# ضزن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B2%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B2%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B2%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضزن

الضَّيْزَنُ: النِّخاسُ، والضَّيْزَنُ: الشريك، وقيل: الشريك في المرأَة. والضَّيْزَنُ: الذي يزاحم أَباه في امرأَته؛ قال أَوس بن حجر: والفارِسيَّةُ فيهم غيرُ مُنكَرةٍ،
فكُلُّهم لأَبيه ضَيْزَنٌ سَلِفُ
(* قوله «والفارسية فيهم إلخ» كذا في الأصل والجوهري والمحكم، والذي في التهذيب: فيكم، وفكلكم بالكاف، قال الصاغاني: الرواية بالكاف لا غير). يقول: هم مثل المجوس يتزوَّج الرجل منهم امرأَة أَبيه وامرأَة ابنه. والضَّيْزَنُ أَيضاً: ولد الرجل وعياله وشركاؤه، وكذلك كل من زاحم رجلاً من أَمر فهو ضَيْزَنٌ، والجمع الضَّيازِنُ. ابن الأَعرابي: الضَّيزَنُ الذي يتزوَّجُ امرأَة أَبيه إذا طلقها أَو مات عنها. والضَّيزَنُ: خَدُّ بَكَرةِ السَّقْيِ التي سائبها ههنا وههنا. ويقال للنِّخاس الذي يُنْخَس به البَكَرةُ إذا اتسع خَرْقُها: الضَّيزَنُ؛ وأَنشد:
على دَمُوكٍ تَرْكَبُ الضَّيازِنا
وقال أَبو عمرو: الضَّيْزَنُ يكون بين قَبِّ البَكرة والساعِد، والساعدُ خشبة تعلق عليها البكرة، وقال أَبو عبيدة: يقال للفرس إذا كان لم يتَبطَّنِ الإناث ولم يَنْزُ قطُّ الضَّيزانُ. والضَّيزَان: السَّلِفان. والضَّيزَن: الذي يزاحمك عند الاستقاء في البئر. وفي المحكم: الضَّيزَنُ الذي يُزاحم على الحوض؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
إن شَرِيبَيْكَ لَضَيْزنانِهْ،
وعن إِزاءِ الحَوْضِ مِلْهَزانِهْ،
خالفْ فأَصْدِرْ يومَ يُورِدانِهْ.
وقيل: الضَّيْزَنانِ المُستَقيان من بئر واحدة، وهو من التزاحُم. وقال اللحياني: كل رجل زاحَمَ رجلاً فهو ضَيْزَنٌ له. والضَّيْزَنُ: الساقي الجَلْدُ. والضَّيْزَنُ: الحافظ الثقة. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: بعث بعامل ثم عَزَله فانصرف إلى منزله بلا شيء، فقالت له امرأَته: أَينَ مَرافِقُ العَمَل؟ فقال لها: كان معي ضَيْزنانِ يحفظان ويعلمان؛ يعني الملكين الكاتبين، أَرْضَى أَهلَه بهذا القول وعَرَّضَ بالملكين، وهو من معاريض الكلام ومحاسنه، والياء في الضَّيْزَن زائدة. والضَّيْزنُ: ضدّ الشيء: قال: في كلِّ يومٍ لك ضَيْزَنانِ. وضَيْزَنُ:
اسم صنم، والضَّيْزَنانِ: صَنمانِ للمُنْذِر الأَكبر كان اتخذهما بباب الحِيرَة ليسجد لهما من دخل الحيرة امْتِحاناً للطاعة. والضَّيْزنُ: الذي يسميه أَهل العراق البُنْدارَ، يكون مع عامل الخَراج. وحكى اللحياني: جعلته ضَيْزَناً عليه أَي بُنْدَاراً
عليه، قال: وأَرسلته مُضْغِطاً عليه، وأَهل مكة والمدينة يقولون: أَرسلته ضاغِطاً عليه.

