# ضرم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضرم

الضَّرَمُ: مَصْدَرُ ضَرِمَ ضَرَماً. وضَرِمَت النارُ وتَضَرَّمَتْ واضْطَرَمَت: اشْتَعَلَتْ والْتَهَبَتْ، واضْطَرَمَ مَشِيبهُ كما قالوا اشْتَعَلَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأنشد:
وفي الْفَتى، بَعْدَ المَشِيب المُضْطَرِمْ،
مَنافِعٌ ومَلْبَسٌ لِمَنْ سَلِمْ
وهو على المثل. وأَضْرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ وضَرَّمْتها فضَرِمَتْ وتَضرَّمَتْ: شُدِّدَ للمبالغة؛ قال زهير:
وتَضْرَ، إذا ضَرَّيْتُموها فَتضْرَم
(* وصدر البيت: متى تبعثوها ذميمةً).
واسْتَضْرَمْتُها: أَوْقَدْتُها؛ وأَنشد ابن دريد:
حِرْمِيَّةٌ لم يَخْتَبِزْ أَهْلُها
فَثّاً، ولم تَسْتَضْرِمِ العَرْفَجا
الليث: والضَّرِيمُ اسمٌ للحَريق؛ وأَنشد:
شَدّاً كما تُشَيِّعُ الضَّرِيما
شَبَّهَ حفيفَ شدِّه بحَفيفِ النارِ إذا شَيَّعْتَها بالحطَبِ أي أَلْقَيْتَ عليها ما تُذَكِّيها به؛ روي ذلك عن الأَصمعي. وفي حديث الأُخدود: فأمَرَ بالأَخادِيدِ وأَضْرَمَ فيها النِّيرانَ، وقيل: الضَّريم كُلُّ شيءٍ أَضْرَمْتَ به النار. التهذيب: الضَّرَمُ من الحطب ما التهبَ سريعاً، والواحدةُ ضَرَمَةٌ. والضِّرامُ: ما دَقَّ من الحَطَبِ ولم يكن جَزْلاً تُثْقَبُ به النارُ، الواحد ضَرَمٌ
وضَرَمَةٌ؛ ومنه قول الشاعر ونسبه ابن بري لأبي مريم:
أَرَى خَلَلَ الرَّمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ،
أُحاذِرُ أَن يَشِبَّ له ضِرَامُ
الجوهري؛: الضِّرامُ اشتِعالُ النارِ في الحَلْفاءِ ونحْوها. والضِّرامُ أَيضاً: دُقاق الحَطبِ الذي يُسْرعُ اشْتِعالُ النار فيه؛ وأَنشد ابن بري فيه:
ولكِنْ بِهاتِيكِ البِقاعِ فأَوْقدِي
بجَزْلٍ، إذا أَوْقَدْتِ، لا بِضرامِ
(* قوله«ولكن بهاتيك البقاع» وأنشده في الأَساس: ولكن بهذاك اليفاع، بمثناة تحتية ففاء).
والضَّرَمةُ: السَّعَفةُ والشِّيحةُ في طَرَفِها نارٌ.
والضِّرامُ والضِّرامةُ: ما اشْتَعَلَ من الحَطَب، وقيل: الضِّرامُ جمعُ ضِرَامةٍ. والضِّرامُ أَيضاً من الحطب: ما ضَعُفَ ولانَ كالعرْفَج فما دُونَه، والجَزْل: ما غلُظ واشْتَدّ كالرِّمْثِ فما فَوْقَه، وقيل: الضِّرامُ من الحطب كلُّ ما لم يكن له جَمْرٌ، والجَزْلُ ما كان له جَمْرٌ. والضَّرَمةُ: الجَمرةُ، وقيل: هي النارُ نفسُها، وقيل: هي ما دَقَّ من الحَطَب. وفي حديث علي، رضي الله عنه: والله لَوَدَّ مُعاويةُ أَنه ما بَقِيَ مِنْ بني هاشمٍ نافِخُ ضَرَمةٍ؛ هي بالتحريك النارُ، وهذا يقال عند المُبالَغة في الهلاك لأن الكبير والصغير يَنْفُخانِ النار. وأَضْرَمَ النارَ إذا أَوْقدَها. وما بالدارِ نافخُ ضَرَمةٍ أي ما بها أَحدٌ، والجمعُ ضَرَمٌ؛ قال طُفَيْل:
