# ضرم (ض-ر-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء والميم معهما
ض ر م، ر ض م، ر م ض، م ر ض، ض م ر مستعملات
ضرم:
الضَّرَمُ من الحَطَب: ما التَهَبَ سريعاً، الواحدة ضَرَمة.
والضَّرَمُ: مصدر ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً.
وضَرِمَ الأسَدُ اذا اشتَدَّ حَرُّ جَوْفِه من الجُوعِ، وكذلك غيره من اللَّواحِمِ، قال:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
والضَّرَمُ: شِدَّة العَدْوِ، وفَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ وضَرِم الرَّفاقِ، قال:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
يقول: اذا مَشَتْ على الرَّقاقِ اشتَدَّ جَرْيُها.
والضِّرامُ: الذي تُضْرَمُ به النّارُ.
والضِّرامُ: جماعة الضَّرَم من الحَطَب.
واضْطَرَمَتِ النّارُ، وأضْرَمَها غيرُها في الحَطَب.
والضِّرامُ: ما يُرَى من اشتِعال اللَّهَب.
والضَّريمُ: اسْمٌ للحَريق.
رضم: الرَّضَمُ: حِجارةٌ مُجتَمِعةٌ غيرُ ثابتةٍ في الأرض، كأنَّها منثورةٌ في بطُون الأوديِة، ويُجْمَع الرَّضَمُ على رِضام.
وحِجارةٌ مَرْضومةٌ بعضُها فوقَ بعضٍ.
وبِرْذَونٌ مَرْضُومُ العَصَبِ اذا كانَ قد تَشَنَّجَ وصارَ فيه كالعُقَدِ وأنشد: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ ورُضامٌ: اسمُ موضعِ.
رمض:
الرَّمَضُ: حَرُّ الحِجارة من شِدَّةِ حَرِّ الشمس، والاسمُ الرَّمْضاءُ.
وأرضٌ رَمِضةٌ بالحجارة.
ورَمِضَ الانسان رَمَضاً اذا مَشَى على الرَّمْضاءِ.
والرَّمَضُ: حُرْقةُ القَيْظ.
وقد أَرْمَضَني هذا الأمرُ فرَمِضْتُ، قال رؤبة: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض والرَّمَضُ: مَطَرٌ قبل الخريف.
والرَّمضاءُ مُلتَهبةٌ يعني شدَّةٌ الحَرِّ.
ورَمَضانُ: شَهْرُ الصَّوْمِ.
مرض:
التَّمريضُ: حُسْنُ القيام على المريض، يقال: مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً اذا قمت عليه.
وتمريض الأمر: ان تُوهِنَه ولا تُنْضِجَه.
ويقال: قلبٌ مريضٌ من العَداوة ومن النِّفاق، وقال الله تعالى: في قُلُوبِهم مَرَض، أي نِفاق.
والمَراضانِ: واديانِ مُلتقاهما واحد.
وقال فلانٌ قولاً فأَمرَضَ، أي قارَبَ الصَّوابَ ولم يَبلُغْه، قال: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا
مضر:
لَبَنٌ مَضير: شديد الحُمُوضة، ويُقال: إِنَّ مُضَرَ كانَ مولَعاً بشُرْ به فسُمِّيَ به.
والمَضيرةُ: مُرَيْقةٌ تُطبَخُ بلَبَنٍ وأشياء.
وتُماضِرُ: اسمُ امرأةٍ.
وتَمَضَّرَ: اعتَزَى الى مُضَرَ.
والتَمَضُّر: التَعَصُّبُ لِمُضَرَ.
ضمر:
الضُّمْرُ من الهُزالِ ولُحُوق البطْن، والفعْلُ: ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً فهو ضامِرٌ.
وقَضيبٌ ضامِرٌ: انضَمَرَ وذَهَبَ ماؤه.
والمِضمارُ: موضعٌ تُضَمَّرُ فيه الخَيْل، وتضميرُها أنْ تُعْلَفَ قُوتاً بعد السِّمَن.
والضَّميرُ: الشيءُ الذي تُضمِرُه في ضَمير قلبِكَ.
وتقول: أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ اذا كان متحرِّكاً فأسْكَنتُه. فأسْكَنْتُه.
والغِناءُ مِضمار الشِّعْر أي به يُخْتَبَر، قال:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
والضَّمْرُ من الرجال: المُهَضَّمُ البطن، اللطيفُ الجسم، وامرأةٌ ضَمْرَةٌ.
والضِّمارُ من العِداتِ: ما كانَ ذا تَسويفٍ، قال الراعي:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
ولُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ أي فيه بعضُ الانضِمام، قال: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ وتضَمَّرَ وجهُه أي انضَمَّت جلدته من الهُزال.
والضُّمرانُ: من دِقِّ الشَّجَر، وقيلَ: هو الحَمْضُ.
والضُّمْرانُ اسمُ كلبٍ.
والضَّومَرانُ والضَّيْمُرانُ: نوع من الرَّيْحان.
والضَّمارُ من المالِ: مالا يُرْجَى رُجُوعُه.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte

**ض ر م**، **ر ض م**، **ر م ض**، **م ر ض**، **ض م ر** kullanılagelenlerdir

**ضرم**:
**الضَّرَمُ** odun cinsinden: çabucak tutuşan şey; bir tanesi **ضَرَمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً**’ın masdarıdır.
Ve **وضَرِمَ الأسَدُ**: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde diğer et yiyenler; dedi ki:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
Ve **الضَّرَمُ**: koşmanın şiddeti; ve **فَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ** ve **ضَرِم الرَّفاقِ**; dedi ki:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
Der ki: ince (zemin) üzerinde yürüdüğü zaman koşması şiddetlenir.
Ve **الضِّرامُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şey.
Ve **الضِّرامُ**: odundan **الضَّرَم** topluluğu.
Ve **واضْطَرَمَتِ النّارُ**; ve başkası onu odunda **أضْرَمَها**.
Ve **الضِّرامُ**: alevin tutuşmasından görülen şey.
Ve **الضَّريمُ**: yangın için bir isimdir.

**رضم**: **الرَّضَمُ**: yerde sabit olmayan, toplanmış taşlar; sanki vadilerin karınlarında saçılmış gibidir; ve **الرَّضَمُ** **رِضام** üzerine cem edilir.
Ve taşlar: bir kısmı bir kısmının üstünde **مَرْضومة**.
Ve **بِرْذَونٌ مَرْضُومُ العَصَبِ**: eğer kasılmış ve onda düğümler gibi olmuşsa; ve inşad etti: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ
Ve **رُضامٌ**: bir yerin adıdır.

**رمض**:
**الرَّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığı; isim **الرَّمْضاءُ**’dır.
Ve taşlı **أرضٌ رَمِضةٌ**.
Ve insan **ورَمِضَ** **رَمَضاً**: **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdüğü zaman.
Ve **الرَّمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığı.
Ve bu iş beni **أَرْمَضَ** etti de ben **رَمِضْتُ**; Rü’be dedi ki: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض
Ve **الرَّمَضُ**: güzden önce bir yağmur.
Ve **الرَّمضاءُ**: tutuşmuş; yani hararetin şiddeti.
Ve **رَمَضانُ**: oruç ayı.

**مرض**:
**التَّمريضُ**: hastanın üzerinde güzelce durmak; denir ki: **مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً**: onun üzerinde durduğum zaman.
Ve işin **تمريض**i: onu zayıflatman ve onu olgunlaştırmaman.
Ve denir ki: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مريضٌ**; ve Allah Teâlâ dedi: **في قُلُوبِهم مَرَض**; yani nifak.
Ve **المَراضانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadi.
Ve falan bir söz söyledi de **فأَمرَضَ**; yani doğruya yaklaştı ve ona ulaşmadı; dedi ki: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا

**مضر**:
**لَبَنٌ مَضير**: şiddetli ekşilikte; ve denir ki: **إِنَّ مُضَرَ** onunla (ekşi sütle) düşkün idi, onunla adlandırıldı.
Ve **المَضيرةُ**: süt ve şeylerle pişirilen bir çorbacık.
Ve **تُماضِرُ**: bir kadının adıdır.
Ve **تَمَضَّرَ**: **مُضَرَ**’a nisbet etti.
Ve **التَمَضُّر**: **لِمُضَرَ** için taassuptur.

**ضمر**:
Zayıflıktan ve karnın içe çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil: **ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً**; o hâlde o **ضامِرٌ**’dir.
Ve **قَضيبٌ ضامِرٌ**: inceldi ve suyu gitti.
Ve **المِضمارُ**: atların zayıflatıldığı yer; ve onların zayıflatılması, semizlikten sonra azık olarak yem verilmesidir.
Ve **الضَّميرُ**: kalbinin içindeki vicdanda gizlediğin şey.
Ve dersin: hareketli iken onu sükûnlu kıldığımda **أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ**. Böylece onu sükûnlu kıldım.
Ve şarkı, şiirin **مِضمار**ıdır; yani onunla sınanır; dedi ki:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezilmiş, bedeni latif olan; ve **امرأةٌ ضَمْرَةٌ**.
Ve vaatlerden **الضِّمارُ**: oyalama sahibi olan şey; râ‘î dedi ki:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
Ve **لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ**: yani onda bir miktar büzülme vardır; dedi ki: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ
Ve yüzü **تضَمَّرَ**: yani zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضُّمرانُ**: ince ağaçtan; ve denildi ki: o **الحَمْضُ**’dur.
Ve **الضُّمْرانُ** bir köpeğin adıdır.
Ve **الضَّومَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**: reyhan türünden bir tür.
Ve maldan **الضَّمارُ**: geri dönmesi umulmayan mal.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضِرامُ بالكسر: اشتعال النار في الحَلفاء ونحوِها. والضِرامُ أيضاً: دُقاق الحطب الذي يُسرع اشتعالُ النار فيه. والضَرَمَةُ: السَعَفَةُ أو الشيحَةُ في طرَفها نارٌ. يقال: ما بها نافخ ضَرَمَةٍ، أي أحدٌ. والجمع ضَرَمٌ. والضَريمُ: الحريق. وضَرِمَ الشيء بالكسر: اشتدَّ حرُّه. وضَرِمَ الرجلُ، إذا اشتدَّ جوعه. وضَرِمَتِ النارُ، وتَضَرَّمَتْ، واضْطَرَمَتْ، إذا التهبتْ. وأضْرَمْتُها أنا وضَرَّمتُها، شدِّد للمبالغة. وتَضَرَّمَ عليه، أي تَغَضَّبَ. وفرسٌ ضَرِمٌ: شديد العَدْو. والضَرِمُ: الجائع. والضَرِمُ: فرخ العُقاب.

