# ضرط (ض-ر-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والطاء والراء معهما
ض ر ط، ض ط ر يستعملان فقط
ضرط:
الضُّراطِ معروف، وقد ضَرَطَ يَضْرِطُ ضرطاً.
ورجلٌ ضَرِطٌ، من الضُّراط، نَعْتٌ له، والضَّرْطُ المصدرُ له، والضُّراطُ الاسْمُ.
ضطر:
الضَّيْطَرُ: اللئَّيمُ، قال: صاحِ أَلَمْ تَعْجَبْ لذاكَ الضَّيْطَرِ الأَعْفَكَ الأحْدَلِ ثُمَ الأعْسَرِ وكذلك الضَّيْطار.
والضَّوْطَرُ: العظيمُ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الطاء** و**الراء** معهما
**ض ر ط**، **ض ط ر** kullanılırlar yalnızca.

**ضرط**:
**الضُّراطِ** bilinen(şey)dir; ve **ضَرَطَ** **يَضْرِطُ** **ضرطاً**.
Ve bir adam **ضَرِطٌ**; **الضُّراط**’tan (gelme), ona bir sıfattır; ve **الضَّرْطُ** onun için mastardır; ve **الضُّراطُ** isimdir.

**ضطر**:
**الضَّيْطَرُ**: alçak (kimse); dedi ki:
صاحِ أَلَمْ تَعْجَبْ لذاكَ **الضَّيْطَرِ** الأَعْفَكَ الأحْدَلِ ثُمَ الأعْسَرِ
Ve كذلك **الضَّيْطار**.
Ve **الضَّوْطَرُ**: büyük (olan).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضُراطُ: الرُدامُ. وقد ضَرَطَ يَضْرِطُ ضَرِطاً. وفي المثل: أوْدى العَيرُ إلا ضَرِطاً، أي لم يبقَ من جَلَدِهِ وقوَّته إلا هذا. وأضْرَطَه غيره وضرَّطَهُ بمعنًى. وكان يقال لعمرو بن هندٍ: مُضَرِطُ الحجارة، لشدَّته وصرامَته. وقولهم: أضْرَطَ به، وخرط به أي هَزِئَ به؛ وحكى له بفيهِ فعْلَ الضارِطِ.

##### Türkçe

**الضُراطُ**: **الرُدامُ**. Ve **ضَرَطَ** **يَضْرِطُ** **ضَرِطاً**. Ve meselde: “أوْدى العَيرُ إلا **ضَرِطاً**”، yani onun dayanıklılığından ve kuvvetinden ancak bu kaldı. Ve başkası onu **أضْرَطَه** ve **ضرَّطَهُ** bir mânâ ile. Ve Amr b. Hind’e denirdi: **مُضَرِطُ الحجارة**; onun şiddeti ve katılığı sebebiyle. Ve onların sözü: **أضْرَطَ** onunla, ve **خرط** onunla, yani onunla alay etti; ve ona ağzıyla **الضارِطِ** fiilini hikâye etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ط ر
ضرط ، ضيطر ، ضطر
استعمل من وجوهه : ضرط ، ضيطر ، ضطر .
ضطر : أبو عبيد ، عن الأموي : الضيطر : العظيم من الرجال ، وجمعه : ضياطر ، وضياطرة ، وضيطارون ، وأنشد أبو عمرو لمالك بن عوف : تعرض ضيطار وخزاعة دوننا
وما خير ضيطار يقلب مسطحا
وقال الليث : الضيطر : اللئيم ، قال الراجز : صاح ألم تعجب لذاك الضيطر
ويقال للقوم إذا كانوا لا يغنون غناء : بنو ضوطرى .
وقال جرير : تعدون عقر النيب أفضل مجدكم
بني ضوطرى لولا الكمي المقنعا
ضرط : قال الليث : الضراط معروف ، وقد ضرط يضرط ضرطا .
وقال اللحياني : من أمثالهم : الأخذ سريطاء ، والقضاء ضريطاء .
قال : وبعض يقول : الأخذ سريط والقضاء ضريط .
قال : وتأويله تحب أن تأخذ وتكره أن ترد .
ويقال : أضرط فلان بفلان ، إذا استخف
به وسخر منه ، ومن أمثالهم : ‘ كانت منه كضرطة الأصم ‘ ، إذا فعل فعلة لم يكن فعل قبلها ولا بعدها مثلها ، يضرب له ، قاله أبو زيد .

##### Türkçe

ض ط ر
**ضرط** , **ضيطر** , **ضطر**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **ضرط** , **ضيطر** , **ضطر** .
**ضطر** : Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **الضيطر**: erkeklerden iri olan; cem‘i: **ضياطر** , **وضياطرة** , **وضيطارون**; Ebû Amr, Mâlik b. Avf için inşâd etti:
عرضت **ضيطار** وخزاعة دوننا
وما خير **ضيطار** يقلب مسطحا
Leys dedi: **الضيطر**: alçak (kimse); râciz dedi:
صاح ألم تعجب لذاك **الضيطر**
Kavme, eğer (onlar) bir zenginlik ile zenginleşmiyorlar ise, denilir: **بنو ضوطرى** .
Cerîr dedi:
تعدون عقر النيب أفضل مجدكم
**بني ضوطرى** لولا الكمي المقنعا
**ضرط** : Leys dedi: **الضراط** mâruftur; ve (kişi) **ضرط** eder, **يضرط** eder, **ضرطا** (olarak).
Lihyânî dedi: Mesellerinden: **الأخذ سريطاء** , **والقضاء ضريطاء** .
Dedi: Bazısı der: **الأخذ سريط** ve **القضاء ضريط** .
Dedi: Onun te’vîli: almayı seversin ve geri vermeyi kerih görürsün.
Ve denilir: **أضرط** falan, falan ile; eğer onu hafife alır
ve onunla alay ederse. Ve mesellerinden: ‘ **كانت منه كضرطة الأصم** ‘; eğer bir fiil işlerse ki ondan önce de ondan sonra da onun benzeri bir fiil olmamıştır; onun için darb-ı mesel yapılır; Ebû Zeyd söyledi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ر ط
تكلم فأضرط به فلان وهو أن يدخل في إصبعه في شدقه فيصوت صوتاً يريد به الإنكار والسخرية ودخل علي رضي الله تعالى عنه بيت مال البصرة فلمّا رأى ما فيه من البيضاء والصفراء أضرطَ بها. وكان يقال لعمرو بن هند: مَضَرِّطُ الحجارةِ لهيبته.

