# ضر (ض-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والراء
ضر ، رض : ( مستعملان ) .
ضر : قال الليث : الضَّرّ والضُّرُّ : لغتان ، فإذا جمعت بين الضَّر والنّفع فتحت الضاد ، وإذا أفردتَ الضُّرّ ضَمَمْتَ الضاد إذا لم تجعله مصدراً ، كقولك : ضَررت ضُرّاً . هكذا يستعمله العرب .
قال : وقال أبو الدُّقَيْش : الضُّرُّ : ضِدّ النفع : والضُّر : الهُزَال وسُوء الحال ، والضَّرَرُ : النُّقصان ، تقول : دخَل عليه ضَرَرٌ في ماله .
قلت : وهكذا قال أَهلُ اللغة ، وقال في قوله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا مَسَّ الإِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ ) ( يونس : 12 ) ، وقال : ( كَأَن لَّمْ يَدْعُنَآ إِلَى ضُرٍّ مَّسَّهُ ) ( يونس : 12 ) . وكلّ ما كان من سُوء حالٍ وفقر ، في بدنٍ ، فهو ضُرٌّ ، وما كان ضِدّاً للنّفع فهو ضَرٌّ .
وأما الضِّرُّ ، بكسر الضاد ، فهو أن يَتَزَوَّج الرَّجلُ امرأةً على ضَرَّة ، يقال : فلان صاحب ضِرِّ ؛ هكذا قاله الأصمعي .
قال : ويقال : امرأة مُضِرٌّ ، إذا كان لها ضَرَّةٌ ، ورجُل مُضِرٌّ ، إذا كان له ضرائر . وجمع الضَّرَّة ضرائر . والضَّرتان : امرأتان للرّجل ، سُمِّيتا ضَرَّتين ، لأن كل واحدة منهما تُضَارُّ صاحبتها ، وكُرِه في الإسلام أن يقال لها : ضَرّة ، وقيل : جارَة ، كذلك جاء في الحديث ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا ضَرَرَ ولا ضِرَارَ في الإسلام ) ولكلِّ واحدةٍ من اللَّفْظتين معنى غير الآخر .
فمعنى قوله : ( لا ضرر ) أي لا يَضُرُّ الرجلُ أخاهُ فينقص شيئاً من حقه أو مسلكه ، وهو ضِدُّ النفع .
وقوله : ( لا ضِرَار ) أي لا يُضَارّ الرجل جاره مُجَازاة فينقصه ويُدخِل عليه الضَّرر في شيء فيجازيه بمثله ، فالضِّرّار منهما معاً ، والضّرر فعل واحد ، ومعنى قوله : ( ولا ضرار ) ، أي لا يُدخلَ الضرر ، وهو النقصان على الذي ضَرَّه ، ولكن يعفو الله عنه ، كقول الله : ( السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ ) ( فصلت : 34 ) الآية .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قيل له : أَنَرَى رَبَّنا يومَ القيامة ؟ فقال : ( أَتُضارّون في
رُؤْيَة الشَّمس في غَيْر سَحاب ؟ ) ، قالوا : لا ، قال : ( فإنكم لا تُضارون في رُؤْيته تبارك وتعالى ) .
قلت : رُوِيَ هذا الحديث بالتَّشديد من الضّرّ . وروي : ( تضارُون ) بالتخفيف من الضّيْر ، والمعنى واحد . يقال : ضَارَّه ضِرَاراً وضَرَّه ضَرّاً وضَارَهُ ضَيْراً ، والمعنى : لا يُضَارُّ بعضكم بعضاً في رُؤْيته ، أي لا يخالِفُ بعضكم بعضاً فيكذِّبه ؛ يقال : ضارَرْتُه ضِراراً ومُضارَّة ؛ إذا خالفته .
وقال الجعديُّ :
وَخَصْمَيْ ضِرارٍ ذَوَى تُدْرَإ
مَتَى بَاتَ سِلْمُهما يَشْغَب
ويُرْوَى : ( لا تُضامُون في رُؤْيته ) ، أي لا يَنْضَمّ بعضكم إلى بعض فيُزَاحمه ، ويقول له : أَرِنيهِ ، كما يفعلون عند النَّظر إلى الهِلال ، ولكن ينفرد كلّ منكم برُؤْيته .
ورُوِيَ من وَجْهٍ آخر : ( لا تضامُون ) بالتخفيف ، ومعناه : لا ينالُكُمْ ضَيْمٌ في رؤيته ، أي ترونه حتى تَسْتووا في الرُّؤْية ، فلا يَضِيمُ بعضكم بعضاً ؛ ومعنى هذه الألفاظ وإن اختلفت متقاربة ، وكل ما رُوِيَ فيه صحيح ، ولا يدفع لفظ منها لفظاً ، وهو من صِحاح أخبار رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وغُرَرها ، ولا ينكرها إلا مُبْتَدِعٌ صاحبُ هوًى .
وقال الليث : الضَّرورة : اسم لمصدر الاضْطرار ، تقول : حملتني الضَّرورة على كذا ، وقد اضْطُرَّ فلان إلى كذا وكذا ، بناؤه : ( افْتُعل ) ، فجعلت التاء طاء ؛ لأن التاء لم يَحْسُن لفظها مع الضاد .
وقال ابن بُزُرْج : هي الضّارُورَة ، والضارُورَاء ، ممدود .
وقال الليث : الضَّرِير : الإنسان الذاهب الْبَصر ، يقال : رجل ضَريرٌ البَصر ، إذا ضَرَّ بِهِ ضَعْفُ الْبَصر ، ويقال : رجل ضرير ، وامرأة ضَرِيرَة . والضَّرِيرُ : اسم للمضَارّة ، وأكثر ما يستعمل في الْغَيْرَة ؛ يقال : ما أشَدَّ ضَرِيرَه عليها
وقال الراجز يصف عَيْراً :
حَتَّى إذَا مَا لاَنَ مِنْ ضَرِيرِه
وقال أبو عُبَيْد : الضرير : بقية النَّفَس .
وقال الأصمعيّ : إنَّه لذو ضَرير على الشيء ، إذا كان ذا صَبْرٍ عليه ومقاساةٍ ، وأنشد :
وهَمَّامُ بنُ مُرَّةَ ذُو ضَرِيرِ
يقال ذلك في النّاس والدّواب ، إذا كان لها صَبْر على مقاساة الشرّ .
وقال الأصمعيّ في قول الشاعر :
بِمُنْسَحَّةِ الآباطِ طاحَ انْتِقالُها
بأَطْرَافِها والْعِيسُ بادٍ ضَريرُها
قال : ضَرِيرُها شدّتُها ، حكاه الباهليّ عنه .
ويقال : انزل بأحد ضرِيرَي الوادِي ، أي
بإحدى ضِفّتيْه .
وقال أَوْس :
وما خَليجٌ من الْمرُّوت ذُو شُعَبٍ
يَرْمِي الضَّرِير بخُشْبِ الطَّلحِ والضَّالِ
