ** Benû falan **بالحرب**”: savaşın içinde, savaşıncaya kadar vazgeçmediklerinde.

Ve denilir: kavim **ضَراسى** olarak sabahladı; sabahladıklarında aç olduklarında, açlıktan kendilerine gelen hiçbir şey olmaz ki onu yemesinler; ve **ضَراسى** misli, **حَزانى** kavmi gibidir; **الحَزين**’in cemaatine. Ve **الضَّراسى**’nın teki **ضَريس**’tir. Ve “**ضَرَسَتْه** **الحُروبُ** **تَضْرِسُه** **ضَرْساً**”: onu ısırdı. Ve **حَرْبٌ ضَرُوسٌ**: yiyici, ısırıcı. Ve **ناقة ضَرُوسٌ**: ısırıcı, kötü huylu; ve denildi: yavrusunu savmak için ısırıcıdır; ve bundan, savaş hakkında onların sözü: “قد **ضَرِسَ** **نابُها**” yani huyu kötüleşti; ve denildi: o, sağanını ısırandır; ve bundan onların sözü: “هي بِجِنِّ **ضِراسِها**” yani yavrulamasının yeniliğiyle; ve bu böyle olduğunda yavrusunun etrafında döner; ve Bişr dedi:
عَطَفْنا لهم عَطْفَ الضَّروسِ من المَلا
بشَهْباءَ، لا يَمْشي الضَّراءَ رَقِيبُها
Ve “**ضَرَسَ** **السَّبُعُ** **فَريسَته**”: onu çiğnedi ve yutmadı. Ve “**ضَرَسَتْه** **الخُطُوب** **ضَرْساً**”: onu yokladı; mesel olarak; el-Ahtal dedi:
كَلَمْحِ أَيْدي متَاكِيلٍ مُسَلِّبَةٍ،
يَنْدُبْنَ ضَرْسَ بَناتِ الدهرِ والخُطُبِ
**الخُطُوبَ**u kastetti de vavı hazfetti; ve **رَهْن** ve **رُهُنٍ** babından olabilir.

Ve erkeklerden **المُضَرَّس**: belâların kendisine isabet ettiği kimse; el-Lihyânî’den; sanki belâlar ona **أَضراسِها** ile isabet etmiştir; ve denildi: **المُضَرَّسُ** tecrübe edilmiş olandır; “**المُنَجَّذُ**” dedikleri gibi; ve aynı şekilde **الضِّرسُ** ve **الضَّرِسُ**; cem‘i **أَضْراسٌ**; ve hepsi **الضَّرْسِ**tendir.

Ve **الضِّرسُ**: kaba adam. Ve **الضَّرْسُ**: **البُرْقُع** gözünün avucu. Ve **الضَّرْسُ**: namazda uzun süre ayakta durma. Ve **الضَّرُسُ**: **العِدْلِ**i ısırma. Ve **الضِّرْسُ**: dağda çıkıntı kaya. Ve **الضَّرْسُ**: kötü huy. Ve **الضِِّرْسُ**: kaba arazi. Ve **الضَّرْسُ**: adamı iddia ettiği ilim yahut cesarette imtihan etmek. Ve **الضِّرْسُ**: **الشِّيحُ** ve **الرِّمْث** ve benzeri, kökleri yenildiğinde; ve inşâd etti:
رَعَتْ ضِرساً بصحراءِ التَّناهِي،
فأَضْحَتْ لا تُقِيمُ على الجُدُوبِ
Ebû Zeyd: **الضَّرِسُ** ve **الضَّرِمُ** açlıktan öfkelenendir. Ve **الضَّرَسُ**: açlığın öfkesi. Ve **رجل ضَرِسٌ**: öfkeli; çünkü bu **الأَضراس**ı keskinleştirir. Ve “falanca **ضَرِسٌ شَرِسٌ**”: yani huyu zor. Ve hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir adamdan adı **الضَّرِسَ** olan bir at satın aldı da onu **السَكْبَ** diye adlandırdı; ve onun üzerinde ilk gazası Uhud’du; **الضَّرِس**: zor, kötü huylu. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Zübeyr hakkında: “o **ضَبِسٌ ضَرِسٌ**”dur. Ve **رجل ضَرِسٌ** ve **ضَرِيسٌ**. Ve bundan, Ali’nin vasfında hadîs, Allah ondan razı olsun: “korkutulduğunda keskin bir **ضَرِسٍ**e korkutuldu”: yani tabiatı zor, güçlü; ve onu dadın kesresi ve râ’nın sükûnu ile rivayet eden, o **الضروس**dan biridir; ve onlar kaba tümseklerdir; yani demirden bir dağa; ve “korkutulduğunda” sözünün mânâsı: ona korkutuldu ve ona sığınıldı; böylece cer harfini hazfetti ve zamiri gizledi; ve bundan onun diğer hadîsi: “dilediğimiz şey, kesici bir **ضِرْس**ten idi”: yani işlerde keskin, azmi nüfuz edici. Denilir: falanca **ضِرْسٌ** **من الأَضْراس**: yani bir musibet; aslı dişlerden biridir; sonra bunu ona istiâre etti; ve bundan onun diğer hadîsi: “ilimde kesici bir **ضِرْسٍ** ile ısırmaz”: yani onu sağlamlaştırmadı ve işleri muhkem kılmadı. Ve “**تَضارَسَ** kavim”: düşmanlaştılar ve savaştılar; ve o bundandır. Ve **الضِّرْسُ**: kaba, kalın tümsek; sanki **مُضَرَّسَةٌ**dir; ve denildi: **الضِّرْسُ** **القُفِّ**ten bir parçadır; biraz yüksek, çok kalın, basması kaba; ancak tek bir taştır; ona çamur karışmaz ve bitki bitirmez; ve onlar **الضُّروس**tur; onun **ضَرَسُه** ancak kalınlık ve kabalıktır. Ve **حَرَّةٌ مُضَرَّسَة** ve **مَضْروسَة**: içinde taşlardan köpeklerin **أَضْراسِ**ı gibi olan (yer). Ve **الضَّرِيسُ**: **الأَضراس** gibi olan taşlar. **التهذيب**: **الضِّرْسُ** tümseklerden ve sert kayalıklardan kaba olan şeydir; ve **الضَّرْس** kuyunun taşlarla örülmesidir. Cevherî: ve **الضُّرُوس** (dadın zammıyla): kuyunun onunla örüldüğü taşlar; İbn Meyyâde dedi:
إِما يَزالُ قائلٌ أَبِنْ، أَبِنْ
دَلْوَكَ عن حدِّ الضُّرُوسِ واللَّبِنْ
Ve **بئر مَضْروسَةٌ** ve **ضَرِيسٌ**: **الضَّرُِيس** ile dağlandığında; ve o taşlardır; ve onu **ضَرَسْتُها**: onu **أَضْرُسُها** ve **أَضْرِسُها** **ضَرْساً**; ve denildi: onun örmesinin aralıkları arasını taşla tıkaman; ve aynı şekilde bütün bina.

Ve **الضَّرْسُ**: **الجَرِير** üzerine bir deri yahut bir kirişin dolanması. Ve **رَيْط مُضَرَّس**: onda bir çeşit nakış vardır; ve **المحكم**’de: onda **الأَضراس** suretleri gibi (şekiller) vardır. Ebû Riyâş dedi: zor deveyi uysallaştırmak istediklerinde, burnunun üzerine düşen yere bir deri bağlarlar; kuruduğunda devenin burnu üzerine bir yarma ile yararlar ki o deri kuruduğunda onun üzerine düşsün; böylece ona acı verir de uysallaşır; işte bu **الضَّرْسُ**tur; ve onu **ضَرَسْتُه** ve **ضَرَّسْتُه**. Ve **جَرِيرٌ ضَرِسٌ**: **ضِرْسٍ** sahibi. Ve **الضَّرْسُ**: devenin burnunun bir çakmak taşıyla yarılması; sonra üzerine **وَتَرٌ** yahut **قِدٌّ** konulması; o, **الجرير** üzerine dolanmıştır; onunla uysallaştırılsın diye. Böylece denilir: **جمل مَضْرُوسُ الجَرير**.

Ve **الضِّرْسُ**: az yağmur. Ve **الضِّرْسُ**: hafif yağmur. Ve “yere yağmurdan **ضُرُوسٌ** düştü”: onda dağınık parçalar düştüğünde; ve denildi: o dağınık yağmurlardır; ve denildi: o bolluktur; İbnü’l-A‘râbî’den; onun teki **ضِرْسٌ**tur. Ve **الضِّرسُ**: genişliği olmayan, yağmur yağdıran bulut. Ve **الضِّرْسُ**: burada burada yağmur. Ferrâ dedi: yerden bir **ضِرْسٍ**e uğradık; ve o, bir gün yahut bir gün miktarı yağmurun isabet ettiği yerdir.

