# ضرع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضرع

الضرع: م، معروف، للظلف والخف، أي لكل ذات ظلف، أو للشاء والبقر، ونص العين: للشاة والبقر ونحوهما، وأما للناقة فخلف، بالكسر، كما سيأتي، وقال ابن فارس: الضرع للشاة وغيرها. وقال ابن دريد: الضرع: ضرع الشاة، ج: ضروع، وقال أبو زيد: الضرع: جماع، وفيه الأطباء، وهي الأخلاف، وفي الأطباء الأحاليل، وهي خروق اللبن. وفي اللسان: ضرع الشاة والناقة: مدر لبنها. وفي التوشيح: الضرع للبهائم، كالثدي للمرأة قال ابن دريد: شاة ضرعاء. قال ابن فارس: شاة ضريع، وضريعة، أي عظيمته، أي الضرع. وفي اللسان: الضريعة والضرعاء جميعا: العظيمة الضرع من الشاء والإبل. وشاة ضريع: حسنة الضرع. ونص ابن دريد في الجمهرة: امرأة ضرعاء: عظيمة الثديين، والشاة كذلك، فالمصنف خلط كلامهم، وقصد به الاختصار، وفيه تأمل عند ذوي الأبصار. وضرعاء: ة، نقله الصاغاني. قال أبو حنيفة: الضروع، بالضم: عنب بالسراة أبيض كبار الحب قليل الماء، عظيم العناقيد، مثل الزبيب الذي يسمى الطائفي. قال تعالى:  ليس لهم طعام إلا من ضريع، لا يسمن ولا يغني من جوع  الضريع، كأمير: الشبرق، قاله أبو حنيفة، وقال ابن الأثير: هو نبت بالحجاز، له شوك كبار يقال له: الشبرق، أو يبيسه، نقله الجوهري، أو نبات رطبه يسمى شبرقا، ويابسه يسمى ضريعا، عند أهل الحجاز، قاله الفراء، لا تقربه دابة لخبثه، قال أبو حنيفة: هو مرعى سوء، لا تعقد عليه السائمة شحما ولا لحما، فإن لم تفارقه إلى غيره ساء حالها، قال قيس بن العيزارة يصف الإبل وسوء مرعاها:
  وحبسن في هزم الضريع وكلها                      حدباء دامـية الـيدين حـرود

  قال أبو الجوزاء: الضريع: السلاء، وجاء في التفسير: أن الكفار قالوا: إن الضريع تسمن عليه إبلنا، فقال الله تعالى:  لا يسمن ولا يغني من جوع  . قال ابن الأعرابي: الضريع: العوسج الرطب، فإذا جف فهو عوسج، فإذا زاد جفوفا فهو الخزيز، قال الليث: الضريع: نبات في الماء الآجن، له عروق لا تصل إلى الأرض. أو هو شيء في جهنم أمر من الصبر، وأنتن من الجيفة، وأحر من النار، وهذا لا يعرفه العرب، وهو طعام أهل النار. قيل: هو نبات أخضر، كما في اللسان، وفي المفردات: أحمر منتن الريح خفيف يرمي به البحر، وله جوف. قال ابن عباد: الضريع: يبيس كل شجرة، وخصه بعضهم بيبيس العرفج والخلة. قيل: الضريع: الخمر أو رقيقها، وهذه عن ابن عباد، قال الليث: الضريع: الجلدة التي على العظم تحت اللحم من الضلع. ويقال: هو القشر الذي عليه. وضرع إليه، وله، ويثلث، الكسر عن شمر ضرعا، محركة، مصدر ضرع، كفرح، وضراعة، مدر ضرع وضرع، ككرم ومنع، الأخير على غير قياس، واقتصر الجوهري على ضرع، كمنع: خضع وذل، وفي حديث عمر رضي الله عنه: فقد ضرع الكبير، ورق الصغير. قيل: ضرع: استكان، وهو قريب من الخضوع والذل. ضرع له، كفرح ومنع: تذلل وتخشع، وسأله أن يعطيه، فهو ضارع، قال الشاعر:
  وأنت إله الحق عـبـدك ضـارع                      وقد كنت حينا في المعافاة ضارعا وقال آخر:
  ليبك يزيد ضارع لخصومة                      ومختبط مما تطيح الطوائح وضرع، ككتف، فيه لف ونشر غير مرتب، وضروع، كصبور، من ضرع كمنع، وضرعة، محركة. ضرع، ككرم، ضراعة: ضعف، فهو ضرع، محركة، من قوم ضرع، محركة أيضا، فشاهد الأول قول أبي زبيد الطائي:
  إما بحد سنان أو مـحـافـلة                      فلا فحوم ولا فان ولا ضرع وشاهد الثاني قول الشاعر، أنشده الليث:
  تعدو غواة على جيرانكم سفها                      وأنتم لا أشابات ولا ضـرع في حديث المقداد: وإذا فيها فرس آدم، ومهر ضرع، وهو محركة، أي لم يقو على العدو لصغره. والضارع والضرع، محركة: الصغير من كل شيء، أو الصغير السن، ومنه الحديث: قالا علي رضي الله عنه: ولو كان صبيا ضرعا، أو أعجميا متسفها، لم أستسعه. وقيل: هو الضعيف النحيف الضاوي الجسم، ومنه الحديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم رأى ولدي جعفر الطيار فقال: مالي، أراهما ضارعين?  أي ضاويين، وقيل: جسدك ضارع، وجنب ضارع، وأنت ضارع، قال الأحوض:
  كفرت الذي أسدوا إليك ووسدوا                      من الحسن إنعاما وجنبك ضارع