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الإضرار : التزويج على ضَرّة . يقال منه : رجل مُضِر ، وامرأة مُضِرٌ بغير هاء . والمضرّ أيضاً ، الدَّاني من الشيء . ومنه قولُ الأخطل :
ظَلَّتْ ظباء بَنِي الْبَكَّار راتعَةً
حتى اقْتُنِصْنَ على بُعْدٍ وإِضْرارِ
ويقال : مكان ذُو ضِرار ، أي ضَيّق . ويقال : ليس عليك فيه ضَرَر ولا ضارُورة . ويقال : أضرّ الفرس على فَأْسِ اللِّجام ؛ إذا أَزَمَ عليه .
الليث : الضَّرَّتان للألية من جانب عظمها ، وهما الشَّحمتان اللتان تَهدَّلان من جانبيها ، وضِرّةُ الإبهام : لحمةٌ تحتها ، وضَرَّةُ الضَّرْع لحمهما ، والضَّرْعُ يذكّر ويؤنث . والمِضرُّ الرجلُ : الذي عنده ضَرَّةٌ من مال ، وهي القطعة من الإبل ، وأنشد :
بِحَسْبكَ في القومِ أَن يَعْلَموا
بأَنَّكَ منهم غَنِيٌّ مُضِرّ
وفي حديث مُعاذ : ( أنه كان يُصلّي فأَضَرُّ به غُصْنٌ ، فَمَدَّ يَدَه فكَسره ) قوله : ( أَضَرَّ به ) ، أي دَنا مِنْه .
وقال عبد الله بن عَنَمة الضبيّ :
لأُمِّ الأَرض وَيْلٌ ما أَجَنَّتْ
بحيث أضَرَّ بالحَسَن السبيلُ
أي بحيث دنا حبل الحسن من السبيل .
وقال الأخطل :
لِكلِّ فَراشةٍ منها وَفَجَ
أَضَاةٌ مَاؤُهَا ضَررٌ يمورُ
قال ابن الأعرابيّ : ماؤها ضَرَرٌ ، أي يَمُرَّ في مضيق ، وأراد أنَّه كثيرٌ غَزِيرٌ فمجاريه تضيق به وإن اتَّسَعَت .
وقال أبو عَمرو : يقال : رجل ضِرُّ أضْرارٍ ، وعِضُّ أَعْضاضٍ وَصِلُّ أَصْلالِ ، إذا كان داهِيَةً في رأيه ، وأنشد :
والقَومُ أَعْلَمُ لو قُرْطٌ أُرِيد بها
لكانَ عُرْوةُ فيها ضِرُّ أَضْرارِ
أي لا يَسْتَنْقِذُه ببَأْسه وحِيَله .
وعروةً أخو أبي خِراش ، وكان لأبي خِراش عند قُرْطٍ منَّة ، وأَسرت أزدُ السَّراةِ عُروة ، فلم يحمَد نيابة قُرْط ، عند أبي خراش في إسارهم أخاه :
إذاً لَبُلَّ صَبِيُّ السَّيفِ من رجلٍ
من سادة القوم أو لاَلْتَفَّ بالدار
سلمة عن الفراء : سمعت أبا ثَرْوان يقول : ما يضرُّك عليها جارية ، أي ما يزيدك .
قال : وقال الكسائي : سمعتهم يقولون : ما يضرك على الضَّبّ صَبْراً ، وما يَضيرُكَ على الضَّب صبراً ، أي ما يزيدك .
ثعلب ، عن ابن الإعرابيّ : يقال : ما يَضُرُّك عليه شيئاً وما يزيدُك عليه شيئاً ، بمعنى واحد .
وقال ابن السكيت في أبواب النَّفي : يقال : لا يضرك عليه رجل ، أي لا يزيدك ولا يضرَّك عليه حمل .
وسئل أبو الهيثم عن قول الأعشى :
ثُمَّ وَصّلْتَ ضَرَّةً بربيع
فقال : الضَّرَّة : شدة الحال ، فَعْلَة من الضرّ . قال : والضُّرُّر أيضاً هو حال الضرير ، وهو الزَّمِنُ . والضَّرَّاء الزَّمانة ، والضَّرّاء : السَّنَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : الضَّرّة : الأذاة ، والضَّرَّةُ : المال الكثير ، ومنه قيل : رجل مُضِرّ .
وقال أبو زيد : الضَّرَّةُ : الضَّرْعُ كلُّه ما خلا الأطْباء ، وإنما تُدْعى ضَرَّة إذا كان بها لَبن ، فإذا قَلُص الضَّرْع وذهب اللّبن ، قيل له : خَيْف .
رض : قال الليث : الرّضُّ : دَقُّكَ الشيء ، ورُضَاضُه : قطعه . قال : والرَّضْراضَةُ : حجارة تُرَضْرَضُ على وجه الأرض ، أي تتحرك ولا تثْبت .
قلت : وقال غيره : الرَّضْراض والرَّصراص : ما دَقَّ من الحصى .
وقال الباهليّ : الرّضُّ : التَّمر الذي يُدَقُّ ويُنَقَّى من عَجَمِه ، ويُلْقى في المَخْض .
وقال ابن السكيت : المُرِضَّة : تمر يُنقع في اللبن فتشربه الجارية ، وهو الكُدَيْراء . وقال : المُرِضَّةُ بهذا المعنى .
قال : وسألتُ بعض بني عامر عن المُرِضَّة ، فقال : هي اللَّبَن الشديد الحموضة الذي إذا شربه الإنسان أصبح قد تكَسَّر .
وقال أبو عُبيد : إذا صْبّ لبنٌ حليب على لبن حَقين ، فهو المرِضَّة والريْبَة ، وأنشد قول ابن أحمر :
إذا شَرِبَ المُرِضّةَ قال : أَوْكِي
على ما في سقائِك قد رَوينَا
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الرَّضْرَاضَة : المرأة الكثيرة اللَّحم .
قال رُؤْبَة :
أَزْمانَ ذاتُ الكفَلِ الرّضْراضِ
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الفَضفاض
ورجل راضْراض ، وبعير رضراض : كثير اللحم .
وقال الأصمعيّ : أَرَضَّ الرُّجُل إِرْضَاضاً : إذا شَرِبَ المُرِضَّةَ فَثَقُلَ عنها .
وأنشد :
ثم اسْتَحَثُّوا مُبْطِئاً أَرَضّا
وقال أبو عُبيدة : المُرِضَّةُ من الخيل : الشَّديدة العَدْو . وقال أبو زيد : المُرضَّةُ : الأُكلة والشُّرْبَةُ إذا أكلتها أوْ شَرِبتها
أَرَضَّتْ عَرَقَك ، فأَسالته .
قال : ويقال للراعية إذا رضّت العشب أكلاً وهَرْساً : رَضَارض ، وأنشد :
يَسْبُتُ راعيها وهي رِضارضُ
سَبْتَ الوَقيدِ والورِيدُ نابضُ
وقال الجعدي يصف فرساً :
فَعَرَفْنا هزّةً تأْخُذُه
فقرنّاهُ برَضْرَاضٍ رِفَلْ
أراد : قرَنّاهُ ببعير ضخمٍ ، والرّضُّ : التّمر والزُّبْد يُخْلطان . وقال :
جاريةٌ شَبّتْ شباباً غَضّاً
تشرب مَحْضاً وتَغَذَّى رَضّا
وقال ابن السكيت : الإرْضاض شِدةُ العَدْو ، وأَرَضّ في الأرض : ذَهَب .