Ve **ناقةٌ ضَرُوسٌ**: süt sağmasının sesi işitilmez; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ر س * * الضِّرْسُ * السن وهو مُذكر ما دام له هذا الاسم لأن الأسنان كلها إناث إلا الأضراس والأنياب وربما جُمع على * ضُروسٍ * قال الشاعر يصف قُرادا % وما ذكر فإن يكبر فأُنثى % شديد الأزم ليس له ضروس % لأنه إذا كان صغيرا كان قُرادا فإذا كبُر سُمي حلمة و * الضَّرَس * بفتحتين كلال في الأسنان وبابه طرِب

##### Türkçe

* ض ر س * **الضِّرْسُ**: diş; ve bu ad kendisinde bulunduğu müddetçe müzekkerdir; çünkü dişlerin hepsi müennestir, **الأضراس** ve **الأنياب** hariç. Bazen **ضُروسٍ** üzere cem‘ olunur. Şair, **قُرادا**yı vasfederek dedi ki:
% وما ذكر فإن يكبر فأُنثى % شديد الأزم ليس له ضروس %
Çünkü o küçük olduğu zaman **قُرادا** idi; büyüdüğü zaman **حلمة** diye adlandırıldı. Ve **الضَّرَس** (iki fetha ile): dişlerde kılâl (körelme); ve onun bâbı **طرِب**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضرس، كالضرب، العض الشديد بالأضراس، وفي التهذيب: بالضرس، وضرسه يضرسه ضرسا: عضه. والضرس: اشتداد الزمان وعضه، يقال: ضرسهم الزمان وضرسهم، وهو مجاز، كما في الأساس. ومن المجاز: الضرس: صمت يوم إلى الليل، ومنه حديث ابن عباس، رضى الله عنهما أنه كره الضرس وأصله من العض، كأنه عض على لسانه فصمت. وعن أبي زيد: الضرس: أن يفقر أنف البعير بمروة ثم يوضع عليه وتر أو قد لوي على الجرير ليذلل به، يقال: جمل مضروس الجرير، وأنشد:
  تبعتكم يا حمد حتى كأنـنـي                      بحبك مضروس الجرير قؤود وفي المحكم: الضرس: أن يلوى على الجرير قد أو وتر ويربط على خطمه حزا ليقع ذلك القد عليه إذا تيبس فيؤلمه فيذل، فذلك القد هو الضرس، وقد ضرسه وضرسه. وفي التهذيب، عن ابن الأعرابي: الضرس: الأرض التي نباتها ها هنا وها هنا، والمطر ها هنا وها هنا: ويقال: مررنا بضرس من الأرض، وهو الموضع يصيبه المطر يوما أو بعض يوم. والضرس، بالكسر: السن، مذكر ويؤنث، وأنكر الأصمعي تأنيثه، وأنشد قول دكين:
  ففقئت عين وطنت ضرس فقال: إنما هو وطن الضرس فلم يفهمه الذي سمعه، وأنشد أبو زيد في أحجية:
  وسرب سلاح قد رأينا وجوهه                      إناثا أدانيه ذكـورا أواخـره

  السرب: الجماعة، فأراد الأسنان، لأن أدانيها الثنية والرباعية وهما مؤنثان، وباقي الأسنان مذكر، مثل الناجذ والضرس والناب. ج ضروس وأضراس وأضرس وضرس، الأخير اسم جمع، كذا في المحكم. والضرس: الأكمة الخشنة التي كأنها مضرسة، وفي التهذيب: الضرس: ما خشن من الآكام والأخاشب، وقال ابن الأعرابي: الضرس: الأرض الخشنة، وضبطه الصاغاني بالفتح، وقيل: الضرس: قطعة من القف مشرفة شيئا، غليظة جدا خشنة الوطء، إنما هي حجر واحد لا يخالطه طين ولا ينبت، وهي الضروس، وإنما ضرسه غلظة وخشونة. ومن المجاز: الضرس: المطرة الخفيفة، وفي الصحاح: القليلة، ونص ابن الأعرابي: المطر الخفيف، ج ضروس، قال: وقعت في الأرض ضروس من مطر، وهي الأمطار المتفرقة، عن الأصمعي، وفي التهذيب: أي قطع متفرقة، وقيل: هي الجدر. والضرس: طول القيام في الصلاة، عن ابن الأعرابي، وضبطه الصاغاني بالفتح. والضرس: كف عين البرقع عن ابن الأعرابي، وضبطه الصاغاني بالفتح. وقال المفضل: الضرس: الشيح والرمث ونحوهما إذا أكلت جذلهما، وأنشد:
  رعت ضرسا بصحراء التناهي                      فأضحت لا تقيم على الجدوب والضرس: الحجر تطوى به البئر، ج، ضروس يقال: بئر مضروسة، إذا بنيت بالحجارة، وقد ضرستها أضرسها ضرسا، من حد ضرب ونصر، وقيل: ضرسها: أن تسد ما بين خصاص طيها بحجر، وكذا جميع البناء. وضرس العير، وفي بعض النسخ: البعير، وهو خطأ: سيف علقمة ابن ذي قيفان الحميري، قال زيد بن مرب الهمداني حين قتل ذا قيفان:
  ضربت بضرس العير مفرق رأسه                      فخر ولم يصبر بحقك بـاطـلـه وذو ضروس: سيف ذي كنعان الحميري، نقله الصاغاني، يقال: إنه مزبور فيه، أي مكتوب، ما نصه: أنا ذو ضروس، قاتلت عادا وثمودا، باست من كنت معه ولم ينتصر.

  وضراس، ككتاب: ة بجبال اليمن، هكذا ضبطه ابن السمعاني بالكسر، وإليها نسب أبو طاهر إبراهيم بن نصر بن منصور الفارقي الضراسي، سمع منه هبة الله الشيرازي. قال الحافظ ابن حجر: والذي سمعته: ضراس، بالضم: جبل بعدن معروف، زاد الصاغاني: عند مكلإ عدن أبين، فتأمل. ويقال: حرة مضروسة، وفي المحكم: مضرسة، وجمع بينهما في الصحاح: فيها حجارة كأضراس الكلاب، عن أبي عبيد. وضرست أسنانه، كفرح، تضرس ضرسا: كلت من تناول حامض، وقد ضرس الرجل الرجل فهو ضرس. وأضرسه الحامض: أكل أسنانه، عن ابن عباد. وفي حديث وهب بن منبه أن ولد زنا من بني إسرائيل قرب قربانه فرد قربانه، فقال: يا رب، يأكل أبواي الحمض وأضرس أنا، أنت أكرم من ذلك، قال: فقبل قربانه كذا في العباب في ح م ض. ومن المجاز: الضرس، ككتف: من يغضب من الجوع، قاله أبو زيد، لأن ذلك يحدد الأضراس، وكذلك الضرم، وقد ضرس ضرسا. والضرس: الصعب الخلق، كالشرس، قاله اليزيدي. والضرس: اسم فرس اشتراه النبي صلى الله تعالى عليه وسلم من الفزاري، وغير اسمه بالسكب، تفاؤلا، وقد ذكر ذلك في موضعه. والضروس، كصبور: الناقة السيئة الخلق، وقيل: ناقة ضروس هي التي تعض حالبها وقيل: هي العضوض لتذب عن ولدها، قال الجوهري: ومنه هي بجن ضراسها، أي بحدثان نتاجها، وإذا كان كذلك حامت عن ولدها، قال بشر:
  عطفنا لهم عطف الضروس من الملابشهباء لا يمشي الضراء رقيبها والضريس، كأمير: البئر المطوية بالحجارة، كالمضروسة، وقد ضرسها يضرسها، من حد ضرب، ويضرسها أيضا بالضم، ضرسا، كما ضبطه الأموي. والضريس: فقار الظهر، وبه فسر قول عبد الله بن سليم:
  ولقد غدوت على القنيص بشيظم                      كالجذع وسط الجنة المغروس
  متقارب الثفنات ضـيق زوره                      رحب اللبان شديد طي ضريس

  والضريس: الجائع جدا، ج، ضراسى، يقال: أصبح القوم ضراسى، إذا أصبحوا جياعا لا يأتيهم شيء إلا أكلوه من الجوع، كحزين وحزانى. ومن المجاز: يقال: أضرسنا من ضريسك، أي التمر والبسر الكعك، كذا في العباب. وضريس، كزبير: علم. ومن المجاز: أضرسه: أقلقه. وأضرسه بالكلام: أسكته، كأنه ضرس به، عن ابن عباد. ومن المجاز: ضرسته ضرسا: جربته وأحكمته، وضرسته الخطوب: عجمته، ومنه يقال: حرب ضروس، أي أكول عضوض، وقد ضرس نابها، أي ساء خلقها. ورجل مجرس مضرس، أي مجرب، وهو الذي أصابته البلايا كأنها أصابته بأضراسها، وكذلك المنجذ، من الناجذ، وقد ذكر في موضعه. والمضرس، كمحدث: الأسد، نقله الصاغاني، وقيل: سمي به لأنه يمضغ لحم فريسته ولا يبتلعه، وقد ضرسه تضريسا. ومضرس بن سفيان بن خفاجة الهوازني البصري: صحابي شهد حنينا. ذكره ابن سعد. وفاته: مضرس بن معاوية، فإنه صحابي أيضا، وشهد حنينا، ذكره الكلبي. وفاته أيضا: عروة بن مضرس بن أوس بن حارثة بن لأم الطائي، كان سيدا في قومه، صحابي أيضا، يروي عنه الشعبي. ومضرس بن ربعي بن لقيط ابن خالد بن نضلة بن الأشتر بن جحوان بن فقعس الأسدي، شاعر، كذا في العباب. والمضرس، كمعظم: نوع من الوشي، قال ابن فارس: فيه صور كأنها أضراس، يقال: ريط مضرس، أي موشى به أثر الطي، قال أبو قلابة الهذلي:
  ردع الخلوق بجلدها فـكـأنـه                      ريط عتاق في الصوان مضرس ويروى: في المصان. وهو كل مكان صنت فيه ثوبا. وفي شرح ديوان هذيل: المضرس: الذي طوي مربعا. وقيل: المضرسة: ضرب من الثياب فيها خطوط وأعلام. ومن المجاز: تضارس البناء ومثله في الأساس، والذي في المحكم تضرس البناء: لم يستو، زاد الزمخشري: ولم يتسق، وزاد ابن سيده: فصار فيه كالأضراس. ومن المجاز: ضارسوا مضارسة وضراسا، كذا في التكملة، وفي المحكم: تضارسوا: تحاربوا وتعادوا، وهو من الضرس، وهو غضب الجوع. ورجل أخرس أضرس، إتباع له. ورجل ضرس شرس: بمعنى صعب الخلق، نقله الجوهري، عن اليزيدي. قال الصاغاني: والتركيب يدل على قوة وخشونة. ومما شذ عنه الضرس: المطرة القليلة، فقد يمكن أن يتمحل له قياس. ومما يستدرك عليه: أضراس العقل والحلم أربعة بخرجن بعد استحكام الأسنان. والضرس، بالفتح: أن تعلم قدحك بأن تعضه بأضراسك، كذا في المحكم، وقال الأزهري: بأسنانك، وزاد ابن سيده: فتؤثر فيه، قال دريد بن الصمة:
  وأصفر من قداح النبع فرع                      به علمان من عقب وضرس وقدح مضرس، كمعظم: غير أملس، لأن فيه كالأضراس. والتضريس في الياقوتة واللؤلؤة: حز فيها ونبر كالأضراس، وهو مجاز، وقال الأزهري: هو تحزيز ونبر يكون في ياقوتة أو لؤلؤة أو خشبة. وضرسته الخطوب ضرسا: عجمته، على المثل، قال الأخطل:
  كلمح أيدي مثـاكـيل مـسـلـبة                      يندبن ضرس بنات الدهر والخطب