##### Türkçe

ض ر ط
Konuştu da falan kimse onunla **أضرط** etti; bu, parmağını yanağının içine sokup bir ses çıkarmasıdır; bununla inkârı ve alayı kasteder. Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Basra beytülmâline girdi; orada **البيضاء** ve **الصفراء**dan olanı görünce onunla **أضرطَ** etti. Amr b. Hind’e “heybetinden **مَضَرِّطُ الحجارةِ**” denirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضُّراطُ: صوت الفَيْخِ معروف، ضَرَطَ يَضْرِطُ ضرْطاً وضِرطاً، بكسر الراء، وضَرِيطاً وضُراطاً. وفي المَثَل: أَوْدَى العَيْرُ إِلا ضَرِطاً أَي لم يَبْقَ من جَلَدِه وقُوّته إِلا هذا. وأَضرَطَه غيرُه وضَرَّطَه بمعنى. وكان يقال لعمرو بن هند: مُضَرِّطُ الحِجارة لشِدّتِه وصَرامَتِه. وفي الحديث: إِذا نادَى المُنادي بالصلاة أَدْبَرَ الشيطانُ وله ضُراطٌ، وفي رواية: وله ضَرِيطٌ. يقال: ضُراطٌ وضَرِيطٌ كنُهاقٍ ونَهِيقٍ. ورجل ضَرّاطٌ وضَرُوطٌ وضِرَّوْطٌ، مثَّل به سيبويه وفسره السيرافي. وأَضْرَطَ به: عَمِلَ له بفِيه شبه الضُّراط. وفي المثل: الأَخْذُ سُرَّيْطَى، والقضاءُ ضُرَّيْطَى، وبعض يقولون: الأَخذ سُرَّيْطٌ، والقضاءُ ضُرَّيْطٌ؛ معناه أَن الإِنسان يأْخذ الدَّيْنَ فيَسْتَرِطُه فإِذا طالَبه غَرِيمُه وتَقاضاه بدينه أَضرطَ به، وقد قالوا: الأَكلُ سَرَطانٌ، والقَضاءُ ضَرَطان؛ وتأْويل ذلك تُحِبُّ أَن تأْخذ وتكره أَن تَرُدَّ. ومن أَمثال العرب: كانت منه كضَرْطةِ الأَصَمِّ؛ إِذا فَعَلَ فَعْلةً لم يكن فَعَل قبلها ولا بعدها مثلَها، يُضْربُ له
(* قوله «يضرب له» عبارة شرح القاموس عن
الصاغاني: وهو مثل في الندرة.). قال أَبو زيد: وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه: أَنه دخل بيت المال فأَضْرَط به أَي استَخَفَّ به وسَخِرَ منه. وفي حديثه أَيضاً، كرَّم اللّه وجهه: أَنه سئل عن شيء فأَضْرَطَ بالسائل أَي استخفَّ به وأَنْكر قوله، وهو من قولهم: تكلم فلان فأَضْرط به فلان، وهو أَن يجمع شَفَتيه ويخرج من بينهما صَوتاً يشبه الضَّرْطة على سبيل الاستخفاف والاستهزاء.
وضَمارِيطُ الاسْتِ: ما حَوالَيْها كأَنّ الواحد ضِمْراطٌ أَو ضُمْرُوطٌ أَو ضِمْريط مشتقٌّ من الضَّرْطِ؛ قال الفَضِمُ بن مُسْلم البكائي: وبَيَّتَ أُمَّه، فأَساغَ نَهْساً
ضَمارِيطَ اسْتِها في غَيْر نارِ
قال ابن سيده: وقد يكون رباعيّاً، وسنذكره. وتكلم فلان فأَضرط به فلان أَي أَنكر قوله. يقال: أَضرط فلان بفلان إِذا استخفّ به وسخِر منه، وكذلك ضَرَّطَ به أَي هَزِئَ به وحكى له بفِيهِ فِعْلَ الضارِطِ. والضَّرَطُ: خِفَّة الشعَر. ورجل أَضْرَطُ: خَفِيفُ شعرِ اللحيةِ، وقيل: الضرَطُ رِقَّة الحاجِبِ. وامرأَة ضَرْطاء: خفيفة شعر الحاجب رَقِيقَتُه. وقال في ترجمة طرط: رجل أَطْرَطُ الحاجبين ليس له حاجبان، قال وقال بعضهم: هو الأَضْرَطُ، بالضاد المعجمة، قال: ولم يعرفه أَبو الغَوْث. ونعجة ضُرَّيْطةٌ: ضخْمة.