##### Türkçe

باب **الضاد** والراء
**ضر** ، **رض** : (kullanılan ikisi) .

**ضر** : Leys dedi: **الضَّرّ** ve **الضُّرُّ**: iki lugattır; **الضَّر** ile **النّفع**’ı bir araya getirdiğinde **الضاد**’ı fetha edersin; **الضُّرّ**’u tek başına kullandığında ise, onu mastar yapmadığın vakit **الضاد**’ı damme edersin; senin: **ضَررت ضُرّاً** demen gibi. Araplar onu işte böyle kullanır.
Dedi: Ebû’d-Dukayş dedi: **الضُّرُّ**: **النفع**’ın zıddıdır; **الضُّر**: zayıflık ve hâlin kötülüğüdür; **الضَّرَرُ**: eksilmedir; dersin ki: malında ona bir **ضَرَرٌ** girdi.
Dedim: Ehl-i lugat da işte böyle dedi; ve O’nun (azze ve celle) sözü hakkında: (**وَإِذَا مَسَّ الإِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ**) (Yûnus: 12), ve dedi: (**كَأَن لَّمْ يَدْعُنَآ إِلَى ضُرٍّ مَّسَّهُ**) (Yûnus: 12). Ve beden içinde olan her kötü hâl ve fakirlik, o **ضُرٌّ**’dur; **النّفع**’a zıt olan ise **ضَرٌّ**’dur.
أما **الضِّرُّ** ise, **الضاد**’ın kesriyle, o: erkeğin bir kadınla bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir; denir: falan **ضِرِّ** sahibidir; Asmaî onu işte böyle söyledi.
Dedi: Ve denir: **امرأة مُضِرٌّ**; onun bir **ضَرَّةٌ**’si olduğu zaman; ve **رجُل مُضِرٌّ**; onun **ضرائر**’i olduğu zaman. **الضَّرَّة**’nin cem‘i **ضرائر**’dir. Ve **الضَّرتان**: erkeğe ait iki kadındır; ikisine **ضَرَّتين** adı verildi; çünkü her biri arkadaşına **تُضَارُّ** eder. İslâm’da ona: **ضَرّة** denmesi kerih görüldü; ve: **جارَة** denildi; hadiste böyle geldi. Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o dedi: (**لا ضَرَرَ ولا ضِرَارَ في الإسلام**) ve iki lafzın her birinin, ötekinden başka bir manası vardır.
Şu sözünün manası: (**لا ضرر**) yani: kişi kardeşine zarar vermez de onun hakkından yahut yolundan bir şeyi eksiltmez; ve o, **النفع**’ın zıddıdır.
Ve (**لا ضِرَار**) sözü: yani kişi komşusuna karşılık olarak **يُضَارّ** etmez de onu eksiltmez ve ona bir şeyde **الضَّرر**’i sokmaz; böylece onu misliyle cezalandırır; öyleyse **الضِّرّار** ikisinden birlikte olandır; **الضّرر** ise tek bir fiildir. Ve (**ولا ضرار**) sözünün manası: yani zarar sokmasın; o da eksilme olan **النقصان**’dır; kendisine zarar verene; fakat Allah onu affeder; Allah’ın sözü gibi: (**السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ**) (Fussilet: 34) âyeti.
Ve Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki ona denildi: Kıyamet günü Rabbimizi görür müyüz? O dedi: (**أَتُضارّون في رُؤْيَة الشَّمس في غَيْر سَحاب ؟**) Dediler: hayır. Dedi: (**فإنكم لا تُضارون في رُؤْيته تبارك وتعالى**).
Dedim: Bu hadis, **الضّرّ**’dan teşdîd ile rivayet edildi. Ve: (**تضارُون**) **الضّيْر**’dan tahfîf ile rivayet edildi; mana birdir. Denir: **ضَارَّه ضِرَاراً** ve **ضَرَّه ضَرّاً** ve **ضَارَهُ ضَيْراً**; mana: O’nun görülmesinde bazınız bazınıza **يُضَارُّ** etmez; yani bazınız bazınıza muhalefet etmez de onu yalanlamaz; denir: **ضارَرْتُه ضِراراً** ve **مُضارَّة**; ona muhalefet ettiğim zaman.
Câdî dedi:
وَخَصْمَيْ ضِرارٍ ذَوَى تُدْرَإ
مَتَى بَاتَ سِلْمُهما يَشْغَب
Ve rivayet olunur: (**لا تُضامُون في رُؤْيته**) yani bazınız bazınıza katılmaz da onu sıkıştırmaz; ve ona: “Onu bana göster” demez; hilâle bakışta yaptıkları gibi; fakat her biriniz O’nu görmede tek başına kalır.
Ve başka bir vecihten rivayet edildi: (**لا تضامُون**) tahfîf ile; manası: O’nu görmede size bir **ضَيْمٌ** erişmez; yani görürsünüz de rü’yette eşit olursunuz; böylece bazınız bazınıza **يَضِيمُ** etmez. Bu lafızların manası, ihtilaf etse de yakındır; ve onda rivayet olunan her şey sahihtir; ve onlardan bir lafız, bir lafzı reddetmez; ve o, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) haberlerinin sahihlerinden ve seçkinlerindendir; onu ancak heves sahibi bir bid‘atçı inkâr eder.
Leys dedi: **الضَّرورة**: **الاضْطرار**’ın mastarına isimdir; dersin: **الضَّرورة** beni şuna taşıdı; ve falan şuna şuna **اضْطُرَّ** oldu. Binası: (**افْتُعل**)’dir; böylece **التاء**’yı **طاء** yaptın; çünkü **التاء**’nın lafzı **الضاد** ile güzel olmadı.
İbn Buzurc dedi: O, **الضّارُورَة** ve **الضارُورَاء**’dır; meddlidir.
Leys dedi: **الضَّرِير**: görmesi gitmiş insandır; denir: **رجل ضَريرٌ البَصر**; görme zayıflığı ona zarar verdiği zaman. Ve denir: **رجل ضرير** ve **امرأة ضَرِيرَة**. Ve **الضَّرِيرُ**: **المضَارّة** için isimdir; en çok **الْغَيْرَة**’de kullanılır; denir: onun üzerine onun **ضَرِيرَه**’i ne şiddetlidir.
Râciz, bir yaban eşeğini vasfederken dedi:
حَتَّى إذَا مَا لاَنَ مِنْ ضَرِيرِه
Ebû Ubeyd dedi: **الضرير**: nefesin bakiyesidir.
Asmaî dedi: O, şey üzerinde **ضَرير** sahibidir; onun üzerinde sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman. Ve inşad etti:
وهَمَّامُ بنُ مُرَّةَ ذُو ضَرِيرِ
Bu, insanlarda ve bineklerde söylenir; şerre katlanmada sabırları olduğu zaman.
Asmaî, şairin sözü hakkında dedi:
بِمُنْسَحَّةِ الآباطِ طاحَ انْتِقالُها
بأَطْرَافِها والْعِيسُ بادٍ ضَريرُها
Dedi: **ضَرِيرُها** onun şiddetidir; Bâhilî onu ondan hikâye etti.
Ve denir: vadinin iki **ضرِير**’inden birine in; yani iki kıyısından birine.
Evs dedi:
وما خَليجٌ من الْمرُّوت ذُو شُعَبٍ
يَرْمِي الضَّرِير بخُشْبِ الطَّلحِ والضَّالِ
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الإضرار**: bir **ضَرّة** üzerine evlenmektir. Ondan denir: **رجل مُضِر** ve **امرأة مُضِرٌ** **هاء**sız. Ve **المضرّ** ayrıca: şeye yakın olandır. Ondan Ahtal’ın sözü:
ظَلَّتْ ظباء بَنِي الْبَكَّار راتعَةً
حتى اقْتُنِصْنَ على بُعْدٍ وإِضْرارِ
Ve denir: **مكان ذُو ضِرار**; yani dar. Ve denir: onda senin üzerine ne **ضَرَر** vardır ne **ضارُورة**. Ve denir: at, gemin **فَأْسِ اللِّجام**’ı üzerine **أضرّ** etti; yani onu sıktı.
Leys: **الضَّرَّتان**: kalçanın, kemiğinin yanından olanıdır; ikisi, iki yanından sarkan iki yağdır. Ve başparmağın **ضِرّة**’si: altında bir et parçasıdır. Ve memenin **ضَرَّةُ الضَّرْع**’ı: ikisinin etidir. Ve **الضَّرْعُ** müzekker de gelir müennes de. Ve **المِضرُّ** adam: yanında maldan bir **ضَرَّةٌ** bulunan; o da develerden bir parçadır. Ve inşad etti:
بِحَسْبكَ في القومِ أَن يَعْلَموا
بأَنَّكَ منهم غَنِيٌّ مُضِرّ
Muâz hadîsinde: (o namaz kılıyordu da bir dal ona **فأَضَرُّ به** etti; elini uzattı da onu kırdı) sözü: (**أَضَرَّ به**) yani ona yaklaştı.
Abdullah b. Ane-me ed-Dabbî dedi:
لأُمِّ الأَرض وَيْلٌ ما أَجَنَّتْ
بحيث أضَرَّ بالحَسَن السبيلُ
Yani: Hasan’ın ipi yola yaklaştığı yerde.
Ahtal dedi:
لِكلِّ فَراشةٍ منها وَفَجَ
أَضَاةٌ مَاؤُهَا ضَررٌ يمورُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ماؤها ضَرَرٌ**; yani dar bir yerde akar; ve onun çok, bol olduğunu kastetti; böylece mecraları, genişlese de onu daraltır.
Ebû Amr dedi: denir: **رجل ضِرُّ أضْرارٍ** ve **عِضُّ أَعْضاضٍ** ve **وَصِلُّ أَصْلالِ**; görüşünde bir dehâ olduğu zaman. Ve inşad etti:
والقَومُ أَعْلَمُ لو قُرْطٌ أُرِيد بها
لكانَ عُرْوةُ فيها ضِرُّ أَضْرارِ
Yani: onun şiddeti ve hileleriyle onu kurtaramaz.
Ve Urve, Ebû Hirâş’ın kardeşidir; Ebû Hirâş’ın yanında Kurt’a karşı bir minnet vardı. Ezdü’s-Serât, Urve’yi esir aldı; Kurt’un, Ebû Hirâş’ın yanında, onların esaretinde kardeşi hakkında vekâletini övmedi:
إذاً لَبُلَّ صَبِيُّ السَّيفِ من رجلٍ
من سادة القوم أو لاَلْتَفَّ بالدار
Seleme, Ferrâ’dan: Ebû Servân’ı şöyle derken işittim: onun üzerine bir cariye sana ne **يضرُّك**; yani sana ne artırır.
Dedi: Kisâî dedi: onları şöyle derken işittim: kertenkele üzerine sabır sana ne **يضرك**; ve kertenkele üzerine sabır sana ne **يَضيرُكَ**; yani sana ne artırır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: onun üzerine sana bir şey ne **يَضُرُّك** ve onun üzerine sana bir şey ne artırır; tek manadadır.
İbnü’s-Sikkît, nefy bâblarında dedi: denir: onun üzerine sana bir adam **لا يضرك**; yani sana artırmaz ve onun üzerine sana bir yük zarar vermez.
Ebû’l-Heysem’e A‘şâ’nın sözü soruldu:
ثُمَّ وَصّلْتَ ضَرَّةً بربيع
O dedi: **الضَّرَّة**: hâlin şiddetidir; **الضرّ**’dan **فَعْلَة**’dir. Dedi: **الضُّرُّر** da, **الضرير**’in hâlidir; o da **الزَّمِنُ**’dir. Ve **الضَّرَّاء**: sakatlıktır; ve **الضَّرّاء**: senedir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الضَّرّة**: eziyettir; ve **الضَّرَّةُ**: çok maldır; ondan: **رجل مُضِرّ** denildi.
Ebû Zeyd dedi: **الضَّرَّةُ**: **الأطْباء** hariç memenin tamamıdır; ancak onda süt olduğu zaman **ضَرَّة** diye adlandırılır; meme küçülüp süt gidince ona: **خَيْف** denir.

