# ضطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضطر

الضَّوْطَرُ: العظِيمُ، وكذلك الضَّيْطَرُ والضَّيْطارُ، وقيل: هو الضَّخْمُ اللئيمُ، وقيل: الضَّيْطَرُ والضَّيْطَرَى الضخمُ الجَنْبينِ العظيمُ الاسْت، وقيل: الضَّيْطَرُ الضخمُ الجَنْبينِ العظيمُ الاسْت، وقيل: الضَّيْطَرُ العظيمُ من الرجالِ، والجمعُ ضَياطِرُ وضَياطِرةٌ وضَيْطارُونَ؛ وأَنشد أَبو عمرو لعَوْفِ بن مالك:
تَعَرَّضَ ضَيْطارُو فُعالَةَ دُونَنا،
وما خَيْرُ ضَيْطارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحَا؟
يقول: تَعَرَّضَ لنا هَؤُلاءِ القَوْمُ ليُقاتِلُونا ولَيْسوا بشيءٍ لأَنَّه لا سِلاَحَ معهم سوى المِسْطَح؛ وقال ابن بزي: البيت لمالك بن عوف النَّضْرِيّ. وفُعالةُ: كنايةٌ عن خُزاعةَ، وإِنما كَنَى هو وغيرُه عنهم بفُعالَة لكَونِهم حُلَفاءَ لِلّنبيّ، صلى الله عليه وسلم، يقول: ليس فيهم شيءٌ مما يَنْبَغِي أَن يكونَ في الرجالِ إِلاَّ عِظَمَ أَجْسامِهم، وليس لهم مع ذلك صَبْرٌ ولا جَلَدٌ، وأَيُّ خَيْرٍ عند ضَيْطارٍ سِلاحُه مِسْطَحٌ يُقَلِّبُه في يده؟ وقيل: الضَّيْطَرُ اللئيمُ؛ قال الراجز: صَاحِ أَلَمْ تَعْجَبْ لِذاكَ الضَّيْطَرِ؟ الجوهري: الضَّيْطَرُ الرجلُ الضخمُ الذي لا غَناءَ عِنْدَه، وكذلك الضَّوْطَرُ والضَّوْطَرَى. وفي حديث عليّ، عليه السلام: مَنْ يَعْذِرُني مِنْ هؤلاءِ الضَّياطِرةِ؟ هم الضَّخامُ الذين لا غَناءَ عندهم، الواحدُ ضَيْطارٌ، والياء زائدة، وقالوا ضَيَاطِرُون كأَنَّهم جَمَعُوا ضَيْطَراً على ضَياطِرَ جَمْعَ السلامةِ؛ وقول خِداش
بنِ زُهَير:
ونَرْكَبُ خَيْلاً لا هَوَادَةَ بَيْنَها،
وتَشْقَى الرِّماحُ بالضَّياطِرة الحُمْرِ
قال ابن سيده يجوز أَن يكونَ عَنَى أَن الرماحَ تَشْقَى بهم أَي أَنهم لا يُحْسِنون حَمْلَها ولا الطَّعْنَ بها، ويجوز أَن يكونَ على القَلْبِ أَي تَشقى الضياطرَةُ الحُمْرُ بالرماح يعني أَنَّهم يُقْتَلُون بها. والهَوادةُ: المُصالحَةُ والمُوادعةُ. والضَّيْطارُ: التاجرُ لا يَبْرحُ مكانَه.
وبَنُو ضَوْطَرى: حَيٌّ معروف، وقيل: الضَّوْطَرَى الحَمْقى، قال ابن سيده: وهو الصحيح. ويقال للقوم إِذا كانوا لا يَغْنون غَناءً: بَنُو ضَوطَرَى؛ ومنه قول جرير يُخاطبُ الفرزدقَ حين افتخر بعَقْرِ أَبيه غالب في معاقرة سُحَيم بن وُثَيلٍ الرِّياحِي مائةَ ناقة بموضع يقال له صَوْأَرٌ على مسيرة يوم من الكوفة، ولذلك يقول جرير أَيضاً:
وقد سرّني أَنْ لا تَعُدَّ مُجَاشِعٌ
من المَجْد إِلاَّ عَقْرَ نِيبٍ بصَوأَرِ
قال ابن الأَثير: وسببُ ذلك أَن غالباً نحرَ بذلك الموضعِ ناقةً وأَمَر أَنْ يُصْنعَ منها طعامٌ، وجعَلَ يُهْدُِي إِلى قومٍ من بني تميمٍ جِفاناً، وأَهْدَى إِلى سُحَيم جَفنةً فكفأَها، وقال: أَمُفتَقِرٌ أَنا إِلى طعامِ غالبٍ إِذا نَحرَ ناقَةً؟ فَنَحَرَ غالبٌ ناقتين فَنَحَرَ سُحيمٌ مثْلَهما، فنحر غالبٌ ثلاثاً فنَحر سُحَيمٌ مثلَهن، فعَمَدَ غالبٌ فَنَحَرَ ما ناقةٍ ونَكَلَ سُحَيْمٌ، فافتخر الفرزدقُ في شِعْره بكَرم أَبيه غالب فقال:
(* قوله: «فقال» يعني جريراً كما يفيده كلام المؤلف بعد). تَعُدُّون عَقْرَ النِّيبِ أَفْضَلَ مَجْدِكم،
بَني ضَوْطَرَى، لولا الكَمِيَّ المُقَنَّعا
يُريدُ: هَلاَّ الكَمِيَّ، ويروى: المُدَجَّجا، ومَعْنى تَعُدُّون تَجْعَلُون وتَحْسَبون، ولهذا عدَّاه إِلى مفعولين؛ ومثله قول ذي الرُّمَّة:أَشَمّ أَغَرّ أَزْهَر هِبْرِزِيّ،
يَعُدُّ القاصِدِينَ له عِيالا
قال: ومثله للكميت:
فأَنتَ النّدَى فيما يَنُوبُك والسَّدَى،
إِذا الخَوْدُ عَدّتْ عُقْبةَ القِدْر مالَها
قال: وعليه قول أَبي الطيب:
ولَو انَّ الحياةَ تَبْقَى لِحَيٍّ،
لَعَدَدْنا أَضَلَّنا الشُّجْعانا
قال: وقد يجوز أَن يكون تَعُدّون في بيت جرير من العدّ، ويكون على إِسقاط من الجار، تقديرُه تَعُدّون عقر النيب من أَفْضلِ مجدِكم، فلما أَسقط الخافض تَعَدّى الفعلُ فنَصب.
وأَبو ضَوْطَرَى: كُنْيَة الجُوع.