##### Türkçe

**الضُّراطُ**: **الفَيْخِ**’in sesi, bilinen; **ضَرَطَ يَضْرِطُ** **ضرْطاً** ve **ضِرطاً**,
**الراء**’nın kesriyle, ve **ضَرِيطاً** ve **ضُراطاً**. Ve meselde: **أَوْدَى العَيْرُ إِلا
ضَرِطاً** yani onun derisinden ve kuvvetinden ancak bu kaldı. Ve başkası onu
**أَضرَطَه** etti ve **ضَرَّطَه** etti, anlamca. Ve Amr b. Hind’e denirdi: **مُضَرِّطُ الحِجارة** şiddetinden
ve katılığından dolayı. Ve hadiste: “Münadi namazla çağırdığı zaman şeytan arkasını döner ve onun için
**ضُراطٌ** vardır”; ve bir rivayette: “ve onun için **ضَرِيطٌ** vardır.” Denir: **ضُراطٌ** ve **ضَرِيطٌ**, **نُهاقٍ** ve **نَهِيقٍ** gibi.
Ve bir adam **ضَرّاطٌ** ve **ضَرُوطٌ** ve **ضِرَّوْطٌ**; Sîbeveyh bununla örnek verdi ve Sîrâfî onu açıkladı.
Ve **أَضْرَطَ به**: onun için ağzıyla **الضُّراط**’a benzer bir şey yaptı. Ve meselde: “**الأَخْذُ سُرَّيْطَى،
والقضاءُ ضُرَّيْطَى**”; ve bazısı derler: “**الأَخذ سُرَّيْطٌ، والقضاءُ
ضُرَّيْطٌ**”; bunun anlamı: insan borcu alır da onu yutar; sonra alacaklısı onu talep edip borcunu istemeye kalkınca ona **أَضرطَ به** eder. Ve demişlerdir: “**الأَكلُ سَرَطانٌ، والقَضاءُ
ضَرَطان**”; bunun te’vili: almayı seversin ve geri vermeyi kerih görürsün. Ve Arapların mesellerindendir:
“**كانت منه كضَرْطةِ الأَصَمِّ**”; bir iş yaptığı zaman, ondan önce de sonra da onun benzerini yapmamış olur; onun için darb-ı mesel yapılır
(* “**يضرب له**” sözü: Kāmûs’un şerhinin Sâgānî’den ibaresidir: ve o, nadirlikte bir meseldir.). Ebû Zeyd dedi: Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde:
onun beytülmâle girdiği ve onunla **أَضْرَطَ به** ettiği; yani onu hafife aldı ve onunla alay etti. Ve onun hadisinde de, Allah yüzünü mükerrem kılsın:
kendisine bir şey soruldu da sorana karşı **أَضْرَطَ** etti; yani onu hafife aldı ve sözünü inkâr etti; bu, onların “falanca konuştu da falanca ona **أَضْرَطَ به** etti” sözündendir; o da şudur:
iki dudağını bir araya getirip aralarından **الضَّرْطة**’ya benzeyen bir ses çıkarması; hafife alma ve alay etme yoluyla.

**وضَمارِيطُ الاسْتِ**: onun çevresinde olan şey; sanki tekili **ضِمْراطٌ** yahut **ضُمْرُوطٌ**
yahut **ضِمْريط**; **الضَّرْطِ**’tan türemiştir; **الفَضِمُ بن مُسْلم البكائي** dedi:
وبَيَّتَ أُمَّه، فأَساغَ نَهْساً
ضَمارِيطَ اسْتِها في غَيْر نارِ
İbn Sîde dedi: Dörtlü de olabilir; onu zikredeceğiz. Ve falanca konuştu da falanca ona **أَضرط به** etti;
yani sözünü inkâr etti. Denir: falanca falancaya **أَضرط** etti; onu hafife alıp onunla alay ettiği zaman; aynı şekilde
ona **ضَرَّطَ** etti; yani onunla alay etti ve ağzıyla **الضارِطِ**’in fiilini ona taklit etti.

**والضَّرَطُ**: kılların hafifliği. Ve bir adam **أَضْرَطُ**: sakal kılları hafif olan; ve denildi:
**الضرَطُ** kaşın inceliğidir. Ve bir kadın **ضَرْطاء**: kaş kılı hafif,
inceliği ince olan. Ve **طرط** maddesinde dedi: bir adam **أَطْرَطُ الحاجبين**; onun iki kaşı yoktur; dedi ki:
ve bazısı dedi: o, **الأَضْرَطُ**tur, **الضاد** **المعجمة** ile; dedi: Ebû’l-Ğavs onu bilmedi.
Ve bir koyun **ضُرَّيْطةٌ**: iri.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ر ط * * الضُّرَاطُ * بالضم الرُدام وقد * ضَرَطَ * يضرط بالكسر * ضَرِطاً * بكسر الراء و * اضْرَطَهُ * غيره و * ضَرَّطَهُ * بمعنى وفي المثل الأخذ سُرّيط والقضاء * ضُرَّيْطٌ * وربما قالوا الأخذ سُرَّيطي والقضاء * ضُرَّيْطَي * وهو من قولهم * اضْرَطَ * به و * ضَرَّطَ * به * تَضْرِيطاً * أي هزئ به وحكى له بفيه فِعْل * الضَّارِطِ * ومعناه أنه يسترط ما يأخذ من الدين فإذا تقاضاه صاحبه * اضْرَطَ * به