  وفي حديث قيس بن عاصم: إني لأفقر البكر الضرع والناب المدبر، أي أعيرهما للركوب، يعني الجمل الضعيف، والناقة الهرمة. الضرع، ككتف: الضعيف الجسم النحيف، وقد ضرع، كفرح. وضرع به فرسه، كمنع: أذله. هكذا في العباب، وبه فسر حديث سلمان رضي الله عنه: أنه إذا كان أصاب شاة ممن الغنم ذبحها، ثم عمد إلى شعرها فجعله رسنا، وينظر إلى رجل له فرس قد ضرع به فيعطيه. وفي اللسان يقال: لفلان فرس قد ضرع به، أي غلبه. ضرع السبع من الشيء ضروعا، بالضم: دنا، نقله ابن القطاع في الأفعال، ونصه: ضرع السبع منك. من المجاز: ضرعت الشمس: غابت، أو دنت للمغيب، كضرعت تضريعا، وعلى هذه اقتصر الجوهري. وتضرع، كتنصر: ع، نقله الجوهري، وأنشد لعامر بن الطفيل وقد عقر فرسه:
  ونعم أخو الصعلوك أمس تركته                      بتضرع يمري باليدين ويعسف وتبعه الصاغاني في العباب، وفيه يكبو باليدين، وقال ابن بري: أخو الصعلوك، يعني به فرسه، ويمري بيديه: يحركهما كالعابث، ويعسف: ترجف حنجرته من النفس، قال: وهذا البيت أورده الجوهري بتضرع بغير واو، ورواه ابن دريد: بتضروع، مثل تذنوب. والضرع، بالكسر: المثل، والصاد لغة فيه. الضرع أيضا: قوة الحبل، والصاد لغة فيه، ج: ضروع وصروع، وبه فسر قول لبيد:
  وخصم كبادي الجن أسقطت شأوهم                      بمستحـوذ ذي مـرة وضـروع وفسره ابن الأعرابي فقال: معناه: واسع له مخارج كمخارج اللبن، ورواه أبو عبيد بالصاد المهملة، وقد تقدم. وأضرع له مالا: بذله له، قال الأسود بن يعفر:
  وإذا أخلائي تنكـب ودهـم                      فأبو الكادة ماله لي مضرع أي مبذول. أضرع فلانا: أذله، وفي حديث علي رضي الله عنه: أضرع الله خدودكم. أي أذلها، وقيل: كان مزهوا فأضرعه الفقر. أضرعت الشاة: نزل لبنها قبيل النتاج. وأضرعت الناقة، وهي مضرع: نزل لبنها من ضرعها. قرب النتاج. زاد الراغب: وذلك مثل أتمر وألبن، إذا كثر لبنه وتمره. وفي الأساس: أضرعت الناقة والبقرة: أشرق ضرعها قبل النتاج. في المثل: الحمى أضرعتني لك، كما في الصحاح والأساس، ويروى: للنوم، كما في العباب يضرب في الذل عند الحاجة. قال المفضل: أول من قال ذلك رجل من كلب يقال له: مرير، كان لصا مغيرا، وكان يقال له: الذئب، اختطفت الجن أخويه: مرارة ومرة، فأقسم لا يشرب الخمر، ولا يمس رأسه غسل حتى يطلب بأخويه، فتنكب قوسه، وأخذ أسهما، ثم انطلق إلى ذلك الجبل الذي هلك فيه أخواه، فمكث فيه سبعة أيام لا يرى شيئا، حتى إذا كان في اليوم الثامن إذا هو بظليم، فرماه فأصابه حتى وقع في أسفل الجبل، فلما وجبت الشمس بصر بشخص قائم على صخرة ينادي:
  يا أيها الرامي الظليم الأسود                      تبت مراميك التي لم ترشد فأجابه مرير:
  يا أيها الهاتف فوق الصخره                      كم عبرة هيجتها وعـبـره
  بقتلـكـم مـرارة ومـره                      فرقت جمعا وتركت حسره