**رض** : Leys dedi: **الرّضُّ**: senin bir şeyi dövüp ezmendir; onun **رُضَاضُه**’u: parçalarıdır. Dedi: **الرَّضْراضَةُ**: yer yüzünde **تُرَضْرَضُ** edilen taşlardır; yani hareket eder ve sabit durmaz.
Dedim: Başkası dedi: **الرَّضْراض** ve **الرَّصراص**: çakıldan dövülüp ufalanan şeydir.
Bâhilî dedi: **الرّضُّ**: çekirdeğinden ayıklanıp **المَخْض**’a atılan, dövülen hurmadır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **المُرِضَّة**: süte ıslatılan hurmadır; cariye onu içer; o **الكُدَيْراء**’dır. Dedi: **المُرِضَّةُ** bu manayladır.
Dedi: Ben, Benî Âmir’den bazılarına **المُرِضَّة**’yi sordum; dedi ki: o, şiddetli ekşi süttür; insan onu içtiğinde sabahleyin kırılmış olur.
Ebû Ubeyd dedi: sağılmış süt, ekşimiş sütün üzerine dökülürse, o **المرِضَّة** ve **الريْبَة**’dir. Ve İbn Ahmer’in sözünü inşad etti:
إذا شَرِبَ المُرِضّةَ قال : أَوْكِي
على ما في سقائِك قد رَوينَا
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الرَّضْرَاضَة**: çok etli kadındır.
Rü’be dedi:
أَزْمانَ ذاتُ الكفَلِ الرّضْراضِ
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الفَضفاض
Ve **رجل راضْراض** ve **بعير رضراض**: çok etlidir.
Asmaî dedi: kişi **أَرَضَّ** eder **إِرْضَاضاً**; **المُرِضَّة**’yi içtiği zaman da ondan ağırlaştığında.
Ve inşad etti:
ثم اسْتَحَثُّوا مُبْطِئاً أَرَضّا
Ebû Ubeyde dedi: atlardan **المُرِضَّةُ**: koşusu şiddetli olandır. Ebû Zeyd dedi: **المُرضَّةُ**: yediğin yahut içtiğin lokma ve yudumdur; onu yediğinde yahut içtiğinde, terini **أَرَضَّتْ**; böylece onu akıttı.
Dedi: otlağı yiyip ezerek **رضّت** eden çobana: **رَضَارض** denir. Ve inşad etti:
يَسْبُتُ راعيها وهي رِضارضُ
سَبْتَ الوَقيدِ والورِيدُ نابضُ
Câdî, bir atı vasfederken dedi:
فَعَرَفْنا هزّةً تأْخُذُه
فقرنّاهُ برَضْرَاضٍ رِفَلْ
Kastetti: onu iri bir deveyle eşleştirdik. Ve **الرّضُّ**: hurma ile tereyağının karıştırılmasıdır. Ve dedi:
جاريةٌ شَبّتْ شباباً غَضّاً
تشرب مَحْضاً وتَغَذَّى رَضّا
İbnü’s-Sikkît dedi: **الإرْضاض** koşunun şiddetidir; ve yerde **أَرَضّ** etti: gitti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(İkizlenen [ve mutabık]ta **الضاد** bâbı)
(**ضع**) ikizlenende **الضاد** ve **العين** tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim, alay edenlere karşı metânetim; onlara gösteririm ki *** ben zamanın musibetine karşı **لا أتضعضعُ**([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince *hamur. Ve **ضغيغ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir; anılmış olsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da bir şey üzerinde insanların toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerinde ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; ikisinin onun üzerinde toplanması sebebiyle. Halîl dedi: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: avucun tamamıyla sağmaktır.
Diğerine gelince, onların sözü: filânın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele üzere; ona tam olarak imkân bulamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir küçük asıldır: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** mânaca birdir. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; eğer sapıklık ve bâtıl sahibi ise. Ve sapıklığın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: **أُضِلّ الميّتُ** derler; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: **ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**; sonra derler: **استُهْلِكَ**. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi: **أَضلَلْتُ بعيري** denir; senden gittiği zaman. Ve mescidi ve evi **ضللت**; onlara yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunamayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**’de vâki oldular; bir **مَضَِلَّة**’ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. **ضَمَمت** şeyi şeye; ben onu **ضمّاً** ile **أضُمُّه**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir cemaat. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani cemaatlerin (yarışında) önde giden. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.
Ve bâbdandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. **ضَنِنْتُ بالشّيءِ** derim; onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** ile **أَضَنُّ**; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**’dir; eğer nefis olup onunla cimrilik edilirse. Ve filân, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّي**’mdir; eğer onunla cimrilik edilen nefis (şey) ise. Ve bazen **ضَنَنْتُ** (nûn’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve hemze sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o asıldır. Hadiste: “Bu adamın **ضِئْضِئِ**’inden bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).
Ama **الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondandır **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. Hemzesiz olarak **ضَوْضَوْا** denir.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine bâbın çoğu taşınır. Ondandır **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ve ondandır **الضَّبَاب**; o, sanki toplanan bir toz gibidir de örter. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.
Ve bâbdandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: aralarında toplanan semizlik ve *pekmez([7]); “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve **الضبُّ** yer hayvanlarından bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetilmiştir. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**’ı iridir; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِّباب**’ı, öğle yemeği yiyip karınları şişen mevlâların karınlarına benzetti. Ve denir: **وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة**; yani **الضِّباب**’ı çok olan yer parçaları. Ve **الضُّبَاضِب**: *kısa şişman adam. Ama onların sözü: **ضبَّ النّاقة**; o, **ضَفَّها**([8]) gibidir; avucun tamamıyla sağdığı zaman. Kisâî dedi: **فَطَرت النّاقةَ أفطرُها**; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**; avucun tamamıyla sağdığın zaman. Ferrâ dedi: bu, **الضَّفُّ**tur. Ama **الضَّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: **ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**; bu, ikisini de **الفِرْسِن**’de([9]) tutan bir ağrıdır. Ama onların sözü: **ضَبّت لِثَتُه دماً** ve **ضبَّت يدُهُ**; kan aktığı zaman; bu bâbdan değildir; ancak **بَضَّ**’dan([10]) kalb edilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti, **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; gürültü çıkarıp([11]) bağırdıkları zaman. Bir şeyden ürküp yenildikleri zaman **ضَجُّوا** denir. Ve dedi: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.
Ve bu bâbdan şâz olanlardandır: **الضَّجاج**([12]); o, bir **خَرَز**dür([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır **الضَّحضاح**: topuklara kadar olan su; inceliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ve ondandır **الضِّحّ**; o, güneş ışığıdır; yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: filân **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey. Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp akması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzayıp gider.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri câiz olmaz; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**dur; o, doludur; **الضاد**’ın fethasıyla. **ضَدَّ القِربَة** denir: onu doldurdu; **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. **ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً** denir. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya ona yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık (cılızlık). Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. **نكحَتْ** filân kadın **على ضِرّ**; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi: kadın **على ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi: ve **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; öteki de ona zarar verdiği gibi. Ve filân **اضطُرَّ** oldu şuna; zaruretten. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmenin iki taş yuvası **بالضَّرَّتينِ**e benzetildi de ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir. Veya bedeninin zayıflaması.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Ve bâbdandır: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّةٌ**sı olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])
Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvveti. Ve denir: filân, şeye karşı **ذو ضرير**dir; eğer ona karşı sabır ve katlanma sahibi ise; Cerîr’in sözü üzere:
* **جُرأةً وضَرِيرا**([17]) *
Ve ata denir: **أضرَّ** oldu gemin demiri üzerine; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyyât (2: 222), ve Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (جول) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) ganimetleri taksim ederken geldi de ona dedi: adalet et; çünkü adalet etmedin. O dedi: bunun **ضئضئ**’inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; ok, avdan çıktığı gibi dinden çıkarlar.”
([6]) **الضوضاء** da; hemze ile de.
([7]) Asılda: “وربما”; tahriftir. Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “ضبها”; doğrusu Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “الفِرس”; doğrusu Mücmel’dedir.
([10]) Asılda: “بضن”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) Kâmûs’ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; Mücmel’de **الجيم**’in şeddelenmesiyle. Bu lafız Lisân’da geçmemiştir.
([13]) Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile, Mücmel’dendir.
([15]) Asılda: “أتتني”; doğrusu Lisân (**ضرر**)’dedir; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, Câhiliye’den el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve Lisân (**ضرر**)’de olan bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضر: سوء الحال؛ إما في نفسه لقلة العلم والفضل والعفة؛ وإما في بدنه لعدم جارحة ونقص؛ وإما في حالة ظاهرة من قلة مال وجاه، وقوله: ﴿فكشفنا ما به من ضر﴾ [الأنبياء/84]، فهو محتمل لثلاثتها، وقوله: ﴿وإذا مس الإنسان الضر﴾ [يونس/12]، وقوله: ﴿فلما كشفنا عنه ضره مر كأن لم يدعنا إلى ضر مسه﴾ [يونس/12]، يقال: ضره ضرا: جلب إليه ضرا، وقوله: ﴿لن يضروكم إلا أذى﴾ [آل عمران/111]، ينبههم على قلة ما ينالهم من جهتهم، ويؤمنهم من ضرر يلحقهم نحو: ﴿لا يضركم كيدهم شيئا﴾ [آل عمران/120]، ﴿وليس بضارهم شيئا﴾ [المجادلة/10]، ﴿وما هم بضارين به من أحد إلا بإذن الله﴾ [البقرة/102]، وقال تعالى: ﴿ويتعلمون ما يضرهم ولا ينفعهم﴾ [البقرة/102]، وقال: ﴿يدعو من دون الله ما لا يضره وما لا ينفعه﴾ [الحج/ 12]، وقوله: ﴿يدعو لمن ضره أقرب من نفعه﴾ [الحج/13].
فالأول يعنى به الضر والنفع، اللذان بالقصد والإرادة، تنبيها أنه لا يقصد في ذلك ضرا ولا نفعا لكونه جمادا.
وفي الثاني يريد ما يتولد من الاستعانة به ومن عبادته، لا ما يكون منه بقصده، والضراء يقابل بالسراء والنعماء، والضر بالنفع.
قال تعالى: ﴿ولئن أذقناه نعماء بعد ضراء﴾ [هود/10]، ﴿ولا يملكون لأنفسهم ضرا ولا نفعا﴾ [الفرقان/3]، ورجل ضرير: كناية عن فقد بصره، وضرير الوادي: شاطئه الذي ضره الماء، والضرير: المضار، وقد ضاررته. قال تعالى: ﴿ولا تضاروهن﴾ [الطلاق/6]، وقال: ﴿ولا يضار كاتب ولا شهيد﴾ [البقرة/282]، يجوز أن يكون مسندا إلى الفاعل، كأنه قال: لايضارر [يضار؟؟]، وأن يكون مفعولا، أي: لا يضارر [يضار؟؟]، بأن يشغل عن صنعته ومعاشه باستدعاء شهادته، وقال: ﴿لا تضار والدة بولدها﴾ [البقرة/233]، فإذا قرئ بالرفع فلفظه خبر ومعناه أمر، وإذا فتح فأمر
(قرأ: ﴿لا تضار﴾ بالرفع ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب، وقرأ أبو جعفر بسكونها مخففة والباقون بفتح الراء.
انظر: الإتحاف ص 158؛ والحجة للفارسي 2/333).
قال تعالى: ﴿ضرارا لتعتدوا﴾ [البقرة/231]، والضرة أصلها الفعلة التي تضر، وسمي المرأتان تحت رجل واحد كل واحدة منهما ضرة؛ لاعتقادهم أنها تضر بالمرأة الأخرى، ولأجل هذا النظر منهم قال النبي صلى الله عليه وسلم: (لا تسأل المرأة طلاق أختها لتكفئ ما في صحفتها) (الحديث عن أبي هريرة أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (لا تسأل المرأة طلاق أختها لتستفرغ صحفتها ولتنكح، فإنما لها ما قدر لها) أخرجه مالك في الموطأ (انظر: تنوير الحوالك 3/93 جامع ما جاء في القدر) ؛ والبخاري 11/432 في القدر؛ ومسلم (1408) في النكاح) والضراء: التزويج بضرة، ورجل مضر: ذو زوجين فصاعدا. وامرأة مضر: لها ضرة. والاضطرار: حمل الإنسان على ما يضره، وهو في التعارف حمله على أمر يكرهه، وذلك على ضربين:

