# ضعف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B9%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضعف

الضَّعْفُ والضُّعْفُ: خِلافُ القُوّةِ، وقيل: الضُّعْفُ، بالضم، في الجسد؛ والضَّعف، بالفتح، في الرَّأْي والعَقْلِ، وقيل: هما معاً جائزان في كل وجه، وخصّ الأَزهريُّ بذلك أَهل البصرة فقال: هما عند أَهل البصرة سِيّانِ يُسْتعملان معاً في ضعف البدن وضعف الرَّأْي. وفي التنزيل: اللّه الذي خَلَقَكم من ضُعفٍ ثم جَعَل من بعد ضُعْفٍ قُوَّةً ثم جعل من بعد قوَّةٍ ضُعْفاً؛ قال قتادة: خلقكم من ضعف قال من النُّطْفَةِ أَي من المنِيّ ثم جعل من بعد قوة ضعفاً، قال: الهَرَمَ؛ وروي عن ابن عمر أَنه قال: قرأْت على النبي، صلى اللّه عليه وسلم: اللّه الذي خلقكم من ضَعف؛ فأَقرأَني من ضُعْف، بالضم، وقرأَ عاصم وحمزة: وعَلِمَ أَن فيكم ضَعفاً، بالفتح، وقرأَ ابن كثير وأَبو عمرو ونافع وابن عامر والكسائي بالضم، وقوله تعالى: وخُلِق الإنسانُ ضَعِيفاً؛ أَي يَسْتَمِيلُه هَواه. والضَّعَفُ: لغة في الضَّعْفِ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ومَنْ يَلْقَ خَيراً يَغْمِزِ الدَّهْر عَظْمَه،
على ضَعَفٍ من حالهِ وفُتُورِ
فهذا في الجسم؛ وأَنشد في الرَّأْي والعقل:
ولا أُشارِكُ في رَأْيٍ أَخا ضَعَفٍ،
ولا أَلِينُ لِمَنْ لا يَبْتَغِي لِينِي
وقد ضَعُفَ يَضْعُفُ ضَعْفاً وضُعْفاً وضَعَفَ؛ الفتح عن اللحياني، فهو ضَعِيفٌ، والجمع ضُعَفاء وضَعْفى وضِعافٌ وضَعَفةٌ وضَعافَى؛ الأَخيرة عن ابن جني؛ وأَنشد:
تَرَى الشُّيُوخَ الضَّعافَى حَوْلَ جَفْنَتِه،
وتَحْتَهُم من محاني دَرْدَقٍ شَرَعَهْ
ونسوة ضَعِيفاتٌ وضَعائفُ وضِعافٌ؛ قال:
لقد زادَ الحياةَ إليَّ حُبّاً
بَناتي، إنَّهُنَّ من الضِّعافِ
وأَضْعَفَه وضَعَّفَه: صيَّره ضعيفاً. واسْتَضْعَفَه وتَضَعَّفَه: وجده ضعيفاً فركبه بسُوء؛ الأَخيرة عن ثعلب؛ وأَنشد:
عليكم بِرِبْعِيِّ الطِّعانِ، فإنه
أَشَقُّ على ذِي الرَّثْيَةِ المُتَضَعِّفِ
رِبْعِيُّ الطِّعانِ: أَوَّله وأَحَدُّه. وفي إِسلام أَبي ذَّرّ: لَتَضَعَّفْتُ
(* قوله «لتضعفت» هكذا في الأصل، وفي النهاية: فتضعفت.) رجلاً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛ قال القتيبي: قد تدخل اسْتَفْعَلْتُ في بعض حروف تَفَعَّلْت نحو تَعَظَّم واسْتَعْظَم وتكبّر واسْتكبر وتَيَقَّن واسْتَيْقَنَ وتَثَبَّتَ واسْتَثْبَتَ. وفي الحديث: أَهْلُ الجَنّة كلّ ضَعِيفٍ مُتَضَعَّفٍ؛ قال ابن الأثير: يقال تَضَعَّفْتُه واسْتَضْعَفْتُه بمعنى للذي يَتَضَعَّفُه الناس ويَتَجَبَّرُون عليه في الدنيا للفقر ورَثاثَةِ الحال. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: غَلَبني أَهل الكوفة، أَسْتَعْمِلُ عليهم المؤمنَ فيُضَعَّفُ، وأَستعمل عليهم القَوِيَّ فيُفَجَّر. وأَما الذي ورد في الحديث حديث الجنة: ما لي لا يدخُلني إلا الضُّعَفاء؟ قيل: هم الذين يُبَرِّئُون أَنْفُسَهم من الحَوْل والقوة؛ والذي في الحديث: اتقوا اللّه في الضعيفين: يعني المرأَة والمملوك.
والضَّعْفةُ: ضَعْفُ الفؤاد وقِلَّةُ الفِطْنةِ. ورجل مَضْعُوفٌ: به ضَعْفةٌ. ابن الأَعرابي: رجل مَضْعُوفٌ ومَبْهُوتٌ إذا كان في عقله ضَعْفٌ. ابن بزرج: رجل مَضْعُوفٌ وضَعُوفٌ وضَعِيفٌ، ورجل مَغْلُوبٌ وغَلُوبٌ، وبعير مَعْجوفٌ وعَجُوفٌ وعَجِيفٌ وأَعْجَفُ، وناقة عَجوفٌ وعَجِيفٌ، وكذلك امرأَة ضَعُوفٌ، ويقال للرجل الضرير البصر ضَعِيفٌ.