  فتوارى الجني عنه هويا من الليل، وأصابت مريرا حمى، فغلبته عينه، فأتاه الجني، فاحتمله، وقال له: ما أنامك وقد كنت حذرا? فقال: الحمى أضرعتني للنوم. فذهبت مثلا. قال ابن عباد: التضريع: التقرب في روغان، كالتضرع، وقد ضرع، وتضرع. قال: وضرع الرب تضريعا: طبخه، أي العصير، فلم يتم طبخه. في الصحاح: ضرعت القدر: حان أن تدرك. يقال: تضرع إلى الله تعالى، أي ابتهل وتذلل، وقيل: أظهر الضراعة، وهي شدة الفقر، والحاجة إلى الله عز وجل، ومه قوله تعالى:  تدعونه تضرعا وخفية  أي مظهرين الضراعة ، وحقيقته الخشوع، وانتصابهما على الحال وإن كانا مصدرين، وقوله تعالى:  فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا  أي تذللوا وخضعوا. وقيل: التضرع: المبالغة في السؤال والرغبة، ومنه حديث الاستسقاء: خرج متبذلا متضرعا، أو تضرع، وتعرض، وتأرض، وتأتى، وتصدى، بمعنى إذا جاء بطلب الحاجة إليك، نقله الجوهري عن الفراء. من المجاز: تضرع الظل، إذا قلص، والصاد لغة فيه. وضارعه مضارعة: شابهه، كأنه مثله أو شبهه، وتقول: بينهما مراضعة الكاس، ومضارعة الأجناس، وهو من الضرع، كما في الأساس. قال الراغب: والمضارعة: أصلها التشارك في الضراعة، ثم جرده للمشاركة. وتضارع، بضم المثناة فوق والراء، أي بضمهما. قيل: بضمها، أي المثناة وكسر الراء، فهي ثلاثة أقوال، الأخير عن الموعب، على صيغة لمفعول، تأليف الإمام اللغوي أبلي غالب المرسي الشهير بابن التياني شارح الفصيح وغيره، وعلى الأولى اقتصر الجوهري، قال ابن بري: صوابه تضارع، بكسر الراء، قال: وكذا هو في بيت أبي ذؤيب، فأما بضم التاء والراء فهو غلط، لأنه ليس في الكلام تفاعل ولا فعالل، قال ابن جني: ينبغي أن يكون تضارع فعاللا بمنزلة عذافر، ولا نحكم على التاء بالزيادة إلا بدليل. قلت: قول ابن بري: صوابه إلى آخره، يحتمل أن يكون بضم التاء، كما يفهم ذلك من إطلاقه، أو بفتحها مع كسر الراء، وهو رواية الباهلي في شرح قول أبي ذؤيب، وما ذكره المصنف عن الموعب فقد وجد هكذا في بعض نسخ الديوان، وهي رواية الأخفش، ووجد في هامش الصحاح: ولم أجد ضم الراء في تضارع لغير الجوهري. قلت: أي مع ضم التاء، وأما مع فتحها فلا، كما عرفت، واختلف في تعيين تضارع، فقال السكري: هو موضع، وفي الصحاح: جبل بنجد، وفي التهذيب: بالعقيق، قال أبو ذؤيب:
  كأن ثقال المزن بين تضارع                      وشابة برك من جذام لبـيج ومنه الحديث: إذا سال تضارع فهو عام خصب، والرواية فهو عام ربيع، وفي بعض الروايات: إذا أخضبت تضارع أخصبت البلاد. والمستضرع: الضارع، وهو الخاضع، قال أبو زبيد الطائي:
  مستضرع ما دنا منهن مكتنت                      بالعرق مجتلما ما فوقه، قنع اكتنت: إذا رضي، وقوله: مجتلما يريد لحمة من هذا الأسد المذكور قبله، ويروى: ملتحما. ومما يستدرك عليه: قوم ضرعة، محركة، وضرع، بالضم، في جمع ضارع. وأضرعه إليه: ألجأه. والتضرع: التلوي والاستغاثة. وضرع البهم: تناول ضرع أمه، قيل: ومنه ضرع الرجل، إذا ضعف كما في المفردات. والضرع محركة: الغمر من الرجال، وهو مجاز، وأضرعه الحب: أهزله، قال أبو صخر الهذلي:
  ولما بقيت ليبـقـين جـوى                      بين الجوانح مضرع جسمي