أحدهما: اضطرار بسبب خارج كمن يضرب، أو يهدد، حتى يفعل منقادا، ويؤخذ قهرا، فيحمل على ذلك كما قال: ﴿ثم أضطره إلى عذاب النار﴾ [البقرة/ 126]، ﴿ثم نضطرهم إلى عذاب غليظ﴾ [لقمان/24].
والثاني: بسبب داخل وذلك إما بقهر قوة له لا يناله بدفعها هلاك، كمن غلب عليه شهوة خمر أو قمار؛ وإما بقهر قوة يناله بدفعها الهلاك، كمن اشتد به الجوع فاضطر إلى أكل ميتة، وعلى هذا قوله: ﴿فمن اضطر غير باغ ولا عاد﴾ [البقرة/173]، ﴿فمن اضطر في مخمصة﴾ [المائدة/3]، وقال: ﴿أمن يجيب المضطر إذا دعاه﴾ [النمل/62]، فهو عام في كل ذلك، والضروري يقال على ثلاثة أضرب:
أحدها: إما يكون على طريق القهر والقسر، لا على الاختيار كالشجر إذا حركته الريح الشديدة.
والثاني: ما لا يحصل وجوده إلا به نحو الغذاء الضروري للإنسان في حفظ البدن.
والثالث: يقال فيما لا يمكن أن يكون على خلافه، نحو أن يقال: الجسم الواحد لا يصح حصوله في مكانين في حالة واحدة بالضرورة.
وقيل: الضرة أصل الأنملة، وأصل الضرع، والشحمة المتدلية من الألية.

##### Türkçe

- **الضر**: hâlin kötülüğü; ya bizzat kendisinde ilmin, faziletin ve iffetin azlığından dolayı; ya bedeninde bir uzvun bulunmaması ve eksiklikten dolayı; ya da mal ve itibar azlığından olan zahir bir hâlde. Ve onun sözü: ﴿فكشفنا ما به من **ضر**﴾ [الأنبياء/84]; o, üçünün hepsine muhtemeldir. Ve onun sözü: ﴿وإذا مس الإنسان **الضر**﴾ [يونس/12], ve onun sözü: ﴿فلما كشفنا عنه **ضره** مر كأن لم يدعنا إلى **ضر** مسه﴾ [يونس/12]. Denir: **ضره** **ضرا**: ona **ضرا** celbetti. Ve onun sözü: ﴿لن يضروكم إلا أذى﴾ [آل عمران/111]; onları, onların cihetinden kendilerine erişen şeyin azlığına tenbih eder ve onları, kendilerine ilişen bir **ضرر**den emin kılar; şu söz gibi: ﴿لا يضركم كيدهم شيئا﴾ [آل عمران/120], ﴿وليس بضارهم شيئا﴾ [المجادلة/10], ﴿وما هم بضارين به من أحد إلا بإذن الله﴾ [البقرة/102]. Ve yüce Allah dedi: ﴿ويتعلمون ما يضرهم ولا ينفعهم﴾ [البقرة/102]. Ve dedi: ﴿يدعو من دون الله ما لا يضره وما لا ينفعه﴾ [الحج/ 12]. Ve onun sözü: ﴿يدعو لمن ضره أقرب من نفعه﴾ [الحج/13].

فالأول: onunla kastedilen **الضر** ve **النفع**tir; ki ikisi de kasıt ve irade iledir; bununla, onun (yani çağrılanın) donuk/cansız bir şey olması sebebiyle, bunda ne **ضرا** ne de **نفعا** kastetmediğine tenbih olarak.

Ve ikincide, onunla yardım istemekten ve ona ibadetten doğan şeyi ister; onun kasdıyla ondan olan şeyi değil. Ve **الضراء** **السراء** ve **النعماء** ile karşılanır; ve **الضر** **النفع** ile.

Yüce Allah dedi: ﴿ولئن أذقناه **نعماء** بعد **ضراء**﴾ [هود/10], ﴿ولا يملكون لأنفسهم **ضرا** ولا **نفعا**﴾ [الفرقان/3]. Ve **رجل ضرير**: görmesini yitirmesine dair bir kinayedir. Ve **ضرير الوادي**: suyun ona **ضره** (zarar verdiği) onun kıyısıdır. Ve **الضرير**: **المضار**dır; ve ben onunla **ضاررته**. Yüce Allah dedi: ﴿ولا تضاروهن﴾ [الطلاق/6]. Ve dedi: ﴿ولا يضار كاتب ولا شهيد﴾ [البقرة/282]. Fail’e isnad edilmiş olması caizdir; sanki şöyle dedi: **لايضارر** [يضار؟؟]. Ve mef’ul olması da (caizdir); yani: **لا يضارر** [يضار؟؟]; şahitliğini istemekle onu sanatından ve geçiminden meşgul etmek suretiyle. Ve dedi: ﴿لا تضار والدة بولدها﴾ [البقرة/233]. Artırma (raf‘) ile okunursa lafzı haber, manası emirdir; ve فتح ile olursa emirdir.

(Okudu: ﴿لا تضار﴾ı raf‘ ile İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kūb; ve Ebû Ca‘fer onu sükûn ile hafifletilmiş olarak okudu; geri kalanlar **الراء**ın fethiyle.
Bak: الإتحاف s. 158; ve el-Fârisî’nin الحجة’si 2/333).

Yüce Allah dedi: ﴿ضرارا لتعتدوا﴾ [البقرة/231]. Ve **الضرة** aslında, zarar veren fi‘ledir; ve bir erkeğin altında bulunan iki kadından her birine **ضرة** denildi; onların, onun diğer kadına zarar verdiğine inanmaları sebebiyle. Ve bu bakışları sebebiyle Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: (لا تسأل المرأة طلاق أختها لتكفئ ما في صحفتها) (Hadis Ebû Hureyre’den: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (لا تسأل المرأة طلاق أختها لتستفرغ صحفتها ولتنكح، فإنما لها ما قدر لها) Mâlik onu el-Muvatta’da çıkardı (bak: تنوير الحوالك 3/93, جامع ما جاء في القدر); ve Buhârî 11/432’de, القدر’de; ve Müslim (1408)’de, النكاح’ta). Ve **الضراء**: **ضرة** ile evlenmedir. Ve **رجل مضر**: iki ve daha fazla eş sahibi. Ve **امرأة مضر**: onun bir **ضرة**si vardır. Ve **الاضطرار**: insanı kendisine zarar veren şeye yüklemektir; ve örfte, onu hoşlanmadığı bir işe yüklemektir. Ve bu iki kısımdır:

Birincisi: dış bir sebep ile olan **اضطرار**; dövülen veya tehdit edilen kimse gibi; ta ki boyun eğerek yapsın; ve zorla alınsın; böylece ona bu yüklenir; onun sözü gibi: ﴿ثم أضطره إلى عذاب النار﴾ [البقرة/ 126], ﴿ثم نضطرهم إلى عذاب غليظ﴾ [لقمان/24].