  أراد الخطوب، فحذف الواو، وقد يكون من باب رهن ورهن كذا في المحكم. ورجل ضرس، بالكسر، وضرس، ككتف: مضرس، إذا كان قد سافر وجرب وقاتل. والضريس، كأمير: الحجارة التي كألأضراس، ومنه: ضريس طويت بالضريس. والضرس، بالكسر: القد، وجرير ضرس: ذو ضرس، وناقة ضروس: لا يسمع لدرتها صوت. والضرس، بالكسر: السحابة تمطر لا عرض لها. والضرس، بالفتح: عض العذل، وسوء الخلق، وامتحان الرجل فيما يدعيه من علم أو شجاعة، الثلاثة عن ابن الأعرابي. والضرس، بالكسر: الفند في الجبل. وضارست الأمور: جربتها وعرفتها، كذا في التهذيب والتكملة، وضرس بنو فلان بالحرب، كفرح، إذا لم ينتهوا حتى يقاتلوا، قاله الأزهري والصاغاني. وفي الأساس: ومن المجاز: اتق الناقة بجن ضراسها. قلت: نقل الصاغاني عن الباهلي: الضراس بالكسر: ميسم لهم وفي التهذيب: لأبي الأسود الدؤلي أتاني في الصبعاء أوس بن عامر يخادعني فيها بجن ضراسها. قال: الضراس: ميسم، والجن: حدثان ذاك، وقيل: أراد: بحدثان نتاجها. قلت: وهكذا فسره الزمخشري، فإنه قال: أي بحدثان نتاجها وسوء خلقها على من يدنو منها لولوعها بولدها. قلت: ومن هذا قيل: ناقة ضروس، وهي التي تعض حالبها، وقد تقدم في كلام المصنف.

##### Türkçe

**الضرس**; **الضرب** gibi: azı dişleriyle şiddetli ısırma. **التهذيب**’de: **بالضرس**; ve **ضرسه يضرسه ضرسا**: onu ısırdı. Ve **الضرس**: zamanın şiddetlenmesi ve ısırması; “**ضرسهم الزمان**” ve “**ضرسهم**” denir; bu, **الأساس**’ta olduğu üzere mecazdır. Ve mecazdan: **الضرس**: bir günün geceye kadar susması; ondan, İbn Abbas hadisi—Allah onlardan razı olsun—şu ki: **الضرس**’i kerih gördü; aslı ısırmadandır; sanki dilini ısırdı da sustu. Ebû Zeyd’den: **الضرس**: devenin burnunu bir çakmak taşıyla yaralamak, sonra üzerine bir kiriş yahut **الجرير** üzerine bükülmüş (bir şey) koymak ki onunla uysallaştırılsın; “**جمل مضروس الجرير**” denir. Ve şu beyit okunmuştur:
  Sizi izledim ey Hamd, ta ki sanki ben                      senin sevginle **الجرير**’i **مضروس** bir binek oldum

Ve **المحكم**’de: **الضرس**: **الجرير** üzerine bir **قد** yahut bir **وتر** bükülmesi ve onun, kuruyunca acıtıp boyun eğdirmesi için, **خطمه** üzerine bağlanmasıdır; işte o **قد** **الضرس**’tir; ve **ضرسه** ve **ضرسه** (denir). Ve **التهذيب**’de, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضرس**: bitkisi burada ve burada olan yer; ve yağmur burada ve burada (olan yer): ve “yerden bir **ضرس**’e uğradık” denir; o, yağmurun bir gün yahut günün bir kısmı isabet ettiği yerdir. Ve **الضرس**—kesre ile—diştir; müzekker de müennes de olur; el-Asma‘î onun müennesliğini inkâr etti; ve Dukayn’in sözü okunmuştur:
  Bir göz oyuldu ve bir **ضرس** yerleşti

Bunun üzerine dedi ki: ancak “**وطن الضرس**”tur; onu işiten anlamadı. Ebû Zeyd bir bilmece içinde şu beyiti okudu:
  Bir **سرب** silah—yüzlerini gördük—                      baş tarafları dişi, son tarafları erkek

**السرب**: topluluk; bununla dişleri kastetti; çünkü ön tarafı **الثنية** ve **الرباعية**’dir ve ikisi müennestir; dişlerin geri kalanı müzekkerdir; **الناجذ** ve **الضرس** ve **الناب** gibi. Çoğulu: **ضروس** ve **أضراس** ve **أضرس** ve **ضرس**; sonuncusu isim-cem‘dir; **المحكم**’de böyle. Ve **الضرس**: sanki dişli yapılmış gibi pürüzlü tepeciktir; ve **التهذيب**’de: **الضرس**: tepeciklerden ve sert yükseltilerden pürüzlü olan şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضرس**: pürüzlü yer; es-Sağânî onu fetha ile ضبط etti. Ve denildi: **الضرس**: **القف**’tan biraz yükselmiş bir parçadır; çok kalın, basması pürüzlü; ancak tek bir taştır, ona çamur karışmaz ve bitki bitmez; o, **الضروس**’tur; onu **ضرس** yapan ancak kalınlık ve pürüzlülüktür. Ve mecazdan: **الضرس**: hafif yağmur; **الصحاح**’ta: az olan. İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: hafif yağmur; çoğulu **ضروس**. Dedi: yere yağmurdan **ضروس** düştü; o, dağınık yağmurlardır; el-Asma‘î’den. Ve **التهذيب**’de: yani dağınık parçalar; ve denildi: onlar **الجدر**’dir. Ve **الضرس**: namazda uzun süre ayakta durmak; İbnü’l-A‘râbî’den; es-Sağânî onu fetha ile ضبط etti. Ve **الضرس**: **البرقع**’ın gözünü kapaması; İbnü’l-A‘râbî’den; es-Sağânî onu fetha ile ضبط etti. El-Mufaddal dedi: **الضرس**: **الشيح** ve **الرمث** ve benzerleri; kökleri yenildiğinde. Ve şu beyit okunmuştur:
  **ضرسا**’yı uçsuz bucaksız çölda otladı                      derken kıraçlıklar üzerinde durmaz oldu

Ve **الضرس**: kuyu onunla taşla örülen taştır; çoğulu **ضروس**; “**بئر مضروسة**” denir: taşlarla bina edildiğinde. Ve “**ضرستها أضرسها ضرسا**” (denir); **ضرب** ve **نصر** babından. Ve denildi: “**ضرسها**”: örmesinin aralıkları arasını taşla tıkamandır; bütün bina da böyledir. Ve **ضرس العير**—bazı nüshalarda: **البعير**, o hatadır—Zû Qayfân el-Himyerî’nin oğlu Alkame’nin kılıcıdır. Zeyd b. Merb el-Hemdânî, Zû Qayfân’ı öldürdüğünde dedi ki:
  **ضرس العير** ile başının ayrımını vurdum                      düştü; ve senin hakkınla onun bâtılı sabretmedi

Ve **ذو ضروس**: Zû Kin‘ân el-Himyerî’nin kılıcıdır; es-Sağânî nakletti; denir ki onda **مزبور**dur, yani yazılıdır; metni şudur: “Ben **ذو ضروس**’um; Âd ve Semûd ile savaştım; beraber olduğum kimseyi bıraktım da o yardım görmedi.”

