# ضطر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B7%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B7%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضطر

الضوطر، والضيطر، والضيطار: العظيم من الرجال. أو الضيطر: الرجل الضخم الذي لا غناء عنده وكذلك الضوطر والضوطري، قاله الجوهري. وقيل: هو الضخم اللئيم، قال الراجز: صاح ألم تعجب لذاك الضيطر وقيل: الضيطر، وقيل: الضيطر، والضيطري: الضخم الجنبين العظيم الآست، ج: ضياطرة، وضيطارون، وأنشد أبو عمرو لعوف بن مالك:
  تعرض ضيطارو فعالة دوننـا                      وما خير ضيطار يقلب مسطحا وقال ابن بري: البيت لمالك بن عوف النضري، وفعالة: كناية عن خزاعة، يقول: ليس فيهم شيء مما ينبغي أن يكون في الرجال إلا عظم أجسامهم، وليس لهم مع ذلك صبر ولا جلد، وأي خير عند ضيطار سلاحه مسطح يقلبه في يده? وفي حديث علي رضي الله عنه  من يعذرني من هؤلاء الضياطرة  هم الضخام الذين لا غناء عندهم، الواحد ضيطار، والياء زائدة، وقالوا ضياطرون، كأنهم جمعوا ضيطرا على ضياطر ووجمعوا ضياطر جمع السلامة. والضيطار: التاجر لا يبرح مكانه، كأنه لضخامته وثقله. والضيطري مقصورة، والضوطار: من يدخل السوق بلا رأس مال، فيحتال للكسب، نقله الصاغاني. وبنو ضوطري: الجوع. وحي هكذا في سائر النسخ.
 والصواب: وأبو ضوطري: كنية الجوع، وبنو ضوطري: حي معروف، كذا في المحكم. وقال أيضا: وقيل: الضوطري: الحمقي، قال: وهو الصحيح. قال: ويقال للقوم إذا كانوا لا يغنون غناء: بنو ضوطري، ومنه قول جرير يخاطب الفرزدق حين افتخر بعقر أبيه غالب في معاقرة سحيم بن وثيل الرياحي مائة ناقة بموضع يقال له صوأر، على مسيرة يوم من الكوفة، ولذلك يقول جرير أيضا:
  وقد سرني أن لا تعد مجاشـع                      من المجد إلا عقرنيب بصوأر

  وقال ابن الأثير: وسبب ذلك أن غالبا نحر بذلك الموضع ناقة، وأمر أن يصنع منها طعام، وجعل يهدي إلى قوم من بني تميم جفانا، وأهدى إلى سحيم جفنة فكفأها، وقال: أمفتقر أنا إلى طعام غالب إذا نحر ناقة? فنحر غالب ناقتين، فنحر سحيم مثلهن، فعمد غالب فنحرمائة ناقة، ونكل سحيم، فافتخر الفرزدق في شعره بكرم أبيه غالب فقال:
  تعدون عقر النيب أفضل مجدكمبني ضوطري لولا الكمي المقنعا يريد: هلا الكمي، ويروى المدججا، ومعنى تعدون: تجعلون وتحبسون، ولهذا عداه إلى مفعولين.

### Türkçe

**الضوطر** ve **الضيطر** ve **الضيطار**: erkeklerden büyük olan. Yahut **الضيطر**: yanında bir fayda bulunmayan iri adam; yine bunun gibi **الضوطر** ve **الضوطري**; bunu el-Cevherî söylemiştir. Ve denildi: o, iri (fakat) alçak (kimsedir); recez söyleyen dedi ki: “Sahib! Şu **الضيطر**’a şaşmadın mı?” Ve denildi: **الضيطر**; ve denildi: **الضيطر**; ve **الضيطري**: iki yanı iri, kalçası büyük olan iri; çoğulu: **ضياطرة** ve **ضيطارون**. Ebû Amr, Avf b. Mâlik’ten şu beyti okudu:
  “Bizim karşımızda bir **ضيطارو** (ve) **فعالة** ortaya çıkar;
  düz bir şeyi çevirip duran bir **ضيطار**’da ne hayır var?”

İbn Berrî dedi: Beyit, Mâlik b. Avf en-Nadrî’nindir; **فعالة**: Huzâa’ya kinayedir. Diyor ki: Onlarda, erkeklerde bulunması gereken şeylerden, bedenlerinin büyüklüğü dışında hiçbir şey yoktur; bununla beraber onlarda sabır da dayanıklılık da yoktur. Ve silahı düz bir (şey) olup onu elinde çevirip duran bir **ضيطار**’da hangi hayır vardır? Ali رضي الله عنه hadîsinde: “Şu **الضياطرة**’dan beni kim mazur görür?” (buyurmuştur). Onlar, yanında fayda bulunmayan irilerdir; tekili **ضيطار**’dır; **الياء** ziyadedir. Ve **ضياطرون** dediler; sanki **ضيطرا**’yı **ضياطر** üzerine cem etmişler ve **ضياطر**’ı da sağlam çoğul cem‘iyle cem etmişlerdir. Ve **الضيطار**: yerinden ayrılmayan tüccar; sanki iriliği ve ağırlığı sebebiyle. Ve **الضيطري** maksûredir. Ve **الضوطار**: sermayesiz olarak pazara giren, sonra kazanç için hileye başvuran; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve **بنو ضوطري**: açlık. Ve bu, bütün nüshalarda böylece(=bu şekilde)dir.

Ve doğrusu: “Ve **أبو ضوطري**: açlığın künyesidir; ve **بنو ضوطري**: bilinen bir kabiledir”; el-Muhkem’de böyle(ce)dir. Yine dedi: Ve denildi: **الضوطري**: ahmak; dedi: ve o doğrudur. Dedi: Kavme, fayda sağlamaz olduklarında: **بنو ضوطري** denir. Ondan, Cerîr’in, el-Ferazdak’a hitap ederek söylediği söz(ler)dir; (el-Ferazdak) babası Gâlib’in, er-Riyâhî Sühaym b. Vethîl ile “صوأر” denilen yerde yüz deve boğazlama yarışmasında övünmüştü; (bu yer) Kûfe’den bir günlük mesafe üzerinedir. Bu sebeple Cerîr ayrıca şöyle der:
  “Ve beni sevindirdi ki, Mecâşi‘’i saymayasın;
  şandan (say)ma, ancak ‘صوأر’deki benim deve boğazlamamı.”

İbnü’l-Esîr dedi: Bunun sebebi şudur: Gâlib o yerde bir deve kesti ve ondan yemek yapılmasını emretti; Temîm oğullarından bir kavme büyük kaplar gönderip durdu; Sühaym’e de bir büyük kap gönderdi, o da onu devirdi ve dedi: “Gâlib’in, bir deve kestiğinde (yaptığı) yemeğine muhtaç mıyım ben?” Bunun üzerine Gâlib iki deve kesti; Sühaym de onların benzerlerini kesti. Derken Gâlib yüz deve kesmeye yöneldi; Sühaym ise geri durdu. Bunun üzerine el-Ferazdak, şiirinde babası Gâlib’in cömertliğiyle övündü ve dedi ki:
  “Deve boğazlamayı, şanınızın en faziletlisi sayarsınız;
  ey **بني ضوطري**! eğer **الكمي المقنعا** olmasaydı.”

İster: “هلا الكمي”; ve “المدججا” diye de rivayet olunur. Ve **تعدون**’un manası: “yaparsınız” ve “hapsedersiniz”dir; bu yüzden onu iki mef‘ûle geçişli kılmıştır.