İkincisi: iç bir sebep ile olan; bu da ya, onu defetmekle helâkın erişmediği bir kuvvetin zorlamasıyladır; şarap veya kumar şehveti galip gelen kimse gibi; yahut, onu defetmekle helâkın eriştiği bir kuvvetin zorlamasıyladır; açlığı şiddetlenen ve leş yemeye **اضطر** olan kimse gibi. Ve bunun üzerine onun sözü: ﴿فمن اضطر غير باغ ولا عاد﴾ [البقرة/173], ﴿فمن اضطر في مخمصة﴾ [المائدة/3]. Ve dedi: ﴿أمن يجيب المضطر إذا دعاه﴾ [النمل/62]; o, bütün bunların hepsinde geneldir. Ve **الضروري** üç kısım üzere söylenir:

Birincisi: ya kahır ve cebir yolu üzere olur; ihtiyar üzere değil; şiddetli rüzgâr onu hareket ettirdiğinde ağaç gibi.

İkincisi: varlığı ancak onunla elde edilen şey; bedenin korunmasında insan için zorunlu gıda gibi.

Üçüncüsü: onun hilafına olması mümkün olmayan şey hakkında söylenir; mesela şöyle denilmesi gibi: tek bir cismin, bir hâlde, bir zamanda iki mekânda bulunması sahih olmaz; zaruret ile.

Ve denildi: **الضرة** parmak ucunun aslıdır; ve memenin aslıdır; ve kalçadan sarkan iç yağdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَرَّهُ
1 ضَرَّهُ ذ , (S, A, Msb, K,) and ضَرَّ بِهِ, (K,) aor. ضَرُ٣َ , (Msb,) inf. n. ضَرٌّ; (S, Msb, K;) and ↓ ضارّهُ, [which see also below,] (S, A, Msb, K,) inf. n. مُضَارَّةٌ (Msb, K) and ضِرَارٌ; (A, Msb, K;) and ↓ اضرّهُ, (K,) or بِهِ ↓ اضرّ, (Msb,) or both, inf. n. اـِضْرَارٌ; (TA;) He, or it, harmed, injured, hurt, marred, mischiefed, or damaged, him, or it; contr. of نَفَعَهُ; (S, A, K;) did to him, or it, an act that was evil, or disliked, or hated. (Msb.) ― -b2- ضَرَّهُ اـِلَيْهِ: see 8. ― -b3- لَا يَضُرَّكَ عَلَيْهِ جَمَلٌ (tropical:) No camel will be more sufficient for thee than he; syn. لَا يَزِيدُكَ: and لَا يَضُرُّكَ عَلَيْهِ رَجُلٌ (tropical:) [No man will be more sufficient for thee than he; or] thou wilt not find a man who will be more sufficient for thee than he; i. e. لَا تَجِدُ رَجُلًا يَزِيدُكَ عَلَى مَا عِنْدَ هٰذَا الرَّجُلِ مِنَ الكِفَايَةِ: (ISk, S:) and مَا يَضُرُّكَ عَلَى الضَّبِّ صَيْدٌ (tropical:) No animal that is hunted is more sufficient for thee than the ضَبّ; and so مَا يَضِيرُكَ: and مَا تَضُرُّكَ عَلَيْهَا جَارِيَةٌ (tropical:) No girl, or young woman, is more sufficient for thee than she; syn. مَا تَزِيدُكَ: (A:) and مَا يَضُرُّكَ عَلَيْهِ شَيْئًا (tropical:) He, or it, is not at all more sufficient for thee than he, or it; syn. مَا يَزِيدُكَ. (IAar, TA.) -A2- ضَرَّ, [sec. pers. app. ضَرُرْتَ, and aor. يَضُرُّ,] inf. n. ضَرَارَةٌ, (assumed tropical:) He was, or became, blind: part. n. ضَرِيرٌ [q. v.]. (MA.)

ضارّهُ
3 ضارّهُ ذ , inf. n. مُضَارَّةٌ and ضَرَارٌ, He harmed him, injured him, or hurt him, in return, or in requital: whence the saying in a trad., لا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ فِى الاـِسْلَامِ There shall be no harming, injuring, or hurting, of one man by another, in the first instance, nor in return, or requital, in El-Islám: (Mgh, TA: *) ضِرَارٌ is syn. with مُضَارَّةٌ: (S:) or, accord. to some, it is syn. with ضَرَرٌ; and in the phrase in a trad. mentioned above, is added as a corroborative. (TA.) See also 1. مُضَارَّةٌ in the case of a testament is the not executing it; or the violating it in part; or the bequeathing to any unfit person or persons; and the like; contrary to the سُنَّة. (TA.) ― -b2- He disagreed with, or differed from, him; dissented from him; was contrary, opposed, or repugnant, to him; or he acted contrarily, contrariously, adversely, or in opposition, to him; syn. خالَفَهُ. (K.) And hence, accord. to some, the saying in a trad., (O, K,) relating to the seeing God on the day of resurrection, (O,) لَا تُضَارُّونَ فِى رُؤْيَتِهِ, (O, K,) i. e. Ye will not differ, one from another, nor dispute together, respecting the truth of the seeing Him; (Zj, O, * TA;) because of his manifest appearance: (Zj, TA:) or the meaning is, لَا تُضَامُّونَ, (S, K,) and thus some relate it, (TA,) meaning ye will not draw yourselves together, (K, TA,) and straiten one another; one saying to another “ Show me Him, ” like as people do in looking at the new moon, but each will by himself have the sight of Him: (TA:) or, as some say, it is ↓ لَا تَضَارُّونَ [originally تَتَضَارُّونَ], meaning لَا تَضَامُّونَ, [which is the same in signification as لَا تُضَامُّونَ], i. e. with fet-h to the ت: (TA, and so in one of my copies of the S:) and some say, لا تُضَارُونَ, from الضَّيْرُ; (Mgh, TA;) [i. e. ye will not be hurt;] meaning ye will not hurt one another: (M in art. ضير:) and some, لَا تُضَامُون, from الضَّيْمُ. (Mgh, TA.) ― -b3- See also 4; and the phrase تَزَوَّجَ عَلَى مُضَارَّةٍ, voce ضِرٌّ.

٤
4 اضرّهُ ذ and اضرّبِهِ : see 1, first sentence. ― -b2- اضرّهُ عَلَى الأَمْرِ He compelled him against his will to do the thing. (Sgh, K.) [See also 8.] -A2- اضرّ, intrans., (tropical:) It (anything) approached so near as to harm, injure, or hurt; (TA;) or so near as to straighten, or incommode. (L.) You say, اضرّ بِهِ, meaning (tropical:) It approached very near to him, so as to annoy him: (TA, from a trad.:) or (tropical:) he drew very near to him: (S, A:) or (tropical:) he clave, or stuck, to him. (A.) And اضرّ بِالطَّرِيق (tropical:) He approached the road, but was not upon it. (TA.) And بَنُو فُلَانٍ يُضِرُّ الطَّرِيقُ (tropical:) The sons of such a one are one the travelled track. (A.) And اضرّ السَّيْلُ مِنَ الحَائِطِ (assumed tropical:) The torrent drew near to the wall: and السَّحَابُ اـِلَى الأَرْضِ the clouds to the earth. (K.) ― -b2- اضرّ عَلَيْهِ (tropical:) He importuned him; plied him; plied him hard; pressed him; pressed him hard; was urgent with him; persecuted him, or harassed him. (A.) ― -b3- اضرّ الفَرَسُ عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ (tropical:) The horse champed the فأس [q. v.] of the bit; (A 'Obeyd, S, A;) and so اضزّ. (S.) ― -b4- اضرّ فُلَانٌ عَلَى السَّيْرِ الشَّدِيدِ (assumed tropical:) Such a one bore patiently hard journeying. (TA.) -A3- Also, (Msb,) inf. n. اـِضْرَارٌ, (S,) He took to himself a wife while having another wife: (As, S, Msb, TA:) [and so, app., ↓ ضارّ: (see ضِرٌّ:)] or he gave [a woman] in marriage to a man having at the time another wife. (TA.) -A4- اضرّ يَعْدُو (S, K, * TA) signifies He hastened (S, K, TA) somewhat in running, accord. to A 'Obeyd; (S, TA;) but Et-Toosee says that this is a mistake, and that it is correctly اصرّ. (TA.)

تضرّر
5 تضرّر ذ He was [harmed, injured, or hurt; or] afflicted, grieved, or sick: and he experienced straitness, pressure, or inconvenience. (KL.)

لَا تَضَارُّونَ
6 لَا تَضَارُّونَ ذ [originally تَتَضَارُّونَ]: see 3.

اضطرّهُ اـِلَى كَذَا
8 اضطرّهُ اـِلَى كَذَا ذ It, (a thing, or an affair, TA,) or he, [a man, or God,] necessitated, constrained, compelled, forced, or drove, him to have recourse to, or to do, such a thing; or impelled, or drove, him, against his will, to it, or to do it; (Msb, K;) so that he had no means of avoiding it; as also اـِلَيْهِ ↓ ضَرَّهُ: (Msb:) it made him to want, or be in need of, such a thing: (K, TA:) from ضَرَرٌ signifying “ narrowness, ” or “ straitness. ” (TA.) [See also 4. Hence the phrase, لَأَضْطَرَّنَّكَ اـِلَى أَصْلِكَ, expl. in art. اصل. See also the Kur ii. 120, and xxxi. 23.] ― -b2- اُضْطُرَّ اـِلَى كَذَا He was, or became, necessitated, constrained, compelled, forced, or driven, to have recourse to, or to do, such a thing; or was impelled, or driven, against his will, to it, or to do it: (S, K:) he wanted, or was or became in need of, such a thing. (K.)