##### Türkçe

**الضِرامُ** (kesre ile): **الحَلفاء** ve benzerlerinde ateşin tutuşmasıdır. Ve **الضِرامُ** ayrıca: ateşin içinde çabuk tutuştuğu odunun ufak kırıntılarıdır. Ve **الضَرَمَةُ**: ucunda ateş bulunan **السَعَفَةُ** yahut **الشيحَةُ**dır. Denilir: “ما بها نافخ ضَرَمَةٍ”, yani hiç kimse. Çoğulu **ضَرَمٌ**dur. Ve **الضَريمُ**: yangındır. Ve **ضَرِمَ** şey (kesre ile): onun sıcağı şiddetlendi. Ve **ضَرِمَ** adam, açlığı şiddetlendiği zaman. Ve **ضَرِمَتِ** ateş, ve **تَضَرَّمَتْ**, ve **اضْطَرَمَتْ**, alevlendiği zaman. Ve ben onu **أضْرَمْتُها** ve **ضَرَّمتُها**; şeddeli (söylenir) mübalağa için. Ve ona karşı **تَضَرَّمَ** etti, yani öfkelendi. Ve **ضَرِمٌ** bir at: koşusu şiddetli. Ve **الضَرِمُ**: aç olan. Ve **الضَرِمُ**: kartal yavrusu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت : والضِّرام : ما دَقّ من الحَطَب ولم يكن جَزْلاً يثقبه النارُ ، الواحد ضَرَم وضَرمة ومنه قولُ الشاعر :
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
ويقال : أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ ، وضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ .
وقال زهير :
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
وقال الليث : الضَّرِيمُ : اسمٌ للحريق ، وأَنشَد :
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
شَبّه حَفيفَ شَدِّه بحفيف النار إذا شَيَّعْتَها بالحَطَب ، أي : ألقيتَ عليها ما يُذْكيها به ؛ قاله الأصمعيّ .
وقال اللّيْثُ : الضَّرَمُ : شِدّةُ العَدْو .
ويقال : فرسي ضَرِمُ العَدْوِ ، ومنه قولُ جرير :
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
وقال أبو زيد : ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً : إِذا جَدَّ في أَكْله لا يَدفَع منه شيئاً .
ويقال : ضَرِمَ عليه تَضرّم : إذا احتَدَمَ غَضَباً .
وقال ابن شُميل : المُضْطَرِم : المُغْتَلِمُ من الجِمال ، تراه كأنه قد حُسْحِسَ بالنار . وقد أضْرَمَتْه الغُلْمة .
رضم : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : إنّ عَدْوَك لرَضَمَان ، أي : بطيء . وإنّ أَكْلَك لَسَلَجَان ، وإن قَضاءكَ لَلِيّان .
قال شَمِر : قال الأصمعي : الرِّضامُ : صُخور عِظامٌ أمثالُ الجُزر واحدتها رَضْمة . ويقال : بنى فلان دارَه فرضم فيها الحجارة رَضْماً ، ومنه قيل : رَضَم البعيرُ بنفسه : إذا رَمَى بنفسِه . وقال لَبِيد :
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
وقال أبو عمرو : الرِّضامُ : حِجارةٌ تجمع واحدتها رَضْمَة ورَضْم ، وأَنْشَد :
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
أي : من حجارةٍ مَرْضومة .
وقال شَمِر : يقال : رَضْمٌ ورَضَمٌ للحجارة المَرْضومة .
وقال رُؤبة :
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
وقال الليث : بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب : إذا تشنّج وصار فيه كالعَقَد ، وأَنشد :
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
وقال النضر : طائِرٌ رُضمَة ، وقد رَضَمت ، أي : نَبَتت ، ورَضَم الرجلُ في بيتِه ، أي : سَقَط ولا يَخرُج من بيته . ورَمَأَ كذلك . وقد رَضَم يَرضِم رُضوماً . ورُضام : اسم موضع .
رمض : قال اللّيْثُ : الرّمَضُ : حَرُّ الحجارة من شدّةِ حرّ الشمس ، والاسمُ الرّمْضاء . ورَمِض الإنسانُ رمْضاً : إذا مَشَى على الرّمْضاء ، والأرضُ رَمِضَة .
الحرّانيُّ عن ابن السكيت : الرَمْضُ : مصدرُ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً : إذا جعلته بين حَجَرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ .
قال : والرّمَضُ : مصدرُ رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً : احتَرَق قدماه في شدّة الحرّ ، وأَنشَد :
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
ويقال : رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً : إذا رَعَتْ في شدّة الحرّ فتَحْبَن رئاتُها وأكبادُها ، يُصيبها فيها قُروح .
وفي الحديث : ( صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال ) ، وهي الصلاةُ الّتي سَنّها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت الضُّحى عند ارتفاع النهار .
ورَمَضُ الفِصالِ : أن تَحترِق الرّمْضاءُ ، وهو الرّمل ، فتَبرُك الفِصال مِن شدّة حَرّها وإحراقِها أَخفافَها وفَراسِنَها .
ويقال : رَمّض الراعِي مَواشِيه وأرمَضَها : إذا رعاها في الرّمْضاء أو أَرْبَضَها عليها .
وقال عمرُ بنُ الخطّاب لراعي الشاة : عليكَ والظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضها . والظَلَفُ من الأرض : المكانُ الغَليظ الّذي لا رَمْضَاءَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَرْموضُ : الشِّواءُ الكَبِس . ومَررْنا على مَرْمِض شاةٍ ومَنْدَةِ شاةٍ . وقد رمضْتُ الشاةَ فأنا أُرْمِضُها رَمْضاً ، وهو ألا يَسلُخها إذا ذبَحَها ويَبقُر بَطنُها ، ويُخرج حُشْوتَها ، ثم يُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تحمَرَّ فتصيرَ ناراً تتّقد ، ثم يَطْرَحها في جوف الشَّاة ويكسر ضلوعَها لتنطبق على الرِّضاف ، ولا يزال يتابع عليها الرِّضافَ المُحْرَقة حتى يعلَم أنها قد أنْضَجَتْ لحمُها ، ثم يُقشَر عنها جِلدُها الذي يُسلَخ عنها ، وقد انشوَى عنها لحْمُها ؛ يقال : لحمٌ مَرْمُوض ، وقد رُمِض رَمْضاً . والرّمِيض : قريبٌ من
الحَنِيذ ، غير أن الحَنيذ يُكْبَس ثم يُوقَد فوقَه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه فرمَّضتُ ترْمِيضاً .
قال شمر : تَرْمِيضُه أن ينتظِره ثم يَمضِي .
اللَّيث : الرمَضُ : حُرْقَةُ القَيْظ . وقد أرمضَني هذا الأمرُ فرمِضْتُ ؛ قال رُؤْبة :
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
وقال أبو عمرو : الإرْماضُ : كلُّ ما أَوْجَع ؛ يقال : أرْمَضَني ، أي : أَوْجَعَني . والرّمَضِيُّ من السَّحاب والمَطَر : ما كان في آخِر القَيْظ وأوّلِ الخريف ؛ فالسحابُ رَمَضِيٌّ ، والمطرَ رَمضّي . وإنما سُمِّي رَمَضِيّاً ، لأنه يُدرِك سُخونةَ الشمس وحَرَّها .
سلَمة عن الفرّاء يقال : هذا شهرُ رمضان ، وهما شهرَا ربيع ؛ ولا يُذكرُ الشهر مع سائر أسماءِ الشهور العربية ، يقال : هذا شعبانُ قد أَقبَل .
وقال جل وعز : ( شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) ( البقرة : 185 ) .
وقال أبو ذُؤيب :
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
وقال مُدرِكٌ الكلابيّ فيما روى ابن الفَرَج : ارْتمزَتِ الفَرَسُ بالرّجُل ، وارتَمَضَتْ به ، أي : وثَبَتْ به .
مرض : قال الليث : المريضُ معروف ، والجميع المَرْضَى .
قال : والتمريض : حُسنُ القيام على المريض . يقال : مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً : إذا قُمتَ عليه .
وتمرِيض الأمر : أن تُوَهِّنه ولا تُحْكمه . ويقال : قلبٌ مرِيض من العداوة ومن النِّفاق .
قال الله تعالى : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ) ( البقرة : 10 ) ، أي : نِفاق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصل المَرَض النُّقْصان : بَدَنٌ مرِيض : ناقِصُ القوّة . وقلبٌ مريض : ناقصُ الدِّين .
ومَرَّض فلانٌ في حاجتي : إذا نقصَتْ حركتُه فيها .
وأخبرَني المنذِرِيّ عن بعض أصحابه أنه قال : المَرَض : إظْلامُ الطبيعة واضطرابُها بعد صفائها واعتدالها .
قال : والمَرَض : الظُّلَمة .
وأنشد أبو العبّاس :
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
قال : مَرِضَتْ ، أي : أظلَمَتْ ونقَص نُورُها .
وقال أبو عُبيدة في قوله : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ( معناه : شكٌّ ونِفاق .
قال : والمرَض في القَلْب يَصلُح لكلّ ما خَرج به الإنسانُ عَن الصحّة في الدِّين .
وقال الليث : المَراضَانِ : وادِيان مُلتقاهما واحدٌ .
قلت : المَراضان والمَرَايض : مواضع في ديار تميم بين كاظمة والنَّقِيرة فيها أحْساء ، وليست من باب المَرَض ، والميم فيها ميم مَفعَل ، من استراض الوادِي : إذا استنقع فيه الماء .
ويقال : أرض مريضةٌ : إذا ضاقت بأهلها ، وأرض مريضة : إذا كثُر بها الهَرْج والفِتن والقَتْل .
وقال أوسُ بن حَجَر :
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
وليلةٌ مريضةٌ : مظلمة لا تُرى فيها كواكبُها .
وقال الراعي :
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
ورَأْيٌ مريضٌ : فيه انحراف عن الصواب ، قال الشاعر :
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
أمرَضَ : أي : قارَبَ الصواب وإن لَم يُصِب كلَّ الصَّواب .
ويقال : أتيت فلاناً فأمرَضتُه : أي : وجدتُه مريضاً . وأمْرض بنو فلانٍ : إذا مَرِضتْ نَعَمُهُم فهم ممْرِضون .
مضر : قال الليث : لبنٌ مضيرٌ : شديد الحموضة . قال : ويقال : إن مُضَرَ كان مُولَعاً بشُرْبه فسمِّي به .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الماضر : اللّبن الذي يَحذِي اللسان قبل أن يُدرك . وقد مَضر يَمضرُ مُضوراً ، وكذلك النبيذ .
قال : وقال أبو البَيْداء : اسم مُضَر مشتقٌّ منه .
وقيل : سُمِّي مُضَراً لبيَاض لونِه . من مَضِيرة الطَّبِيخ .
قلتُ : والمضِيرةُ عند العرب : أن يُطبَخ اللحمُ باللّبن البَحْت الصَّريح ، الذي قد حَذَى اللسانَ حتى يَنضَج اللحمُ وتَخْثُر المَضيرة وربّما خَلَطُوا الحليبَ بالحَقِين للمَضِيرة ، وهي حينئذ أطيبُ ما تكون .
وقال الليثُ : يُقال : فلانٌ يتمَضَّر ، أي : يتعصّب لمُضَر .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ يقال : ذهب دمُه خَضِراً مَضِراً : إذا ذَهب هَدَراً .
وقال أبو سعيد : ذهب دمُه خِضْراً مِضْراً ،
أي : هنيئاً مريئاً .
قال : والعرب تقول : مَضّرَ اللَّهُ لك الثناء ، أي : طيّبه ، وتُماضِرُ اسم امرأة .
ضمر : رُوي عن حُذيفة أنه قال في خطبته : اليومَ مِضْمارٌ ، وغداً السِّباق ، والسَّابقُ مَن سَبَقَ إلى الجنّة .
قال شَمِر : أراد اليومَ العمل في الدنيا للاسْتباق إلى الجنّة ؛ كالفَرس يُضَمَّر قبل أن يُسابَق عليه .
وقال الليث : الضُّمْرُ من الهُزال ولُحوق البَطْن والفعلُ ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً . وقَضيبٌ ضامر ، وقد انضَمَرَ : إذا ذَهب ماؤه .
قال : والمِضمار : موضعٌ تُضمَّر فيه الخيل ، وتَضمِيرها أن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها .
قلتُ : وقد يكون المِضمار وقتاً للأيام التي تُضمَّر فيها الخيلُ للسباق أو للرَّكْض إلى العَدُوّ ، وتضميرُها أن تُشدّ عليها سُروجُها ، وتُجَلَّلَ بالأجِلَّة حتى تعرَق تحتَها فيذهَب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ، ويُحمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجرونها البردين ولا يُعَنِّفُون بها ، فإذا ضُمِّرَتْ واشتدّتْ لحومُها أُمِنَ عليها القَطْع عند حُضْرها ولم يَقْطَعْها الشَّدُّ ، فذلك التَّضْمير الّذي تعرفه العرب ، ويُسمونه مِضماراً وتَضْميراً .
وقال الليث : الضَمِرُ : الشيء الذي تُضمِره في ضمير قَلْبِك ، تقول : أضمرتُ صَرْف الحرف : إذا كان متحركاً فأسكَنْتَه .
قال : والضَّمْرُ من الرجال : المُهَضَّم البطن ، الخفيف الجسم . وامرأة ضَمْرة وقد تَضمَّر وجهُها : إذا انضمّتْ جلدتُه من الهزال .
ورُوِي عن عمر بن عبد العزيز أنّه كتب إلى مَيْمون بن مِهران في مَظالم كانت في بيت المال أن يردَّها على أربابِها ولا يأخذ منها زكاةَ عامها ، فإنّه كان مالاً ضِماراً .
قال أبو عُبيد : الضِّمارُ : هو الغائب الذي يُرْجَى ، فإذا رُجِيَ فليس بِضمار ؛ وقال الراعي :
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
وقال الأعشى :
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
أراد : إذا غيّبتْك البلادُ .
وقال الليث : الضِّمارُ من العِداتِ ما كان ذا تَسْويف ، وأنشد بيتَ الراعي .
قال : واللؤْلُؤ المضطمِر : الذي فيه بعض الانضماد ، وأنشد قولَ الشاعر :
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
قال : والضُمْران من دِقّ الشجر .
قلت : ليس الضُّمْران من دِقّ الشجر وله هَدَبٌ كهَدَب الأرْطَى . ومنه قولُ عُمَر بن لَجأ :
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
وقال الأصمعي فيما رَوَى ابن السكّيت له أنه قال في قول النابغة :
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
قال : ورواه أبو عُبيدة صُمْرَانُ ، وهو اسم كَلْبٍ في الروايتين معاً .
وقال الليث : الضَّيْمُران والضَّوْمَران : نوعٌ من الرياحين .
وقال الأصمعي : الضَمِيرة والضَّفِيرةُ : الغَدِيرةُ من ذَوائب الرَّأْس ، وجمعها ضمائر .
وقال الفرّاء : ذهبوا بِمَالِي ضِماراً مثل قِماراً ؛ قال : وهو النَّسِيئةُ أيضاً .
قال : والتَّضْمير : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرة وحُسْنُ دَهْنِها .

##### Türkçe

ض ر م
**ضرم** , **ضمر** , **رمض** , **رضم** , **مضر** , **مرض** : kullanılagelenlerdir.

**ضرم** : **الليث** ve başkaları dedi: Odun cinsinden **الضرَمُ**: çabucak tutuşan şeydir; tekili **ضَرْمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً**’ın mastarıdır. Ve **ضرِم الأَسدُ**: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde **اللَّواحِم**’den (yırtıcılar/canlılar) açlığı şiddetlenen her şey.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الضَّرِم**: aç olan (kimse). Dedi: Ve **الأصمعي** dedi: Evde **نافخُ ضَرَمة** yok; yani: onda hiç kimse yok.
Dedim: Ve **الضِّرام**: odundan ince olan, iri/kütük gibi olmayan, ateşin onu delip geçtiği şeydir; tekili **ضَرَم** ve **ضَرمة**’dir. Ve ondan şairin sözü:
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ

Ve denir: **أضرَمْتُ النارَ** da o **فاضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمتُها** da o **فَضرَمَتْ** ve **تضرّمَتْ**.
Ve **زهير** dedi:
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم

Ve **الليث** dedi: **الضَّرِيمُ**: yangın için bir addır. Ve okudu:
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
Onun bağınırtısını, ateşin bağırırtısına benzetti; sen onu odunla **شَيَّعْتَها** (takviye ettiğin) zaman; yani: onu onunla alevlendirdiğin şeyi üzerine attığın zaman; bunu **الأصمعيّ** söyledi.

Ve **اللّيْثُ** dedi: **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denir: Atım **ضَرِمُ العَدْوِ**’dur. Ve ondan **جرير**’in sözü:
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ

Ve Ebû Zeyd dedi: **ضَرِمَ** falan kimse yemekte **ضَرَاماً**: yemesinde ciddileştiği, ondan hiçbir şeyi geri çevirmediği zaman.
Ve denir: Ona **ضَرِمَ**; **تَضرّم**: öfkeyle tutuştuğu zaman.
Ve İbn Şümeyl dedi: **المُضْطَرِم**: develerden azgınlaşan (şehveti kabaran)dır; onu sanki ateşle yakılmış gibi görürsün. Ve onu azgınlık **أضْرَمَتْه**.

**رضم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: Senin koşun gerçekten **لرَضَمَان**’dır; yani: yavaştır. Ve senin yemen gerçekten **لَسَلَجَان**’dır; ve senin hükmün gerçekten **لَلِيّان**’dır.
Şemmer dedi: **الأصمعي** dedi: **الرِّضامُ**: iri kayalardır, adalar gibidir; tekili **رَضْمة**’dir. Ve denir: Falan kimse evini yaptı da onda taşları **رَضْماً** ile yığdı; ve ondan denildi: Deve kendisiyle **رَضَم** etti: kendisini attığı zaman. Ve **لَبِيد** dedi:
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها

Ve Ebû Amr dedi: **الرِّضامُ**: bir araya toplanan taşlardır; tekili **رَضْمَة** ve **رَضْم**’dur. Ve okudu:
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
Yani: yığılmış taşlardan.

Ve Şemmer dedi: Yığılmış taşlar için **رَضْمٌ** ve **رَضَمٌ** denir.
Ve **رُؤبة** dedi:
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ

Ve **الليث** dedi: **بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب**: siniri kasılıp onda düğüm gibi olduğu zaman. Ve okudu:
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ

Ve **النضر** dedi: **طائِرٌ رُضمَة**; ve **رَضَمت**: yani: bitti (filizlendi). Ve adam evinde **رَضَم** etti: yani: düştü ve evinden çıkmaz. Ve **رَمَأَ** da böyledir. Ve **رَضَم** eder, **يَرضِم**; **رُضوماً**. Ve **رُضام**: bir yer adıdır.