كأَنَّ، على أَعْرافِهِ ولجامِهِ،
سَنَا ضَرَمٍ من عَرْفَجٍ مُتَلَهِّب
قال ثعلب: يقول مِنْ خِفَّةِ الجَرْي كأَنَّه يَضْطَرِمُ مِثْلَ النار. وقال ابن الأَعرابي: هو اشْقَرُ؛ وأَنشد ابن بري للمُتَلَمِّس: وقَدْ أَلاحَ سُهَيْلٌ، بَعْدَما هَجَعُوا،
كأَنَّه ضَرَمٌ بالكَفِّ مَقْبُوسُ
وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: قال قَيْسُ ابنُ أَبي حازم كان يخرج إلينا وكأَنَّ لِحْيَتهُ ضِرامُ عَرْفَجٍ؛ الضِّرامُ: لَهِبُ النارِ شُبِّهتْ به لأَنه كان يَخْضِبُها بالحِنَّاء. والضَّرَمُ: شدَّةُ العَدْوِ. ويقال: فرسٌ ضَرِمٌ شديدُ العَدْوِ؛ ومنه قوله:
ضَرِمِ الرَّقاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
والضَّرْيَمُ: الحَريقُ نَفْسُه؛ عن أَبي حنيفة. والضَّرَمُ: غضَبُ الجوع. وضَرِمَ عليه ضَرَماً وتَضَرَّمَ: تَحَرَّقَ. وضَرِمَ الشيءُ، بالكسر: اشتدّ حرُّه. يقال: ضَرِمَ الرجلُ إذا اشتدّ جوعُه. أَبو زيد: ضَرِمَ فلانٌ في الطَّعامِ ضَرَماً إذا جَدَّ في أكْله لا يَدْفَع منه شيئاً. ويقال: ضَرِمَ عليه وتَضَرَّمَ إذا احْتَدَّ غَضَباً. وتضَرَّمَ عليه: غَضِبَ. ابن شميل: المُضْطَرِمُ المُغْتَلِمُ من الجمال تراه كأَنه حُسْحِسَ بالنار، وقد أَضْرَمَتْه الغُلْمةُ. وضَرِمَ الفَرسُ في عَدْوِه ضَرَماً، فهو ضارِمٌ، واضْطَرمَ: وذلك فوق الإلْهابِ. وضَرِمَ الأَسَدُ إذا اشْتدَّ حَرُّ جوْفِه من الجوع، وكذلك كلُّ شيء اشْتَدَّ جُوعُه من اللَّواحِم. والضَّرِمُ: الجائعُ.
واسْتَضْرَمَتِ الحَبّةُ: سَمِنَتْ وبَلَغَتْ أن تُشْوى.
والضِّرْمُ والضَّرِمُ: فَرْخُ العُقابِ؛ هاتانِ عن اللحياني. والضَّرْم والضُّرْمُ: ضَرْبانِ من الشجر. قال أَبو حنيفة: الضُّرْمُ شجرٌ طَيِّبُ الرِّيح، وكذلك دخانُه طَيِّبٌ. وقال مرّة: الضُّرْمُ شجرٌ أَغبرُ الوَرَق وَرَقُه شبيهٌ بورَق الشِّيح، وله ثمر أَشْباهُ البَلُّوط، حُمْرٌ إلى السَّواد، وله وَرْدٌ أَبيض صغيرٌ كثيرُ العسَلِ.
والضِّرامةُ: شجرُ البُطْم. والضِّرْيَمُ: ضَرْبٌ من الصَّمْغ. والضِّرامُ: ما اتَّسَعَ من الأَرض؛ عن ابن الأَعرابي.