### Türkçe

**الضَّيْزَنُ**: köle tüccarı; ve **الضَّيْزَنُ**: ortak; ve denildi ki: kadın hususunda ortak. Ve **الضَّيْزَنُ**: babasıyla onun karısı hususunda itişip kakışan kimse; Evs b. Hacer dedi ki:

والفارِسيَّةُ فيهم غيرُ مُنكَرةٍ،
فكُلُّهم لأَبيه ضَيْزَنٌ سَلِفُ

(* Onun sözü: “والفارسية فيهم إلخ” asılda, Cevherî’de ve Muhkem’de böyle; Tehzîb’de olan ise: **فيكم** ve **فكلكم** kâf iledir; Sâğânî dedi ki: rivayet kâf iledir, başka değil).

Der ki: onlar Mecûsîler gibidir; onlardan bir adam babasının karısıyla ve oğlunun karısıyla evlenir.

Ve **الضَّيْزَنُ** ayrıca: adamın çocuğu ve ailesi ve ortaklarıdır; yine bunun gibi, bir adamı bir iş hususunda sıkıştıran her kimse **ضَيْزَنٌ**’dir; çoğulu **الضَّيازِنُ**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّيزَنُ** babasının karısını, onu boşadığı yahut ondan öldüğü zaman, nikâhlanan kimsedir. Ve **الضَّيزَنُ**: su çekme makarasının (bükre) yanağıdır; ki onun ipi burada ve burada (sağa sola) dolaşır. Ve denilir: bükre, yarığı genişlediği zaman onunla dürtülen köle tüccarına **الضَّيزَنُ**; ve inşad etti:

على دَمُوكٍ تَرْكَبُ الضَّيازِنا

Ebû Amr dedi ki: **الضَّيْزَنُ** bükrenin göbeği ile **الساعِد** arasında olur; ve **الساعِد** bükrenin üzerine asıldığı bir ağaçtır. Ebû Ubeyde dedi ki: kısraklara hiç aşmamış ve asla sıçramamış olduğu zaman ata **الضَّيزانُ** denilir. Ve **الضَّيزَان**: iki **السَّلِف**tir. Ve **الضَّيزَن**: kuyudan su çekerken seni sıkıştıran kimsedir. Ve Muhkem’de: **الضَّيزَنُ** havuz üzerinde sıkıştıran kimsedir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

إن شَرِيبَيْكَ لَضَيْزنانِهْ،
وعن إِزاءِ الحَوْضِ مِلْهَزانِهْ،
خالفْ فأَصْدِرْ يومَ يُورِدانِهْ.

Ve denildi ki: **الضَّيْزَنانِ** bir tek kuyudan su çeken iki kimsedir; ve o, itişip kakışmadandır. Lihyânî dedi ki: her adam bir adamı sıkıştırırsa, o ona **ضَيْزَنٌ**’dir. Ve **الضَّيْزَنُ**: güçlü-kuvvetli sâkîdir. Ve **الضَّيْزَنُ**: güvenilir muhafızdır. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bir âmile gönderdi, sonra onu azletti; o da hiçbir şey olmaksızın evine döndü; karısı ona dedi ki: “Amelin (görevin) menfaatleri nerede?” O da ona dedi ki: “Benimle beraber koruyan ve bilen iki **ضَيْزنانِ** vardı”; yani yazıcı iki meleği kastediyor; bu sözle ailesini razı etti ve iki meleğe üstü kapalı dokundurdu; ve bu, sözün üstü kapalı söyleyişlerinden ve güzelliklerindendir; ve **الضَّيْزَن**’deki **الياء** ziyadedir. Ve **الضَّيْزنُ**: şeyin zıddı; dedi ki: “Her gün senin için iki **ضَيْزَنانِ** vardır.” Ve **ضَيْزَنُ**: bir put adıdır. Ve **الضَّيْزَنانِ**: Münzir el-Ekber’in iki putudur; Hîre kapısında onları edinmişti; Hîre’ye giren kimse, itaati sınamak için, onlara secde etsin diye. Ve **الضَّيْزنُ**: Irak ehlinin **البُنْدارَ** diye adlandırdığı kimsedir; haraç âmiliyle beraber olur. Lihyânî hikâye etti: “Onun üzerine onu **ضَيْزَناً** yaptım”, yani onun üzerine **بُنْدَاراً**; dedi ki: “Ve onu onun üzerine **مُضْغِطاً** olarak gönderdim”; Mekke ve Medine ehli ise derler: “Onu onun üzerine **ضاغِطاً** olarak gönderdim.”