**رمض** : **اللّيْثُ** dedi: **الرّمَضُ**: güneşin şiddetli hararetinden taşların sıcaklığıdır; ad **الرّمْضاء**’dır. Ve insan **رَمِض** eder, **رمْضاً**: **الرّمْضاء** üzerinde yürüdüğü zaman; ve yer **رَمِضَة**’dir.
**الحرّانيُّ** İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَمْضُ**: **رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً**’ın mastarıdır: onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüğün zaman.
Dedi: Ve **الرّمَضُ**: **رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً**’ın mastarıdır: şiddetli sıcakta ayakları yandığı zaman. Ve okudu:
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ

Ve denir: Koyunlar **رَمِضَت** eder, **تَرمَض رَمَضاً**: şiddetli sıcakta otladıkları zaman; akciğerleri ve ciğerleri şişer; onlarda yaralar isabet eder.
Ve hadiste: ( **صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال** ) ; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kuşluk vaktinde, gündüz yükseldiğinde sünnet kıldığı namazdır.
Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرّمْضاء**’nın yanmasıdır; o da kumdur; böylece yavru develer, onun şiddetli hararetinden ve onun ayak tabanlarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çökerler.
Ve denir: Çoban hayvanlarını **رَمّض** etti ve onları **أرمَضَها**: onları **الرّمْضاء**’da otlattığı yahut onları onun üzerine yatırdığı zaman.
Ve Ömer b. el-Hattâb koyun çobanına dedi: Yerden **الظَّلَفَ**’a (sert yere) sarıl; onu **لا تُرَمِّضها**. Ve yerden **الظَلَفُ**: içinde **رَمْضَاء** bulunmayan kalın/sert yerdir.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرْموضُ**: bastırılmış kızartmadır. Ve bir koyunun **مَرْمِض**’ine ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık. Ve koyunu **رمضْتُ**; ben onu **أُرْمِضُها رَمْضاً**: o, onu kestiği zaman derisini yüzmemesi, karnını yarması, içini çıkarması; sonra **الرِّضافِ** üzerinde yakmasıdır; ta ki kızarsın da tutuşan bir ateş olsun; sonra onu koyunun içine atar, kaburgalarını kırar ki **الرِّضاف** üzerine kapansın; ve onun üzerinde yakılmış **الرِّضاف**’ı ardı ardına koymayı sürdürür; ta ki etini pişirdiğini bilsin; sonra ondan yüzülen derisini ondan soyar; ve eti ondan kızarmış olur. Denir: **لحمٌ مَرْمُوض**; ve **رُمِض رَمْضاً**. Ve **الرّمِيض**: **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنيذ** bastırılır, sonra üstünde ateş yakılır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Falana geldim de onu bulamadım; böylece onu **ترْمِيضاً** ile **رمَّضتُ**.
Şemmer dedi: Onun **تَرْمِيضُه**: onu beklemesi, sonra gitmesidir.

**اللَّيث**: **الرمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığıdır. Ve bu iş beni **أرمضَني** etti de ben **رمِضْتُ**; **رُؤْبة** dedi:
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ

Ve Ebû Amr dedi: **الإرْماضُ**: acıtan her şeydir; denir: Beni **أرْمَضَني**; yani: beni acıttı. Ve buluttan ve yağmurdan **الرّمَضِيُّ**: yaz sıcağının sonunda ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**’dir, yağmur **رَمضّي**’dir. Ancak ona **رَمَضِيّاً** adı verildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir.

Seleme, el-Ferrâ’dan: denir: Bu **شهرُ رمضان**’dır; ve onlar **شهرَا ربيع**’dir; ay, Arap aylarının diğer adlarıyla birlikte zikredilmez; denir: Bu **شعبانُ** gelmiştir.
Ve aziz ve celil olan dedi: ( **شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى** أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) (البقرة: 185).
Ve Ebû Züeyb dedi:
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها

Ve İbnü’l-Ferec’in rivayet ettiği üzere Müdrik el-Kilâbî dedi: At, adamla **ارْتمزَت** etti ve onunla **ارتَمَضَتْ**; yani: onunla sıçradı.

**مرض** : **الليث** dedi: **المريضُ** bilinen (kimsedir); çoğulu **المَرْضَى**’dır.
Dedi: Ve **التمريض**: hastanın üzerinde güzelce durmaktır. Denir: Hastayı **مَرَّضتُ**; **تمريضاً**: onun üzerinde durduğun zaman.
Ve işin **تمرِيض**’i: onu zayıflatmandır ve onu sağlamlaştırmamandır. Ve denir: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مرِيض**.
Allah تعالى dedi: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) (البقرة: 10); yani: nifak.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَض**’ın aslı eksilmedir: **بَدَنٌ مرِيض**: kuvveti eksik. Ve **قلبٌ مريض**: dini eksik.
Ve falan kimse benim ihtiyacımda **مَرَّض** etti: onda hareketi eksildiği zaman.
Ve el-Münzirî bana, bazı arkadaşlarından haber verdi: o dedi ki: **المَرَض**: tabiatın kararması ve safiyetinden ve itidalinden sonra onun bozulmasıdır.
Dedi: Ve **المَرَض**: karanlıktır.
Ebû’l-Abbâs okudu:
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
Dedi: **مَرِضَتْ**; yani: karardı ve onun nuru eksildi.

Ve Ebû Ubeyde, ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) sözünde dedi: manası: şüphe ve nifaktır.
Dedi: Ve kalpteki **المرَض**, insanın dinde sağlık hâlinden çıktığı her şeye elverişlidir.

Ve **الليث** dedi: **المَراضَانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadidir.
Dedim: **المَراضان** ve **المَرَايض**: Temîm diyarında Kâzıme ile en-Nakîra arasında, içinde su çukurları bulunan yerlerdir; **المَرَض** باب’ından değildir; içindeki **الميم** ise **مَفعَل**’ın **ميم**’idir; **استراض الوادِي**’den: vadide su biriktiği zaman.

Ve denir: **أرض مريضةٌ**: halkına dar geldiği zaman. Ve **أرض مريضة**: onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldığı zaman.
Ve Evs b. Hacer dedi:
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم

Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: karanlık; onda yıldızları görülmez.
Ve **الراعي** dedi:
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ

Ve **رَأْيٌ مريضٌ**: onda doğrudan sapma vardır. Şair dedi:
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
**أمرَضَ**: yani: doğruya yaklaştı, her doğruyu isabet ettirmese de.

Ve denir: Falana geldim de onu **أمرَضتُه**: yani: onu hasta buldum. Ve falanların oğulları **أمْرض** etti: onların davarları hastalandığı zaman; böylece onlar **ممْرِضون**’dur.

**مضر** : **الليث** dedi: **لبنٌ مضيرٌ**: şiddetli ekşi. Dedi: Ve denir: **مُضَرَ** onun içmesine düşkün idi; böylece onunla adlandırıldı.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الماضر**: olgunlaşmadan önce dili yakan süttür. Ve **مَضر** eder, **يَمضرُ مُضوراً**; ve nebiz de böyledir.
Dedi: Ve Ebû’l-Beydâ dedi: **مُضَر** adı ondan türemiştir.
Ve denildi: Beyaz renginden dolayı **مُضَراً** diye adlandırıldı; **مَضِيرة الطَّبِيخ**’ten.

Dedim: Ve Araplar yanında **المضِيرةُ**: etin, dili yakmış olan saf, katıksız sütle pişirilmesidir; ta ki et pişsin ve **المَضيرة** koyulaşsın; ve bazen **الحليب**’i **الحَقِين** ile **للمَضِيرة** için karıştırırlardı; o vakit o, olduğu hâllerin en lezzetlisi olur.
Ve **الليثُ** dedi: denir: Falan kimse **يتمَضَّر** eder; yani: **مُضَر** için asabiyet güder.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: denir: Kanı **خَضِراً مَضِراً** gitti: boşa gittiği zaman.
Ve Ebû Saîd dedi: Kanı **خِضْراً مِضْراً** gitti; yani: afiyetle, hazmedilmiş olarak.
Dedi: Ve Araplar der: Allah senin için övgüyü **مَضّرَ** etsin; yani: onu hoş kılsın. Ve **تُماضِرُ** bir kadın adıdır.

**ضمر** : Huzeyfe’den rivayet edildi: hutbesinde dedi ki: Bugün **مِضْمارٌ**, yarın yarış; ve öne geçen, cennete öne geçendir.
Şemmer dedi: Bugün, dünyada amel etmeyi, cennete öne geçmek için istedi; tıpkı atın, onunla yarışılmadan önce **يُضَمَّر** edilmesi gibi.

Ve **الليث** dedi: Zayıflıktan ve karnın içeri çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil **ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً**. Ve **قَضيبٌ ضامر**; ve **انضَمَرَ**: suyu gittiği zaman.
Dedi: Ve **المِضمار**: atların zayıflatıldığı yerdir; ve onların **تَضمِير**’i: semirdikten sonra onlara azık miktarınca yem verilmesidir.

Dedim: Ve **المِضمار**, yarış için yahut düşmana koşmak için atların zayıflatıldığı günlerin vakti de olabilir. Ve onların **تضمير**’i: eyerlerinin onlara bağlanması, örtülerle örtülmeleri; ta ki altında terlesinler de gevşeklikleri gitsin, etleri sertleşsin; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir; onları iki serin vakitte koştururlar ve onlara sert davranmazlar; böylece zayıflatılıp etleri sertleşince, hızlandıklarında onlarda kesilme (yorulup kalma) korkusu kalmaz; ve şiddet onları kesmez; işte bu, Arapların bildiği **التَّضْمير**’dir; ona **مِضماراً** ve **تَضْميراً** derler.

Ve **الليث** dedi: **الضَمِرُ**: kalbinin içindeki zamirde gizlediğin şeydir. Dersin ki: **أضمرتُ صَرْف الحرف**: hareketli iken onu sakin kıldığın zaman.
Dedi: Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezik, bedeni hafif olandır. Ve **امرأة ضَمْرة**; ve yüzü **تَضمَّر** etti: zayıflıktan derisi büzüşüp toplandığı zaman.

Ve Ömer b. Abdülazîz’den rivayet edildi: Beytülmâlde bulunan mazalim hakkında Meymûn b. Mihrân’a yazdı: onları sahiplerine geri versin ve onlardan o yılın zekâtını almasın; çünkü o, **مالاً ضِماراً** idi.
Ebû Ubeyd dedi: **الضِّمارُ**: ümit edilen gaiptir; eğer ümit edilirse **بِضمار** değildir. Ve **الراعي** dedi:
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا

Ve **الأعشى** dedi:
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
İstedi ki: beldeler seni gizlediği zaman.

Ve **الليث** dedi: **الضِّمارُ** vaatlerden, erteleme sahibi olan şeydir. Ve **الراعي**’nin beytini okudu.
Dedi: Ve **اللؤْلُؤ المضطمِر**: onda biraz büzülme bulunan (inci)dir. Ve şairin sözünü okudu:
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ

Dedi: Ve **الضُمْران** ince ağaçtandır.
Dedim: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; ve **الأرْطَى**’nın püskülü gibi püskülü vardır. Ve ondan Ömer b. Lec’e’nin sözü:
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ

Ve **الأصمعي** İbnü’s-Sikkît’in ona rivayet ettiği şeyde dedi ki: Nâbiga’nın sözü hakkında:
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
Dedi: Ebû Ubeyde onu **صُمْرَانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır.