##### Türkçe

* ض ر ط * **الضُّرَاطُ** zamme ile: **الرُدام**’dır; ve **ضَرَطَ** yadrut (kesre ile), **ضَرِطاً** (râ’nın kesresiyle); ve başkası onu **اضْرَطَهُ** etti; ve **ضَرَّطَهُ** da aynı mânâdadır. Ve meselde: “almak **سُرّيط** ve ödemek **ضُرَّيْطٌ**” (denir). Bazen de şöyle derler: “almak **سُرَّيطي** ve ödemek **ضُرَّيْطَي**”; ve bu, onların “onunla **اضْرَطَ** dedi” ve “onunla **ضَرَّطَ** dedi, **تَضْرِيطاً**” sözlerindendir; yani onunla alay etti ve ona ağzıyla **الضَّارِطِ** fiilini taklit etti. Mânâsı: dinden aldığı şeyi yutar; sahibi ondan talep edince onunla **اضْرَطَ** eder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضرط، محركة: خفة اللحية، وقيل: رقة الحاجب، وهو أضرط: خفيف شعر اللحية قليلها، وهي ضرطاء، خفيفة شعر الحاجب رقيقته، هكذا نقله ابن دريد، قال: وقال الأصمعي: هذا غلط إنما هو رجل أطرط، إذا كان قليل شعر الحاجبين، والاسم: الطرط، وربما قيل ذلك للذي يقل هدب أشفاره، إلا أن الأغلب على ذلك الغطف، وقال أبو حاتم: هو أطرط لا غير، وذكر الجوهري في ط ر ط هذا المعنى عن أبي زيد، ونقل عن بعضهم ما ذكره المصنف هنا، وسيأتي. والضراط، كغراب: صوت الفيخ، وفي الصحاح: هو الردام، وقد ضرط الرجل يضرط، من حد ضرب، ضرطا، بالفتح، وضرطا، ككتف، وعليه اقتصر الجوهري، وضريطا وضراطا، الأخير بالضم. وفي الحديث:  إذا نادى المنادي بالصلاة أدبر الشيطان وله ضراط  ويروى:  وله ضريط  . يقال: ضراط وضريط، كنهاق ونهيق، فهو ضراط، كشداد، وضروط، كصبور وسنور، الأخير مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وأضرط به: عمل له بفيه كالضراط، وهزئ به، وهو أن يجمع شفته ويخرج من بينهما صوتا يشبه الضرطة على سبيل الاستخفاف والاستهزاء، ومنه حديث علي رضي الله عنه  أنه سئل عن شيء فأضرط بالسائل  أي استخف به، وأنكر قوله. كضرط به تضريطا، أي هزئ، نقله الجوهري. ونعجة ضريطة كجميزة، أي ضخمة سمينة، عن ابن دريد. وقال ابن عباد: إنه لضروط ضروط، الأولى كسنور، أي ضخم. وأضرطه غيره، وضرطه، أي عمل به ما ضرط منه، وفي العباب: أي فعل به فعلا حصل منه ذلك. وفي المثل:  أجبن من المنزوف ضرطا  ، بكسر الراء، نقله ابن دريد، وقال: له حديث، قال الصاغاني: وذلك أن نسوة منهم، أي: من العرب لم يكن لهن رجل، فتزوجت إحداهن رجلا كان ينام الصبحة، أي نوم الغداة، فإذا أتينه بصبوح قلن: قم فاصطبح، فيقول: لو نبهتنني لعادية: فلما رأين ذلك قال بعضهن لبعض: إن صاحبنا لشجاع، فتعالين حتى نجربه، فأتينه كما كن يأتينه فأيقظنه فقال: لو لعادية نبهتنني: فقلن: هذه نواصي الخيل. فجعل يقول الخيل الخيل. ويضرط حتى مات. قال: وفيه قول آخر، قال أبو عبيدة: كانت دختنوس بنت لقيط بن زرارة تحت عمرو لن عمرو وكان شيخا أبرص، فوضع رأسه يوما في حجرها وهي تهمهم، إذ جخف عمرو وسال لعابه، وهو بين النائم واليقظان فسمعها تؤفف، فقال: ما قلت? فحادت عن ذلك. فقال: أيسرك أن أفارقك? قالت: نعم، فطلقها، فنكحها رجل جميل جسيم من بني زرارة، وقال ابن حبيب: نكحها عمير بن عمارة ابن معبد بن زرارة، ثم إن بكر بن وائل أغاروا على بني دارم، وكان زوجها نائما ينخر، فنبهته وهي تظن أن فيه خيرا، فقالت: الغارة، فلم يزل الرجل يحبق حتى مات، فسمي المنزوف ضرطا. وأخذت دختنوس فأدركها الحي، فطلب عمرو بن عمرو أن يردوا دختنوس فأبوا، فزعم بنو دارم أن عمرا قتل منهم ثلاثة رهط، وكان في السرعان فردوها إليه، فجعلها أمامه، فقال:
  أي حليليك وجدت خيرا
  أألعظـيم فـيشة وأيرا
  أم الذي يأتي العدو سيرا

