# ضرط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضرط

الضرط، محركة: خفة اللحية، وقيل: رقة الحاجب، وهو أضرط: خفيف شعر اللحية قليلها، وهي ضرطاء، خفيفة شعر الحاجب رقيقته، هكذا نقله ابن دريد، قال: وقال الأصمعي: هذا غلط إنما هو رجل أطرط، إذا كان قليل شعر الحاجبين، والاسم: الطرط، وربما قيل ذلك للذي يقل هدب أشفاره، إلا أن الأغلب على ذلك الغطف، وقال أبو حاتم: هو أطرط لا غير، وذكر الجوهري في ط ر ط هذا المعنى عن أبي زيد، ونقل عن بعضهم ما ذكره المصنف هنا، وسيأتي. والضراط، كغراب: صوت الفيخ، وفي الصحاح: هو الردام، وقد ضرط الرجل يضرط، من حد ضرب، ضرطا، بالفتح، وضرطا، ككتف، وعليه اقتصر الجوهري، وضريطا وضراطا، الأخير بالضم. وفي الحديث:  إذا نادى المنادي بالصلاة أدبر الشيطان وله ضراط  ويروى:  وله ضريط  . يقال: ضراط وضريط، كنهاق ونهيق، فهو ضراط، كشداد، وضروط، كصبور وسنور، الأخير مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. وأضرط به: عمل له بفيه كالضراط، وهزئ به، وهو أن يجمع شفته ويخرج من بينهما صوتا يشبه الضرطة على سبيل الاستخفاف والاستهزاء، ومنه حديث علي رضي الله عنه  أنه سئل عن شيء فأضرط بالسائل  أي استخف به، وأنكر قوله. كضرط به تضريطا، أي هزئ، نقله الجوهري. ونعجة ضريطة كجميزة، أي ضخمة سمينة، عن ابن دريد. وقال ابن عباد: إنه لضروط ضروط، الأولى كسنور، أي ضخم. وأضرطه غيره، وضرطه، أي عمل به ما ضرط منه، وفي العباب: أي فعل به فعلا حصل منه ذلك. وفي المثل:  أجبن من المنزوف ضرطا  ، بكسر الراء، نقله ابن دريد، وقال: له حديث، قال الصاغاني: وذلك أن نسوة منهم، أي: من العرب لم يكن لهن رجل، فتزوجت إحداهن رجلا كان ينام الصبحة، أي نوم الغداة، فإذا أتينه بصبوح قلن: قم فاصطبح، فيقول: لو نبهتنني لعادية: فلما رأين ذلك قال بعضهن لبعض: إن صاحبنا لشجاع، فتعالين حتى نجربه، فأتينه كما كن يأتينه فأيقظنه فقال: لو لعادية نبهتنني: فقلن: هذه نواصي الخيل. فجعل يقول الخيل الخيل. ويضرط حتى مات. قال: وفيه قول آخر، قال أبو عبيدة: كانت دختنوس بنت لقيط بن زرارة تحت عمرو لن عمرو وكان شيخا أبرص، فوضع رأسه يوما في حجرها وهي تهمهم، إذ جخف عمرو وسال لعابه، وهو بين النائم واليقظان فسمعها تؤفف، فقال: ما قلت? فحادت عن ذلك. فقال: أيسرك أن أفارقك? قالت: نعم، فطلقها، فنكحها رجل جميل جسيم من بني زرارة، وقال ابن حبيب: نكحها عمير بن عمارة ابن معبد بن زرارة، ثم إن بكر بن وائل أغاروا على بني دارم، وكان زوجها نائما ينخر، فنبهته وهي تظن أن فيه خيرا، فقالت: الغارة، فلم يزل الرجل يحبق حتى مات، فسمي المنزوف ضرطا. وأخذت دختنوس فأدركها الحي، فطلب عمرو بن عمرو أن يردوا دختنوس فأبوا، فزعم بنو دارم أن عمرا قتل منهم ثلاثة رهط، وكان في السرعان فردوها إليه، فجعلها أمامه، فقال:
  أي حليليك وجدت خيرا
  أألعظـيم فـيشة وأيرا
  أم الذي يأتي العدو سيرا