Ve **الليث** dedi: **الضَّيْمُران** ve **الضَّوْمَران**: reyhanlardan bir türdür.
Ve **الأصمعي** dedi: **الضَمِيرة** ve **الضَّفِيرةُ**: başın örgülü saç tutamıdır; çoğulu **ضمائر**’dir.
Ve **الفرّاء** dedi: Malımı **ضِماراً** olarak götürdüler; **قِماراً** gibi. Dedi: Ve o, **النَّسِيئةُ** (vadeli/ertelemeli)dir de.
Dedi: Ve **التَّضْمير**: **الضَّمِيرة**’nin örgüsünü güzel yapmak ve onun yağını güzel sürmektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والراء وما يثلثهما)
(ضرز) الضاد والراء والزاء كلمةٌ واحدةٌ. يقال إنَّ الضِّرِزّة: المرأة القصيرة اللئيمة.
(ضرس) الضاد والراء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ وخشونة وقد يشِذُّ عنه ما يخالفه. فالضِّرْس من الأسنان، سمِّي بذلك لقوّته على سائر الأسنان. ويقال ضَرَسَه يَضْرُسُهُ، إذا تناوله بضِرْسِه. وقال:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
والضِّرْس: ما خَشُنَ من الآكام. ويقال: تضارَسَ البِناء، إذا لم يستَوِ. وقال بعضُهم: ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ. ويقال بئرٌ مضروسة: مطوّية بحجارة. وناقة ضَروسٌ: تَعَضُّ حالِبَها. ورجل ضَرِسٌ: صعب الخُلق. ويقال أضرَسه الأمر، إِذا أقلقه. والمضرَّس: ضربٌ من الرَّيْط، وكأنَّه سمِّي بذلك لأنَّه فيه صوراً كأنَّها أضراس. والضَّرَس: خَورٌ في الضِّرْس.
وممّا شذَّ عن الباب وقد يمكن أن يُتمحَّل لـه قياسٌ: الضِّرْس: المَطْرة القليلة، والجمع ضُروس.
(ضرع) الضاد والراء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على لينٍ في الشَّيء. من ذلك ضَرَعَ الرجل ضَراعةَ، إذا ذلَّ. ورجلٌ ضَرَعٌ. ضعيف: قال ابنُ وَعْلة:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])ومن الباب ضَرْعَ الشّاة وغيرِهِ، سمِّيَ بذلك لما فيه من لِين. ويقال: أضْرَعَت النّاقة، إذا نَزَلَ لبنُها عند قرب النَّتاج. فأمَّا المضارعة فهي التشابُه بين الشيئين. قال بعض أهلِ العلمِ: اشتقاق ذلك من الضَّرْع، كأنهما ارتضعا من ضَرعٍ واحد. وشاةٌ ضَرِيعٌ: كبيرة الضَّرْع، وضريعةٌ أيضاً. ويقال لناحِل الجسمِ: ضارع. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم في ابني جعفر: "مالي أراهما ضارعَين؟".
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّريع، وهو نبتٌ. وممكنٌ أن يُحمَل على الباب فيقال ذلك لضَعْفِهِ، إِذا كان لا يُسمِنُ ولا يُغنِي من جوع. وقال:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])(ضرف) الضاد والراء والفاء شيءٌ من النَّبْت. يقال إنَّ الضِّرف من شجرِ الجبال، الواحدة ضِرْفة.
قال الأصمعيّ:  يقال فلانٌ في ضِرْفَة خيرٍ، أي كَثْرَة.
(ضرك) الضاد والراء والكاف * كلمةٌ واحدةٌ لا قِياسَ لها. يقال: الضَّريك: الضَّرير، والبائس السيِّئ الحال.
(ضرم) الضاد والراء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حرارةٍ والتهاب. من ذلك الضِّرَام من الحطب: الذي يلتهب بسرعة. قال:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])ويقال ضَرِم الشَّيء: اشتدّ حرُّه.
ومن الباب فرس ضَرِم: شديد العَدْو. والضَّرِيم والضِّرام: اشتعال النَّار. ومما شذَّ عن الباب فيما يقولون، أنَّ الضَّرِم فَرْخ العُقاب. ولعلّه أن يكون ذلك اسمَهُ إِذا اشتدَّ جُوعه، فكأنَّه يضطرم.
(ضري) الضاد والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما شبه الإغراء بالشَّيء واللَّهَج به، والآخر شيء يستر.
فالأوّل قولُ العرب: ضَرِيَ بالشَّيءِ، إذا أُغْرِيَ به حتى لا يكاد يصبِر عنه. ويقال: لهذا الشَّيء ضَرَاوة: أي لا يكاد يُصبَر عنه. والضَّارِي من أولاد الكلاب، والجمع الضِّراء، وسمِّي ضارياً لأنَّه يَضْرَى بالشَّيء. والضِّرو: الضَّاري. ومن الباب: [الضَّارِي، و([4])] هو العِرق السائل. وقد ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً، كأنَّه لهجَ بالسَّيَلان.
قال الخليل. الضَّرْو: اهتِزازُ الدَّمِ عند خروجه من العِرق.
وأمَّا الأصل الآخر فالضَّرَاء: مَشْيٌ فيما يُوارِي من شجرٍ أو غيرِهِ. يقال: هو يمشي له الضَّرَاء، إِذا كان يُخاتِلهُ أو يُخادِعه.
ومن الباب الضِّرْو: شجر، لأنَّه يستُر بورَقِهِ.
(ضرب) الضاد والراء والباء أصلٌ واحدٌ، ثم يُستعار ويحمل عليه. من ذلك ضَرَبت ضرباً، إِذا أوقعت بغيرك ضرباً. ويستعار منه ويشبَّه به الضَّرب في الأرض تجارةً وغيرها من السَّفر. قال الله تعالى: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. ويقولونَ إِن الإسراع إلى السَّير أيضاً ضرب. قال:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])والطَّير الضَّوارِب: الطَّوالِب للِرِّزق. ويقال رجلٌ مِضْربٌ: شديد الضَّرْب. ومن الباب: الضَّرْب: الصِّيغة. يقال هذا من ضَرْب فلان، أي صيغته؛ لأنَّه إِذا صاغَ شيئاً فقد ضربه. والضَّريب: المِثْل، كأنَّهما ضُرِبَا ضَرْباً واحداً وصِيغا صياغةً واحدة. والضَّرِيب الصَّقِيع: كأن السماء ضربت به الأرض. ويقال للذي أصابه الضريب مضروب. قال:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
والضَّريب من اللبن: ما خُلِطَ مَحْضه بحقينه، كأنَّ أحدَهما قد ضُرِبَ على الآخر. والضَّرِيب: الشَّهْد، كأنَّ النَّحل ضربه. ويقال للسجِيَّة والطبيعة الضريبة، كأنَّ الإنسان قد ضُرِبَ عليها ضرباً وصيغ صِيغة. ومَضْرَب السّيف ومَضْرِبه: المكان الذي يُضرَب به منه. ويقال للصِّنْف من الشيء، الضَّرْب، كأنه ضُرب على مثالِ ما سواه من ذلك الشيء. والضّريبة: ما يُضرَب على الإنسان من جزيةٍ وغيرها. والقِياس واحد، كأنَّه قد ضُرِبَ به ضَرْبَاً. ثم يتّسعون فيقولون: ضَرَبَ فلانٌ على يدِ فلان، إذا حَجَرَ عليه، كأنَّه أرادَ بَسْطَ يدَه فضرب الضاربُ على يده فقبض يدَه. ومن الباب ضِراب الفَحل النّاقة.
ويقال أضْرَبْت النّاقةَ: أنْزَيت عليها الفحل. وأضرب فلان عن الأمر، إذا كفَّ، وهو من الكفّ، كأنَّه أراد التبسُّط فيه ثم أضرب، أي أوقع بنفسه ضرباً فكفها عما أرادت.
فأمَّا الذي يُحكى عن أبي زيد، أنَّ العرب تقول: أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته: أقامَ، فقياسُهُ قياس الكلمة التي قبلها.
ومن الباب الضَّرَب: العَسَلُ الغليظة، كأنَّها ضَرِبت ضَرْبَاً، كما يقال نَفَضَت الشيء نَفْضَاً، والمنفوض نَفَض. ويقال للموكَّل بالقِداح: الضَّرِيب. وسمِّيَ ضَريباً لأنَّهُ مع الذي يضربُها، فسمِّي ضريباً كالقعيد والجليس.
ومما استُعير في هذا الباب قولهم للرَّجُل الخفيف الجسم: ضَرْب، شُبِّه في خفّته بالضَّرْبة([6]) التي يضربُها الإنسان. قال:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])والضَّارب: المتَّسَع في الوادي، كأنَّهُ نَهْجٌ يَضْرِبُ في الوادِي ضَرْباً.
(ضرج) الضاد والراء والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على تفتُّح الشيء. تقول العرب: انضرجت عن البَقْل لفائِفُهُ، إِذا انفتحت. والانشقاق كله انضراج. قال:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
ويقال تضرَّجَ البَرْق: تشقَّق. وعينٌ مضروجةٌ: واسعة الشَّقّ. ويقال إن الإضريج من الخيل: الكثير العرق الجواد، وذلك من الباب لأنَّه كأنَّه يتفتح بالعرق تفتُّحاً. وعَدْو ضريج: شديد. ومن الباب تضرَّج بالدم.
ومما شذّ عن الباب الإضريج: أكسيةٌ تتخذ من أجود المِرعِزَّى، ويقال هو الخَزّ.
(ضرح) الضاد والراء والحاء أصلان: أحدُّهما رمْي الشّيء، والآخَر لونٌ من الألوان.
فالأوَّلُ قولهم: ضرَحت الشَّيءَ، إِذا رَميتَ به. والشيء المُضْطرَح: المرميّ. والفَرس الضَّروح: النَّضوح برجلهِ. وقوسٌ ضَروح: شديدةُ الدَّفْعِ للسَّهمِ. والضَّرِيح: القبرُ يُحْفَرُ من غير لَحْدٍ، كأنَّ الميت قد رُمِيَ فيه.
وأمّا الآخَر فالأبيض من كلِّ شيء، يقال لـه المَضْرَحيّ. والصَّقْر مضرحيٌّ، والسيِّد مضرحيّ.
--------------ـــ
([1]) البيت من أبيات نسبت في حماسة البحتري 104 إلى عامر بن مجنون الجرمي. وفي حماسة ابن الشجري 70 لكنانة بن عبد ياليل. قال: وتروى للحارث بن وعلة الشيباني. وسيأتي في (غمر).
([2]) لقيس بن عيزارة الهذلي في اللسان (ضرع)، وقصيدته في شرح السكري للهذليين 115.
([3]) البيت في اللسان (ضرم) بدون نسبة، ونسبه الزمخشري في أساس البلاغة إلى حاتم الطائي، وليس ديوانه.
([4]) استأنست في هذه التكملة بما ورد في المجمل من قوله: "والضاري: العرق السائل".
([5]) نسب في اللسان (ضرب) إلى المسيب، وهو المسيب بن علس.
([6]) في الأصل: "بالضريبة".
([7]) البيت لطرفة من معلقته المشهورة.
([8]) لذي الرّمة في ديوانه 584 واللسان (ضرج، كمم)، وهو بتمامه:
مما تعالت من البهمى ذوائبها  *** بالصيف وانضرجت عنه الأكاميم

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**ضرز**) **الضاد** ve**الراء** ve**الزاء** tek bir kelimedir. Denir ki **الضِّرِزّة**: kısa, alçak (rezil) kadın.

(**ضرس**) **الضاد** ve**الراء** ve**السين** sahih bir asıldır; bir kuvvete ve pürüzlülüğe delâlet eder; ondan, ona aykırı olan şey şâz olabilir. İşte **الضِّرْس** dişlerdendir; diğer dişlere karşı kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve denir: **ضَرَسَه يَضْرُسُهُ**; eğer onu **ضِرْسِه** ile alırsa. Ve dedi ki:
إِذا أنتَ عاديتَ الرّجالَ فلا تكن *** لهم جَزَرَاً واجرَحْ بنابك واضْرُسِ
Ve **الضِّرْس**: tepeciklerden pürüzlü olan şeydir. Ve denir: **تضارَسَ البِناء**; eğer düzgün olmazsa. Ve bazısı dedi: **ضَرّستْ فلاناً الخطوبُ**. Ve denir: **بئرٌ مضروسة**: taşlarla örülmüş. Ve **ناقة ضَروسٌ**: sağanını ısırır. Ve **رجل ضَرِسٌ**: huyu zor. Ve denir: **أضرَسه الأمر**; eğer onu tedirgin ederse. Ve **المضرَّس**: **الرَّيْط**tan bir türdür; sanki onda, sanki azı dişleriymiş gibi suretler bulunduğu için bununla adlandırılmıştır. Ve **الضَّرَس**: **الضِّرْس**te bir oyuk/çürüklük.

Ve babdan şâz olanlardan, ona bir kıyas uydurulması mümkün olmakla birlikte: **الضِّرْس**: az yağmur; çoğulu **ضُروس**.

(**ضرع**) **الضاد** ve**الراء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyde bir yumuşaklığa delâlet eder. Bundan: **ضَرَعَ** adam **ضَراعةَ**; eğer zelil olursa. Ve **رجلٌ ضَرَعٌ**: zayıf. İbn **وَعْلة** dedi ki:
أناةً وحلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغُمْرِ([1])
Ve babdandır: koyunun ve başkasının **ضَرْعَ**ı; onda yumuşaklık bulunduğu için bununla adlandırıldı. Ve denir: **أضْرَعَت النّاقة**; eğer doğuma yaklaşınca sütü inerse. Amma **المضارعة** iki şey arasındaki benzeşmedir. Ehl-i ilimden bazısı dedi: bunun اشتقاقı **الضَّرْع**dandır; sanki ikisi tek bir **ضَرع**dan emmişlerdir. Ve **شاةٌ ضَرِيعٌ**: büyük **الضَّرْع**lı; **ضريعةٌ** da. Ve denir: bedeni zayıf olana: **ضارع**. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ca‘fer’in iki oğlu hakkında dedi: "مالي أراهما **ضارعَين**؟".

Ve bu babdan şâz olanlardandır: **الضَّريع**; o bir bitkidir. Ve bab üzerine حمل edilmesi mümkündür; böylece onun zayıflığı için denir; eğer ne semirtir ne de açlıktan gidermiş olursa. Ve dedi ki:
وتُرِكْن في هَزْم الضَّريع فكُلُّها *** حدباءُ داميةُ اليدينِ حَرودُ([2])

(**ضرف**) **الضاد** ve**الراء** ve**الفاء** bitkiden bir şeydir. Denir ki **الضِّرف** dağ ağaçlarındandır; teki **ضِرْفة**.

**الأصمعيّ** dedi: denir: falan kimse **ضِرْفَة خيرٍ** içindedir; yani çokluk.

(**ضرك**) **الضاد** ve**الراء** ve**الكاف** * tek bir kelimedir; onun için kıyas yoktur. Denir: **الضَّريك**: **الضَّرير**; ve kötü hâlli yoksul.

(**ضرم**) **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir hararete ve tutuşmaya delâlet eder. Bundan: odunlardan **الضِّرَام**: çabucak tutuşan. Dedi ki:
ولكن بهذَاكِ اليَفَاعِ فأوقِدِي *** بجزل إِذا أوقَدْتِ لا بِضِرامِ([3])
Ve denir: **ضَرِم الشَّيء**: harareti şiddetlendi.

Ve babdandır: **فرس ضَرِم**: koşusu şiddetli. Ve **الضَّرِيم** ve**الضِّرام**: ateşin tutuşması. Ve söylediklerine göre babdan şâz olanlardandır: **الضَّرِم** kartal yavrusudur. Belki de o, açlığı şiddetlendiğinde onun adıdır; sanki o tutuşur.

(**ضري**) **الضاد** ve**الراء** ve illetli harf iki asıldır: biri, şeye karşı bir tür alıştırma/teşvik ve ona düşkünlük; diğeri örten bir şeydir.

Birincisi Arapların sözü: **ضَرِيَ بالشَّيءِ**; eğer ona alıştırıldı/teşvik edildi de ondan neredeyse sabredemezse. Ve denir: bu şey için **ضَرَاوة**: yani ondan neredeyse sabredilmez. Ve **الضَّارِي** köpek yavrularındandır; çoğulu **الضِّراء**; ve ona **ضارياً** denildi, çünkü o şeye **يَضْرَى** olur. Ve **الضِّرو**: **الضَّاري**. Ve babdandır: **الضَّارِي**، و([4]) o akan damardır. Ve **ضَرَا يَضْرُو ضَرْوَاً**; sanki akmaya düşkün oldu.

**الخليل** dedi. **الضَّرْو**: damardan çıkışı sırasında kanın titremesidir.

Amma diğer asıl ise **الضَّرَاء**: ağaçtan veya başkasından örten şey içinde yürüyüştür. Denir: o, ona **الضَّرَاء** yürür; eğer onu aldatır yahut kandırırsa.

Ve babdandır **الضِّرْو**: bir ağaçtır; çünkü yaprağıyla örter.

(**ضرب**) **الضاد** ve**الراء** ve**الباء** tek bir asıldır; sonra ödünç alınır ve onun üzerine حمل edilir. Bundan: **ضَرَبت ضرباً**; eğer başkasına bir vurma gerçekleştirdiysen. Ondan ödünç alınır ve ona benzetilir: ticaret ve başka şeyler için yolculuk olarak yerde **الضَّرب**. Allah تعالى dedi: ﴿وإِذا ضَرَبْتُم في الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاَةِ﴾ [النساء 101]. Ve derler ki yürüyüşe hızlanmak da **ضرب**dır. Dedi ki:
فإنَّ الذي كنْتُم تحذرونَ  *** أَتَتْنا عيونٌ به تَضْرِبُ([5])
Ve **الطَّير الضَّوارِب**: rızık arayanlar. Ve denir: **رجلٌ مِضْربٌ**: vurması şiddetli. Ve babdandır: **الضَّرْب**: kalıp/biçim. Denir: bu, falanın **ضَرْب**ındandır; yani onun kalıbı; çünkü bir şeyi biçimlendirdiğinde onu vurmuş olur. Ve **الضَّريب**: benzer; sanki ikisi tek bir vuruşla vurulmuş ve tek bir biçimlendirmeyle biçimlendirilmiştir. Ve **الضَّرِيب الصَّقِيع**: sanki gök onunla yere vurdu. Ve **الضريب**e uğrayana **مضروب** denir. Dedi ki:
ومضروبٍ يَئِنُّ بغيرِ ضربٍ *** يُطاوِحُهُ الطِّرافُ إلى الطِّراف
Ve sütten **الضَّريب**: safı, ekşisiyle karıştırılmış olan; sanki ikisinden biri diğerinin üzerine vurulmuştur. Ve **الضَّرِيب**: bal peteği/bal; sanki arı onu vurdu. Ve seciye ve tabiat için **الضريبة** denir; sanki insan onun üzerine bir vuruşla vurulmuş ve bir biçimle biçimlendirilmiştir. Ve kılıcın **مَضْرَب**ı ve**مَضْرِبه**: onunla vurulan yer. Ve şeyden bir sınıfa **الضَّرْب** denir; sanki o şeyin diğerine benzer örneği üzerine vurulmuştur. Ve **الضّريبة**: insana cizye ve başkası olarak vurulan şey. Ve kıyas birdir; sanki onunla bir vuruşla vurulmuştur. Sonra genişletirler de derler ki: **ضَرَبَ** falan, falanın eli üzerine; eğer onu men ettiyse; sanki o elini açmak istedi de vuran onun eli üzerine vurdu, böylece elini kapadı. Ve babdandır: aygırın dişiye **ضِراب**ı.