### Türkçe

**الضَّوْطَرُ**: büyük olan; ve yine **الضَّيْطَرُ** ve **الضَّيْطارُ**; ve denildi: o, **الضَّخْمُ** (iri) **اللئيمُ** (alçak)tır; ve denildi: **الضَّيْطَرُ** ve **الضَّيْطَرَى** iki yanı iri, kalçası büyük olan iridir; ve denildi: **الضَّيْطَرُ** iki yanı iri, kalçası büyük olandır; ve denildi: **الضَّيْطَرُ** erkeklerden büyük olandır; çoğulu **ضَياطِرُ** ve **ضَياطِرةٌ** ve **ضَيْطارُونَ**dur; Ebû Amr, Avf b. Mâlik’ten şu beyti okudu:
تَعَرَّضَ ضَيْطارُو فُعالَةَ دُونَنا،
وما خَيْرُ ضَيْطارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحَا؟
Der ki: bize şu kavim karşı çıktı ki bizimle savaşsınlar; ve onlar bir şey değildir; çünkü onlarla birlikte **المِسْطَح**’tan başka silah yoktur; İbn Bezî dedi: beyit, Mâlik b. Avf en-Nadrî’nindir. Ve **فُعالةُ**: Huzâa’ya bir kinayedir; ancak o ve başkası onlardan **فُعالَة** ile kinaye yaptı; onların Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) müttefikler olmaları sebebiyle; der ki: onlarda erkeklerde bulunması gereken şeylerden hiçbir şey yoktur; ancak bedenlerinin büyüklüğü müstesna; bununla beraber onlarda sabır da yoktur, dayanıklılık da; ve silahı elinde çevirip durduğu bir **مِسْطَح** olan bir **ضَيْطار** yanında hangi hayır vardır? Ve denildi: **الضَّيْطَرُ** alçaktır; râciz dedi:
صَاحِ أَلَمْ تَعْجَبْ لِذاكَ الضَّيْطَرِ؟
Cevherî: **الضَّيْطَرُ** kendisinde fayda olmayan iri adamdır; ve yine **الضَّوْطَرُ** ve **الضَّوْطَرَى** da böyledir. Ali’nin (aleyhi’s-selâm) hadisinde: “Şu **الضَّياطِرةِ**’den beni kim mazur görür?” Onlar, kendilerinde fayda olmayan irilerdir; teki **ضَيْطارٌ**dur; **الياء** ziyadedir; ve **ضَيَاطِرُون** dediler; sanki **ضَيْطَراً**ı **ضَياطِرَ** üzerine, sağlam çoğul cem‘i olarak cem‘ etmişlerdir; ve Hıdâş b. Züheyr’in sözü:
ونَرْكَبُ خَيْلاً لا هَوَادَةَ بَيْنَها،
وتَشْقَى الرِّماحُ بالضَّياطِرة الحُمْرِ
İbn Sîde dedi: mızrakların onlarla **تَشْقَى** olmasını kastetmiş olması caizdir; yani onları taşımayı ve onlarla dürtmeyi iyi yapmazlar; ve kalb üzere olması da caizdir; yani kızıl **الضياطرَةُ** mızraklarla **تَشقى** olur; yani onlarla öldürülürler. Ve **الهَوادةُ**: barışma ve uzlaşmadır. Ve **الضَّيْطارُ**: yerinden ayrılmayan tüccardır.