Ve **ضراس**—**كتاب** vezninde—Yemen dağlarında bir (yer)dir; İbnü’s-Sem‘ânî onu kesre ile böyle ضبط etti; ve ona nisbetle Ebû Tâhir İbrâhîm b. Nasr b. Mansûr el-Fâriqî **الضراسي** (denir); ondan Hibetullâh eş-Şîrâzî işitti. Hâfız İbn Hacer dedi: işittiğim: **ضراس**—damme ile—Aden’de bilinen bir dağdır. Es-Sağânî ekledi: Aden-Ebyen otlağı yanında; öyleyse düşün. Ve “**حرة مضروسة**” denir; **المحكم**’de: **مضرسة**. **الصحاح**’ta ikisini birleştirdi: içinde köpek azı dişleri gibi taşlar vardır; Ebû Ubeyd’den. Ve “**ضرست أسنانه**”—**فرح** gibi—**تضرس ضرسا**: ekşi yiyenden (dolayı) köreldi; ve adam, adamı **ضرس** etti; o da **ضرس**’tir. Ve ekşi onu **أضرسه**: dişlerini yedi; İbn Abbâd’dan. Ve Vehb b. Münebbih hadîsinde: İsrailoğullarından zina çocuğu bir قربان sundu; onun قربان’ı geri çevrildi; dedi ki: “Ya Rab, anam babam ekşiyi yer de ben mi **أضرس** olurum? Sen bundan daha kerîmsin.” Dedi: onun قربان’ını kabul etti; **العباب**’da **ح م ض** maddesinde böyle. Ve mecazdan: **الضرس**—**كتف** gibi—açlıktan öfkelenen kimse; Ebû Zeyd söyledi; çünkü bu, azı dişlerini keskinleştirir; **الضرم** da böyledir; ve **ضرس ضرسا**. Ve **الضرس**: yaratılışı zor olan; **الشرس** gibi; el-Yezîdî söyledi. Ve **الضرس**: Peygamber’in—Allah Teâlâ ona salât etsin—Fezârî’den satın aldığı bir atın adıdır; uğur sayarak adını **السكب** ile değiştirdi; bu, yerinde zikredilmiştir. Ve **الضروس**—**صبور** gibi—kötü huylu dişi devedir; ve denildi: **ناقة ضروس**: sağanını ısıran; ve denildi: yavrusunu savmak için ısıran; el-Cevherî dedi: ve ondan “**بجن ضراسها**”dır; yani doğumunun yeniliğiyle; böyle olunca yavrusundan yana döner. Bişr dedi ki:
  Onlara, **الضروس**’un dönüşü gibi döndük;                      külrengi (deve) ki onun zararına gözcü yürümez

Ve **الضريس**—**أمير** gibi—taşla örülmüş kuyu; **المضروسة** gibi; ve “**ضرسها يضرسها**” (denir), **ضرب** babından; ve onu damme ile de “**يَضْرُسُها**” (denir), **ضرسا**; el-Umevî’nin ضبط ettiği üzere. Ve **الضريس**: sırtın omurlarıdır; ve bununla Abdullah b. Süleym’in sözü tefsir edilmiştir:
  Andolsun av üzerine sabahladım, **شيظم** üzerinde                      cennetin ortasında dikilmiş gövde gibi
  Nasırları yakın, göğsü dar                      bağrı geniş, **ضريس**’i bükmesi şiddetli

Ve **الضريس**: çok aç olan; çoğulu **ضراسى**. Denir ki: **أصبح القوم ضراسى**; yani sabahladıklarında aç olmuşlarsa, açlıktan kendilerine gelen hiçbir şey yoktur ki onu yemesinler; **حزين** ve **حزانى** gibi. Mecazdan: denir ki: **أضرسنا من ضريسك**; yani hurma ve **البسر** (ham hurma) ve **الكعك**; **العباب**’da böyle. Ve **وضريس**; **زبير** gibi: özel ad. Mecazdan: **أضرسه**: onu tedirgin etti. Ve **أضرسه بالكلام**: onu susturdu; sanki onunla dişledi; İbn عباد’dan. Mecazdan: **ضرسته ضرسا**: onu denedim ve onu sağlamlaştırdım; ve **ضرسته الخطوب**: onu sınadı; bundan denir: **حرب ضروس**; yani yiyici, ısırıcı; ve **قد ضرس نابها**; yani huyu kötü oldu. Ve **رجل مجرس مضرس**; yani tecrübeli; o, belâların kendisine sanki azı dişleriyle isabet ettiği kimsedir; ve كذلك **المنجذ**; **الناجذ**’den; yerinde zikredilmiştir. Ve **المضرس**; **محدث** gibi: aslan; bunu الصاغاني nakletti; ve denildi ki: onunla adlandırıldı; çünkü avının etini çiğner ve yutmaz; ve onu **تضريسا** ile **ضرسه**. Ve **مضرس بن سفيان بن خفاجة الهوازني البصري**: Huneyn’e şahit olmuş sahabî. Onu İbn سعد zikretti. Ve onun kaçırdığı: **مضرس بن معاوية**; çünkü o da sahabîdir; ve Huneyn’e şahit oldu; onu الكلبي zikretti. Ve onun da kaçırdığı: **عروة بن مضرس بن أوس بن حارثة بن لأم الطائي**; kavminde efendi idi; o da sahabîdir; ondan الشعبي rivayet eder. Ve **مضرس بن ربعي بن لقيط ابن خالد بن نضلة بن الأشتر بن جحوان بن فقعس الأسدي**; şair; **العباب**’da böyle. Ve **المضرس**; **معظم** gibi: **الوشي**’den bir tür; İbn فارس dedi ki: onda suretler vardır, sanki onlar azı dişleridir; denir: **ريط مضرس**; yani kat izinin eseriyle onunla nakışlanmış; أبو قلابة الهذلي dedi ki:
  **ردع الخلوق بجلدها فـكـأنـه                      ريط عتاق في الصوان مضرس**
Ve rivayet olunur: **في المصان**. Ve o, içinde bir elbiseyi koruduğun her yerdir. Ve Huzeyl divanı şerhinde: **المضرس**: kare olarak katlanmış olan. Ve denildi ki: **المضرسة**: içinde çizgiler ve alametler bulunan elbiselerden bir darp. Mecazdan: **تضارس البناء**; ve onun benzeri **الأساس**’ta; ve **المحكم**’de olan: **تضرس البناء**: düz olmadı; الزمخشري artırdı: ve düzenli olmadı; İbn سيده artırdı: böylece onda azı dişleri gibi oldu. Mecazdan: **ضارسوا مضارسة وضراسا**; **التكملة**’de böyle; ve **المحكم**’de: **تضارسوا**: savaştılar ve düşmanlaştılar; ve o, **الضرس**’tendir; o da açlığın öfkesidir. Ve **رجل أخرس أضرس**: ona tâbi kılmadır. Ve **رجل ضرس شرس**: zor huylu manasında; onu الجوهري, اليزيدي’den nakletti. الصاغاني dedi ki: ve terkib, kuvvet ve sertliğe delalet eder. Ve ondan şâz olan **الضرس**: az yağmur; ona kıyasla bir çıkarım yapılması mümkün olabilir. Ve ona istidrâk edilenlerden: akıl ve hilm **أضراس**’ı dörttür; dişlerin sağlamlaşmasından sonra çıkarlar. Ve **الضرس** (fetha ile): kadehini, azı dişlerinle onu ısırarak işaretlemen; **المحكم**’de böyle; ve الأزهري dedi ki: dişlerinle; İbn سيده artırdı: böylece onda iz bırakırsın; دريد بن الصمة dedi ki:
  **وأصفر من قداح النبع فرع                      به علمان من عقب وضرس**
Ve **قدح مضرس**; **معظم** gibi: pürüzsüz olmayan; çünkü onda azı dişleri gibi (çıkıntılar) vardır. Ve **التضريس** yakutta ve incide: onda azı dişleri gibi bir yarık ve çıkıntı; ve o mecazdır; ve الأزهري dedi ki: o, bir yakutta yahut bir incide yahut bir tahtada bulunan çizik ve çıkıntıdır. Ve **ضرسته الخطوب ضرسا**: onu sınadı; mesel üzere; الأخطل dedi ki:
  **كلمح أيدي مثـاكـيل مـسـلـبة                      يندبن ضرس بنات الدهر والخطب**

