# ضرس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ضرس

ض س ر
ضرس
استعمل من وجوهها : ضرس .
ضرس : قال الليث : الضرس : العض الشديد بالضرس ، قال : والضرس : خور في الضرس من حموضة ، والضرس ما خشن من الآكام والأخاشب ، والضرس : السحابة تمطر لا عرض لها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الضرس الأرض الخشنة ، والضرس : المطر الخفيف ، والضرس ، كف عن البرقع ، والضرس : طول القيام في الصلاة ، والضرس عض العدل والضرس تعليم القدح ، والضرس الفند من الجبل ، والضرس : سوء الخلق ، والضرس : صمت يوم في الليل ، والضرس : الأرض التي نباتها هاهنا ، وها هنا .
قال : والضرس : المطر ها هنا ، وهاهنا .
والضرس : امتحان الرجل فيما يدعيه من علم أو شجاعة .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : ناقة ضروس ، أي سيئة الخلق ، ومنه قولهم في الحرب : قد ضرس نابها ، أي ساء خلقه . وقد ضرست الرجل ، إذا عضضته بأضراسك ، وبئر مضروسة ، إذا بنيت بالحجارة ، وهي
الضريس ، ووقعت في الأرض ضروس من مطر ، أي وقعت فيه قطع متفرقة ، وفلان ، ضرس شرس أي صعب الخلق .
وريط مضرس : ضرب من الوشي . وحرة مضرسة : فيها كأضراس الكلاب من الحجارة .
شمر : رجل مضرس ، إذا كان قد سافر وجرب ، وقاتل . وضارست الأمور : جربتها وعرفتها . وضرس بنو فلان بالحرب ، إذا لم ينتهوا حتى يقاتلوا .
ويقال : أصبح القوم ضراسى ، إذا أصبحوا جياعاً ، لا يأتيهم شيء إلا أكلوه من الجوع . قال : ومثل ضراسى قوم حزانى لجماعة الحزين ، وواحد الضراسى ضريس ، وثوب مضرس أي موشى ، وقال الشاعر : ردع العبير بجلدها فكأنه
ربط عتاق في المصان مضرس
قال : ورجل مضرس : مجرب قد جعل ضرسا .
وقال الليث : التضريس : تحزيز دينار ، ونبر يكون في ياقوتة ، أو لؤلؤة ، أو خشبة . وقدح مضرس ليس بأملس .
وقال أبو الأسود الدؤلي وأنشده الأصمعي : أتاني في الضبعاء أوس بن عامر
يخادعني عنها بجن ضراسها
قال الباهلي : الضراس : ميسم لهم ، والجن حدثنا ذاك . وقيل : أراد بحدثان نتاجها ، ومن هذا قيل : ناقة ضروس ، وهي التي تعض حالبها .
شمر ، عن ابن الأعرابي ، قال : الضرس : الأكمة الخشناء الغليظة ، وهي قطعة من القف مشرفة شيئا ، غليظة جداً ، خشنة الموطئ ، إنما هي حجر واحد لا يخالطه طين ، ولا ينبت شيئاً ، وهي الضروس ؛ إنما ضرسه غلظه وخشنته .
وقال الفراء : مررنا بضرس من الأرض ، وهو الموضع يصيبه المطر يوماً أو قدر يوم .
وقال غيره : حرة مضرسة : فيها كأضراس الكلاب من الحجارة .
وقال المفضل : الضرس : الشيح والرمث ونحوه إذا أكلت جذوله ، وأنشد في صفة إبل تجلح أروم الشجرة : رعت ضرسا بصحراء التناهي
فأضحت لا تقيم على الجدوب
وقال أبو زيد : الضرس : الضرم الذي يغضب من الجوع . والضرس : أن يفتقر أنف البعير بمروة ، ثم يوضع عليه وتر أو قد لوي على الجرير يذلل به ، فيقال : جمل مضروس الجرير وأنشد : تبعتكم يا حمد حتى كأنني
لحبك مضروس الجرير فؤود
الحراني ، عن ابن السكيت ، قال : الضرس : طي البئر بالحجارة ، يقال : ضرسها يضرسها ، والضرس : أن يعلم الرجل قدحه بأن يعضه بأسنانه ، فيؤثر فيه ، وأنشد الأصمعي : وأصفر من قداح النبع فرع
به علمان من عقب وضرس
والضرس : أن تضرس الأسنان من شيء حامض .

### Türkçe

ض س ر
**ضرس**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **ضرس**.

**ضرس**: Leys dedi: **الضرس**: **الضرس** ile şiddetli ısırmadır; dedi ki: ve **الضرس**: ekşilikten dolayı **الضرس** içinde bir oyuktur; ve **الضرس**: tümseklerden ve sert taşlıklardan pürüzlü olan şeydir; ve **الضرس**: eni olmayan, yağmur yağdıran buluttur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضرس** pürüzlü arazidir; ve **الضرس**: hafif yağmurdur; ve **الضرس**: **البرقع**’dan el çekmektir; ve **الضرس**: namazda ayakta durmanın uzunluğudur; ve **الضرس** adaleti ısırmadır ve **الضرس** **القدح**’ı işaretlemektir; ve **الضرس** dağdan bir çıkıntıdır; ve **الضرس**: kötü huyluluktur; ve **الضرس**: gecede bir gün susmaktır; ve **الضرس**: bitkisi burada ve burada olan arazidir.