  والضرع، محركة: الجبان، يقال: هو ورع ضرع. والمضارعة: المقاربة. وفي حديث معاوية: لست بنكحة طلقة، ولا بسببة ضرعة. أي لست بشتام للرجال، المشابه لهم والمساوي. قال الأزهري: والنحويون يقولون للفعل المستقبل: مضارع؛ لمشاكلته الأسماء فيما يلحقه من الإعراب. والمضارع في العروض: مفاعيل فاع لاتن، مفاعيل فاعلاتن كقوله:
  دعاني إلى سعـاد                      دواعي هوى سعاد سمي بذلك لأنه ضارع المجتث. من المجاز: ماله زرع ولا ضرع: أي شيء، والعامة تقول: ماله زرع ولا قلع. وأضرع، كأفلس: موضع في شعر الراعي:
  فأبصرتهم حتى توارت حمولهم                      بأنقاء يحموم، ووركن أضرعا قال ثعلب: هي جبال أو قارات صغار. وقال خالد بن جنبة: هي أكيمات صغار، ولم يذكر لها واحد. والأضارع، كأنه جمع ضارع: اسم بركة من حفر الأعراب في غربي طريق الحاج، ذكرها المتنبي، فقال: ومسى الجميعي دئداؤها وغادى الأضارع ثم الدنا و أضرعة، بضم الراء: من قرى ذمار، من نواحي اليمن، كما في المعجم. ونقل شيخنا عن ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: مضارعة الشمس، إذا دنت للغروب، ومضارعة القدر، إذا حانت أن تدرك. قلت: فحينئذ يقال: ضارعت الشمس: لغة في ضرعت وضرعت.

### Türkçe

**الضرع**: müzekker, mâlûm; tırnaklı ve toynaklı için; yani her tırnak sahibi için; yahut koyun ve sığır için. **العين**’in nassı: koyun ve sığır ve benzerleri içindir. Deve için ise ihtilaf vardır; kesre ile **خلف** (geleceği üzere). İbn Fâris dedi: **الضرع** koyun ve başkası içindir. İbn Düreyd dedi: **الضرع**: koyunun **ضرع**’ı; çoğulu: **ضروع**. Ebû Zeyd dedi: **الضرع**: cem’dir; onda hekimler (kullanır); o da **الأخلاف**’tır. Hekimlerde ise **الأحاليل** (vardır); o da sütün delikleridir. **اللسان**’da: koyunun ve devenin **ضرع**’ı: sütünün akıtıcısıdır. **التوشيح**’te: **الضرع** hayvanlar içindir; kadına **الثدي** gibi. İbn Düreyd dedi: **شاة ضرعاء**. İbn Fâris dedi: **شاة ضريع** ve **ضريعة**; yani onun büyüğü; yani **الضرع**. **اللسان**’da: **الضريعة** ve **الضرعاء** ikisi birlikte: koyun ve develerden **ضرع**’ı büyük olan. **شاة ضريع**: **ضرع**’ı güzel. İbn Düreyd’in **الجمهرة**’deki nassı: **امرأة ضرعاء**: iki memesi büyük; koyun da böyledir. Öyleyse musannif onların sözünü karıştırdı; ve onunla ihtisarı kastetti; ve basiret sahipleri yanında onda teemmül vardır. Ve **ضرعاء**: müennes; bunu es-Sâğânî nakletti. Ebû Hanîfe dedi: **الضروع** (damme ile): es-Serât’ta beyaz, taneleri iri, suyu az, salkımları büyük bir üzüm; **الطائفي** denilen kuru üzüm gibidir. Allah Teâlâ dedi: “Onlar için **ضريع**’den başka yiyecek yoktur; ne semirtir ne açlıktan kurtarır.” **الضريع**, **أمير** gibi: **الشبرق**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. İbnü’l-Esîr dedi: O, Hicaz’da bir bitkidir; iri dikenleri vardır; ona **الشبرق** denir; yahut onun kurusu; bunu el-Cevherî nakletti. Yahut tazesi **شبرق** diye adlandırılan, kurusu **ضريع** diye adlandırılan bir bitkidir; Hicaz ehli yanında; bunu el-Ferrâ söyledi. Kötülüğünden dolayı hiçbir binek ona yaklaşmaz. Ebû Hanîfe dedi: O kötü bir otlaktır; otlayan hayvan onun üzerinde ne yağ ne et bağlar; eğer ondan başkasına ayrılmazsa hâli kötüleşir. Kays b. el-‘Ayzâra, develeri ve otlaklarının kötülüğünü vasfederek dedi:

  Ve **الضريع**’in çukurunda hapsedildiler; hepsi de
  kambur, iki eli kanlı, huysuz.