Ve denir: **أضْرَبْت النّاقةَ**: aygırı onun üzerine sıçrattın. Ve **أضرب** falan, işten; eğer vazgeçtiyse; o, vazgeçmedendir; sanki onda yayılmak istedi, sonra **أضرب** etti; yani nefsine bir vuruş düşürdü de onu istediğinden alıkoydu.

Amma Ebû Zeyd’den nakledilen: Arapların dediği, **أَضْرَبَ الرَّجُل في بيته**: ikamet etti; onun kıyası, ondan önceki kelimenin kıyasıdır.

Ve babdandır **الضَّرَب**: kalın bal; sanki bir vuruşla vurulmuştur; nitekim “şeyi **نَفَضَت** onu **نَفْضَاً**” denir; ve silkelenmiş olan **نَفَض**dır. Ve ok çubuklarıyla görevli olana **الضَّرِيب** denir. Ve ona **ضَريباً** denildi; çünkü o, onları vuranla beraberdir; böylece **القعيد** ve**الجليس** gibi **ضريباً** adlandırıldı.

Ve bu babda ödünç alınanlardandır: hafif bedenli adama onların sözü: **ضَرْب**; insanın vurduğu **الضَّرْبة**([6]) ile hafifliğinde benzetildi. Dedi ki:
أنا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه *** خَشَاشٌ كرأس الحيّة المتوقِّدِ([7])
Ve **الضَّارب**: vadide geniş yer; sanki o, vadide bir vuruşla vuran bir yol gibidir.

(**ضرج**) **الضاد** ve**الراء** ve**الجيم** sahih tek bir asıldır; şeyin açılmasına delâlet eder. Araplar der: **انضرجت** sebzeden onun kılıfları; eğer açıldıysa. Yarılmanın hepsi **انضراج**dır. Dedi ki:
* وانضرجَتْ عنه الأكاميم([8]) *
Ve denir: **تضرَّجَ البَرْق**: çatladı. Ve **عينٌ مضروجةٌ**: yarığı geniş. Ve denir ki atlardan **الإضريج**: teri çok, iyi cins; bu babdandır; çünkü o, terle bir açılma gibi açılır. Ve **عَدْو ضريج**: şiddetli. Ve babdandır: kana **تضرَّج** etti.

Ve babdan şâz olanlardandır **الإضريج**: en iyi **المِرعِزَّى**dan yapılan örtüler; ve denir ki o **الخَزّ**dır.

(**ضرح**) **الضاد** ve**الراء** ve**الحاء** iki asıldır: birincisi şeyin atılması; diğeri renklerden bir renktir.

Birincisi onların sözü: **ضرَحت الشَّيءَ**; eğer onunla attıysan. Ve **المُضْطرَح** şey: atılmış olan. Ve **الفَرس الضَّروح**: ayağıyla sıçratan/tekmeleyen. Ve **قوسٌ ضَروح**: oka şiddetli itişli. Ve **الضَّرِيح**: lahitsiz kazılan kabir; sanki ölü onun içine atılmıştır.

Amma diğeri ise her şeyden beyaz olan; ona **المَضْرَحيّ** denir. Ve **الصَّقْر** **مضرحيٌّ**dur; ve **السيِّد** **مضرحيّ**dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ر م
ضرمت النار ضرماً واضطرمت وتضرمت‏:‏ اشتعلت وأضرمتها وضرمتها وأوقعد الضرم والضرمة أي النار وأشعلها بالضرام‏:‏ بما تضرم به النار من الحطب السريع الالتهاب وقيل‏:‏ هو جمع الضرم وهو الشخت من الحطب‏.‏
قال حاتم‏:‏ لا تسترى قدري إذا ما طبختها عليّ إذا ما تطبخين حرام ولكن بهذاك اليفاع فأوقدي بجزل إذا أوقدت لا بضرام ويقال‏:‏ للنار ضرام أي اضطرام‏.‏
قال نصر ابن سيار‏:‏ أرى خلل الرماد وميض جمر ويوشك أن يكون لها ضرام وأطفأ الناس الضريم‏:‏ الحريق‏.‏
قال‏:‏ ومن المجاز‏:‏ سبع ضرم وقد ضرم ضرماً إذا احتدم من الجوع‏.‏
قال‏:‏ لا تراني والغاً في مجلس في لحوم القوم كالسبع الضرم وتقول‏:‏ هو نهمٌ قرم كأنه سبع ضرم‏.‏
قال‏:‏ كأنها لقوة يحتثها ضرم ورجل ضرم‏.‏
وقد ضرم شذاه‏.‏
وضرم في الطعام ضرماً إذا جدّ في أكله لا يدفع عنه‏.‏
وفرس ضرم العدو وضرم الرقاق إذا جرى في الأرض اللينة اشتد جريه‏.‏
قال‏:‏ رقاقها ضرم وجريها خذم ولحمها زيم والبطن مقبوب وقد ضرم في عدوه‏.‏
وضرم عليّ فلان واضطرم غضباً وتضرم عليّ‏:‏ تغضب واضطرم الشر بينهم‏.‏
وفحل مضطرم‏:‏ مغتلم وأضرمته الغلمة‏.‏
وضرمت الحرب واضطرمت وتضرمت‏.‏
‏"‏ وما بها نافخ ضرمة ‏"‏ أي أحد‏.‏

##### Türkçe

ض ر م
**ضرمت النار** **ضرماً** ve **اضطرمت** ve **تضرمت**: tutuştu; ve onu **أضرمتها** ve **ضرمتها**; ve **الضرم** ve **الضرمة**’yi, yani ateşi, yaktı ve onu **الضرام** ile tutuşturdu: ateşin kendisiyle tutuşturulduğu, çabuk tutuşan odunla; ve denildi ki: o, **الضرم**’ün çoğuludur; ve o, odundan kalın olan parçadır.
حاتم dedi:
“Onu pişirdiğimde tenceremi örtme;
sen pişirdiğinde bana haramdır;
fakat şu yüksekçe yerle; yak,
yaktığında iri odunla, **ضرام** ile değil.”
Ve denilir: ateş için **ضرام**; yani **اضطرام**.
نصر ابن سيار dedi:
“Külün gediklerini görüyorum; kor parıltısı;
ve az kalır ki onun için **ضرام** olsun.”
Ve insanlar **الضريم**’i söndürdü: yangın.

Dedi: Ve mecazdandır: **سبع ضرم**; ve **ضرماً** ile **ضرم** etti; açlıktan şiddetlendiği zaman.
Dedi:
“Beni, bir mecliste, dalıp duran görme;
kavmin etlerinde, **السبع الضرم** gibi.”
Ve dersin: o, obur, iştahlıdır; sanki **سبع ضرم** gibidir.
Dedi:
“Sanki o, bir kuvvete; onu **ضرم** kışkırtır.”
Ve **رجل ضرم**.
Ve onun kokusu **ضرم** etti.
Ve yemekte **ضرماً** ile **ضرم** etti: onu yemesinde ciddileşti; ondan geri çevrilmez.
Ve **فرس ضرم العدو** ve **ضرم الرقاق**: yumuşak yerde koştuğunda koşması şiddetlendi.
Dedi:
“Onun yumuşak yeri **ضرم**; ve koşması **خذم**;
ve eti **زيم**; ve karın içe çekik.”
Ve koşusunda **ضرم** etti.
Ve falan bana **ضرم** etti; ve öfkeyle **اضطرم** etti; ve bana **تضرم** etti: kızarsın; ve şer onların arasında **اضطرم** etti.
Ve **فحل مضطرم**: azgın; ve onu azgınlık **أضرمته**.
Ve savaş **ضرمت** etti ve **اضطرمت** ve **تضرمت**.
“Ve onda **نافخ ضرمة** yoktur”: yani hiç kimse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّرَمُ: مَصْدَرُ ضَرِمَ ضَرَماً. وضَرِمَت النارُ وتَضَرَّمَتْ واضْطَرَمَت: اشْتَعَلَتْ والْتَهَبَتْ، واضْطَرَمَ مَشِيبهُ كما قالوا اشْتَعَلَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأنشد:
وفي الْفَتى، بَعْدَ المَشِيب المُضْطَرِمْ،
مَنافِعٌ ومَلْبَسٌ لِمَنْ سَلِمْ
وهو على المثل. وأَضْرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ وضَرَّمْتها فضَرِمَتْ وتَضرَّمَتْ: شُدِّدَ للمبالغة؛ قال زهير:
وتَضْرَ، إذا ضَرَّيْتُموها فَتضْرَم
(* وصدر البيت: متى تبعثوها ذميمةً).
واسْتَضْرَمْتُها: أَوْقَدْتُها؛ وأَنشد ابن دريد:
حِرْمِيَّةٌ لم يَخْتَبِزْ أَهْلُها
فَثّاً، ولم تَسْتَضْرِمِ العَرْفَجا
الليث: والضَّرِيمُ اسمٌ للحَريق؛ وأَنشد:
شَدّاً كما تُشَيِّعُ الضَّرِيما
شَبَّهَ حفيفَ شدِّه بحَفيفِ النارِ إذا شَيَّعْتَها بالحطَبِ أي أَلْقَيْتَ عليها ما تُذَكِّيها به؛ روي ذلك عن الأَصمعي. وفي حديث الأُخدود: فأمَرَ بالأَخادِيدِ وأَضْرَمَ فيها النِّيرانَ، وقيل: الضَّريم كُلُّ شيءٍ أَضْرَمْتَ به النار. التهذيب: الضَّرَمُ من الحطب ما التهبَ سريعاً، والواحدةُ ضَرَمَةٌ. والضِّرامُ: ما دَقَّ من الحَطَبِ ولم يكن جَزْلاً تُثْقَبُ به النارُ، الواحد ضَرَمٌ
وضَرَمَةٌ؛ ومنه قول الشاعر ونسبه ابن بري لأبي مريم:
أَرَى خَلَلَ الرَّمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ،
أُحاذِرُ أَن يَشِبَّ له ضِرَامُ
الجوهري؛: الضِّرامُ اشتِعالُ النارِ في الحَلْفاءِ ونحْوها. والضِّرامُ أَيضاً: دُقاق الحَطبِ الذي يُسْرعُ اشْتِعالُ النار فيه؛ وأَنشد ابن بري فيه:
ولكِنْ بِهاتِيكِ البِقاعِ فأَوْقدِي
بجَزْلٍ، إذا أَوْقَدْتِ، لا بِضرامِ
(* قوله«ولكن بهاتيك البقاع» وأنشده في الأَساس: ولكن بهذاك اليفاع، بمثناة تحتية ففاء).
والضَّرَمةُ: السَّعَفةُ والشِّيحةُ في طَرَفِها نارٌ.
والضِّرامُ والضِّرامةُ: ما اشْتَعَلَ من الحَطَب، وقيل: الضِّرامُ جمعُ ضِرَامةٍ. والضِّرامُ أَيضاً من الحطب: ما ضَعُفَ ولانَ كالعرْفَج فما دُونَه، والجَزْل: ما غلُظ واشْتَدّ كالرِّمْثِ فما فَوْقَه، وقيل: الضِّرامُ من الحطب كلُّ ما لم يكن له جَمْرٌ، والجَزْلُ ما كان له جَمْرٌ. والضَّرَمةُ: الجَمرةُ، وقيل: هي النارُ نفسُها، وقيل: هي ما دَقَّ من الحَطَب. وفي حديث علي، رضي الله عنه: والله لَوَدَّ مُعاويةُ أَنه ما بَقِيَ مِنْ بني هاشمٍ نافِخُ ضَرَمةٍ؛ هي بالتحريك النارُ، وهذا يقال عند المُبالَغة في الهلاك لأن الكبير والصغير يَنْفُخانِ النار. وأَضْرَمَ النارَ إذا أَوْقدَها. وما بالدارِ نافخُ ضَرَمةٍ أي ما بها أَحدٌ، والجمعُ ضَرَمٌ؛ قال طُفَيْل:
كأَنَّ، على أَعْرافِهِ ولجامِهِ،
سَنَا ضَرَمٍ من عَرْفَجٍ مُتَلَهِّب
قال ثعلب: يقول مِنْ خِفَّةِ الجَرْي كأَنَّه يَضْطَرِمُ مِثْلَ النار. وقال ابن الأَعرابي: هو اشْقَرُ؛ وأَنشد ابن بري للمُتَلَمِّس: وقَدْ أَلاحَ سُهَيْلٌ، بَعْدَما هَجَعُوا،
كأَنَّه ضَرَمٌ بالكَفِّ مَقْبُوسُ
وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: قال قَيْسُ ابنُ أَبي حازم كان يخرج إلينا وكأَنَّ لِحْيَتهُ ضِرامُ عَرْفَجٍ؛ الضِّرامُ: لَهِبُ النارِ شُبِّهتْ به لأَنه كان يَخْضِبُها بالحِنَّاء. والضَّرَمُ: شدَّةُ العَدْوِ. ويقال: فرسٌ ضَرِمٌ شديدُ العَدْوِ؛ ومنه قوله:
ضَرِمِ الرَّقاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
والضَّرْيَمُ: الحَريقُ نَفْسُه؛ عن أَبي حنيفة. والضَّرَمُ: غضَبُ الجوع. وضَرِمَ عليه ضَرَماً وتَضَرَّمَ: تَحَرَّقَ. وضَرِمَ الشيءُ، بالكسر: اشتدّ حرُّه. يقال: ضَرِمَ الرجلُ إذا اشتدّ جوعُه. أَبو زيد: ضَرِمَ فلانٌ في الطَّعامِ ضَرَماً إذا جَدَّ في أكْله لا يَدْفَع منه شيئاً. ويقال: ضَرِمَ عليه وتَضَرَّمَ إذا احْتَدَّ غَضَباً. وتضَرَّمَ عليه: غَضِبَ. ابن شميل: المُضْطَرِمُ المُغْتَلِمُ من الجمال تراه كأَنه حُسْحِسَ بالنار، وقد أَضْرَمَتْه الغُلْمةُ. وضَرِمَ الفَرسُ في عَدْوِه ضَرَماً، فهو ضارِمٌ، واضْطَرمَ: وذلك فوق الإلْهابِ. وضَرِمَ الأَسَدُ إذا اشْتدَّ حَرُّ جوْفِه من الجوع، وكذلك كلُّ شيء اشْتَدَّ جُوعُه من اللَّواحِم. والضَّرِمُ: الجائعُ.
واسْتَضْرَمَتِ الحَبّةُ: سَمِنَتْ وبَلَغَتْ أن تُشْوى.
والضِّرْمُ والضَّرِمُ: فَرْخُ العُقابِ؛ هاتانِ عن اللحياني. والضَّرْم والضُّرْمُ: ضَرْبانِ من الشجر. قال أَبو حنيفة: الضُّرْمُ شجرٌ طَيِّبُ الرِّيح، وكذلك دخانُه طَيِّبٌ. وقال مرّة: الضُّرْمُ شجرٌ أَغبرُ الوَرَق وَرَقُه شبيهٌ بورَق الشِّيح، وله ثمر أَشْباهُ البَلُّوط، حُمْرٌ إلى السَّواد، وله وَرْدٌ أَبيض صغيرٌ كثيرُ العسَلِ.
والضِّرامةُ: شجرُ البُطْم. والضِّرْيَمُ: ضَرْبٌ من الصَّمْغ. والضِّرامُ: ما اتَّسَعَ من الأَرض؛ عن ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