  **الخطوب**’u kastetti; böylece vav’ı hazfetti; ve **رهن** ve **رهن** babından olabilir; **المحكم**’de böyle. Ve **رجل ضرس** (kesra ile) ve **ضرس**; **كتف** gibi: **مضرس**; eğer seyahat etmiş, tecrübe etmiş ve savaşmış ise. Ve **الضريس**; **أمير** gibi: azı dişleri gibi olan taşlar; bundan: **ضريس طويت بالضريس**. Ve **الضرس** (kesra ile): **القد**; ve **جرير ضرس**: azı dişli; ve **ناقة ضروس**: sağımına ses işitilmez. Ve **الضرس** (kesra ile): eni olmayan, yağmur yağdıran bulut. Ve **الضرس** (fetha ile): azarlamayı ısırmak, kötü huy, ve erkeği iddia ettiği ilim veya cesarette imtihan etmek; üçü de İbn الأعرابي’den. Ve **الضرس** (kesra ile): dağdaki **الفند**. Ve **ضارست الأمور**: onları denedim ve onları bildim; **التهذيب** ve **التكملة**’de böyle; ve **ضرس بنو فلان بالحرب**; **فرح** gibi: bitirmediler, ta ki savaşsınlar; bunu الأزهري ve الصاغاني söyledi. Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: **اتق الناقة بجن ضراسها**. Dedim ki: الصاغاني, الباهلي’den nakletti: **الضراس** (kesra ile): onlar için bir dağlamadır; ve **التهذيب**’de: أبي الأسود الدؤلي’ye ait: **أتاني في الصبعاء أوس بن عامر يخادعني فيها بجن ضراسها**. Dedi ki: **الضراس**: dağlama; ve **الجن**: o, bunun yeni oluşudur; ve denildi ki: kastetti: onun doğumunun yeniliğiyle. Dedim ki: الزمخشري de onu böyle tefsir etti; çünkü dedi ki: yani doğumunun yeniliğiyle ve ona yaklaşana karşı kötü huyuyla; yavrusuna düşkünlüğünden dolayı. Dedim ki: bundan dolayı denildi: **ناقة ضروس**; o, sağanını ısıran (deve)dir; ve musannifin sözünde daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرَسَهُ
1 ضَرَسَهُ ذ , (A, TA,) aor. ضَرِسَ , (TA,) inf. n. ضَرْسٌ, (S, A, K,) He bit it: (TA:) or he bit it vehemently with the أَضْرَاس [pl. of ضِرْسٌ, q. v.]; (S, A, K;) as also ↓ ضرّسهُ: (A:) or with the ضَرْس. (T, TA.) ― -b2- He (a beast of prey) chewed his flesh, (i. e., the flesh of his prey,) without swallowing it; (A;) as also ↓ ضرّسهُ. (A, TA.) ― -b3- He bit it (namely an arrow) to try it; to know if it were hard or weak: (S:) he marked it (namely an arrow) by biting it with his أَضْرَاس, (M, A,) or with his teeth. (Az, TA.) ― -b4- (assumed tropical:) He tried him with respect to his claims to knowledge or courage. (IAar.) ― -b5- ضَرَسَتْهُ الخُطُوبُ, inf. n. ضَرْسٌ, (tropical:) Things or affairs, or calamities, tried, or tested, him; as also ↓ ضرّستهُ. (TA.) ― -b6- ضَرَسَتْهُ الحُرُوبُ, inf. n. ضَرْسٌ, (tropical:) Wars tried, or proved, him, and rendered him expert, or strong; (TA;) as also ↓ ضرّستهُ, (S, A, K,) inf. n. تَضْرِيسٌ. (S, K.) ― -b7- ضَرَسَهُمُ الزَّمَانُ, (S, A, K,) inf. n. ضَرْسٌ, (K,) (tropical:) Fortune became severe, rigorous, afflictive, or adverse, to them; (S, A, K; *) as also ↓ ضرّسهم. (A, TA.) ― -b8- ضَرَسَ نَابُهَا (tropical:) She was evil in disposition: (TA:) and ضَرْسٌ [alone] the being evil in disposition. (IAar.) ― -b9- ضَرْسٌ also signifies (assumed tropical:) The biting of blame, or reprehension. (IAar.) ― -b10- And (tropical:) The keeping silence during a day, until the night: (O, K, TA:) as though biting one's tongue. (TA.) ― -b11- And ضَرَسَ البِئْرَ, aor. ضَرِسَ (O, K, TA) and ضَرُسَ , (TA,) inf. n. ضَرْسٌ, (O, TA,) (assumed tropical:) He cased the well with stones: (O, K, TA:) or, as some say, he closed up the interstices of its casing with stones: and in like manner one says of any building. (TA.) -A2- ضَرِسَتْ أَسْنَانُهُ, (S, K,) aor. ضَرَسَ , (K,) inf. n. ضَرَسٌ, (S,) His teeth were set on edge (كَلَّتْ) by eating or drinking what was acid, or sour. (S, A, * K.) And ضَرِسَ الرَّجُلُ The man's teeth were set on edge. (TA.) It is said in a trad. of Wahb Ibn-Munebbih, that a certain bastard, of the Children of Israel, offered an offering, and it was rejected; whereupon he said, يَا رَبِّ يَأْكُلُ أَبَوَاىَ الحَمْضَ وَأَضْرَسُ أَنَا أَنْتَ أَكْرَمُ مِنْ ذٰلِكَ [O my Lord, my two parents eat sour herbage, and are my teeth set on edge? Thou art more gracious than to suffer that]: and his offering was accepted. (O in art. حمض.) [See Jer., xxxi. 29; and Ezek., xviii. 2.] ― -b2- Also ضَرِسَ, inf. n. ضَرَسٌ, (tropical:) He was angry by reason of hunger: because hunger sharpens the أَضْرَاس. (TA.) ― -b3- And ضَرِسُوا بِالحَرْبِ (assumed tropical:) They persisted in war until they fought one another. (T, O, TA.)

ضرّسهُ
2 ضرّسهُ ذ inf. n. تَضْرِيسٌ: see ضَرَسَهُ, in five places. ― -b2- تَضْرِيسٌ also signifies (tropical:) An indentation, or serration, (Az, TA,) like أَضْرَاس, (TA,) in a sapphire (يَاقُوتَة) and a pearl, or in wood. (Az, TA.)

ضَارَسْتُ الأُمُورَ
3 ضَارَسْتُ الأُمُورَ ذ (tropical:) I became experienced in affairs, and knew them. (T, TS.) -A2- ضارسوا, (K,) inf. n. مُضَارَسَةٌ and ضِرَاسٌ; so in the Tekmileh; but in the M, ↓ تضارسوا; (TA;) (tropical:) They warred, or fought, one against another, and treated one another with enmity, or hostility: (K, TA:) from ضَرَسٌ, [inf. n. of ضَرِسَ,] signifying the “ being angry by reason of hunger. ” (TA.)

اضرسهُ
4 اضرسهُ ذ It (acid, or sour, food, or drink,) set his teeth on edge; (Ibn-'Abbلd, K; *) syn. أَكَلَّ أَسْنَانَهُ. (Ibn-'Abbلd.) [And so, app., اضرس أَسْنَانَهُ.] ― -b2- Also (tropical:) He, or it, (an affair, or event, S,) disquieted him. (Ibn-'Abbلd, S, O, K, TA.) ― -b3- And اضرسهُ بِالكَلَامِ (assumed tropical:) He silenced him by speech. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

5 تَضَرَّسَ see what next follows.

تضارس
6 تضارس ذ , (S, A, K,) in the M ↓ تضرّس, (TA,) (tropical:) It (a building) was, or became, uneven, (S, M, A, K,) and irregular, (A,) having in it what resembled أَضْرَاس. (M.) -A2- تضارسوا: see 3.

ضَرْسٌ
ضَرْسٌ ذ (assumed tropical:) Land of which the herbage is here and there (IAar, T, O, K, TA) and on which rain has fallen here and there: (IAar, T, TA:) and a portion of land upon which rain has fallen a day or part of a day. (TA.) ― -b2- See also ضِرْسٌ.

ضِرْسٌ
ضِرْسٌ ذ A tooth: (S, K:) pl. أَضْرَاسٌ, and (sometimes, S, Msb) ضُرُوسٌ (S, Msb, K) and أَضْرُسٌ [which is a pl. of pauc., as is also, properly, the first of the pls. here mentioned]; and quasi-pl. n. ضرس [written in the TA without any syll. signs, so that it may be ضَرْسٌ, or ضِرْسٌ (like the sing.), or ضَرَسٌ]; so in the M [of which I am unable to consult the portion containing this art.]: (TA:) or [a lateral tooth; for] the اضراس are the teeth, except the central incisors: (Mgh:) or [this explanation, which I find only in the Mgh, is incomplete, and the word sometimes means the teeth absolutely, but properly] the molar teeth, or grinders, which are twenty in number, [including the bicuspids,] next behind the canine teeth: (Zj, in his “ Khalk el-Insلn: ”) or i. q. أَرْحَآءٌ: (S and Msb and K, art. رحى: [see سِنٌّ: and see also رَبَاعِيَةٌ:] ضِرْسٌ is masc.; (Mgh, K;) and sometimes fem.: (Mgh:) or what is thus called is masc. when thus called; (S, Msb;) but if called سِنٌّ, it is fem.: (Msb:) or it is properly masc.; and if found in poetry made fem., سِنٌّ is meant thereby: (Zj, Msb:) but As denies its being made fem.; (Msb, TA;) and as to the saying ascribed to Dukeyn,
فَفُقِئَتْ عَيْنٌ وَطَنَّتْ ضِرْسُ
[And an eye was put out, and a tooth, or grinder, sounded], he says that the right reading is وَطَنَّ الضِّرْسُ [and the tooth, or grinder, sounded], and that he who heard these words understood them not. (TA.) What are called أَضْرَاسُ العَقْلِ and أَضْرَاسُ الحُلُم [The wisdom-teeth, and the teeth of puberty] are four: they come forth after the [other] teeth have become strong. (TA. [See نَاجِذٌ.]) ― -b2- [Hence,] sing. of ضُرُوسٌ (K) which signifies (assumed tropical:) The stones with which a well is cased. (S, O, K.) ― -b3- And (assumed tropical:) A فِنْد [app. as meaning a peak, or the like,] in a mountain. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) A rough [hill, or eminence, or elevated place, such as is termed] أَكَمَة (T, O, K, TA) and [such as is termed] أَخْشَب: (T, TA:) or rough ground; written by Sgh ↓ ضَرْسٌ: (IAar, TA:) or a portion of a [tract such as is termed] قُفّ, somewhat elevated, very rugged, rough to the tread, consisting of a single piece of stone [or rock], unmixed with clay, or soil, and not giving growth to anything: pl. ضُرُوسٌ. (TA.) ― -b5- Also (tropical:) Light rain: (IAar, TA:) or a rain little in quantity: (S, O:) or a light rain: pl. ضُرُوسٌ: (K:) or ضُرُوسٌ مِنْ مَطَرٍ means scattered rains: (As, TA:) or scattered showers of rain: (S, O:) and some say, i. q. جُدُر [app. a mistranscription, probably for خَدَرٌ, which signifies rain; or clouds, or mist, and rain]: and [it is. said that] ضِرْسٌ signifies also a raining cloud that has not [much] width. (TA.) -A2- See also مُضَرَّسٌ, last sentence.