  فردها إلى أهلها. أو رجلان منهم خرجا في فلاة، فلاحت لهم شجرة، فقال أحدهما لرفيقه: أرى قوما قد رصدونا، فقال رفيقه: إنما هي عشرة، بضم العين، فظنه يقول: عشرة، بفتح العين، فجعل يقول: وما غناء اثنين عن عشرة، وضرط حتى نزف روحه. فسمي المنزوف ضرطا لذلك. ويقال: هو مولى الأحزن بن عوف العبدي، وذلك أنه ضرب حنيفة بن لجيم الأحزن المذكور فجذمه بالسيف فقيل له: جذيمة، وضرب الأحزن حنيفة على رجله فحنفها، فقيل له: حنيفة، وكان اسمه أثالا، فلما رأى ما أصاب مولاه وقع عليه الضراط، فمات، فقال حنيفة: هذا هو المنزوف ضرطا، فذهبت مثلا، في قصة طويلة ذكرها الصاغاني في العباب. أو هو، أي المنزوف ضرطا: دابة بين الكلب والذئب، إذا صيح بها وقع عليها الضراط من الجبن، نقله الصاغاني. وفي المثل أيضا:  أودى العير إلا ضرطا  ، يضرب للذليل وللشيخ أيضا، وهو منصوب على الاستثناء من غير جنس، كما في العباب. قال: ويضرب أيضا لفساد الشيء حتى لا يبقى منه إلا ما لا ينتفع به، وذكر الجوهري المثل وقال في معناه: أي لم يبق من لده وقوته إلا هذا، أي الضراط. ويقولون: الأخذ سريطى والقضاء ضريطى، مثال القبيطى، أي يسترط ما يأخذه من الدين فإذا تقاضاه صاحبه أضرط به، كما في الصحاح، وقد تقدم تفصيل لغاته في س ر ط. ومما يستدرك عليه: كان يقال لعمرو بن هند: مضرط الحجارة، شدته وصرامته، نقله الجوهري، وفي الأساس: لهيبته. ومن أمثالهم:  كانت منه كضرطة الأصم  إذا فعل فعلة لم يكن فعل قبلها ولا بعدها مثلها، وهو مثل في الندرة، نقله الصاغاني. وضرط يضرط، كفرح، لغة في ضرط يضرط، كضرب، نقله شيخنا عن المصباح.

### Türkçe

**الضرط** (harekeli): sakalın hafifliği; ve denildi ki: kaşın inceliği; ve o **أضرط**: sakal kılları hafif, az olan; ve o (dişil) **ضرطاء**: kaş kılı hafif, ince olan; İbn Düreyd bunu böyle nakletti; dedi ki: ve Asmaî dedi: bu yanlıştır; ancak o, kaş kılları az olduğu zaman, bir adam **أطرط**’tur; ve isim: **الطرط**; ve bazen, kirpiklerinin kılları az olan kimse için de bu söylenir; ancak bunun üzerinde galip olan **الغطف**’tur. Ebû Hâtim dedi: o, yalnızca **أطرط**’tur, başkası değil. Cevherî, **ط ر ط** maddesinde bu manayı Ebû Zeyd’den zikretti; ve bazılarına nispetle, musannifin burada zikrettiğini nakletti; ve gelecektir.

Ve **الضراط** ( **غراب** vezninde): **الفيخ**’in sesi. Ve Sıhâh’ta: o, **الردام**’dır. Ve adam **ضرط** etti, **يضرط** eder; **ضرب** haddinden: **ضرطا** (fetha ile) ve **ضرطا** ( **كتف** gibi); Cevherî bununla yetindi; ve **ضريطا** ve **ضراطا**; sonuncusu damme iledir.