**الضَّرَمُ**: **ضَرِمَ**’in **ضَرَماً** (mastarı)dır. **وضَرِمَت النارُ** ve **تَضَرَّمَتْ** ve **اضْطَرَمَت**: tutuştu ve alevlendi; ve **اضْطَرَمَ مَشِيبهُ** (saçı sakalı ağardı) “**اشْتَعَلَ**” dedikleri gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Ve delikanlıda, alevlenmiş ak saçtan sonra,
selâmette olan kimse için faydalar ve giysi vardır

Ve o, mesel üzerinedir. Ve ben ateşi **أَضْرَمْتُ**; o da **اضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمْتُ**; o da **ضَرِمَتْ**
ve **تَضرَّمَتْ**: mübalağa için şeddelendi; Züheyr dedi:
Ve (o) alevlenir; onu tutuşturduğunuzda, o da alevlenir
(* Beytin صدر’ı: “متى تبعثوها ذميمةً”).

Ve onu **اسْتَضْرَمْتُها**: onu yaktım; İbn Düreyd inşâd etti:
Hırmiyye (bir kadın): ehli ekmek pişirmedi
ufalanmış (hamur) olarak; ve **العَرْفَجا**’yı **تَسْتَضْرِمِ** etmedi

el-Leys: ve **الضَّرِيمُ** yangın için bir isimdir; ve inşâd etti:
Sıkıca (çekiş) olarak; **الضَّرِيما**’yı uğurlar gibi

Onun sıkı çekişinin hışırtısını, odunla onu uğurladığında ateşin hışırtısına benzetti; yani onu canlandırdığı şeyden onun üzerine attın; bu, el-Asma‘î’den rivayet edilmiştir. Ve **الأُخدود** hadîsinde:
Derken hendekleri emretti ve onların içinde ateşleri **أَضْرَمَ**; ve denildi: **الضَّريم** ateşi onunla **أَضْرَمْتَ** ettiğin her şeydir. **التهذيب**: **الضَّرَمُ** odundan çabuk alevlenen şeydir; tekili **ضَرَمَةٌ**’dir. Ve **الضِّرامُ**: odundan ince olan şeydir; ve iri (kütük) olmaz; onunla ateş delinir (tutuşturulur); tekili **ضَرَمٌ**
ve **ضَرَمَةٌ**’dir; ondan şairin sözü (İbn Berrî onu Ebû Meryem’e nisbet etti):
Külün aralığında bir kor parıltısı görüyorum,
onun için bir **ضِرَامُ** tutuşmasından sakınıyorum

el-Cevherî: **الضِّرامُ** **الحَلْفاءِ** ve benzerlerinde ateşin tutuşmasıdır.
Ve **الضِّرامُ** ayrıca: ateşin içinde çabuk tutuştuğu odun kırıntılarıdır;
ve İbn Berrî onda inşâd etti:
Fakat şu beldelerde, yak
iri odunla; yaktığında, **ضرامِ** ile değil
(* “ولكن بهاتيك البقاع” sözü; ve onu **الأَساس**’ta şöyle inşâd etti: “ولكن بهذاك اليفاع،
bâ’nın altında iki nokta, sonra fâ”).

Ve **الضَّرَمةُ**: ucunda ateş bulunan hurma yaprağı sapı ve **الشِّيحةُ**’dır.
Ve **الضِّرامُ** ve **الضِّرامةُ**: odundan tutuşmuş olan şeydir; ve denildi: **الضِّرامُ**, **ضِرَامةٍ**’ın cem‘idir. Ve **الضِّرامُ** ayrıca odundan: zayıflayan ve yumuşayan şeydir; **العرْفَج** gibi ve ondan aşağısı; ve **الجَزْل**: kalınlaşıp sertleşen şeydir; **الرِّمْث** gibi ve ondan yukarısı; ve denildi: **الضِّرامُ** odundan, kendisi için koru olmayan her şeydir; ve **الجَزْلُ** koru olan şeydir.
Ve **الضَّرَمةُ**: kordur; ve denildi: o, ateşin kendisidir; ve denildi: o, odundan ince olan şeydir. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Vallahi Muâviye, Benî Hâşim’den bir **نافِخُ ضَرَمةٍ** kalmamış olmasını isterdi”; o, harekeli olarak ateştir; ve bu, helâkte mübalağa edildiğinde söylenir; çünkü büyük ve küçük ateşe üfler. Ve **أَضْرَمَ النارَ**: onu yaktığında (böyledir). Ve “evde bir **نافخُ ضَرَمةٍ** yoktur” yani onda hiç kimse yoktur; cem‘i **ضَرَمٌ**’dur; Tufeyl dedi:
Sanki, yelesinin ve geminin üzerinde,
alevli **عَرْفَج**’den bir **ضَرَمٍ** parıltısı vardır

Sa‘leb dedi: koşunun hafifliğinden, sanki ateş gibi **يَضْطَرِمُ** der. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o, sarışındır; ve İbn Berrî el-Mutalammis için inşâd etti:
Ve Süheyl parladı, onlar uyuduktan sonra,
sanki o, avuçta tutulmuş bir **ضَرَمٌ**’dır

Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Kays b. Ebî Hâzim dedi: bize çıkardı ve sanki sakalı **ضِرامُ عَرْفَجٍ** idi; **الضِّرامُ**: ateşin alevi; onunla benzetildi; çünkü onu kınayla boyardı. Ve **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denilir: **فرسٌ ضَرِمٌ** koşusu şiddetli (attır); ondan şu sözü:
**ضَرِمِ الرَّقاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ**

Ve **الضَّرْيَمُ**: yangının kendisidir; Ebû Hanîfe’den. Ve **الضَّرَمُ**: açlığın öfkesidir. Ve **ضَرِمَ عليه ضَرَماً** ve **تَضَرَّمَ**: yanıp tutuştu. Ve **ضَرِمَ الشيءُ** (kesre ile): onun harareti şiddetlendi. Denilir: adam **ضَرِمَ** etti; açlığı şiddetlendiğinde. Ebû Zeyd: falan kimse yemekte **ضَرَماً** **ضَرِمَ** etti; yemesinde ciddileştiğinde, ondan hiçbir şeyi geri çevirmez. Ve denilir: ona **ضَرِمَ** etti ve **تَضَرَّمَ** etti; öfkeyle keskinleştiğinde.
Ve ona **تضَرَّمَ**: öfkelendi. İbn Şümeyl: **المُضْطَرِمُ** güzellikten azgın olandır; onu görürsün, sanki ateşle hışırdatılmıştır; ve onu azgınlık **أَضْرَمَتْ** etmiştir. Ve at, koşusunda **ضَرَماً** **ضَرِمَ** etti; o, **ضارِمٌ**’dir; ve **اضْطَرمَ**: ve bu, **الإلْهابِ**’ın üstündedir. Ve aslan **ضَرِمَ** etti; açlıktan içinin harareti şiddetlendiğinde; ve aynı şekilde, **اللَّواحِم**’den açlığı şiddetlenen her şey. Ve **الضَّرِمُ**: aç olan.

Ve **اسْتَضْرَمَتِ الحَبّةُ**: semirdi ve kızartılacak (dereceye) ulaştı.
Ve **الضِّرْمُ** ve **الضَّرِمُ**: kartal yavrusudur; bu ikisi el-Lihyânî’dendir. Ve **الضَّرْم**
ve **الضُّرْمُ**: ağaçtan iki türdür. Ebû Hanîfe dedi: **الضُّرْمُ** güzel kokulu bir ağaçtır; ve dumanı da güzel kokuludur. Ve Merre dedi: **الضُّرْمُ** yaprağı tozlu bir ağaçtır; yaprağı **الشِّيح** yaprağına benzer; ve onun meyvesi palamudun benzerleri (gibidir); kırmızıdan siyaha (kadar); ve onun küçük beyaz bir çiçeği vardır; balı çoktur.
Ve **الضِّرامةُ**: **البُطْم** ağacıdır. Ve **الضِّرْيَمُ**: zamktan bir türdür.
Ve **الضِّرامُ**: yerden genişleyen şeydir; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ر م * * الضِّرَامُ * بالكسر اشتعال النار في الحَلْفاء ونحوها وهو أيضا دُقاق الحطب الذي يُسرع اشتعال النار فيه و * الضَّرَمَةُ * بفتحتين السعفة أو الشيحة في طرفها نار و * ضَرِمَتِ * النار من باب طرِب و * تَضَرَّمَتْ * و * اضْطَرَمتْ * أي التهبت و * أضْرَمَها * غيرها و * ضَرَّمَها * شُدِّد للمبالغة

##### Türkçe

* ض ر م * * **الضِّرَامُ** * kesre ile: **الحَلْفاء** ve benzerlerinde ateşin tutuşmasıdır; o, ayrıca ateşin kendisinde çabuk tutuştuğu odunun ufak kırıntılarıdır. Ve * **الضَّرَمَةُ** * iki fetha ile: ucunda ateş bulunan hurma dalı yaprağı yahut **الشيحة**’dır. Ve * **ضَرِمَتِ** * ateş, **طرِب** bâbındandır. Ve * **تَضَرَّمَتْ** * ve * **اضْطَرَمتْ** * yani alevlendi. Ve * **أضْرَمَها** * onu başkası tutuşturdu. Ve * **ضَرَّمَها** * mübalağa için şeddeli kılındı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( ضَرِم الرجلُ كَفَرِح ) : احْتَدَم | من الجُوعِ . وفي الصّحَاح : ( اشتَدَّ | جُوعُه ) ، وَجَعَلَه الزَّمَخْشَرِيّ من | المجاز : ( أَو ) ضَرِم الشَّيءُ : إذا | اشتَدَّ ( حَرُّه ) ، نقله الجَوْهَرِيّ . | | ( و ) من المَجازِ : ضَرِم ( عليه ) : إذا | ( اْحْتَدَم غَضَبا كَتَضَرَّم ) عليه أي : |

| تَغَضَّب ، وهذا الأخير نقله | الجوهري . | | ( و ) من المجاز : ضَرِم ( في الطّعامِ ) | ضَرَماً : إذا ( جَدَّ في أَكْلِه لا يَدْفَع منه | شَيْئاً . و ) ضَرِمَت ( النَّار ) ضَرَماً : | ( اشْتَعَلَت ، وَأَضْرَمَها وَضَرَّمَها ) ، | شُدِّد للمُبالَغة ، قاله الجوهريّ . | ( واْستَضْرَمَها ) ، وليست السِّينُ | للطَّلب : ( أوقَدَها فاْضْطَرَمَت . | وتَضَرَّمت ) : الْتَهَبَت . | | ( و ) الضِّرام ، ( كَكَتاب : دُقاقُ | الحَطَب ) الذي يُسْرِع اْشتِعالُ النَّارِ | فيه كما في الصّحاح ( أو ما ضَعُفَ | ولاَنَ ) منه ، ( أو ما لا جُمْرَ له ) ، | جَمْع ضَرَمٍ للشَّخْت منه كما في | الأَسَاس ، ( أو ما اْشْتَعَل من | الحَطَب ) ، وعبارة الجوهَرِيّ جامِعَةٌ | لِمَا قَالَه . وبِكُلِّ فُسِّر قَولُهم : أَشْعَلَها | بالضِّرام ( كالضّرامة ) . | | ( و ) من المجاز : ( اضْطَرَم | المَشِيبُ ) : إذا ( اشْتَعَل ) وَكَثُر . | | ( و ) الضَّرِم ، ( كَكَتِف : الجَائِع ) ، | نقله الجَوْهَرِيّ ، وهو مَجازٌ . | ومنه :   هو نَهِمٌ قَرِعٌ كأنه سَبُع | ضَرِم   . | | ( و ) الضَّرِمُ ، ( فَرْخُ العُقابِ ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ . | | ( و ) أيضاً : ( الفَرَس العَدَّاءُ ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ . يقال : فَرسٌ ضَرِمُ | العَدْو : شَدِيدُه ، وقد ضَرِم ، | ويقولونه : أيضاً : ضَرِم الرَّقَاقَ ، وهي | الأرضُ اللَّيِّنَة أي : إذا جَرَى في | الأرض اللَّيِّنَة اْشتَدَّ جَرْيهُ ، وهو مجاز . | | ( والضَّرَمَةُ مُحَرَّكة ، السَّعَفَة ، أو | الشِّيحَةُ في طَرَفِها نَارٌ ) نقله | الجَوْهَرِيّ . يقال : أوقد الضَّرَمَة . | | ( و ) الضَّرَمةُ : ( الجَمْرَة . و ) قيل : | ( النَّارُ ) نَفْسُها ، والجَمْع : ضَرَمٌ . | | ( وضَرَمَةُ بنُ صِرْمةَ ، بِكَسْرِ الصَّاد | المُهْمَلَة ) بنِ مُرَّة بنِ عَوْف بنِ سَعْد | اْبنِ ذُبْيان ، وهو ( جَدٌّ لهاشمِ بنِ | حَرْمَلَة ) وَأَخِيه دُرَيْد المُرِّيان . |