ضَرِسٌ
ضَرِسٌ ذ A man having his teeth set on edge. (TA.) ― -b2- And (tropical:) A man angry by reason of hunger; (AZ, K, TA;) because hunger sharpens the أَضْرَاس: (TA:) and ↓ ضَرِيسٌ signifies (assumed tropical:) very hungry; (K, TA;) so that there is nothing that comes to him but he eats it, by reason of hunger: (TA:) pl. of the latter ضَرَاسَى, like as حَزَانَى is a pl. of حَزِينٌ. (K.) ― -b3- And (tropical:) A man (S, A, O) refractory, untractable, perverse, stubborn, or obstinate, in disposition: (Yz, S, A, O, K:) evil in disposition, or illnatured, and very perverse or cross or repugnant and averse; syn. شَرِسٌ. (K.) You say رَجُلٌ ضَرِسٌ شَرِسٌ. (Yz, S, A, O.) [See ضَرُوسٌ.] ― -b4- See also مُضَرَّسٌ, last sentence.

ضِرْسَةٌ
ضِرْسَةٌ ذ Ruggedness, and roughness. (TA.)

ضُرَاسٌ
ضُرَاسٌ ذ Toothache. (MA.)

ضِرَاسٌ
ضِرَاسٌ ذ [seems to signify, properly, A disposition to bite]. ― -b2- [Hence,] النَّاقَةُ بِجِنِّ ضِرَاسِهَا means (assumed tropical:) The she-camel is in the case of the recentness of her bringing forth, when she defends her young one; from the epithet ضَرُوسٌ; (S, Meyd, O; but in the S and O, هِىَ, referring to the she-camel, is put in the place of الناقة;) and is a prov., applied to the man whose nature is evil on the occasion of his defending. (Meyd.) And one says, اِتَّقِ النَّاقَةَ بِجِنِّ ضِرَاسِهَا, meaning (tropical:) Beware thou of the she-camel in the case of the recentness of her bringing forth, and of her evil disposition towards him who approaches her, by reason of her attachment to her young one. (A, TA.) [In the TA, in art. جن, this saying is mentioned with ضِرَامِهَا in the place of ضِرَاسِهَا: the former may perhaps be another reading; but I rather think that it is a mistranscription for the latter. And in the present art. in the TA, it is added that Sgh has mentioned (app. in the TS, for he has not done so in the O,) El-Bلhilee's having explained الضِّرَاسُ as meaning سِيْمٌ لهم; and that it is likewise explained in the T as meaning سِيْمٌ: but I know no such word as سِيْمٌ; nor do I know any word of which it is likely to be a mistranscription, though I have diligently searched for such. This word سِيْمٌ has been altered by the copyist in each instance in the TA; so that it seems to have been indistinctly written by the author.] ― -b3- [Hence also] ضِرَاسُ الحَرْبِ (assumed tropical:) The biting of war. (Ham p. 532.)

ضَرُوسٌ
ضَرُوسٌ ذ A she-camel of evil disposition, (S, K,) that bites her milker: (S, A, K:) or that has a habit of biting to defend her young one. (TA.) ― -b2- [Hence,] حَرْبٌ ضَرُوسٌ (tropical:) Devouring, biting, war: (TA:) or vehement war. (Ham p. 87.) -A2- And A she-camel whose flow, or stream, of milk does not make any sound to be heard. (TA.)

ضَرِيسٌ
ضَرِيسٌ ذ (assumed tropical:) Stones resembling أَضْرَاس [i. e. teeth or lateral teeth or molar teeth]: with such, a well is cased. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) The vertebrو of the back. (O, K.) -A2- Also, and ↓ مَضْرُوسَةٌ, (assumed tropical:) A well (بِئْرٌ) cased with stones. (S, K.) ― -b2- See also ضَرِسٌ.

أَضْرَسُ
أَضْرَسُ ذ an imitative sequent to أَخْرَسُ as an epithet applied to a man. (S, K.)

مُضَرَّسٌ
مُضَرَّسٌ ذ (assumed tropical:) A sort of figured cloth or garment, (S, O, K,) having upon it forms resembling أَضْرَاس [i. e. teeth or lateral teeth or molar teeth], (K,) or thought by IF to be thus called because having upon it such forms: (O:) or, applied as an epithet to [the kind of garments called] رَيْط, as meaning figured with the marks of folding: or meaning folded in a square form: or, as some say, مُضَرَّسَةٌ signifies a sort of cloths, or garments, upon which are lines and ornamental borders. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) An arrow that is not smooth, or even; because it has in it what resemble أَضْرَاس. (TA.) ― -b3- And حرَّةٌ مُضَرَّسَةٌ and ↓ مَضْرُوسَةٌ (assumed tropical:) [A stony tract] in which are stones like the أَضْرَاس of dogs. (A'Obeyd, S, K.) -A2- Also (tropical:) A man who has been tried, or proved, or tried and strengthened, by experience; (A, TA;) whom trials have befallen, as though he had been bitten thereby: (TA:) who has been tried, or proved, and rendered expert, or strong, by wars, (S, A,) and by affairs, or calamities: (A:) like مُنَجَّذٌ from نَاجِذٌ: (A, TA:) or who has become experienced in affairs: (AA, S:) one who has travelled, and become experienced in affairs, and fought; as also ↓ ضِرْسٌ and ↓ ضَرِسٌ. (TA.)

المُضَرِّسُ
المُضَرِّسُ ذ The lion, that chews the flesh of his prey without swallowing it: (O, K:) or the lion; so called because he does thus. (TA.)

مَضْرُوسَةٌ
مَضْرُوسَةٌ ذ : see ضَرِيسٌ: and also مُضَرَّسٌ.

##### Türkçe

**ضَرَسَهُ**
1 **ضَرَسَهُ** ذ , (A, TA,) muzârîsi **ضَرِسَ** , (TA,) mastarı **ضَرْسٌ**, (S, A, K,) O onu ısırdı: (TA:) yahut onu **أَضْرَاس** ile (bk. **ضِرْسٌ**’ün çoğulu) şiddetle ısırdı; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **ضرّسهُ**: (A:) yahut **ضَرْس** ile. (T, TA.) ― -b2- O (yırtıcı bir hayvan) onun etini (yani avının etini) yutmaksızın çiğnedi; (A;) bunun gibi ↓ **ضرّسهُ**. (A, TA.) ― -b3- O onu (yani bir oku) denemek için ısırdı; sert mi zayıf mı olduğunu bilmek için: (S:) o (yani bir oku) **أَضْرَاس** ile (M, A,) yahut dişleriyle ısırarak işaretledi. (Az, TA.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) O, ilim yahut cesaret iddiaları bakımından onu denedi. (IAar.) ― -b5- **ضَرَسَتْهُ الخُطُوبُ**, mastarı **ضَرْسٌ**, (mecaz:) işler yahut hâller, yahut musibetler, onu denedi yahut sınadı; bunun gibi ↓ **ضرّستهُ**. (TA.) ― -b6- **ضَرَسَتْهُ الحُرُوبُ**, mastarı **ضَرْسٌ**, (mecaz:) savaşlar onu denedi yahut tecrübe etti ve onu ehil yahut güçlü kıldı; (TA;) bunun gibi ↓ **ضرّستهُ**, (S, A, K,) mastarı **تَضْرِيسٌ**. (S, K.) ― -b7- **ضَرَسَهُمُ الزَّمَانُ**, (S, A, K,) mastarı **ضَرْسٌ**, (K,) (mecaz:) talih onlara karşı şiddetli, katı, eziyet verici yahut ters oldu; (S, A, K; *) bunun gibi ↓ **ضرّسهم**. (A, TA.) ― -b8- **ضَرَسَ نَابُهَا** (mecaz:) o (dişi) huysuz idi: (TA:) ve **ضَرْسٌ** [tek başına] huysuz olma(dır). (IAar.) ― -b9- **ضَرْسٌ** ayrıca (varsayılan mecaz:) kınamanın yahut azarlamanın ısırması anlamına gelir. (IAar.) ― -b10- Ve (mecaz:) bir gün boyunca geceye kadar susmayı sürdürmek: (O, K, TA:) sanki dilini ısırır gibi. (TA.) ― -b11- Ve **ضَرَسَ البِئْرَ**, muzârîsi **ضَرِسَ** (O, K, TA) ve **ضَرُسَ** , (TA,) mastarı **ضَرْسٌ**, (O, TA,) (varsayılan mecaz:) o, kuyuyu taşlarla kapladı: (O, K, TA:) yahut bazılarına göre, onun kaplamasının aralıklarını taşlarla tıkadı: ve aynı şekilde her bina hakkında da söylenir. (TA.)

-A2- **ضَرِسَتْ أَسْنَانُهُ**, (S, K,) muzârîsi **ضَرَسَ** , (K,) mastarı **ضَرَسٌ**, (S,) onun dişleri, ekşi yahut mayhoş olanı yiyip içmekten dolayı kamaştı (كَلَّتْ). (S, A, * K.) Ve **ضَرِسَ الرَّجُلُ** Adamın dişleri kamaştı. (TA.) Vehb İbn-Münebbih’in bir rivayetinde şöyle denmiştir: İsrailoğullarından bir piç, bir kurban sundu da reddedildi; bunun üzerine dedi ki: **يَا رَبِّ يَأْكُلُ أَبَوَاىَ الحَمْضَ وَأَضْرَسُ أَنَا أَنْتَ أَكْرَمُ مِنْ ذٰلِكَ** [Ey Rabbim, iki ebeveynim ekşi ot yer de benim dişlerim mi kamaşır? Sen bundan daha kerîmsin]; ve onun kurbanı kabul edildi. (O, **حمض** maddesinde.) [Bk. Jer., xxxi. 29; ve Ezek., xviii. 2.] ― -b2- Ayrıca **ضَرِسَ**, mastarı **ضَرَسٌ**, (mecaz:) açlıktan dolayı öfkelendi: çünkü açlık **أَضْرَاس**’ı keskinleştirir. (TA.) ― -b3- Ve **ضَرِسُوا بِالحَرْبِ** (varsayılan mecaz:) savaşta ısrar ettiler; nihayet birbirleriyle çarpıştılar. (T, O, TA.)