Ebû’l-Cevzâ dedi: **الضريع**: **السلاء**’dır. Tefsirde geldi: kâfirler dediler ki: “Şüphesiz **الضريع** üzerinde develerimiz semirir.” Bunun üzerine Allah Teâlâ dedi: “Ne semirtir ne açlıktan kurtarır.” İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضريع**: yaş **العوسج**’dur; kuruduğunda o **عوسج**’dur; kuruluğu arttığında o **الخزيز**’dir. el-Leys dedi: **الضريع**: bayat suda bir bitkidir; onun kökleri vardır, yere ulaşmaz. Yahut o, cehennemde bir şeydir; sabırdan daha acı, leşten daha kokmuş, ateşten daha sıcak; bunu Araplar bilmez; o, ateş ehlinin yiyeceğidir. Denildi: O yeşil bir bitkidir; **اللسان**’da olduğu gibi. **المفردات**’ta: kırmızı, kokusu pis, hafif; deniz onu atar; ve onun içi boştur. İbn Abbâd dedi: **الضريع**: her ağacın kurusudur; bazıları onu **العرفج** ve **الخلة**’nin kurusuna tahsis etti. Denildi: **الضريع**: şarap yahut onun incesi; bu, İbn Abbâd’dandır. el-Leys dedi: **الضريع**: kaburgadan, etin altında, kemiğin üzerindeki deridir. Ve denilir: onun üzerindeki kabuktur.

Ve **ضرع** ona ve ona; ve üçlenir; Şemmer’den kesre: **ضرعا** (harekeli); **ضرع**’ın masdarı; **فرح** gibi; ve **ضراعة**. **ضرع** ve **ضرع** (fiil), **كرم** ve **منع** gibi; sonuncusu kıyasa aykırı. el-Cevherî yalnız **ضرع**’a iktisar etti; **منع** gibi: boyun eğdi ve zelil oldu. Ömer رضى الله عنه hadîsinde: “Büyük **ضرع** etti; küçük inceldi.” Denildi: **ضرع**: miskinleşti; o, boyun eğme ve zillete yakındır. **ضرع** ona; **فرح** ve **منع** gibi: alçaldı ve huşû gösterdi; ve ondan kendisine vermesini istedi; o hâlde o **ضارع**’dır. Şair dedi:

  Ve sen hak ilâhısın; kulun **ضارع**;
  ve ben bir vakit afiyette **ضارعا** idim.

Bir başkası dedi:

  Husumet için **ضارع** olan Yezîd ağlasın;
  ve felâketlerin savurduğu şeyden çırpınan.

Ve **ضرع**, **كتف** gibi; onda tertipsiz bir “lafz u neşr” vardır; ve **ضروع**, **صبور** gibi; **ضرع**’dan, **منع** gibi; ve **ضرعة** (harekeli). **ضرع**, **كرم** gibi; **ضراعة**: zayıflık; o hâlde o **ضرع** (harekeli)dir; **قوم ضرع**’dan (harekeli)dir; bu da harekeli. Birincinin şahidi Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:

  Ya mızrak ucunun keskinliğiyle yahut toplulukla;
  ne **فحوم** var ne **فان** var ne **ضرع**.

İkincinin şahidi şairin sözü; el-Leys onu rivayet etti:

  Sefihçe sizin komşularınıza azgınlar koşar;
  siz ise ne **أشابات**sınız ne **ضرع**.

Mikdâd hadîsinde: “Ve içinde esmer bir at ve **مهر ضرع** vardı.” O, harekelidir; yani küçüklüğünden dolayı koşmaya güç yetiremedi. **الضارع** ve **الضرع** (harekeli): her şeyin küçüğü; yahut yaşça küçük. Ondan hadîs: Ali رضى الله عنه dedi: “Eğer **صبي ضرع** olsaydı, yahut sefih bir acem olsaydı, onu istemezdim.” Denildi: O, zayıf, ince, bedeni sıska olandır. Ondan hadîs: “Peygamber صلى الله عليه وسلم Ca‘fer et-Tayyâr’ın iki oğlunu gördü de dedi: ‘Bana ne oluyor, onları **ضارعين** görüyorum?’” yani sıska. Denildi: “Bedenin **ضارع**; yanın **ضارع**; sen **ضارع**.” el-Ahvad dedi:

  Sana yaptıkları iyiliği inkâr ettin ve (onu) yastık yaptılar;
  güzellikten bir ihsan; hâlbuki yanın **ضارع**.