| وفي هاشِمٍ يقول الشَّاعِر الصحاري : | % ( أَحْيَا أَباه هاشِمُ بنُ حَرْمَلَه % ) % | | وقد تَقدَّم الإيماءُ إليه في   ص ر | م   . | | ( والضُّرْم بالضَّمّ وبالكَسْر ) الأَخِير | هو المَعْرُوق : ( شَجَر طَيِّب الرّيح ) | يكون بِجِبال الطِّائِف واليَمَن ، | ( ثَمَرَهُ كالبَلُّوطِ ، وزَهْرُه كَزَهْر | السَّعْتَر ) تَرْعاه النَّحْل ، ( ولِعَسَلِه | فَضْلٌ ) يُسَمَّى عَسلَ الضّرمَة . ( أو | هو الأُسْطُو خُودُوسُ باليُونَانِيِّة ) . | | ( والضِّرامةُ بالكَسْر : شَجَرةُ | البُطْمِ ، و ) ضِرْيمَ ( كحِذْيَم : صَمْغُ | شَجَرةٍ ) . | | ( و ) الضَّيْرمُ ( كَحَيْدَرٍ : الحَرِيقُ ) . | والذي في الصّحاح بهذَا المَعْنى | كَأَمِير ، وهو الصَّواب ، ومثله في | الأَساسِ . | | ( و ) ضُرَيْمَةُ ( كَجُهَيْنَةَ : حِصْن | باليَمَن ) . | | ( و ) من المَجاز : يقال : ( ما بِهَا نافِخُ | ضَرَمَة ) مُحَرَّكة ( أي : أَحَدٌ ) ، نقله | الجَوْهَرِيّ . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | الضِّرامُ بالكَسْر : اشْتِعالُ النَّار في | الحَلْفاء وَنَحْوِها كما في الصّحاح . | يقال : للنَّار ضِرامٌ أي : اْضْطِرام كما | في الأساس . والضَّرِيمُ كَأَمِير : | المُحْتَرِقُ الأَحْشاء . وسَبُعٌ ضَرِمٌ : | هائِجٌ . واْضْطَرَم عليه : غَضِب . | واْضْطَرم الشَّرُّ بينهم : هَاجَ . وَفَحْل | مُضْطَرِم : مُغْتَلِم . واْضْطَرمَتْه الغُلْمة . | | | وضَرِمَت الحَرْب ، واضْطَرَمَت ، | وتَضَرَّمَت : اشْتَعَلَت . |

|

##### Türkçe

| | ( **ضَرِم الرجلُ كَفَرِح** ) : açlıktan **احْتَدَم** etti. Ve **الصّحَاح**’ta: ( **اشتَدَّ جُوعُه** ) (denilmiştir). Ve **الزَّمَخْشَرِيّ** onu mecazdan kıldı: ( **أَو** ) **ضَرِم الشَّيءُ** : ( **حَرُّه** ) şiddetlendiği zaman; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. | | ( و ) mecazdandır: **ضَرِم ( عليه )** : ona karşı ( **اْحْتَدَم غَضَبا كَتَضَرَّم** ) ettiği zaman; yani: |

| öfkelendi; bu sonuncuyu **الجوهري** nakletti. | | ( و ) mecazdandır: **ضَرِم ( في الطّعامِ ) ضَرَماً** : ( ondan hiçbir şeyi geri çevirmeksizin yemesinde ( **جَدَّ** ) ciddileştiği zaman. و ) **ضَرِمَت ( النَّار ) ضَرَماً** : ( **اشْتَعَلَت** ); ve **أَضْرَمَها وَضَرَّمَها**; mübalağa için şeddelendi; bunu **الجوهريّ** söyledi. | ( **واْستَضْرَمَها** ); ve **السِّينُ** talep için değildir: ( onu yaktı da o da **فاْضْطَرَمَت**. | Ve **تَضَرَّمت** ): alevlendi. | | ( و ) **الضِّرام** ( **كَكَتاب** ): **دُقاقُ الحَطَب**; içinde ateşin tutuşmasının çabuklaştığı şey; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. ( veya ondan zayıflayan ve yumuşayan şey ), ( veya onun için koru olmayan şey ); **الأَسَاس**’ta olduğu gibi, ondan **الشَّخْت** için **ضَرَمٍ**’in çoğulu. ( veya odundan tutuşmuş olan şey ); ve **الجَوْهَرِيّ**’nin ibaresi, söylediğini kapsayıcıdır. Ve her biriyle onların şu sözü tefsir edilmiştir: onu **بالضِّرام** ile ( **كالضّرامة** ) yaktı. | | ( و ) mecazdandır: ( **اضْطَرَم المَشِيبُ** ): ( **اشْتَعَل** ) ettiği ve çoğaldığı zaman. | | ( و ) **الضَّرِم** ( **كَكَتِف** ): aç olan; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti; ve o mecazdır. Ondandır: o, obur, çok yiyen; sanki bir yırtıcı hayvan **ضَرِم** gibidir. | | ( و ) **الضَّرِمُ**: **فَرْخُ العُقابِ**; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. | | ( و ) ayrıca: **الفَرَس العَدَّاءُ**; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Denir: **فَرسٌ ضَرِمُ العَدْو**: onun şiddetlisi; ve **ضَرِم** etmiştir. Ve derler ki: ayrıca: **ضَرِم الرَّقَاقَ**; o, yumuşak yer demektir; yani: yumuşak yerde koştuğu zaman koşması şiddetlendi; ve o mecazdır. | | ( **والضَّرَمَةُ** harekeli: **السَّعَفَة**; veya ucunda ateş bulunan **الشِّيحَة** ) onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Denir: **أوقد الضَّرَمَة**. | | ( و ) **الضَّرَمةُ**: **الجَمْرَة**. و ) denildi ki: **النَّارُ**’ın kendisi; çoğulu: **ضَرَمٌ**. | | ( **وضَرَمَةُ بنُ صِرْمةَ**; **الصَّاد المُهْمَلَة**’nin kesresiyle ) **مُرَّة** b. **عَوْف** b. **سَعْد** b. **ذُبْيان**’ın oğludur; ve o, (**جَدٌّ** olarak) **هاشمِ بنِ حَرْمَلَة**’ye ve onun kardeşi **دُرَيْد المُرِّيان**’a aittir. |

| Ve **هاشِمٍ** hakkında **الشَّاعِر الصحاري** şöyle der: | % ( **أَحْيَا أَباه هاشِمُ بنُ حَرْمَلَه** % ) % | | Ve ona işaret daha önce **ص ر م**’de geçmiştir. | | ( **والضُّرْم** zamme ile ve kesre ile ); sonuncusu **المَعْرُوق**tur: ( güzel kokulu bir ağaç ); **الطِّائِف** ve **اليَمَن** dağlarında olur; ( meyvesi palamut gibi, çiçeği **السَّعْتَر**’ın çiçeği gibi ); arılar onu otlar; ( balı için bir fazilet vardır ); ona **عَسلَ الضّرمَة** denir. ( veya o, Yunanca ile **الأُسْطُو خُودُوسُ**’tur ). | | ( **والضِّرامةُ** kesre ile: **شَجَرةُ البُطْمِ**; و ) **ضِرْيمَ** ( **كحِذْيَم** ): bir ağacın sakızı. | | ( و ) **الضَّيْرمُ** ( **كَحَيْدَرٍ** ): yangın. | **الصّحاح**’ta bu mânâ ile olanı **كَأَمِير**’dir; ve o doğrudur; **الأَساس**’ta da onun benzeri vardır. | | ( و ) **ضُرَيْمَةُ** ( **كَجُهَيْنَةَ** ): Yemen’de bir hisar. | | ( و ) mecazdandır: denir ki: ( **ما بِهَا نافِخُ ضَرَمَة** ) harekeli ( yani: **أَحَدٌ** ); onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. | | [ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الضِّرامُ** kesre ile: **الصّحَاح**’ta olduğu gibi, **الحَلْفاء** ve benzerlerinde ateşin tutuşmasıdır. Denir: ateş için **ضِرامٌ**; yani: **اْضْطِرام**; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الضَّرِيمُ** **كَأَمِير**: iç organları yanmış olan. Ve **سَبُعٌ ضَرِمٌ**: azgın. Ve **اْضْطَرَم عليه**: öfkelendi. Ve **اْضْطَرم الشَّرُّ بينهم**: kabardı. Ve **فَحْل مُضْطَرِم**: azgın. Ve **اْضْطَرمَتْه الغُلْمة**: şehvet onu tutuşturdu. | | | Ve **ضَرِمَت الحَرْب** ve **اضْطَرَمَت** ve **تَضَرَّمَت**: tutuştu. |

| |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرِمَتِ النَّارُ
1 ضَرِمَتِ النَّارُ ذ , (S, Msb, K,) aor. ضَرَمَ , (Msb, K,) inf. n. ضَرَمٌ; (Msb, TA;) and ↓ اضطرمت, and [in an intensive sense] ↓ تضرّمت; (S, Msb, K;) The fire became kindled; or it burned up, burned brightly or fiercely, blazed, or flamed; syn. اِلْتَهَبَت, (S, Msb,) or اِشْتَعَلَت. (K.) ― -b2- And ضَرِمَ الشَّىْءُ The thing was, or became, intensely hot. (S, K. *) ― -b3- And ضَرِمَتِ الحَرْبُ, and ↓ اضطرمت, and [in an intensive sense] ↓ تضرّمت, (assumed tropical:) The war was, or became, kindled; or it burned fiercely, or raged. (TA.) ― -b4- And ضَرِمَ, (S, Msb, K,) inf. n. as above, (Msb,) said of a man, (S, Msb,) (tropical:) He was, or became, vehemently hungry: (S, Msb, K, TA:) or he burned with hunger: said by Z to be tropical: (TA:) and so جُوعًا ↓ تضرّم, syn. تَحَرَّقَ. (TA in art. حرق.) And one says of him who is vehemently hungry, ضَرِمَ شَذَاهُ (assumed tropical:) [lit. His flies have become vehemently hungry, or burning with hunger]. (S in art. شذو.) ― -b5- And ضَرِمَ فِى الطَّعَامِ, (K,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He applied himself to the eating of the food vigorously, or with energy, not pushing away aught thereof. (K, TA.) ― -b6- And ضَرِمَ عَلَيْهِ (Msb, * K) (tropical:) His anger became violent [against him]: (Msb:) or he burned with anger against him; as also عليه ↓ تضرّم; (K;) or the latter signifies he became angered against him: (S, TA:) and عليه ↓ اضطرم he was, or became, angry with him. (TA.) ― -b7- And ضَرِمَ said of a horse, (tropical:) He ran vehemently [or ardently]: and they say also ضَرِمَ الرَّقَاق, [or perhaps correctly ضَرِمَ فِى الرَّقَاقِ,] meaning (tropical:) He ran vehemently in a tract of soft ground: (TA:) and جَرْيُهُ ↓ اضطرم (assumed tropical:) [His running was, or became, vehement, or ardent,] is likewise said of a horse. (As, S * and K * in art. مج.)

2 ضَرَّمَ see the next paragraph.

اضرم النَّارَ
4 اضرم النَّارَ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. اـِضْرَامٌ; (Msb;) and ↓ ضَرَّمَهَا, (S, K,) but this is with teshdeed to denote intensiveness [of the signification]; (S;) and ↓ استضرمها, (K,) in which the prefix is not meant to denote demand; (TA;) He kindled the fire; or made it to burn up, burn brightly or fiercely, blaze, or flame; (S, Msb, K;) syn. أَوْقَدَهَا, (K,) or أَشْعَلَهَا. (S in art. شعل.)

5 تَضَرَّمَ see 1, in four places.

8 اـِضْتَرَمَ see 1, in four places. ― -b2- One says also, اضطرم المَشِيبُ (tropical:) Whiteness of the hair became glistening (اِشْتَعَلَ, K, TA) and much in degree. (TA.) ― -b3- And اضطرم الشَّرُّ بَيْنَهُمْ (assumed tropical:) Evil became excited among them. (TA.) ― -b4- [And اضطرم is said of a stallion-camel meaning (assumed tropical:) He was, or became, excited by lust, or by vehement lust: see its part. n., below.]

10 اـِسْتَضْرَمَ see 4.

ضِرْمٌ
ضِرْمٌ ذ and ضُرْمٌ, K, TA,) the former of which is that commonly known, (TA,) A species of tree or plant (شَجَر) of sweet odour, (K, TA,) found in the mountains of Et-Tلïf and El-Yemen, (TA,) the fruit of which is like the acorn, and the flower like that of the [species of marjoram called] سَعْتَر, (K, TA,) fed upon by bees, (TA,) and the honey thereof has an excellent quality, K, TA,) and is called عَسَلُ الضُِّرْمَةِ: (TA: [ضُِرْمَةٌ being the n. un.:]) or it is what is called in the ancient Greek language أُسْطُوخُودُوس [app. a mode of writing σοιχάδος, gen. of σοιχὰς; for it is applied in the present day to stœchas, commonly called French lavender]. (K, TA.)

ضَرَمٌ
ضَرَمٌ ذ : see ضَرَمَةٌ, in two places: ― -b2- and ضِرَامٌ.

ضَرِمٌ
ضَرِمٌ ذ [part. n. of 1: Becoming kindled; &c. ― -b2- And hence, (tropical:) Burning with hunger; or] vehemently hungry; (Msb;) [or simply] hungering, or hungry: (S, K:) or [burning with anger; or] violently angry. (Msb.) ― -b3- And (assumed tropical:) A beast of prey in a state of excitement by lust. (TA.) ― -b4- And (tropical:) A horse that runs vehemently [or ardently]; (S, K, TA;) and so ضَرِمُ العَدْوِ. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) The young one of the eagle. (S, K.)

ضَرَمَةٌ
ضَرَمَةٌ ذ A palm-branch with its leaves upon it, or a شِيحَة [i. e. plant of one of the species of wormwood called شِيح], having fire [kindled] in its extremity: (S, K:) pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ ضَرَمٌ. (S.) [Hence,] one says, مَا بِهَا نَافِخُ ضَرَمَةٍ, [in the CK, ضِرْمَةٍ, and in my MS. copy of the K ضَرْمَةٍ, both of which are wrong, There is not in it (namely, the house, الدَّار,) a blower of a ضَرَمَة,] meaning, (tropical:) anyone. (S, K, TA.) ― -b2- ― -b3- Also A live coal. (K.) ― -b4- And Fire, (K, TA,) itself, as some say; (TA;) or so ↓ ضَرَمٌ, (Ham p. 77, and Har p. 27,) sometimes. (Ham ibid.)