**ضرّسهُ**
2 **ضرّسهُ** ذ mastarı **تَضْرِيسٌ**: **ضَرَسَهُ**’a, beş yerde, bak. ― -b2- **تَضْرِيسٌ** ayrıca (mecaz:) bir girinti yahut tırtıklanma, (Az, TA,) **أَضْرَاس** gibi, (TA,) bir yakutta (**يَاقُوتَة**) ve bir incide, yahut ağaçta. (Az, TA.)

**ضَارَسْتُ الأُمُورَ**
3 **ضَارَسْتُ الأُمُورَ** ذ (mecaz:) işlerde tecrübeli oldum ve onları bildim. (T, TS.)

-A2- **ضارسوا**, (K,) mastarı **مُضَارَسَةٌ** ve **ضِرَاسٌ**; Tekmileh’de böyledir; fakat M’de ↓ **تضارسوا**; (TA;) (mecaz:) birbirleriyle savaştılar yahut dövüştüler ve birbirlerine düşmanlık yahut husumetle muamele ettiler: (K, TA:) **ضَرَسٌ**’tan; [**ضَرِسَ**’ın mastarı,] “açlıktan dolayı öfkeli olma” anlamındadır. (TA.)

**اضرسهُ**
4 **اضرسهُ** ذ O (ekşi yahut mayhoş yiyecek yahut içecek) onun dişlerini kamaştırdı; (Ibn-'Abbلd, K; *) eş anlamlısı **أَكَلَّ أَسْنَانَهُ**. (Ibn-'Abbلd.) [Ve böylece, görünüşe göre, **اضرس أَسْنَانَهُ**.] ― -b2- Ayrıca (mecaz:) o, yahut o (bir iş yahut olay, S,) onu huzursuz etti. (Ibn-'Abbلd, S, O, K, TA.) ― -b3- Ve **اضرسهُ بِالكَلَامِ** (varsayılan mecaz:) onu sözle susturdu. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

5 **تَضَرَّسَ**: hemen sonra gelen şeye bak.

**تضارس**
6 **تضارس** ذ , (S, A, K,) M’de ↓ **تضرّس**, (TA,) (mecaz:) o (bir bina) engebeli oldu yahut engebeli hâle geldi, (S, M, A, K,) ve düzensiz, (A,) içinde **أَضْرَاس**’a benzeyen şeyler bulunarak. (M.)

-A2- **تضارسوا**: 3’e bak.

**ضَرْسٌ**
**ضَرْسٌ** ذ (varsayılan mecaz:) otu yer yer olan (IAar, T, O, K, TA) ve üzerine yağmur yer yer düşmüş olan arazi: (IAar, T, TA:) ve üzerine bir gün yahut günün bir kısmı yağmur düşmüş bir arazi parçası. (TA.) ― -b2- **ضِرْسٌ**’a da bak.

**ضِرْسٌ**
**ضِرْسٌ** ذ Bir diş: (S, K:) çoğulu **أَضْرَاسٌ**, ve (bazen, S, Msb) **ضُرُوسٌ** (S, Msb, K) ve **أَضْرُسٌ** [ki bu, azlık çoğuludur; burada zikredilen çoğulların ilki de aslında böyledir]; ve yarı-çoğul isim **ضرس** [TA’da harekesiz yazılmıştır; böylece **ضَرْسٌ** da olabilir, yahut **ضِرْسٌ** (tekil gibi), yahut **ضَرَسٌ**]; M’de böyledir [bu maddeyi içeren kısmına bakamamaktayım]: (TA:) yahut [yan diş; zira] **اضراس** orta kesici dişler hariç dişlerdir: (Mgh:) yahut [Mgh’de bulduğum bu açıklama eksiktir; kelime bazen mutlak olarak dişler anlamına gelir; fakat doğru olarak] azı dişleri yahut öğütücülerdir; sayıları yirmidir, [küçük azılar dâhil,] köpek dişlerinin hemen arkasındadır: (Zj, “Khalk el-Insلn”ında:) yahut **أَرْحَآءٌ** ile aynı anlamdadır: (S ve Msb ve K, **رحى** maddesi: [bk. **سِنٌّ**: ve ayrıca **رَبَاعِيَةٌ**’ye de bak:] **ضِرْسٌ** müzekkerdir; (Mgh, K;) ve bazen müennes: (Mgh:) yahut böyle adlandırıldığında müzekkerdir; (S, Msb;) fakat **سِنٌّ** diye adlandırılırsa müennestir: (Msb:) yahut aslında müzekkerdir; şiirde müennes yapılmış bulunursa bununla **سِنٌّ** kastedilmiştir: (Zj, Msb:) fakat As onun müennes yapılmasını reddeder; (Msb, TA;) ve Dukeyn’e nispet edilen şu söz hakkında:
**فَفُقِئَتْ عَيْنٌ وَطَنَّتْ ضِرْسُ**
[Bir göz çıkarıldı ve bir diş yahut azı ses çıkardı], o der ki doğru okunuş **وَطَنَّ الضِّرْسُ**’tur [ve diş yahut azı ses çıkardı]; ve bu sözleri işiten kimse onları anlamamıştır. (TA.) **أَضْرَاسُ العَقْلِ** ve **أَضْرَاسُ الحُلُم** denilenler [akıl dişleri ve bulûğ dişleri] dörttür: [diğer] dişler güçlendikten sonra çıkarlar. (TA. [Bk. **نَاجِذٌ**.]) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ضُرُوسٌ**’un tekilidir (K); bu da (varsayılan mecaz:) bir kuyunun taşla kaplandığı taşlar anlamına gelir. (S, O, K.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) bir dağda bir **فِنْد** [görünüşe göre bir zirve yahut benzeri anlamında]. (TA.) ― -b4- Ve (varsayılan mecaz:) pürüzlü bir [tepe yahut tümsek yahut yüksek yer; **أَكَمَة** denilen türden] (T, O, K, TA) ve [**أَخْشَب** denilen türden]: (T, TA:) yahut pürüzlü yer; Sgh tarafından ↓ **ضَرْسٌ** diye yazılmıştır: (IAar, TA:) yahut [**قُفّ** denilen türden] bir yerin, biraz yükselmiş, çok sarp, basmaya kaba, tek parça taştan [yahut kayadan] oluşan, kile yahut toprağa karışmamış ve hiçbir şey bitirmeyen bir parçası: çoğulu **ضُرُوسٌ**. (TA.) ― -b5- Ayrıca (mecaz:) hafif yağmur: (IAar, TA:) yahut miktarı az bir yağmur: (S, O:) yahut hafif bir yağmur: çoğulu **ضُرُوسٌ**: (K:) yahut **ضُرُوسٌ مِنْ مَطَرٍ** dağınık yağmurlar demektir: (As, TA:) yahut dağınık sağanaklar: (S, O:) ve bazıları bunun **جُدُر** ile aynı olduğunu söyler [görünüşe göre yanlış yazım; muhtemelen yağmur; yahut bulutlar yahut sis ve yağmur anlamına gelen **خَدَرٌ** için]: ve [denilmiştir ki] **ضِرْسٌ** ayrıca genişliği [çok] olmayan yağmur bulutu anlamına gelir. (TA.)

-A2- **مُضَرَّسٌ**’a da, son cümleye, bak.

**ضَرِسٌ**
**ضَرِسٌ** ذ Dişleri kamaşmış bir adam. (TA.) ― -b2- Ve (mecaz:) açlıktan dolayı öfkeli bir adam; (AZ, K, TA;) çünkü açlık **أَضْرَاس**’ı keskinleştirir: (TA:) ve ↓ **ضَرِيسٌ** (varsayılan mecaz:) çok aç anlamına gelir; (K, TA;) öyle ki açlıktan ona gelen hiçbir şey yoktur ki onu yemesin: (TA:) bunun çoğulu **ضَرَاسَى**’dır; tıpkı **حَزَانَى**’nın **حَزِينٌ**’in çoğulu olması gibi. (K.) ― -b3- Ve (mecaz:) tabiatça inatçı, yola gelmez, ters, dikbaşlı yahut inat eden bir adam: (Yz, S, A, O, K:) huysuz yahut kötü huylu ve çok ters yahut aksi yahut itici ve kaçınan; eş anlamlısı **شَرِسٌ**. (K.) **رَجُلٌ ضَرِسٌ شَرِسٌ** dersin. (Yz, S, A, O.) [Bk. **ضَرُوسٌ**.] ― -b4- **مُضَرَّسٌ**’a da, son cümleye, bak.