  فردها إلى أهلها. أو رجلان منهم خرجا في فلاة، فلاحت لهم شجرة، فقال أحدهما لرفيقه: أرى قوما قد رصدونا، فقال رفيقه: إنما هي عشرة، بضم العين، فظنه يقول: عشرة، بفتح العين، فجعل يقول: وما غناء اثنين عن عشرة، وضرط حتى نزف روحه. فسمي المنزوف ضرطا لذلك. ويقال: هو مولى الأحزن بن عوف العبدي، وذلك أنه ضرب حنيفة بن لجيم الأحزن المذكور فجذمه بالسيف فقيل له: جذيمة، وضرب الأحزن حنيفة على رجله فحنفها، فقيل له: حنيفة، وكان اسمه أثالا، فلما رأى ما أصاب مولاه وقع عليه الضراط، فمات، فقال حنيفة: هذا هو المنزوف ضرطا، فذهبت مثلا، في قصة طويلة ذكرها الصاغاني في العباب. أو هو، أي المنزوف ضرطا: دابة بين الكلب والذئب، إذا صيح بها وقع عليها الضراط من الجبن، نقله الصاغاني. وفي المثل أيضا:  أودى العير إلا ضرطا  ، يضرب للذليل وللشيخ أيضا، وهو منصوب على الاستثناء من غير جنس، كما في العباب. قال: ويضرب أيضا لفساد الشيء حتى لا يبقى منه إلا ما لا ينتفع به، وذكر الجوهري المثل وقال في معناه: أي لم يبق من لده وقوته إلا هذا، أي الضراط. ويقولون: الأخذ سريطى والقضاء ضريطى، مثال القبيطى، أي يسترط ما يأخذه من الدين فإذا تقاضاه صاحبه أضرط به، كما في الصحاح، وقد تقدم تفصيل لغاته في س ر ط. ومما يستدرك عليه: كان يقال لعمرو بن هند: مضرط الحجارة، شدته وصرامته، نقله الجوهري، وفي الأساس: لهيبته. ومن أمثالهم:  كانت منه كضرطة الأصم  إذا فعل فعلة لم يكن فعل قبلها ولا بعدها مثلها، وهو مثل في الندرة، نقله الصاغاني. وضرط يضرط، كفرح، لغة في ضرط يضرط، كضرب، نقله شيخنا عن المصباح.

##### Türkçe

**الضرط** (harekeli): sakalın hafifliği; ve denildi ki: kaşın inceliği; ve o **أضرط**: sakal kılları hafif, az olan; ve o (dişil) **ضرطاء**: kaş kılı hafif, ince olan; İbn Düreyd bunu böyle nakletti; dedi ki: ve Asmaî dedi: bu yanlıştır; ancak o, kaş kılları az olduğu zaman, bir adam **أطرط**’tur; ve isim: **الطرط**; ve bazen, kirpiklerinin kılları az olan kimse için de bu söylenir; ancak bunun üzerinde galip olan **الغطف**’tur. Ebû Hâtim dedi: o, yalnızca **أطرط**’tur, başkası değil. Cevherî, **ط ر ط** maddesinde bu manayı Ebû Zeyd’den zikretti; ve bazılarına nispetle, musannifin burada zikrettiğini nakletti; ve gelecektir.

Ve **الضراط** ( **غراب** vezninde): **الفيخ**’in sesi. Ve Sıhâh’ta: o, **الردام**’dır. Ve adam **ضرط** etti, **يضرط** eder; **ضرب** haddinden: **ضرطا** (fetha ile) ve **ضرطا** ( **كتف** gibi); Cevherî bununla yetindi; ve **ضريطا** ve **ضراطا**; sonuncusu damme iledir.

Ve hadiste: “Münâdî namaza nida ettiği zaman şeytan arkasını döner, ve onun için **ضراط** vardır.” Ve rivayet olunur: “ve onun için **ضريط** vardır.” Denilir: **ضراط** ve **ضريط**, **نهاق** ve **نهيق** gibi; o hâlde o, **ضراط**’tır ( **شداد** gibi); ve **ضروط**’tur ( **صبور** ve **سنور** gibi); sonuncusunu Sîbeveyh misal verdi; ve Sîrâfî onu tefsir etti.

Ve **أضرط به**: ona ağzıyla **الضراط** gibi bir şey yaptı; ve onunla alay etti; ve o, dudağını bir araya getirip ikisinin arasından **الضرطة**’ya benzeyen bir sesi, hafife alma ve alay etme yoluyla çıkarmasıdır. Ondandır: Ali (radıyallahu anh) hadisi: “Ona bir şey soruldu da sorana **أضرط** etti”; yani onu hafife aldı; ve sözünü inkâr etti. **ضرط به تضريطا** gibi: yani alay etti; Cevherî bunu nakletti.

Ve **نعجة ضريطة** ( **جميزة** gibi): yani iri, semiz; İbn Düreyd’den. İbn Abbâd dedi: muhakkak o, **لضروط ضروط**’tur; birincisi **سنور** gibi; yani iri.

Ve başkası onu **أضرطه** etti, ve onu **ضرطه** etti; yani ondan **ضرط**ın meydana geldiği şeyi onunla yaptı. Ve **العباب**’da: yani onunla, ondan bunun meydana geldiği bir fiil yaptı.

Ve meselde: “**أجبن من المنزوف ضرطا**”; râ’nın kesriyle; İbn Düreyd bunu nakletti; ve dedi: onun bir hadisi vardır. Sâgânî dedi: bu, onların kadınlarından, yani Araplardan, kendileri için bir erkek olmayan birtakım kadınlar sebebiyledir; onlardan biri, sabah uykusunu, yani kuşluk uykusunu uyuyan bir adamla evlendi; onlara sabah içkisi getirdikleri zaman: kalk da sabah içkisi iç, derlerdi; o da: beni bir baskına uyandırsaydınız (olurdu), derdi. Bunu görünce, onlardan bazısı bazısına dedi ki: bizim sahibimiz elbette cesurdur; haydi gelin de onu deneyelim. Ona, ona geldikleri gibi geldiler; onu uyandırdılar; dedi ki: beni bir baskına uyandırsaydınız. Dediler ki: işte atların perçemleri. O, “atlar, atlar” demeye başladı. Ve **يضرط** ederdi, ta ki öldü. Dedi ki: onda başka bir söz daha vardır. Ebû Ubeyde dedi: **دختنوس** bint **لقيط** b. **زرارة**, **عمرو** b. **عمرو**’nun nikâhı altında idi; ve o, yaşlı, alaca hastalıklı bir şeyhti. Bir gün başını onun kucağına koydu, o da mırıldanıyordu; derken **جخف** etti **عمرو** ve salyası aktı; ve o, uyku ile uyanıklık arasındaydı; onun “öf” edişini işitti; dedi ki: ne dedin? O, bundan saptı. Dedi ki: senden ayrılmam seni sevindirir mi? Dedi: evet. Onu boşadı. O da, Benî **زرارة**’dan güzel, iri bir adamla evlendi. İbn Habîb dedi: ona, **عمير** b. **عمارة** b. **معبد** b. **زرارة** nikâhladı. Sonra Bekr b. Vâil, Benî Dârim’e baskın yaptı; kocası horlayarak uyuyordu; onda bir hayır var sanarak onu uyandırdı; dedi ki: baskın! Adam durmadan **يحبق** etti, ta ki öldü. Böylece **المنزوف ضرطا** diye adlandırıldı. Ve **دختنوس** alındı; kabile ona yetişti; **عمرو** b. **عمرو**, **دختنوس**’u geri vermelerini istedi; onlar ise reddettiler. Benî Dârim, **عمرو**’nun onlardan üç kişilik bir grubu öldürdüğünü iddia etti; ve o, atılganlar arasındaydı; böylece onu ona geri verdiler. Onu önüne kattı; dedi ki:

  “Ey iki küçük süsün, bir hayır buldun mu?
  Büyük bir **فيشة** ve bir **أيرا** için mi?
  Yoksa düşmana yürüyerek gelen için mi?”

Onu ailesine geri verdi.

Veya onlardan iki adam bir çorak yere çıktı; onlara bir ağaç göründü; ikisinden biri arkadaşına dedi ki: bir kavmin bize pusu kurduğunu görüyorum. Arkadaşı dedi ki: o ancak **عشرة**’dir; ‘ayn’ın dammesiyle. O ise onun “**عشرة**” dediğini, ‘ayn’ın fethasıyla sandı; “iki kişinin on’a karşı ne faydası var?” demeye başladı; ve **ضرط** etti, ta ki ruhu akıp gitti. Bu sebeple **المنزوف ضرطا** diye adlandırıldı.

Ve denilir: o, **الأحزن** b. **عوف** el-‘Abdî’nin mevlâsıdır. Bu da şudur: o, zikredilen **الأحزن**’in **حنيفة** b. **لجيم**’ini dövdü; onu kılıçla kesti; ona **جذيمة** denildi. Ve **الأحزن**, **حنيفة**’yi bacağından vurdu; onu eğdi; ona **حنيفة** denildi. Onun adı **أثالا** idi. Mevlâsına isabet edeni görünce, üzerine **الضراط** düştü; öldü. **حنيفة** dedi ki: işte bu, **المنزوف ضرطا**’dır. Böylece mesel oldu; Sâgânî’nin **العباب**’da zikrettiği uzun bir kıssada.

Veya o, yani **المنزوف ضرطا**: köpek ile kurt arasında bir binek hayvanıdır; ona bağırıldığı zaman korkudan üzerine **الضراط** düşer; Sâgânî bunu nakletti.

Ve meselde ayrıca: “**أودى العير إلا ضرطا**”; zelil için ve şeyh için de darb-ı mesel yapılır; ve o, **العباب**’da olduğu gibi, cinsinden olmayan istisnadan dolayı mansuptur. Dedi ki: ayrıca, şeyin bozulmasına, ondan faydalanılmayan şeyden başka bir şey kalmayıncaya kadar, darb-ı mesel yapılır. Cevherî meseli zikretti ve manasında dedi ki: yani onun sertliğinden ve kuvvetinden bundan, yani **الضراط**’tan başka bir şey kalmadı.

Ve derler: “almak **سريطى** ve hükmetmek **ضريطى**”; **القبيطى** misali; yani borçtan aldığı şeyi yutar; sahibi ondan talep edince ona **أضرط** eder; Sıhâh’ta olduğu gibi. **س ر ط**’ta onun lugatlarının tafsili geçmişti.

Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **عمرو** b. **هند**’e “**مضرط الحجارة**” denilirdi; onun şiddeti ve katılığı (sebebiyle); Cevherî bunu nakletti. Ve **الأساس**’ta: onun heybeti (sebebiyle).

Ve onların mesellerindendir: “**كانت منه كضرطة الأصم**”; bir fiil yaptığı zaman, ondan önce de sonra da onun benzeri yapılmamış olur; ve o, nadirlikte bir meseldir; Sâgânî bunu nakletti.

Ve **ضرط يضرط** ( **فرح** gibi): **ضرط يضرط** ( **ضرب** gibi) için bir lugattır; şeyhimiz bunu **المصباح**’tan nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرَطَ
1 ضَرَطَ ذ , aor. ضَرِطَ ; (S, Msb, K;) and ضَرِطَ, aor. ضَرَطَ ; (Msb;) inf. n. ضَرِطٌ (S, Msb, K, in the Msb said to be of the latter verb,) and ضَرْطٌ (Msb, K, in the Msb said to be of the former verb,) and ضَرِيطٌ and ضُرَاطٌ, (K,) or the last is a simple subst., (Msb,) [a coarse word, signifying] He broke wind, i. e. emitted wind from the anus, with a sound. (S, K.) [When it is without sound, you say فَسَا.] Hence the prov., أَوْدَى العَيْرُ اـِلَّا ضَرِطًا The ass had no power remaining except [that of] emitting wind from the anus, with a sound: (S, K:) applied to a vile, or an abject, person, and to an old man; and in allusion to a thing's becoming in a bad, or corrupt, state, so that there remains of it nothing but what is of no use: (K:) the last word is in the accus. case as denoting a thing of a different kind from that signified by the preceding noun. (O.) And أَجْبَنُ مِنَ المَنْزُوفِ ضَرِطًا [More cowardly than he who is exhausted by emitting wind from the anus, with a sound]: another prov.: [its origin is variously related: see Freytag's Arab. Prov., i. 320:] or المَنْزُوفُ ضَرِطًا [or ضَرْطًا, for it is differently written in different copies of the K,] is a certain beast, between the dog and the cat, (K,) or between the dog and the wolf, (O,) which, when one cries out at it, emits wind from the anus, with a sound, by reason of cowardice. (Sgh, K.)