Ve hadiste: “Münâdî namaza nida ettiği zaman şeytan arkasını döner, ve onun için **ضراط** vardır.” Ve rivayet olunur: “ve onun için **ضريط** vardır.” Denilir: **ضراط** ve **ضريط**, **نهاق** ve **نهيق** gibi; o hâlde o, **ضراط**’tır ( **شداد** gibi); ve **ضروط**’tur ( **صبور** ve **سنور** gibi); sonuncusunu Sîbeveyh misal verdi; ve Sîrâfî onu tefsir etti.

Ve **أضرط به**: ona ağzıyla **الضراط** gibi bir şey yaptı; ve onunla alay etti; ve o, dudağını bir araya getirip ikisinin arasından **الضرطة**’ya benzeyen bir sesi, hafife alma ve alay etme yoluyla çıkarmasıdır. Ondandır: Ali (radıyallahu anh) hadisi: “Ona bir şey soruldu da sorana **أضرط** etti”; yani onu hafife aldı; ve sözünü inkâr etti. **ضرط به تضريطا** gibi: yani alay etti; Cevherî bunu nakletti.

Ve **نعجة ضريطة** ( **جميزة** gibi): yani iri, semiz; İbn Düreyd’den. İbn Abbâd dedi: muhakkak o, **لضروط ضروط**’tur; birincisi **سنور** gibi; yani iri.

Ve başkası onu **أضرطه** etti, ve onu **ضرطه** etti; yani ondan **ضرط**ın meydana geldiği şeyi onunla yaptı. Ve **العباب**’da: yani onunla, ondan bunun meydana geldiği bir fiil yaptı.

Ve meselde: “**أجبن من المنزوف ضرطا**”; râ’nın kesriyle; İbn Düreyd bunu nakletti; ve dedi: onun bir hadisi vardır. Sâgânî dedi: bu, onların kadınlarından, yani Araplardan, kendileri için bir erkek olmayan birtakım kadınlar sebebiyledir; onlardan biri, sabah uykusunu, yani kuşluk uykusunu uyuyan bir adamla evlendi; onlara sabah içkisi getirdikleri zaman: kalk da sabah içkisi iç, derlerdi; o da: beni bir baskına uyandırsaydınız (olurdu), derdi. Bunu görünce, onlardan bazısı bazısına dedi ki: bizim sahibimiz elbette cesurdur; haydi gelin de onu deneyelim. Ona, ona geldikleri gibi geldiler; onu uyandırdılar; dedi ki: beni bir baskına uyandırsaydınız. Dediler ki: işte atların perçemleri. O, “atlar, atlar” demeye başladı. Ve **يضرط** ederdi, ta ki öldü. Dedi ki: onda başka bir söz daha vardır. Ebû Ubeyde dedi: **دختنوس** bint **لقيط** b. **زرارة**, **عمرو** b. **عمرو**’nun nikâhı altında idi; ve o, yaşlı, alaca hastalıklı bir şeyhti. Bir gün başını onun kucağına koydu, o da mırıldanıyordu; derken **جخف** etti **عمرو** ve salyası aktı; ve o, uyku ile uyanıklık arasındaydı; onun “öf” edişini işitti; dedi ki: ne dedin? O, bundan saptı. Dedi ki: senden ayrılmam seni sevindirir mi? Dedi: evet. Onu boşadı. O da, Benî **زرارة**’dan güzel, iri bir adamla evlendi. İbn Habîb dedi: ona, **عمير** b. **عمارة** b. **معبد** b. **زرارة** nikâhladı. Sonra Bekr b. Vâil, Benî Dârim’e baskın yaptı; kocası horlayarak uyuyordu; onda bir hayır var sanarak onu uyandırdı; dedi ki: baskın! Adam durmadan **يحبق** etti, ta ki öldü. Böylece **المنزوف ضرطا** diye adlandırıldı. Ve **دختنوس** alındı; kabile ona yetişti; **عمرو** b. **عمرو**, **دختنوس**’u geri vermelerini istedi; onlar ise reddettiler. Benî Dârim, **عمرو**’nun onlardan üç kişilik bir grubu öldürdüğünü iddia etti; ve o, atılganlar arasındaydı; böylece onu ona geri verdiler. Onu önüne kattı; dedi ki:

  “Ey iki küçük süsün, bir hayır buldun mu?
  Büyük bir **فيشة** ve bir **أيرا** için mi?
  Yoksa düşmana yürüyerek gelen için mi?”

Onu ailesine geri verdi.

Veya onlardan iki adam bir çorak yere çıktı; onlara bir ağaç göründü; ikisinden biri arkadaşına dedi ki: bir kavmin bize pusu kurduğunu görüyorum. Arkadaşı dedi ki: o ancak **عشرة**’dir; ‘ayn’ın dammesiyle. O ise onun “**عشرة**” dediğini, ‘ayn’ın fethasıyla sandı; “iki kişinin on’a karşı ne faydası var?” demeye başladı; ve **ضرط** etti, ta ki ruhu akıp gitti. Bu sebeple **المنزوف ضرطا** diye adlandırıldı.

Ve denilir: o, **الأحزن** b. **عوف** el-‘Abdî’nin mevlâsıdır. Bu da şudur: o, zikredilen **الأحزن**’in **حنيفة** b. **لجيم**’ini dövdü; onu kılıçla kesti; ona **جذيمة** denildi. Ve **الأحزن**, **حنيفة**’yi bacağından vurdu; onu eğdi; ona **حنيفة** denildi. Onun adı **أثالا** idi. Mevlâsına isabet edeni görünce, üzerine **الضراط** düştü; öldü. **حنيفة** dedi ki: işte bu, **المنزوف ضرطا**’dır. Böylece mesel oldu; Sâgânî’nin **العباب**’da zikrettiği uzun bir kıssada.

Veya o, yani **المنزوف ضرطا**: köpek ile kurt arasında bir binek hayvanıdır; ona bağırıldığı zaman korkudan üzerine **الضراط** düşer; Sâgânî bunu nakletti.

Ve meselde ayrıca: “**أودى العير إلا ضرطا**”; zelil için ve şeyh için de darb-ı mesel yapılır; ve o, **العباب**’da olduğu gibi, cinsinden olmayan istisnadan dolayı mansuptur. Dedi ki: ayrıca, şeyin bozulmasına, ondan faydalanılmayan şeyden başka bir şey kalmayıncaya kadar, darb-ı mesel yapılır. Cevherî meseli zikretti ve manasında dedi ki: yani onun sertliğinden ve kuvvetinden bundan, yani **الضراط**’tan başka bir şey kalmadı.

Ve derler: “almak **سريطى** ve hükmetmek **ضريطى**”; **القبيطى** misali; yani borçtan aldığı şeyi yutar; sahibi ondan talep edince ona **أضرط** eder; Sıhâh’ta olduğu gibi. **س ر ط**’ta onun lugatlarının tafsili geçmişti.

Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **عمرو** b. **هند**’e “**مضرط الحجارة**” denilirdi; onun şiddeti ve katılığı (sebebiyle); Cevherî bunu nakletti. Ve **الأساس**’ta: onun heybeti (sebebiyle).

Ve onların mesellerindendir: “**كانت منه كضرطة الأصم**”; bir fiil yaptığı zaman, ondan önce de sonra da onun benzeri yapılmamış olur; ve o, nadirlikte bir meseldir; Sâgânî bunu nakletti.

Ve **ضرط يضرط** ( **فرح** gibi): **ضرط يضرط** ( **ضرب** gibi) için bir lugattır; şeyhimiz bunu **المصباح**’tan nakletti.