**ضِرْسَةٌ**
**ضِرْسَةٌ** ذ Sarp oluş ve pürüzlülük. (TA.)

**ضُرَاسٌ**
**ضُرَاسٌ** ذ Diş ağrısı. (MA.)

**ضِرَاسٌ**
**ضِرَاسٌ** ذ [görünüşe göre aslında “ısırmaya meyil” anlamına gelir]. ― -b2- [Bundan dolayı,] **النَّاقَةُ بِجِنِّ ضِرَاسِهَا** (varsayılan mecaz:) dişi deve, yeni doğurmuş olma hâlindedir; bu sırada yavrusunu savunur; **ضَرُوسٌ** sıfatından: (S, Meyd, O; fakat S ve O’da, dişi deveye dönen **هِىَ**, **الناقة**’nın yerine konmuştur;) ve bu, savunma sırasında tabiatı kötü olan adama uygulanan bir darbımeseldir. (Meyd.) Ve **اِتَّقِ النَّاقَةَ بِجِنِّ ضِرَاسِهَا** denir; anlamı (mecaz:) yeni doğurmuş olma hâlindeki dişi deveden sakın; ve yavrusuna bağlılığından dolayı ona yaklaşana karşı kötü huylu oluşundan sakın. (A, TA.) [TA’da, **جن** maddesinde, bu söz **ضِرَامِهَا** ile, **ضِرَاسِهَا** yerine, zikredilmiştir: birincisi belki başka bir kıraat olabilir; fakat ben bunun ikincisi için bir yanlış yazım olduğunu daha çok sanıyorum. Ve TA’da bu maddede, Sgh’nin (görünüşe göre TS’de; zira O’da yapmamıştır) El-Bلhilee’nin **الضِّرَاسُ**’ı **سِيْمٌ لهم** anlamında açıkladığını zikrettiği; ve bunun T’de de **سِيْمٌ** anlamında açıklandığı eklenmiştir: fakat ben **سِيْمٌ** diye bir kelime bilmiyorum; ne de bunun muhtemel bir yanlış yazımı olabileceği bir kelime biliyorum; her ne kadar böyle bir şeyi gayretle aramış olsam da. Bu **سِيْمٌ** kelimesi, TA’da her iki yerde de müstensih tarafından değiştirilmiştir; böylece müellif tarafından belirsiz yazılmış gibi görünmektedir.] ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca] **ضِرَاسُ الحَرْبِ** (varsayılan mecaz:) savaşın ısırması. (Ham p. 532.)

**ضَرُوسٌ**
**ضَرُوسٌ** ذ Kötü huylu bir dişi deve, (S, K,) sağanı ısıran: (S, A, K:) yahut yavrusunu savunmak için ısırma alışkanlığı olan. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَرْبٌ ضَرُوسٌ** (mecaz:) yiyip bitiren, ısıran savaş: (TA:) yahut şiddetli savaş. (Ham p. 87.)

-A2- Ve süt akışının yahut süt sağımının işitilecek bir ses çıkarmadığı bir dişi deve. (TA.)

**ضَرِيسٌ**
**ضَرِيسٌ** ذ (varsayılan mecaz:) **أَضْرَاس**’a benzeyen taşlar [yani dişlere yahut yan dişlere yahut azı dişlerine]: bir kuyu bunlarla kaplanır. (TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) sırtın omurları. (O, K.)

-A2- Ayrıca, ve ↓ **مَضْرُوسَةٌ**, (varsayılan mecaz:) taşlarla kaplanmış bir kuyu (**بِئْرٌ**). (S, K.) ― -b2- **ضَرِسٌ**’e de bak.

**أَضْرَسُ**
**أَضْرَسُ** ذ bir adam için sıfat olarak **أَخْرَسُ**’a taklitî bir ardıl. (S, K.)

**مُضَرَّسٌ**
**مُضَرَّسٌ** ذ (varsayılan mecaz:) üzerinde **أَضْرَاس**’a benzeyen şekiller bulunan, (K,) yahut IF’ye göre üzerinde böyle şekiller bulunduğu için böyle adlandırıldığı düşünülen, (O:) nakışlı bir kumaş yahut elbise türü, (S, O, K,): yahut [**رَيْط** denilen] elbiselere sıfat olarak, kat izleriyle nakışlı demek: yahut kare biçimde katlanmış demek: yahut bazılarına göre **مُضَرَّسَةٌ**, üzerinde çizgiler ve süslü kenarlıklar bulunan bir tür kumaşlar yahut elbiseler demektir. (TA.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) düzgün yahut pürüzsüz olmayan bir ok; çünkü onda **أَضْرَاس**’a benzeyen şeyler vardır. (TA.) ― -b3- Ve **حرَّةٌ مُضَرَّسَةٌ** ve ↓ **مَضْرُوسَةٌ** (varsayılan mecaz:) içinde köpeklerin **أَضْرَاس**’ı gibi taşlar bulunan [taşlık bir saha]. (A'Obeyd, S, K.)

-A2- Ayrıca (mecaz:) tecrübe ile denenmiş yahut sınanmış, yahut denenip güçlendirilmiş bir adam; (A, TA;) başına belalar gelmiş; sanki bunlarla ısırılmış gibi: (TA:) savaşlarla, (S, A,) ve işler yahut musibetlerle, (A:) denenmiş yahut sınanmış ve ehil yahut güçlü kılınmış: (A:) **نَاجِذٌ**’den **مُنَجَّذٌ** gibi: (A, TA:) yahut işlerde tecrübeli olmuş: (AA, S:) yolculuk etmiş, işlerde tecrübeli olmuş ve savaşmış kimse; bunun gibi ↓ **ضِرْسٌ** ve ↓ **ضَرِسٌ**. (TA.)

**المُضَرِّسُ**
**المُضَرِّسُ** ذ Avının etini yutmaksızın çiğneyen aslan: (O, K:) yahut aslan; bunu yaptığı için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**مَضْرُوسَةٌ**
**مَضْرُوسَةٌ** ذ : **ضَرِيسٌ**’e bak: ve ayrıca **مُضَرَّسٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَرَسَ
ضَرَسَ I ( n. ac. ضَرْس 1 ),
a.  Bit; tried, was   adverse to ( fortune ).

b.  Remained silent all day.

ضَرِسَ
ضَرِسَ A ( n. ac. ضَرَس 4 ),
a.  Was set on edge ( tooth ).

ضَرَّسَ
ضَرَّسَ II ,
a.  Bit; dented.

b.  Trained to fight, inured to hardships ( war ).

c.  see I (b) .

أَضْرَسَ
أَضْرَسَ IV ,
a.  Set his teeth on edge; disturbed, disquieted.

b.  [ acc. &  Bi ], Silenced by ( his words ).

ضِرْس
ضِرْس 2 , ( pl. ضُرُوْس 27 ,  أَضْرَاْس 38 ),
a.  Molar, doubletooth; grinder.

b.  ( pl. ضُرُوْس 27 ), Steep hill; peak.

ضَرِس
ضَرِس 5 ,
a.  Tart, crabby, snappish; irritable; intractable.

ضُرَاْس
ضُرَاْس 24 ,
a.  Tooth-ache.

ضَرِيْس
ضَرِيْس 25 , ( pl. ضَرَاْسَى 22ya ),
a.  Well ( cased with stone ).

b.  Vertebræ of the back.

c.  Famished.

d.  Biscuit; date &c.

ضَرُوْس
ضَرُوْس 26 ,
a.  Refractory; mordacious ( animal ).

b.  Devouring ( war ).

ضَرَّسَ
N. P.
a.  It ,  see 25 (a) .

b.  Stony; full of stones.

N. P. ضَرَّسَ II ,
a.  Indented; serrated; notched, jagged; quilted ( garment ).

ضَرَّسَ
N. Ac. ضَرَّسَ II ,
a.  Indentation, serration.

ضِرْسَامَة
ضِرْسَامَة
a.  Torpid, stupid; ignoble.

ضرْضَم
ضرْضَم
a.  Lion; wild beast.

##### Türkçe

ضَرَسَ
**ضَرَسَ** I ( n. ac. **ضَرْس** 1 ),
a. Isırdı; (talih)e karşı ters oldu.

b. Bütün gün suskun kaldı.

ضَرِسَ
**ضَرِسَ** A ( n. ac. **ضَرَس** 4 ),
a. (Diş) kamaştı.

ضَرَّسَ
**ضَرَّسَ** II ,
a. Isırdı; çentikledi.

b. Dövüşe alıştırdı, (savaşın) zorluklarına alıştırdı.

c. I (b)’ye bak.

أَضْرَسَ
**أَضْرَسَ** IV ,
a. Dişlerini kamaştırdı; rahatsız etti, huzursuz etti.

b. [ acc. & Bi ], (sözleriyle) susturuldu.

ضِرْس
**ضِرْس** 2 , ( pl. **ضُرُوْس** 27 , **أَضْرَاْس** 38 ),
a. Azı dişi, çift diş; öğütücü.

b. ( pl. **ضُرُوْس** 27 ), Dik tepe; zirve.

ضَرِس
**ضَرِس** 5 ,
a. Ekşi, huysuz, tersleyici; sinirli; inatçı.

ضُرَاْس
**ضُرَاْس** 24 ,
a. Diş ağrısı.

ضَرِيْس
**ضَرِيْس** 25 , ( pl. **ضَرَاْسَى** 22ya ),
a. (Taşla kaplanmış) kuyu.

b. Sırtın omurları.

c. Açlıktan bitkin.

d. Bisküvi; hurma vb.

ضَرُوْس
**ضَرُوْس** 26 ,
a. İnatçı; ısırıcı (hayvan).

b. Yutucu (savaş).

ضَرَّسَ
N. P.
a. O, 25 (a)’ya bak.

b. Taşlı; taşlarla dolu.

N. P. **ضَرَّسَ** II ,
a. Girintili; testere dişli; kertikli, tırtıklı; kapitone (giysi).

ضَرَّسَ
N. Ac. **ضَرَّسَ** II ,
a. Girinti, testere dişlilik.

ضِرْسَامَة
**ضِرْسَامَة**
a. Uyuşuk, aptal; soysuz.

ضرْضَم
**ضرْضَم**
a. Aslan; yabanî hayvan.