ضِرَامٌ
ضِرَامٌ ذ [is like the inf. n. ضَرَمٌ used as a simple subst., signifying] A kindling, or burning up, burning brightly or fiercely, blazing, or flaming, of fire, (S, A, TA,) in [the species of high, coarse grass called] حَلْفَآء, and the like thereof: (S, TA:) [and] the blazing, or flaming, of the [plant called] عَرْفَج [q. v.]. (Mgh.) ― -b2- [See also a phrase mentioned voce ضِرَاسٌ.] ― -b3- Also (S) Fragments, or broken pieces, of firewood, (S, K,) in which fire quickly kindles, or burns up, burns brightly or fiercely, blazes, or flames: (S:) or such as is weak and soft (K, TA) thereof: (TA:) such as has [i. e. leaves] no live coals: (K, TA:) pl. of ↓ ضَرَمٌ; which is expl. in the A as meaning slender firewood; (TA;) or which means firewood, and what is thrown into fire [as fuel]: (Har p. 27:) or ضِرَامٌ signifies firewood that has kindled, or burned up, &c.: as also ↓ ضِرَامَةٌ. (K.)

ضَرِيمٌ
ضَرِيمٌ ذ i. q. حَرِيقٌ, (S, A, TA,) [as meaning] Burnt with, or in, fire: (KL:) in the K, the word expl. as signifying حَرِيقٌ is said to be like حَيْدَرٌ, i. e. ↓ ضَيْرَمٌ. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Burning in the bowels. (TA.)

ضِرْيَمٌ
ضِرْيَمٌ ذ The gum of a certain tree. (K.)

ضِرَامَةٌ
ضِرَامَةٌ ذ : see ضِرَامٌ, last explanation. -A2- Also The terebinth-tree. (K.)

ضَيْرَمٌ
ضَيْرَمٌ ذ : see ضَرِيمٌ.

مُضْطَرِمٌ
مُضْطَرِمٌ ذ (assumed tropical:) A stallion [camel] excited by lust, or by vehement lust. (TA.)

##### Türkçe

ضَرِمَتِ النَّارُ
1 **ضَرِمَتِ النَّارُ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **ضَرَمَ** , (Msb, K,) mastar ismi **ضَرَمٌ**; (Msb, TA;) ve ↓ **اضطرمت**, ve [şiddet mânasında] ↓ **تضرّمت**; (S, Msb, K;) Ateş tutuştu; yahut yandı, parlak veya şiddetli yandı, alevlendi, yahut alev saçtı; eşanlamlısı **اِلْتَهَبَت** , (S, Msb,) yahut **اِشْتَعَلَت**. (K.) ― -b2- Ve **ضَرِمَ الشَّىْءُ** Şey çok şiddetli sıcak idi, yahut oldu. (S, K. *) ― -b3- Ve **ضَرِمَتِ الحَرْبُ**, ve ↓ **اضطرمت**, ve [şiddet mânasında] ↓ **تضرّمت**, (mecaz kabul edilerek:) Savaş tutuştu; yahut şiddetle yandı, yahut kızıştı. (TA.) ― -b4- Ve **ضَرِمَ**, (S, Msb, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb,) bir adam hakkında söylenir, (S, Msb,) (mecaz:) Şiddetle acıktı, yahut oldu: (S, Msb, K, TA:) yahut açlıktan yandı: Z tarafından bunun mecaz olduğu söylenmiştir: (TA:) ve böylece **جُوعًا** ↓ **تضرّم**, eşanlamlısı **تَحَرَّقَ**. (TA, md. حرق’ta.) Ve şiddetle aç olan kimse hakkında denir: **ضَرِمَ شَذَاهُ** (mecaz kabul edilerek:) [lafzen: Onun sinekleri şiddetle acıktı, yahut açlıktan yandı]. (S, md. شذو’da.) ― -b5- Ve **ضَرِمَ فِى الطَّعَامِ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) Yemeği yemeye şiddetle, yahut enerjiyle sarıldı; ondan hiçbir şeyi itip uzaklaştırmaksızın. (K, TA.) ― -b6- Ve **ضَرِمَ عَلَيْهِ** (Msb, * K) (mecaz:) Ona karşı öfkesi şiddetlendi: (Msb:) yahut ona karşı öfkeyle yandı; bunun gibi **عليه** ↓ **تضرّم**; (K;) yahut ikincisi, ona karşı öfkelendi mânasına gelir: (S, TA:) ve **عليه** ↓ **اضطرم** ona kızdı, yahut oldu. (TA.) ― -b7- Ve **ضَرِمَ** bir at hakkında söylenir, (mecaz:) Şiddetle [yahut hararetle] koştu: ve ayrıca derler: **ضَرِمَ الرَّقَاق**, [yahut belki doğru olan **ضَرِمَ فِى الرَّقَاقِ**], mânası (mecaz:) Yumuşak zemin parçasında şiddetle koştu: (TA:) ve **جَرْيُهُ** ↓ **اضطرم** (mecaz kabul edilerek:) [Onun koşusu şiddetli, yahut hararetli oldu, yahut oldu,] bir at hakkında da söylenir. (As, S * ve K * md. مج’da.)

2 **ضَرَّمَ**: bir sonraki paragrafa bak.

اضرم النَّارَ
4 **اضرم النَّارَ** ذ , (S, Msb, K,) mastar ismi **اـِضْرَامٌ**; (Msb;) ve ↓ **ضَرَّمَهَا**, (S, K,) fakat bu, mânanın şiddetliliğini göstermek için şeddelidir; (S;) ve ↓ **استضرمها**, (K,) bunda önek talep mânasını göstermek için değildir; (TA;) Ateşi tutuşturdu; yahut onu yaktırdı, parlak veya şiddetli yaktırdı, alevlendirdi, yahut alev saçtırdı; (S, Msb, K;) eşanlamlısı **أَوْقَدَهَا**, (K,) yahut **أَشْعَلَهَا**. (S, md. شعل’da.)

5 **تَضَرَّمَ**: 1’e bak, dört yerde.

8 **اـِضْتَرَمَ**: 1’e bak, dört yerde. ― -b2- Ayrıca denir: **اضطرم المَشِيبُ** (mecaz:) Saçın beyazlığı parladı (**اِشْتَعَلَ**, K, TA) ve derecece çok oldu. (TA.) ― -b3- Ve **اضطرم الشَّرُّ بَيْنَهُمْ** (mecaz kabul edilerek:) Kötülük aralarında kışkırdı. (TA.) ― -b4- [Ve **اضطرم**, bir aygır-deve hakkında söylenir; mânası (mecaz kabul edilerek:) Şehvetle, yahut şiddetli şehvetle coştu, yahut oldu: aşağıda onun mastarına bak.]

10 **اـِسْتَضْرَمَ**: 4’e bak.

ضِرْمٌ
**ضِرْمٌ** ذ ve **ضُرْمٌ**, (K, TA,) birincisi yaygın olarak bilinenidir, (TA,) Hoş kokulu bir ağaç yahut bitki (**شَجَر**) türü, (K, TA,) Et-Tلïf ve El-Yemen dağlarında bulunan, (TA,) meyvesi palamut gibi, çiçeği [**سَعْتَر** denilen mercanköşk türünün] çiçeği gibi olan, (K, TA,) arıların otladığı, (TA,) ve onun balı üstün niteliklidir, (K, TA,) ve **عَسَلُ الضُِّرْمَةِ** diye adlandırılır: (TA: [**ضُِرْمَةٌ** tekil isim olduğundan:]) yahut eski Yunan dilinde **أُسْطُوخُودُوس** denilen şeydir [görünüşe göre σοιχάδος’un, σοιχὰς’ın genitifinin, bir yazım tarzı; zira günümüzde stœchas’a, yaygın adıyla French lavender’a uygulanır]. (K, TA.)

ضَرَمٌ
**ضَرَمٌ** ذ : **ضَرَمَةٌ**’ye bak, iki yerde: ― -b2- ve **ضِرَامٌ**.

ضَرِمٌ
**ضَرِمٌ** ذ [1’in ism-i fâili: Tutuşan; vb. ― -b2- Ve bundan dolayı, (mecaz:) Açlıktan yanan; yahut] şiddetle aç; (Msb;) [yahut sadece] acıkan, yahut aç: (S, K:) yahut [öfkeyle yanan; yahut] şiddetle öfkeli. (Msb.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) Şehvetle coşkunluk hâlindeki bir yırtıcı hayvan. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) Şiddetle [yahut hararetle] koşan bir at; (S, K, TA;) ve böylece **ضَرِمُ العَدْوِ**. (TA.) ― -b5- Ve (mecaz kabul edilerek:) Kartalın yavrusu. (S, K.)

ضَرَمَةٌ
**ضَرَمَةٌ** ذ Üzerinde yaprakları bulunan bir hurma dalı; yahut ucunda ateş [tutuşturulmuş] bulunan bir **شِيحَة** [yani **شِيح** denilen pelin türlerinden birinin bitkisi]: (S, K:) çoğulu [yahut daha doğrusu cins isim] ↓ **ضَرَمٌ**. (S.) [Bundan dolayı,] denir: **مَا بِهَا نَافِخُ ضَرَمَةٍ**, [CK’de **ضِرْمَةٍ**, ve K’nın yazma nüshamda **ضَرْمَةٍ**, ikisi de yanlıştır, “onda (yani evde, **الدَّار**,) bir **ضَرَمَة** üfleyicisi yoktur”], mânası, (mecaz:) herhangi biri. (S, K, TA.) ― -b2- ― -b3- Ayrıca: Kor hâlindeki kömür. (K.) ― -b4- Ve: Ateşin kendisi, (K, TA,) bazılarına göre; (TA;) yahut bazen ↓ **ضَرَمٌ** böyledir, (Ham s. 77, ve Har s. 27). (Ham, aynı yer.)

ضِرَامٌ
**ضِرَامٌ** ذ [mastar ismi **ضَرَمٌ** gibi olup basit isim olarak kullanılır; mânası] Ateşin tutuşması, yahut yanıp tüketmesi, parlak veya şiddetli yanması, alevlenmesi, yahut alev saçması, (S, A, TA,) [**حَلْفَآء** denilen uzun, kaba ot türünde] ve benzerlerinde: (S, TA:) [ve] [**عَرْفَج** denilen bitkinin] alevlenmesi, yahut alev saçması. (Mgh.) ― -b2- [Ayrıca **ضِرَاسٌ** maddesinde anılan bir ibareye bak.] ― -b3- Ayrıca (S) Çıra parçaları, yahut kırık parçalar, (S, K,) içinde ateşin çabuk tutuştuğu, yahut yanıp tükettiği, parlak veya şiddetli yandığı, alevlendiği, yahut alev saçtığı: (S:) yahut ondan zayıf ve yumuşak olan: (K, TA) (TA:) canlı koru olmayan: (K, TA:) ↓ **ضَرَمٌ**’un çoğuludur; ki A’da, ince odun mânasında açıklanmıştır; (TA;) yahut o, odun ve ateşe atılan şey [yakıt olarak] mânasınadır: (Har s. 27:) yahut **ضِرَامٌ**, tutuşmuş, yahut yanıp tüketmiş, vb. odun mânasına gelir: bunun gibi ↓ **ضِرَامَةٌ**. (K.)

ضَرِيمٌ
**ضَرِيمٌ** ذ **حَرِيقٌ** ile aynı, (S, A, TA,) [mânası] Ateşle yanmış, yahut ateşte yanmış: (KL:) K’da, kelimenin **حَرِيقٌ** mânasında açıklanması, **حَيْدَرٌ** gibi olduğu, yani ↓ **ضَيْرَمٌ** olduğu söylenir. (TA.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) İç organlarda yanma. (TA.)

ضِرْيَمٌ
**ضِرْيَمٌ** ذ Belli bir ağacın sakızı. (K.)

ضِرَامَةٌ
**ضِرَامَةٌ** ذ : **ضِرَامٌ**’a bak, son açıklama. -A2- Ayrıca: Sakız ağacı (terebinth). (K.)

ضَيْرَمٌ
**ضَيْرَمٌ** ذ : **ضَرِيمٌ**’e bak.

مُضْطَرِمٌ
**مُضْطَرِمٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Şehvetle, yahut şiddetli şehvetle coşmuş aygır [deve]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَرِمَ
ضَرِمَ A ( n. ac. ضَرَم 4 ),
a.  Was kindled, burned ( fire ); burned with anger.

b.  [ 'Ala ], His anger was kindled against.

c.  [ Fī ], Ate much.

ضَرَّمَ
ضَرَّمَ II ,  أَضْرَمَ IV ,
a.  Kindled, stirred up ( fire ).

تَضَرَّمَ
تَضَرَّمَ V ,
a.  see I (a) .

اِضْتَرَمَ
اِضْتَرَمَ VIII ( T )
a.  see I (a) .

b.  Shone, glistened ( white hair ).

اِسْتَضْرَمَ
اِسْتَضْرَمَ X ,
a.  see IV .

ضِرْم
ضِرْم 2 ,  ضُرْم 3 ,
a.  Lavender.

ضَرَمَة
ضَرَمَة 4t , ( pl. ضَرَم 4 ),
a.  Fire-brand; live coal; fire.

ضَرِم
ضَرِم 5 ,
a.  Famished, ravenous.

b.  Impetuous, fiery ( horse ).

c.  Eaglet.

ضِرَاْم
ضِرَاْم 23 ,
a.  Fire-wood; fuel.

ضِرَاْمَة
ضِرَاْمَة 23t ,
a.  Burning wood.

b.  Terebinth-tree.

ضَرِيْم
ضَرِيْم 25 ,
a.  Alight, burning.

ضِرْيَم
ضِرْيَم
a.  Species of gum.

##### Türkçe

**ضَرِمَ**
**ضَرِمَ** A (mastar: **ضَرَم** 4),
a. (ateş) tutuşturuldu, yandı; öfkeyle yandı.

b. [ **'Ala** ], onun öfkesi -e karşı tutuşturuldu.

c. [ **Fī** ], çok yedi.

**ضَرَّمَ**
**ضَرَّمَ** II, **أَضْرَمَ** IV,
a. (ateşi) tutuşturdu, alevlendirdi.

**تَضَرَّمَ**
**تَضَرَّمَ** V,
a. I (a)’ya bak.

**اِضْتَرَمَ**
**اِضْتَرَمَ** VIII (T)
a. I (a)’ya bak.

b. parladı, ışıldadı (beyaz saç).

**اِسْتَضْرَمَ**
**اِسْتَضْرَمَ** X,
a. IV’e bak.

**ضِرْم**
**ضِرْم** 2, **ضُرْم** 3,
a. lavanta.

**ضَرَمَة**
**ضَرَمَة** 4t, (çoğulu: **ضَرَم** 4),
a. ateş markası; kor; ateş.

**ضَرِم**
**ضَرِم** 5,
a. açlıktan bitkin, obur.

b. atılgan, ateşli (at).

c. kartal yavrusu.

**ضِرَاْم**
**ضِرَاْم** 23,
a. yakacak odun; yakıt.

**ضِرَاْمَة**
**ضِرَاْمَة** 23t,
a. yanan odun.

b. sakız ağacı.

**ضَرِيْم**
**ضَرِيْم** 25,
a. yanık, yanan.

**ضِرْيَم**
**ضِرْيَم**
a. bir tür zamk.