2 ضَرَّطَ see 4, in two places.

اضرطهُ
4 اضرطهُ ذ , and ↓ ضرّطهُ, (S, O, K,) He made him to emit wind from the anus, with a sound: (S:) or he did to him that which caused him to emit wind from the anus, with a sound. (O, K.) ― -b2- اضرط بِهِ; and به ↓ ضرّط, (S, K,) inf. n. تَضْرِيطٌ; (K) He derided him, and imitated to him with his mouth the action of one emitting wind from the anus, with a sound; (S;) he made to him with his mouth a sound like that of an emission of wind from the anus, and derided him. (K, * TA.) اضرط بِالسَّائِلِ, said in a trad., of 'Alee, means He treated the asker with contempt, disapproving what he said; he derided him. (TA.)

ضَرِطٌ
ضَرِطٌ ذ : part. n. of ضَرِطَ. (Msb.)

ضَرْطَةٌ
ضَرْطَةٌ ذ [inf. n. un. of 1; A single emission of wind from the anus, making a sound]. It is said in a prov., of him who has done a deed of which he has not done the like before nor after, كَانَتْ مِنْهُ كَضَرْطَةِ الأَصَمِّ [There proceeded from him what was like the ضرطه of the deaf]. (Sgh, TA.)

ضُرَاطٌ
ضُرَاطٌ ذ An emission of wind from the anus, with a sound: (S, TA:) or the sound thereof: (K, TA: [in the CK, صَوْتُ الفَقْحِ is put for صَوْتُ الفَيْخِ:]) a subst. from 1. (Msb.)

ضَرُوطٌ
ضَرُوطٌ ذ : see ضَرَّاطٌ.

ضُرَيْطٌ
ضُرَيْطٌ ذ : see سُرَّيْطَى.

ضُرَيْطَى
ضُرَيْطَى ذ : see سُرَّيْطَى.

ضُرَيْطَآءُ
ضُرَيْطَآءُ ذ : see سُرَّيْطَى.

ضَرَّاطٌ
ضَرَّاطٌ ذ and ↓ ضَرُوطٌ and ↓ ضِرَّوْطٌ are all [intensive] epithets from 1; (K;) [signifying One who emits wind from the anus, with a sound, much, or frequently;] the last mentioned by Sb, and expl. by Seer. (TA.)

ضِرَّوْطٌ
ضِرَّوْطٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ضُرَّيْطٌ
ضُرَّيْطٌ ذ : see سُرَّيْطَى.

ضُرَّيْطَى
ضُرَّيْطَى ذ : see سُرَّيْطَى.

ضِرِّيطَى
ضِرِّيطَى ذ : see سُرَّيْطَى.

أَضْرَطُ
أَضْرَطُ ذ : see أَطْرَطُ, in art. طرط.

مُضَرِّطُ الحِجَارَةِ
مُضَرِّطُ الحِجَارَةِ ذ (assumed tropical:) [as though signifying He who makes the stones to emit sounds, from fear:] an appellation given to 'Amr Ibn-Hind, because of his strength and hardiness and courage, (S,) or because of the awe which he inspired. (A, TA.)

##### Türkçe

**ضَرَطَ**
1 **ضَرَطَ** ذ , muzârîsi **ضَرِطَ**; (S, Msb, K;) ve **ضَرِطَ**, muzârîsi **ضَرَطَ**; (Msb;) mastarı **ضَرِطٌ** (S, Msb, K, Msb’de bunun ikinci fiilden olduğu söylenir,) ve **ضَرْطٌ** (Msb, K, Msb’de bunun birinci fiilden olduğu söylenir,) ve **ضَرِيطٌ** ve **ضُرَاطٌ**, (K,) yahut sonuncusu basit bir isimdir, (Msb,) [kaba bir kelime; şu mânaya gelir:] O, ses ile, yani makattan rüzgâr çıkardı. (S, K.) [Ses olmaksızın olduğunda **فَسَا** dersin.] Bundan dolayı darbımesel: **أَوْدَى العَيْرُ اـِلَّا ضَرِطًا** “Eşeğin, ses ile makattan rüzgâr çıkarmaktan başka hiçbir gücü kalmadı”: (S, K:) aşağılık yahut zelil bir kimseye ve yaşlı bir adama uygulanır; ve bir şeyin kötü yahut bozuk bir hâle gelmesine, öyle ki ondan faydasız olandan başka bir şey kalmamasına kinaye olarak: (K:) son kelime, önceki ismin delâlet ettiği şeyden başka bir cinsten bir şeye delâlet ettiğinden dolayı mansuptur. (O.) Ve **أَجْبَنُ مِنَ المَنْزُوفِ ضَرِطًا** [“Ses ile makattan rüzgâr çıkarmaktan bitkin düşenden daha korkak”]: başka bir darbımeseldir: [aslının rivayeti muhteliftir: Freytag’ın Arab. Prov., i. 320’ye bak:] yahut **المَنْزُوفُ ضَرِطًا** [yahut **ضَرْطًا**, zira K’nın farklı nüshalarında farklı yazılmıştır,] köpek ile kedi arasında olan, (K,) yahut köpek ile kurt arasında olan, (O,) belirli bir hayvandır; ona bağırılınca korkaklıktan dolayı ses ile makattan rüzgâr çıkarır. (Sgh, K.)