### Türkçe

**الضَّرَمُ**: **ضَرِمَ**’in **ضَرَماً** (mastarı)dır. **وضَرِمَت النارُ** ve **تَضَرَّمَتْ** ve **اضْطَرَمَت**: tutuştu ve alevlendi; ve **اضْطَرَمَ مَشِيبهُ** (saçı sakalı ağardı) “**اشْتَعَلَ**” dedikleri gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

Ve delikanlıda, alevlenmiş ak saçtan sonra,
selâmette olan kimse için faydalar ve giysi vardır

Ve o, mesel üzerinedir. Ve ben ateşi **أَضْرَمْتُ**; o da **اضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمْتُ**; o da **ضَرِمَتْ**
ve **تَضرَّمَتْ**: mübalağa için şeddelendi; Züheyr dedi:
Ve (o) alevlenir; onu tutuşturduğunuzda, o da alevlenir
(* Beytin صدر’ı: “متى تبعثوها ذميمةً”).

Ve onu **اسْتَضْرَمْتُها**: onu yaktım; İbn Düreyd inşâd etti:
Hırmiyye (bir kadın): ehli ekmek pişirmedi
ufalanmış (hamur) olarak; ve **العَرْفَجا**’yı **تَسْتَضْرِمِ** etmedi

el-Leys: ve **الضَّرِيمُ** yangın için bir isimdir; ve inşâd etti:
Sıkıca (çekiş) olarak; **الضَّرِيما**’yı uğurlar gibi

Onun sıkı çekişinin hışırtısını, odunla onu uğurladığında ateşin hışırtısına benzetti; yani onu canlandırdığı şeyden onun üzerine attın; bu, el-Asma‘î’den rivayet edilmiştir. Ve **الأُخدود** hadîsinde:
Derken hendekleri emretti ve onların içinde ateşleri **أَضْرَمَ**; ve denildi: **الضَّريم** ateşi onunla **أَضْرَمْتَ** ettiğin her şeydir. **التهذيب**: **الضَّرَمُ** odundan çabuk alevlenen şeydir; tekili **ضَرَمَةٌ**’dir. Ve **الضِّرامُ**: odundan ince olan şeydir; ve iri (kütük) olmaz; onunla ateş delinir (tutuşturulur); tekili **ضَرَمٌ**
ve **ضَرَمَةٌ**’dir; ondan şairin sözü (İbn Berrî onu Ebû Meryem’e nisbet etti):
Külün aralığında bir kor parıltısı görüyorum,
onun için bir **ضِرَامُ** tutuşmasından sakınıyorum

el-Cevherî: **الضِّرامُ** **الحَلْفاءِ** ve benzerlerinde ateşin tutuşmasıdır.
Ve **الضِّرامُ** ayrıca: ateşin içinde çabuk tutuştuğu odun kırıntılarıdır;
ve İbn Berrî onda inşâd etti:
Fakat şu beldelerde, yak
iri odunla; yaktığında, **ضرامِ** ile değil
(* “ولكن بهاتيك البقاع” sözü; ve onu **الأَساس**’ta şöyle inşâd etti: “ولكن بهذاك اليفاع،
bâ’nın altında iki nokta, sonra fâ”).

Ve **الضَّرَمةُ**: ucunda ateş bulunan hurma yaprağı sapı ve **الشِّيحةُ**’dır.
Ve **الضِّرامُ** ve **الضِّرامةُ**: odundan tutuşmuş olan şeydir; ve denildi: **الضِّرامُ**, **ضِرَامةٍ**’ın cem‘idir. Ve **الضِّرامُ** ayrıca odundan: zayıflayan ve yumuşayan şeydir; **العرْفَج** gibi ve ondan aşağısı; ve **الجَزْل**: kalınlaşıp sertleşen şeydir; **الرِّمْث** gibi ve ondan yukarısı; ve denildi: **الضِّرامُ** odundan, kendisi için koru olmayan her şeydir; ve **الجَزْلُ** koru olan şeydir.
Ve **الضَّرَمةُ**: kordur; ve denildi: o, ateşin kendisidir; ve denildi: o, odundan ince olan şeydir. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Vallahi Muâviye, Benî Hâşim’den bir **نافِخُ ضَرَمةٍ** kalmamış olmasını isterdi”; o, harekeli olarak ateştir; ve bu, helâkte mübalağa edildiğinde söylenir; çünkü büyük ve küçük ateşe üfler. Ve **أَضْرَمَ النارَ**: onu yaktığında (böyledir). Ve “evde bir **نافخُ ضَرَمةٍ** yoktur” yani onda hiç kimse yoktur; cem‘i **ضَرَمٌ**’dur; Tufeyl dedi:
Sanki, yelesinin ve geminin üzerinde,
alevli **عَرْفَج**’den bir **ضَرَمٍ** parıltısı vardır