ضَرٌّ
ضَرٌّ ذ : see the next paragraph, in two places.

ضُرٌّ
ضُرٌّ ذ Harm, injury, hurt, mischief, or damage; contr. of نَفْعٌ; as also ↓ ضَرٌّ, (A, K,) or this is an inf. n., (S, Msb, K,) and the former is a simple subst.; (ADk, Msb, K;) and ↓ ضَرَرٌ [which is now the most common]: (S, Mgh, Msb, TA:) or an evil state or condition; (ADk, T, S, L, Msb, K;) as also ↓ ضَرَرٌ and ↓ تَضِرَّةٌ and ↓ تَضُرَّةٌ; (K; for the right reading in the K is والضَّرَرُ سُوْءُ الحَالِ, as in the L, &c.; not والضرر وسوء الحال; TA; [but in some of the copies of the K, and in the TA, this signification is assigned to ضَرٌّ instead of ضُرٌّ; and in the latter, its pl. is said to be أَضُرٌّ;]) and poverty; and bodily affliction: but the contr. of نَفْعٌ is termed ↓ ضَرٌّ, with fet-h: (ADk, T, Msb, TA: *) [see also ضَرَّةٌ and ضَرَرٌ and ضَرَّآءُ and ضَرُورَةٌ and ضَارُورَآءُ, all of which have similar meanings:] and disease; (A, Msb;) thus in the Kur xxi. 83: (Msb:) or leanness: (S, A, TA:) the state, or condition, of him who is termed ضَرِير [q. v.]. (TA.) -A2- See also the next paragraph, in two places.

ضَرٌّ
ضَرٌّ ذ The taking a wife in addition to another wife; (S;) a subst. from ضَرَّةٌ. (K.) You say, نُكِحَتِ المَرْأَةُ عَلَى ضِرٍّ The woman was taken to wife in addition to a former wife. (S.) And, accord. to Aboo-'Abd-Allah Et-Tuwلl, تَزَوَّجْتُ المَرْأَةَ عَلَى ضِرٍّ and ↓ ضُرٍّ [I took the woman to wife in addition to another wife]. (S.) And تَزَوَّجَ عَلَى ضِرٍّ and ↓ ضُرٍّ i. e. ↓ مُضَارَّةٍ, meaning He married so as to have two or three wives together. (K.) And Kr mentions the phrase, تَزَوَّجْتُ المَرْأَةَ عَلَى ضِرٍّ كُنَّ لَهَا [I took to wife the woman in addition to others who were her fellow-wives]: and if it be so, ضِرّ is an inf. n. [used in this instance as an epithet, and therefore applicable to a pl. number as well as to a single person], formed by the rejection of the augmentative letter [in its verb, i. e. أَضَرَّ], or it is a pl. that has no sing. (TA.) -A2- One says also رَجُلٌ ضِرُّ أَضْرَارٍ (K, TA) i. e. A man [who is] a strong one of strong ones; like as one says صِلُّ أَصْلَالٍ and ضِلُّ أَضْلَالٍ: (TA:) or very cunning (دَاهِيَةٌ) in his judgment, or opinion. (K, TA.)

ضَرَّةٌ
ضَرَّةٌ ذ [Necessity, or need;] a subst. from 8: (K, TA:) hardness, distressfulness, or afflictiveness, of state or condition: and annoyance, molestation, harm, or hurt. (Sgh, K.) See also [ضُرٌّ, and] ضَرَرٌ, and ضَرَّآءُ, and ضَرُورَةٌ. -A2- A woman's husband's wife; her fellow-wife: (S, Msb, K:) an appellation disliked by the Muslim; جَارَةٌ being used in preference to it; accord. to a trad.: (TA:) pl. ضَرَائِرُ (Msb, K) and ضَرَّاتٌ; (Msb;) the former extr. [with respect to rule]; (TA;) the latter regular. (Msb.) [See also عَلَّةٌ.] ― -b2- Hence, sing. of ضَرَائِرُ signifying (tropical:) Discordant things or affairs; likened to fellow-wives, who will not agree. (TA.) ― -b3- And [hence also, app.,] الضَّرَّتَانِ is a term applied to (assumed tropical:) The two stones of a mill. (S, M.) -A3- The flesh of the ضَرْع [or udder]: (S:) or the udder (ضرع) altogether, (K, TA,) except the أَطْبَآء [or teats], when containing milk, but not otherwise: (TA:) or the base of the ضرع, which is never, or scarcely ever, without milk in it: (TA:) or the base of the ثَدْى [or breast]: and i. q. خِلْفٌ [q. v.]. (K.) One says ضَرَّةٌ شَكْرَى, meaning A full ضرّة: (S in this art.:) or a ضرّة having much milk. (S in art. شكر.) ― -b2- ضَرَّةُ الاـِبْهَامِ The portion of flesh that is beneath the thumb, which is what corresponds to the أَلْيَه in the hand: (S:) or الضَّرَّةُ signifies the portion of the palm of the hand extending from beneath the little finger to the wrist: (Zj, in his “ Khalk el-Insلn: ”) or the inner side of the hand, (K, TA,) over against the little finger, corresponding to the الية in the hand: (TA:) or the portion of flesh beneath the thumb: (K:) or the root thereof [i. e. of the thumb]: (TA:) and that part of the flesh of the sole of the foot upon which one treads, next the great toe. (K.) [See أَلْيَةٌ.] ― -b3- The pl. of ضَرَّةٌ (in all the senses expl. above, TA) is ضَرَائِرُ, (K, TA,) which [as said above] is extr. (TA.) ― -b4- And الضَّرَّتَانِ signifies The buttocks, on each side of the bone thereof: (K:) or the two flabby portions of flesh, on each side. (M, TA.) -A4- Also Much property, (S,) or many cattle, (S, * TA,) exclusive of money: (TA:) or property, or cattle, (مال,) upon which one relies [for his maintenance], but belonging to another, or others, (K, TA,) of his relations: (TA:) and a detached number of cattle, of camels, and of sheep or goats. (K, TA.)

ضُرَّةٌ
ضُرَّةٌ ذ : see ضَرَّآءُ.

ضَرَرٌ
ضَرَرٌ ذ : see ضُرٌّ, in two places. ― -b2- Also Defect, deficiency, detriment, or loss, (Msb, K,) and so ↓ ضَرَّةٌ and ↓ ضَرَارَةٌ, (TA,) that happens to a thing, (K,) or to articles of property. (Msb.) You say, دَخَلَ عَلَيْهِ ضَرَرٌ فِى مَالِهِ [Defect, deficiency, detriment, or loss, came upon him in his property, or cattle]. (TA.) And هُوَ فِى ضَرَرِ خَيْرٍ [He is in a state of defective, or little, prosperity]. (TA.) See also ضَرَّآءُ. ― -b3- Also Narrowness, or straitness. (A 'Obeyd, S, K.) You say مَكَانٌ ذُو ضَرَرٍ A narrow place. (A 'Obeyd, S.) And لَا ضَرَرَ عَلَيْكَ and ↓ لا ضَارُورَةَ and ↓ لا تَضِرَّةَ [app. No straitness shall befall thee: or no evil: or no adversity: or no want]. (S.) ― -b4- And Narrow. (K.) You say مَكَانٌ ضَرَرٌ A narrow place. (TA.) And مَآءٌ ضَرَرٌ Water in a narrow place. (IAar.) ― -b5- And The brink, or edge, of a cave, or cavern. (AA, O, K.) One says, لَا تَمْشِ عَلَى هٰذَا الضَّرَرِ [Walk not thou on this brink, or edge, of a cave]. (AA, O.)