Kays b. Âsım hadîsinde: “Şüphesiz ben **البكر الضرع** ve **الناب المدبر**’i fakirleştiririm.” yani ikisini binmek için ödünç veririm; yani zayıf deve ve yaşlı dişi deve. **الضرع**, **كتف** gibi: zayıf bedenli, ince; ve **ضرع** etti, **فرح** gibi. Ve **ضرع** onunla atını, **منع** gibi: onu zelil etti. Böylece **العباب**’da. Ve bununla Selmân رضى الله عنه hadîsi tefsir edildi: “O, koyunlardan bir koyun elde ettiğinde onu keserdi; sonra onun yününe yönelir, onu yular yapardı; ve kendisinde atı olup onunla **ضرع** edilmiş bir adama bakar, ona verirdi.” **اللسان**’da denilir: “Falanın bir atı vardır ki onunla **ضرع** edilmiştir.” yani onu yenmiştir. **ضرع** yırtıcı hayvan, şeyden **ضروعا** (damme ile): yaklaştı; bunu İbnü’l-Kattâ‘ **الأفعال**’da nakletti; ve nassı: “**ضرع السبع منك**.” Mecazdan: **ضرعت الشمس**: battı; yahut batmaya yaklaştı; **ضرعت** (fiil) **تضريعا** gibi. el-Cevherî bunun üzerine iktisar etti. Ve **تضرع**, **تنصر** gibi: ‘Ayn; bunu el-Cevherî nakletti; ve Âmir b. et-Tufeyl’den, atını yaraladığı hâlde, şu beyti şâhid getirdi:

  Dün **الصعلوك**’un kardeşi ne güzel (idi); onu bıraktım;
  **بتضرع** hâlinde iki eliyle oynuyor ve zorlanıyor.

es-Sâğânî **العباب**’da ona tâbi oldu; onda “iki eliyle sendeleyip düşer” (lafzı) vardır. İbn Berî dedi: “**أخو الصعلوك** ile atını kasteder. ‘İki eliyle oynar’: onları, oyun oynayan gibi hareket ettirir. ‘Ve zorlanır’: nefes yüzünden gırtlağı titrer.” Dedi: Bu beyti el-Cevherî vavsız **بتضرع** ile getirdi; İbn Düreyd ise **بتضروع** diye rivayet etti; **تذنوب** gibi.

Ve **الضرع** (kesre ile): misal; **الصاد** onda bir dildir. **الضرع** ayrıca: ipin kuvveti; **الصاد** onda bir dildir; çoğulu: **ضروع** ve **صروع**. Bununla Lebîd’in sözü tefsir edildi:

  Cinlerin karınları gibi bir hasım; onların yarışını düşürdüm;
  **بمستحوذ**; kuvvet sahibi ve **ضروع** sahibi.

İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti ve dedi: manası: sütün çıkışları gibi çıkışları olan geniş (şey). Ebû Ubeyd onu **الصاد**’la, noktasız **الصاد** ile rivayet etti; geçmişti.

Ve **أضرع** ona mal: ona onu verdi. el-Esved b. Ya‘fer dedi:

  Ve dostlarım yüz çevirip karanlık bastığında,
  Ebû’l-Kâde’nin malı bana **مضرع**; yani verilmiş.

**أضرع** falanı: onu zelil etti. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Allah yüzlerinizi **أضرع** etsin.” yani onları zelil etsin. Denildi: O kibirli idi de fakirlik onu **أضرع** etti. **أضرعت الشاة**: doğumdan az önce sütü indi. **أضرعت الناقة**; ve o **مضرع**dır: **ضرع**’ından sütü indi; doğum yaklaştı. Râgıb ekledi: bu, **أتمر** ve **ألبن** gibidir; sütü ve hurması çoğaldığında. **الأساس**’ta: **أضرعت** deve ve sığır: doğumdan önce **ضرع**’ı parladı. Meselde: “**الحمى أضرعتني لك**”; **الصحاح** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. Rivayet edilir: “uyku için”; **العباب**’da olduğu gibi; ihtiyaç anında zillet hakkında darb-ı meseldir. el-Mufaddal dedi: Bunu ilk söyleyen Kelb’den bir adamdır; ona **مرير** denirdi; yağmacı bir hırsız idi; ona **الذئب** denirdi. Cinler onun iki kardeşini kaçırdı: **مرارة** ve **مرة**. Bunun üzerine yemin etti: şarap içmeyecek ve iki kardeşini arayıncaya kadar başına yıkama dokundurmayacak. Yayını omzuna attı, oklar aldı; sonra iki kardeşinin helâk olduğu o dağa gitti; onda yedi gün kaldı, hiçbir şey görmedi. Sekizinci gün olunca bir devekuşu gördü; ona attı, onu vurdu; dağın aşağısına düştü. Güneş batınca bir kayanın üzerinde duran bir şahıs gördü, sesleniyordu:

  Ey kara devekuşunu atan!
  Doğru yolu bulmayan atışların helâk olsun!