Sa‘leb dedi: koşunun hafifliğinden, sanki ateş gibi **يَضْطَرِمُ** der. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o, sarışındır; ve İbn Berrî el-Mutalammis için inşâd etti:
Ve Süheyl parladı, onlar uyuduktan sonra,
sanki o, avuçta tutulmuş bir **ضَرَمٌ**’dır

Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Kays b. Ebî Hâzim dedi: bize çıkardı ve sanki sakalı **ضِرامُ عَرْفَجٍ** idi; **الضِّرامُ**: ateşin alevi; onunla benzetildi; çünkü onu kınayla boyardı. Ve **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denilir: **فرسٌ ضَرِمٌ** koşusu şiddetli (attır); ondan şu sözü:
**ضَرِمِ الرَّقاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ**

Ve **الضَّرْيَمُ**: yangının kendisidir; Ebû Hanîfe’den. Ve **الضَّرَمُ**: açlığın öfkesidir. Ve **ضَرِمَ عليه ضَرَماً** ve **تَضَرَّمَ**: yanıp tutuştu. Ve **ضَرِمَ الشيءُ** (kesre ile): onun harareti şiddetlendi. Denilir: adam **ضَرِمَ** etti; açlığı şiddetlendiğinde. Ebû Zeyd: falan kimse yemekte **ضَرَماً** **ضَرِمَ** etti; yemesinde ciddileştiğinde, ondan hiçbir şeyi geri çevirmez. Ve denilir: ona **ضَرِمَ** etti ve **تَضَرَّمَ** etti; öfkeyle keskinleştiğinde.
Ve ona **تضَرَّمَ**: öfkelendi. İbn Şümeyl: **المُضْطَرِمُ** güzellikten azgın olandır; onu görürsün, sanki ateşle hışırdatılmıştır; ve onu azgınlık **أَضْرَمَتْ** etmiştir. Ve at, koşusunda **ضَرَماً** **ضَرِمَ** etti; o, **ضارِمٌ**’dir; ve **اضْطَرمَ**: ve bu, **الإلْهابِ**’ın üstündedir. Ve aslan **ضَرِمَ** etti; açlıktan içinin harareti şiddetlendiğinde; ve aynı şekilde, **اللَّواحِم**’den açlığı şiddetlenen her şey. Ve **الضَّرِمُ**: aç olan.

Ve **اسْتَضْرَمَتِ الحَبّةُ**: semirdi ve kızartılacak (dereceye) ulaştı.
Ve **الضِّرْمُ** ve **الضَّرِمُ**: kartal yavrusudur; bu ikisi el-Lihyânî’dendir. Ve **الضَّرْم**
ve **الضُّرْمُ**: ağaçtan iki türdür. Ebû Hanîfe dedi: **الضُّرْمُ** güzel kokulu bir ağaçtır; ve dumanı da güzel kokuludur. Ve Merre dedi: **الضُّرْمُ** yaprağı tozlu bir ağaçtır; yaprağı **الشِّيح** yaprağına benzer; ve onun meyvesi palamudun benzerleri (gibidir); kırmızıdan siyaha (kadar); ve onun küçük beyaz bir çiçeği vardır; balı çoktur.
Ve **الضِّرامةُ**: **البُطْم** ağacıdır. Ve **الضِّرْيَمُ**: zamktan bir türdür.
Ve **الضِّرامُ**: yerden genişleyen şeydir; İbnü’l-A‘râbî’den.