ضَرِيرٌ
ضَرِيرٌ ذ i. q. مُضَارَّةٌ [i. e. Injurious conduct, either in the first instance or in return or requital: &c.: see 3]: (S, A, K:) a subst. in this sense: (TA:) but it is mostly used in the sense here next following. (S, TA.) ― -b2- (tropical:) Jealousy. (S, A, K.) One says, ما أَشَدَّ ضَرِيرَهُ عَلَيْهَا (tropical:) How great is his jealousy on her account! (S, A.) And اـِنَّهُ لَذُو ضَرِيرٍ عَلَى امْرَأَتِهِ (tropical:) Verily he is jealous on account of his wife. (TA.) ― -b3- Also Spirit (نَفْسٌ), and remains of stoutness of body (بَقِيَّةُ جِسْمٍ): (S, K:) or, as some say, remains of spirit (بَقِيَّةُ نَفْسٍ). (TA.) One says نَاقَةٌ ذَاتُ ضَرِيرٍ A she-camel strong in spirit, slow in becoming fatigued: (S, TA:) also expl. as meaning that injures the [other] camels by the vehemence of her pace, or the hardness of her journeying. (TA.) And بَاقٍ ضَرِيرُهَا, referring to camels, is expl. by As as meaning Whose strength is lasting. (TA.) ― -b4- Also Patience, (S, K,) and endurance. (S.) One says, اـِنَّهُ لَذُو ضَرِيرٍ Verily he has patient endurance of evil: (TA:) and اـِنَّهُ لَذُو ضَرِيرٍ عَلَى الشَّرِّ وَالشِّدَةِ Verily he has patient endurance of evil and hardship; (As, S, * TA;) a phrase used in relation to a man and to a beast. (TA.) -A2- Also [an epithet] signifying Anything intermixed, or mingled, with ضُرّ [i. e. harm, injury, &c.]; and so ↓ مَضْرُورٌ. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) Blind; (S, K;) [a more respectful epithet than أَعْمَى]; pl. أَضِرَّآءُ: (K:) (assumed tropical:) harmed by the loss of an eye, or by a constant and severe disease: (Msb:) (tropical:) diseased: (A, K:) and (assumed tropical:) lean, or emaciated: (K:) affected with a malady of long continuance; or crippled, or deprived of the power to move or to stand or to walk, by disease, or by a protracted disease: (TA:) fem. with ة: (A, K:) and pl. as above. (TA.) ― -b3- And Persevering, and strong. (TA.) [Thus having contr. meanings.] ― -b4- And Very patient (AA, S, K) in endurance of everything; applied to a beast, (AA, S,) and also to a man. (TA.) -A3- Also The brink of a valley; (S, K;) the side thereof: one says, نَزَلَ فُلَانٌ عَلَى أَحَدِ ضَرِيرَى الوَادِى, meaning [Such a one alighted] upon one of the two sides of the valley: (S:) pl. أَضِرَّةٌ. (TA.) ― -b2- [Freytag has explained it also, from the Deewلn of the Hudhalees, as meaning The last part of a journey.]

ضَرَائِرُ
ضَرَائِرُ ذ Persons in want, needy, or poor. (S.) ― -b2- Also pl. of ضَرَّةٌ, [q. v.,] (Msb, K, TA,) in various senses. (TA.)

ضَرَارَةٌ
ضَرَارَةٌ ذ : see ضَرَرٌ: and ضَرَّآءُ, in two places. ― -b2- Also (assumed tropical:) Blindness. (S, K, TA.) [See 1, last sentence, where it is mentioned as an inf. n.]

ضَرُورَةٌ
ضَرُورَةٌ ذ Necessity, necessitude, need, or want; (Lth, S, Msb, K;) as also ↓ ضَارُورَةٌ (S, K) and ↓ ضَارُورٌ and ↓ ضَارُورَآءُ and ↓ ضَرَّةٌ: (K, TA:) pl. ضَرُورَاتٌ. (TA.) You say, حَمَلَنِى الضَّرُورَةُ عَلَى كَذَا وَكَذَا [Necessity urged me to do such and such things]. (Lth.) And ↓ رَجُلٌ ذُو ضَارُورَةِ and ضَرُورَةٍ A man in want. (S.) [And hence فِى الضَّرُورَةِ as meaning In the case of necessity in poetry or verse: and ضَرُورَةً by necessity; meaning by poetic license. See also ضَرُورِيَّةٌ.] ― -b2- And Difficulty, distress, affliction, trouble, inconvenience, fatigue, or weariness. (Msb.) [See also ضُرٌّ, and ضَرَّةٌ, and ضَرَّآءُ.]

ضَرُورِىٌّ
ضَرُورِىٌّ ذ [Necessary knowledge]; as opposed to اِكْتِسَابِىٌّ, [natural, bestowed by nature, instinctive, or] such as the creature has by [divine] appointment; and, as opposed to اِسْتِدْلَالِىٌّ, [intuitive, immediate, axiomatic, or] such as originates without thought, or reflection, and intellectual examination of an evidence or a proof. (Kull.) [See also بَدِيهِىٌّ.] ― -b2- [ضَرُورِيَّةٌ as an epithet applied to a proposition means Qualified by the expression بِالضَّرُورَةِ (by necessity). ― -b3- And the pl. ضَرُورِيَّاتٌ means Necessary, or indispensable, things.]

ضَرُورِيَّةٌ
[ ضَرُورِيَّةٌ ذ Necessity. (See also ضَرُورَةٌ.) ― -b2- As fem. of the epithet ضَرُورِىٌّ, see this latter word.]

ضَرَّآءُ
ضَرَّآءُ ذ A hurtful state or condition; (IAth;) contr. of سَرَّآءُ: (IAth, Msb:) or hardship, distress, or straitness of condition [or of the means of subsistence, or of the conveniences of life]; (AHeyth;) i. q. شِدَّةٌ; (S, A, K;) as also بَأْسَآءُ, like which it is a fem. n. without a mase.; and accord. to Fr, أَضُرٌّ and أَبْؤُسٌ may be used as pls. of these two ns.: (S:) or, accord. to Az, (assumed tropical:) that [evil] which relates to the person; as disease: whereas بأسآء is that which relates to property; as poverty: (Bd in ii. 172:) or detriment, or loss, with respect to property and with respect to persons; (A, K;) as also ↓ ضَرَّةٌ, or ↓ ضُرَّةٌ, (accord. to different copies of the K,) and ↓ ضَرَارَةٌ: (K:) and [hence] poverty: and punishment: and drought, or barrenness; or vehement, or intense, drought; (TA: [see also ضَارُورَآءُ:]) and (assumed tropical:) disease of long continuance; or such as cripples, or deprives of the power to move or to stand or to walk; (A, K;) as also ↓ ضَرَرٌ, as used in the Kur iv. 97: or, accord. to Ibn-'Arafeh, the latter there means (assumed tropical:) a hurtful malady that cuts one off from serving in war against unbelievers and the like; as also ↓ ضَرَارَةٌ; relating to sight, &c. (TA.) -A2- [Also, accord. to Freytag, Tangled trees, in a valley: but the word having this meaning is correctly ضَرَآءٌ, belonging to art. ضرو and ضرى, q. v. And be explains it also as meaning a bare, or an open, place; and the contr. i. e. a place covered with trees; referring to the “ Kitلb el-Addلd. ”]

ضَرَّارٌ
ضَرَّارٌ ذ [That harms, injures, hurts, &c., much]. (TA in art. خلو.)

ضَارٌّ
ضَارٌّ ذ [act. part. n. of 1; Harming, injuring, hurting, &c.; or that harms, &c.; noxious, injurious, &c.]. النَّافِعُ الضَّارُّ, an appellation of God, means He who benefiteth and who harmeth whomsoever He will, of his creatures. (TA.)

ضَارُورٌ
ضَارُورٌ ذ : see ضَرُورَةٌ.

ضَارُورَةٌ
ضَارُورَةٌ ذ : see ضَرَرٌ; and ضَرُورَةٌ, in two places.

ضَارُورَآءُ
ضَارُورَآءُ ذ Drought: and hardship, distress, or adversity. (K.) See also ضَرُورَةٌ. [And see ضُرٌّ, and ضَرَّآءُ.]

صِفَةٌ اضْطِرَارِيَّةٌ
[ صِفَةٌ اضْطِرَارِيَّةٌ ذ i. q. صِفَةٌ خِلْقِيَّةٌ i. e. A natural quality; opposed to اخْتِيَارِيَّةٌ.]

تَضِرَّةٌ
تَضِرَّةٌ ذ and تَضُرَّةٌ: see ضُرٌّ: and for the former see also ضَرَرٌ.

مُضِرٌّ
مُضِرٌّ ذ Approaching (K, TA) to a thing: and approaching so near as to harm, injure, or hurt. (TA.) سَحَابٌ مُضِرٌّ means Clouds approaching the earth. (S, A.) -A2- Also A man having two wives, (S, K, *) or having [several] wives at the same time. (Msb.) And a woman having a fellow-wife, (TA,) or having fellow-wives; (S, Msb;) having a fellow-wife, or two fellow-wives; as also مُضِرَّةٌ. (K.) -A3- And A man having a ضَرَّة [q. v.] of cattle: (TA:) or who has a ضَرَّة of cattle that return to him in the afternoon, or evening, from the place of pasture. (S, TA.)

مَضَرَّةٌ
مَضَرَّةٌ ذ A cause, or means, of harm, injury, hurt, mischief, or damage; contr. of مَنْفَعَةٌ: (S, TA:) [and simply] harm, injury, hurt, &c.; syn. ضَرَرٌ: pl. مَضَارُّ. (Msb.)

مِضْرَارٌ
مِضْرَارٌ ذ A woman, and a she-camel, and a mare, that takes fright, and runs away, and goes at random, (تَنِدُّ وَتَرْكَبُ شِدْقَهَا,) by reason of briskness, liveliness, or sprightliness. (IAar, K.)

مَضْرُورٌ
مَضْرُورٌ ذ : see ضَرِيرٌ.

بَيْعُ المُضْطَرِّ
بَيْعُ المُضْطَرِّ ذ , which is forbidden in a trad., is of two kinds: one is The sale that one is compelled to contract against his will; and this is null: the other is the sale to which one is necessitated to consent in consequence of a debt that he has incurred or of a burden that has come upon him, so that he sells at a loss that which is in his possession; and this kind of sale is valid, though disapproved by the people of knowledge. (IAth, TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