Buna **مرير** cevap verdi:

  Ey kayanın üstündeki seslenen!
  Nice gözyaşı kışkırttın ve (nice) gözyaşı!
  Sizin **مرارة** ve **مرة**’yi öldürmenizle
  Bir topluluğu ayırdın ve bir hasret bıraktın.

Böylece cin ondan gecenin bir kısmında gizlendi; ve **مريرا**’ya bir humma isabet etti; gözü ona galip geldi (uyku bastı); derken cin ona geldi, onu yüklenip götürdü ve ona dedi ki: “Seni ne uyuttu, hâlbuki sen sakınır idin?” Dedi ki: “Humma beni uykuya **أضرعتني** etti.” Böylece mesel oldu.

İbn عباد dedi ki: **التضريع**: **التضرع** gibi, bir kaçışta yakınlaşmadır; ve **ضرع** etti, ve **تضرع** etti. Dedi ki: Ve **ضرع** ربّ **تضريعا**: onu pişirdi; yani şırayı; fakat onun pişirilmesini tamamlamadı.

**الصحاح**’ta: **ضرعت** tencereyi: olgunlaşmasının vakti geldi. Denir: Allah Teâlâ’ya **تضرع** etti; yani yalvardı ve alçaldı; ve denildi: **الضراعة**’yı izhar etti; o da şiddetli fakirliktir ve Allah عز وجل’e ihtiyaçtır. Ve ondan, O’nun تعالى sözü: **تدعونه تضرعا وخفية**; yani **الضراعة**’yı izhar edenler olarak; ve onun hakikati huşûdur; ikisinin de hâl üzere mansub oluşu, her ne kadar ikisi de masdar olsalar da. Ve O’nun تعالى sözü: **فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا**; yani alçaldılar ve boyun eğdiler. Ve denildi: **التضرع**: istemede ve rağbette mübalağadır; ve ondan, yağmur duası hadisi: “Dağınık hâlde, **متضرعا** olarak çıktı”; yahut “**تضرع** etti”; ve “**تعرض** etti”, ve “**تأرض** etti”, ve “**تأتى** etti”, ve “**تصدى** etti”; “ihtiyacın talebiyle sana geldiği zaman” mânâsında; onu Cevherî, Ferrâ’dan nakletti.

Mecazdan: **تضرع** gölge; küçüldüğü zaman; ve **الصاد** onda bir dildir (lehçedir). Ve onu **مضارعة** ile **ضارعه** etti: ona benzedi; sanki onun misli yahut onun benzeri. Ve dersin: “İkisinin arasında kâsenin **مراضعة**’sı ve cinslerin **مضارعة**’sı vardır”; ve o, **الضرع**’dandır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Râgıb dedi ki: Ve **المضارعة**: aslı, **الضراعة**’da ortaklaşmadır; sonra onu ortaklık için soyutladı. Ve **تضارع**; üstten ikilinin ve **الراء**’nın dammesiyle; yani ikisinin dammesiyle. Denildi: onun dammesiyle; yani ikilinin (harfin) dammesi ve **الراء**’nın kesresiyle; böylece üç görüştür; sonuncusu **الموعب**’dandır; mef‘ûl için olan vezin üzere; **الفصيح**’in şârihi ve başkalarının, meşhur İbn التياني diye bilinen, lügat imamı Ebli Gâlib el-Mersî’nin telifi. Ve birincisine Cevherî iktisar etti. İbn Berî dedi ki: Doğrusu **تضارع**’dır; **الراء**’nın kesresiyle. Dedi ki: Ebû Züeyb’in beytinde de böyledir. Amma **التاء** ve **الراء**’nın dammesiyle olan ise hatadır; çünkü الكلام’da ne **تفاعل** vardır ne de **فعالل**. İbn Cinnî dedi ki: **تضارع**’ın, **عذافر** menzilesinde **فعاللا** olması gerekir; ve **التاء** üzerine ziyadelik hükmünü ancak delil ile veririz.

Dedim ki: İbn Berî’nin “doğrusu …dır” sözü, sonuna kadar; onun, mutlak söyleyişinden anlaşıldığı üzere **التاء**’nın dammesiyle olmasını ihtimal eder; yahut onun, **الراء**’nın kesresiyle beraber fethasıyla olmasını; ve bu, Ebû Züeyb’in sözünün şerhinde Bâhilî’nin rivayetidir. Ve musannifin **الموعب**’dan zikrettiği şey ise, divanın bazı nüshalarında böylece bulunmuştur; ve o, Ahfeş’in rivayetidir. Ve **الصحاح**’ın hâmişinde bulundu: “Cevherî’den başkası için **تضارع**’ta **الراء**’nın dammesini bulmadım.”