2 **ضَرَّطَ** iki yerde 4’e bak.

**اضرطهُ**
4 **اضرطهُ** ذ , ve ↓ **ضرّطهُ**, (S, O, K,) Ona, ses ile makattan rüzgâr çıkarttı: (S:) yahut ona, ses ile makattan rüzgâr çıkarmasına sebep olan şeyi yaptı. (O, K.) ― -b2- **اضرط بِهِ**; ve **به** ↓ **ضرّط**, (S, K,) mastarı **تَضْرِيطٌ**; (K) Ona alay etti ve ağzıyla, ses ile makattan rüzgâr çıkaranın fiilini ona taklit etti; (S;) ağzıyla ona, makattan rüzgâr çıkarmanın sesine benzer bir ses yaptı ve ona alay etti. (K, * TA.) **اضرط بِالسَّائِلِ**, ‘Alî’den bir rivayette söylenmiştir; mânası: O, soranı hakir gördü, onun söylediğini hoş görmeyerek; ona alay etti. (TA.)

**ضَرِطٌ**
**ضَرِطٌ** ذ : **ضَرِطَ**’ın ism-i fâilidir. (Msb.)

**ضَرْطَةٌ**
**ضَرْطَةٌ** ذ [1’in mastar-ı merresi; ses çıkararak makattan rüzgâr çıkarmanın bir defası]. Daha önce de sonra da benzerini yapmadığı bir işi yapan kimse hakkında darbımeselde şöyle denir: **كَانَتْ مِنْهُ كَضَرْطَةِ الأَصَمِّ** [“Ondan, sağırın **ضَرْطَةٌ**’si gibi bir şey çıktı”]. (Sgh, TA.)

**ضُرَاطٌ**
**ضُرَاطٌ** ذ Ses ile makattan rüzgâr çıkarma: (S, TA:) yahut onun sesi: (K, TA: [CK’de **صَوْتُ الفَقْحِ**, **صَوْتُ الفَيْخِ** yerine konmuştur:]) 1’den bir isimdir. (Msb.)

**ضَرُوطٌ**
**ضَرُوطٌ** ذ : **ضَرَّاطٌ**’a bak.

**ضُرَيْطٌ**
**ضُرَيْطٌ** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**ضُرَيْطَى**
**ضُرَيْطَى** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**ضُرَيْطَآءُ**
**ضُرَيْطَآءُ** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**ضَرَّاطٌ**
**ضَرَّاطٌ** ذ ve ↓ **ضَرُوطٌ** ve ↓ **ضِرَّوْطٌ** hepsi 1’den [mübalağa] sıfatlardır; (K;) [mânası: ses ile makattan rüzgârı çok yahut sık çıkaran kimse;] sonuncusu Sb tarafından zikredilmiş ve Seer tarafından açıklanmıştır. (TA.)

**ضِرَّوْطٌ**
**ضِرَّوْطٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**ضُرَّيْطٌ**
**ضُرَّيْطٌ** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**ضُرَّيْطَى**
**ضُرَّيْطَى** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**ضِرِّيطَى**
**ضِرِّيطَى** ذ : **سُرَّيْطَى**’ya bak.

**أَضْرَطُ**
**أَضْرَطُ** ذ : طرط maddesinde **أَطْرَطُ**’a bak.

**مُضَرِّطُ الحِجَارَةِ**
**مُضَرِّطُ الحِجَارَةِ** ذ (mecazî farz edilmiştir:) [sanki “korkudan taşlara sesler çıkartan” mânasındaymış gibi:] ‘Amr İbn-Hind’e, kuvveti ve dayanıklılığı ve cesareti sebebiyle, (S,) yahut ilham ettiği heybet sebebiyle, (A, TA.) verilen bir lakaptır. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَرَطَ
ضَرَطَ I ( n. ac. ضَرْط 1 ,  ضَرِط 5 ,  ضُرَاْط 24 ,  ضَرِيْط 25 ),
a.  Broke wind, farted.

ضَرِطَ
ضَرِطَ A ( n. ac. ضَرَط 4 ),
a.  Had little hair on his face.

ضَرَّطَ
ضَرَّطَ II ,  أَضْرَطَ IV
a.  [ Bi ], Mocked, derided.

ضَرْطَة
ضَرْطَة 1t ,
a.  see 24 . -  ضُرَاْط 24 ,  ضَرِيْط 25 , Fart.

ضَرُوْط
ضَرُوْط 26 ,
a.  see 28 .

ضَرَّاْط
ضَرَّاْط 28 ,
a.  Farter.

##### Türkçe

ضَرَطَ
**ضَرَطَ** I (n. ac. **ضَرْط** 1, **ضَرِط** 5, **ضُرَاْط** 24, **ضَرِيْط** 25),
a. Yel çıkardı, osurdu.

ضَرِطَ
**ضَرِطَ** A (n. ac. **ضَرَط** 4),
a. Yüzünde az kıl vardı.

ضَرَّطَ
**ضَرَّطَ** II, **أَضْرَطَ** IV
a. [Bi], alay etti, istihza etti.

ضَرْطَة
**ضَرْطَة** 1t,
a. 24’e bak. - **ضُرَاْط** 24, **ضَرِيْط** 25, osuruk.

ضَرُوْط
**ضَرُوْط** 26,
a. 28’e bak.

ضَرَّاْط
**ضَرَّاْط** 28,
a. Osuran (kimse).