Ve **بَنُو ضَوْطَرى**: bilinen bir kabiledir; ve denildi: **الضَّوْطَرَى** ahmaktır; İbn Sîde dedi: doğru olan budur. Ve kavme, bir fayda sağlamadıkları zaman, **بَنُو ضَوطَرَى** denir; bunun örneği, Cerîr’in, el-Ferezdak’a hitap ederek söylediği sözdür; o sırada (el-Ferezdak) babası Gâlib’in, Suhaym b. Vüseyl er-Riyâhî ile **معاقرة**sinde, Kûfe’den bir günlük mesafede **صَوْأَرٌ** denilen yerde yüz deveyi boğazlamasıyla övünmüştü; bu sebeple Cerîr ayrıca şöyle der:
وقد سرّني أَنْ لا تَعُدَّ مُجَاشِعٌ
من المَجْد إِلاَّ عَقْرَ نِيبٍ بصَوأَرِ
İbnü’l-Esîr dedi: bunun sebebi, Gâlib’in o yerde bir deve kesmesi ve ondan yemek yapılmasını emretmesi; ve Temîm oğullarından bir kavme **جِفاناً** hediye etmeye başlaması; ve Suhaym’a bir **جَفنةً** hediye etmesi, onun da onu devirmesi ve “Gâlib bir deve kestiğinde ben onun yemeğine muhtaç mıyım?” demesidir; bunun üzerine Gâlib iki deve kesti, Suhaym da onların benzerini kesti; Gâlib üç kesti, Suhaym da onların benzerini kesti; sonra Gâlib yüz deve kesti, Suhaym ise geri durdu; bunun üzerine el-Ferezdak şiirinde babası Gâlib’in cömertliğiyle övündü ve dedi:
(* Sözü: “فقال” yani Cerîr’i kasteder; müellifin bundan sonraki sözü bunu bildirir.)
تَعُدُّون عَقْرَ النِّيبِ أَفْضَلَ مَجْدِكم،
بَني ضَوْطَرَى، لولا الكَمِيَّ المُقَنَّعا
İster: “keşke **الكَمِيَّ**”; ve “**المُدَجَّجا**” diye de rivayet edilir. Ve **تَعُدُّون**’un manası: yaparsınız ve sayarsınız; bu yüzden onu iki mef‘ûle geçişli kıldı; bunun benzeri Zü’r-Rumme’nin sözü:
أَشَمّ أَغَرّ أَزْهَر هِبْرِزِيّ،
يَعُدُّ القاصِدِينَ له عِيالا
Dedi: ve bunun benzeri Kumeyt’indir:
فأَنتَ النّدَى فيما يَنُوبُك والسَّدَى،
إِذا الخَوْدُ عَدّتْ عُقْبةَ القِدْر مالَها
Dedi: ve bunun üzerine Ebû’t-Tayyib’in sözü:
ولَو انَّ الحياةَ تَبْقَى لِحَيٍّ،
لَعَدَدْنا أَضَلَّنا الشُّجْعانا
Dedi: ve Cerîr’in beytinde **تَعُدّون**’un saymadan (**العدّ**) olması da caizdir; ve cerin düşürülmesi üzere olur; takdiri: **تَعُدّون** **عقر النيب**’i **من أَفْضلِ مجدِكم** (mecdinizin en faziletinden) sayarsınız; cer edatı düşürülünce fiil geçişli oldu ve nasb etti.

Ve **أَبو ضَوْطَرَى**: açlığın künyesidir.