Dedim ki: yani **التاء**’nın dammesiyle beraber; amma onun fethasıyla beraber ise değil; bildiğin gibi. Ve **تضارع**’ın tayininde ihtilaf edildi. Sükkerî dedi ki: o bir yerdir. Ve **الصحاح**’ta: Necd’de bir dağdır. Ve **التهذيب**’te: **العقيق**’tedir. Ebû Züeyb dedi ki:

كأن ثقال المزن بين تضارع                      وشابة برك من جذام لبـيج

Ve ondan hadis: “Eğer **تضارع** sel akıtırsa, o bereket yılıdır”; ve rivayet: “o bahar yılıdır.” Ve bazı rivayetlerde: “Eğer **تضارع** yeşerirse, beldeler yeşerir.”

Ve **المستضرع**: **الضارع**’dır; ve o, boyun eğendir. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi ki:

مستضرع ما دنا منهن مكتنت                      بالعرق مجتلما ما فوقه، قنع

**اكتنت**: razı olduğu zaman. Ve onun sözü: **مجتلما**; ondan muradı, bundan önce zikrettiği bu aslandan bir et parçasıdır; ve “**ملتحما**” diye rivayet olunur.

Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir: **قوم ضرعة**; harekeli; ve **ضرع**; damme ile; **ضارع**’ın cem‘inde. Ve onu ona **أضرعه** etti: onu ilcâ etti. Ve **التضرع**: kıvranma ve imdat istemedir. Ve **ضرع** kuzu: anasının memesini aldı. Denildi: ve ondan, **ضرع** adam; zayıfladığı zaman; **المفردات**’ta olduğu gibi. Ve **الضرع**; harekeli: erkeklerden **الغمر**’dir; ve o mecazdır. Ve aşk onu **أضرعه** etti: onu zayıflattı. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi ki:

ولما بقيت ليبـقـين جـوى                      بين الجوانح مضرع جسمي

Ve **الضرع**; harekeli: korkaktır. Denir: o, **ورع ضرع**’dır.

Ve **المضارعة**: yakınlıktır. Ve Muâviye hadîsinde: “Ben ne boşanır bir nikâhım, ne de **سببة ضرعة**.” Yani erkeklere söven, onlara benzeyen ve onlara eşit olan değilim.

Ezherî dedi ki: Nahivciler, gelecek fiile **مضارع** derler; i‘rabdan ona ilişen şeyde isimlere benzemesinden dolayı.

Ve arûzda **المضارع**: **مفاعيل فاع لاتن، مفاعيل فاعلاتن**’dir; şu sözü gibi:

دعاني إلى سعـاد                      دواعي هوى سعاد

Böylece adlandırıldı; çünkü o, **المجتث**’e **ضارع** oldu (benzedi).

Mecazdan: “Onun ne ekini vardır ne de **ضرع**’ı”; yani hiçbir şey. Ve avam: “Onun ne ekini vardır ne de **قلع**’ı” der.

Ve **أضرع**; **أفلس** gibi: râî’nin şiirinde bir yerdir:

فأبصرتهم حتى توارت حمولهم                      بأنقاء يحموم، ووركن أضرعا

Sa‘leb dedi ki: onlar dağlardır yahut küçük kayalıklardır. Hâlid b. Cünbe dedi ki: onlar küçük tümseklerdir; ve onun için tekil zikretmedi.

Ve **الأضارع**; sanki **ضارع**’ın cem‘i: hac yolunun batısında, bedevîlerin kazdığı bir göletin adıdır; onu Mütenebbî zikretti; şöyle dedi: “Ve el-Cemî‘î onun **دئداؤها**’sında akşamladı; ve **الأضارع**’a, sonra **الدنا**’ya sabahladı.”

Ve **أضرعة**; **الراء**’nın dammesiyle: Yemen taraflarından, Zimâr köylerindendir; **المعجم**’de olduğu gibi.

Şeyhimiz, İbn Ebî’l-Hadîd’den, **نهج البلاغة** şerhinde nakletti: “Güneşin **مضارعة**’sı: batmaya yaklaştığı zaman; ve tencerenin **مضارعة**’sı: olgunlaşmasının vakti geldiği zaman.”

Dedim ki: o vakit denir: “Güneş **ضارعت** oldu”; **ضرعت** ve **ضرعت**’ta bir dildir.