Dedi ki: ve **الضرس**: yağmur burada ve burada(dır).

Ve **الضرس**: adamı, iddia ettiği ilim veya yiğitlik hususunda imtihan etmektir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **ناقة ضروس**; yani kötü huylu. Ve ondan, savaşta sözleri: “**قد ضرس نابها**”; yani huyu kötüleşti. Ve “**ضرست**” adamı; azı dişlerinle onu ısırdığın zaman. Ve **بئر مضروسة**; taşlarla örüldüğü zaman; ve o, **الضريس**’tir. Ve “yere yağmurdan **ضروس** düştü”; yani onda ayrı ayrı parçalar düştü. Ve falan: **ضرس شرس**; yani huysuz, zor huylu.

**وريط مضرس**: işlemeli kumaştan bir türdür. **حرة مضرسة**: içinde taşlardan, köpeklerin azı dişleri gibi olanlar vardır.

Şemmer: **رجل مضرس**; yolculuk etmiş, tecrübe etmiş ve savaşmış olduğu zaman. Ve “**ضارست الأمور**”: onları tecrübe ettim ve bildim. Ve “Falan oğulları savaşla **ضرس** oldular”; savaşıncaya kadar vazgeçmedikleri zaman.

Ve denir ki: “kavim **ضراسى** olarak sabahladı”; sabah aç oldukları zaman; açlıktan, kendilerine gelen hiçbir şey olmaz ki onu yemesinler. Dedi ki: ve **ضراسى** örneği, hüzünlü topluluğun çoğulu olarak **حزانى** kavmi gibidir. Ve **الضراسى**’nın teki **ضريس**’tir. Ve **ثوب مضرس**; yani işlemeli. Şair dedi ki: “derisinde güzel kokuyu bastırdı; sanki o,
**ربط عتاق في المصان مضرس**”

Dedi ki: ve **رجل مضرس**: tecrübeli; azı dişi kılınmış.

Ve Leys dedi: **التضريس**: dinarı tırtıklamaktır; ve yakutta, yahut incide, yahut tahtada olan bir çıkıntıdır. Ve **قدح مضرس**: pürüzsüz olmayan.

Ve Ebü’l-Esved ed-Düelî dedi; Asma‘î onu okudu: “**أتاني في الضبعاء أوس بن عامر
يخادعني عنها بجن ضراسها**”

Bâhilî dedi: **الضراس**: onlar için bir dağlamadır; ve **الجن** bize bunu haber verdi. Ve denildi ki: **حدثان** ile onun yavrulamasının yeniliğini kastetti. Ve bundan dolayı denildi: **ناقة ضروس**; o, sağanını ısıran(dır).

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الضرس**: kaba, sert tümsektir; o, kayalık düzlüğün bir parçasıdır; biraz yüksekçe; çok kalın; basacağı yer pürüzlü; ancak tek bir taştır; ona çamur karışmaz; hiçbir şey bitirmez; ve onlar **الضروس**’tur; onun **ضرس** oluşu ancak kalınlığı ve pürüzlülüğüdür.

Ferrâ dedi: “araziden bir **ضرس**’e uğradık”; o, yağmurun bir gün yahut bir gün kadar isabet ettiği yerdir.

Ve başkası dedi: **حرة مضرسة**: içinde taşlardan, köpeklerin azı dişleri gibi olanlar vardır.

Mufaddal dedi: **الضرس**: **الشيح** ve **الرمث** ve benzeri; köklerini yediğin zaman. Ve ağaç köklerini soyan develerin vasfında okudu: “**رعت ضرسا بصحراء التناهي
فأضحت لا تقيم على الجدوب**”

Ebû Zeyd dedi: **الضرس**: açlıktan öfkelenen **الضرم**’dır. Ve **الضرس**: devenin burnunun bir çakmak taşıyla yarılması; sonra üzerine bir kiriş yahut **الجرير** üzerine bükülmüş bir şey konulması; onunla ehlîleştirilir; böylece “**جمل مضروس الجرير**” denir. Ve okudu: “**تبعتكم يا حمد حتى كأنني
لحبك مضروس الجرير فؤود**”

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, dedi: **الضرس**: kuyuyu taşla örmektir; “**ضرسها يضرسها**” denir. Ve **الضرس**: adamın **قدح**’ını, dişleriyle ısırarak işaretlemesidir; böylece onda iz bırakır. Ve Asma‘î okudu: “**وأصفر من قداح النبع فرع
به علمان من عقب وضرس**”

Ve **الضرس**: dişlerin ekşi bir şeyden dolayı aşınmasıdır.