والمُضَعَّفُ: أَحد قِداح الميْسِر التي لا أَنْصباء لها كأَنه ضَعُفَ عن أَن يكون له نصيبٌ. وقال ابن سيده أَيضاً: المُضَعَّفُ الثاني من القِداحِ الغُفْل التي لا فُرُوضَ لها ولا غُرْم عليها، إنما تُثَقَّل بها القِداحُ كَراهِيةَ التُهَمَةِ؛ هذه عن اللحياني، واشْتَقَّه قوم من الضَّعْفِ وهو الأَوْلى.
وشِعر ضَعِيف: عَليل، استعمله الأَخفش في كتاب القَوافي فقال: وإن كانوا قد يُلزمون حرف اللين الشِّعْرَ الضعيفَ العليلَ ليكون أَتَمَّ له وأَحسن.
وضِعْفُ الشيء: مِثْلاه، وقال الزجاج: ضِعْفُ الشيء مِثْلُه الذي يُضَعِّفُه، وأَضْعافُه أَمثالُه. وقوله تعالى: إذاً لأَذَقْناك ضِعْفَ الحَياةِ وضِعْفَ المَماتِ؛ أَي ضِعف العذاب حيّاً وميّتاً، يقول: أَضْعفنا لك العذاب في الدنيا والآخرة؛ وقال الأَصمعي في قول أَبي ذؤيب: جَزَيْتُكَ ضِعْفَ الوِدِّ، لما اسْتَبَنْتُه،
وما إنْ جَزاكَ الضِّعْفَ من أَحَدٍ قَبْلي
معناه أَضعفت لك الود وكان ينبغي أَن يقول ضِعْفَي الوِدِّ. وقوله عز وجل: فآتِهِم عذاباً ضِعْفاً من النار؛ أَي عذاباً مُضاعَفاً لأَن الضِّعْفَ في كلام العرب على ضربين: أَحدهما المِثل، والآخر أَن يكون في معنى تضعيف الشيء. قال تعالى: لكلِّ ضِعْف أَي للتابع والمتبوع لأَنهم قد دخلوا في الكفر جميعاً أَي لكلٍّ عذاب مُضاعَفٌ. وقوله تعالى: فأولئك لهم جزاء الضِّعف بما عملوا؛ قال الزجاج: جزاء الضعف ههنا عشر حسنات، تأْويله: فأُولئك لهم جزاء الضعف الذي قد أَعلمناكم مِقْداره، وهو قوله: من جاء بالحسنة فله عشر أَمثالها؛ قال: ويجوز فأُولئك لهم جزاء الضعف أَي أَن نجازيهم الضعف، والجمع أَضْعاف، لا يكسَّر على غير ذلك.
وأَضعفَ الشيءَ وضعَّفه وضاعَفه: زاد على أَصل الشيء وجعله مثليه أَو أَكثر، وهو التضعيف والإضْعافُ، والعرب تقول: ضاعفت الشيء وضَعَّفْته بمعنى واحد؛ ومثله امرأَة مُناعَمةٌ ومُنَعَّمةٌ، وصاعَر المُتَكَبِّر خَدَّه وصعّره، وعاقَدْت وعقّدْت. وعاقَبْتُ وعَقَّبْتُ. ويقال: ضعَّف اللّه تَضْعِيفاً أَي جعله ضِعْفاً. وقوله تعالى: وما آتَيْتُم من زكاة تُريدون وجهَ اللّه فأُولئك هم المُضْعِفُون؛ أَي يُضاعَفُ لهم الثواب؛ قال الأَزهري: معناه الداخلون في التَّضْعِيف أَي يُثابُون الضِّعْف الذي قال اللّه تعالى: أُولئك لهم جزاء الضِّعْفِ بما عَمِلوا؛ يعني من تَصدَّق يريد وجه اللّه جُوزيَ بها صاحِبُها عشرة أَضْعافها، وحقيقته ذوو الأَضْعافِ. وتضاعِيفُ الشيء: ما ضُعِّفَ منه وليس له واحد، ونظيره في أَنه لا واحد له تَباشِيرُ الصُّبْحِ لمقدمات ضِيائه، وتَعاشِيبُ الأَرض لما يظهر من أَعْشابِها أَوَّلاً، وتَعاجِيبُ الدَّهْرِ لما يأْتي من عَجائِبه. وأَضْعَفْتُ الشيءَ، فهو مَضْعُوفٌ، والمَضْعُوفُ: ما أُضْعِفَ من شيء، جاء على غير قِياس؛ قال لبيد:
وعالَيْنَ مَضْعُوفاً ودُرّاً، سُمُوطُه
جُمانٌ ومَرْجانٌ يَشُكُّ المَفاصِلا
(* قوله «ودراً» كذا بالأصل، والذي في الصحاح وشرح القاموس: وفرداً.) قال ابن سيده: وإنما هو عندي على طرح الزائد كأَنهم جاؤوا به على ضُعِفَ. وضَعَّفَ الشيءَ: أَطْبَقَ بعضَه على بعض وثَناه فصار كأَنه ضِعْفٌ، وقد فسر بيت لبيد بذلك أَيضاً. وعَذابٌ ضِعْفٌ: كأَنه ضُوعِفَ بعضُه على بعض. وفي التنزيل: يا نساء النبيّ من يأْتِ مِنْكُنَّ بفاحِشةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضاعَفْ لها العَذابُ ضِعْفَيْنِ، وقرأَ أَبو عمرو: يُضَعَّف؛ قال أَبو عبيد: معناه يجعل الواحد ثلاثة أَي تُعَذَّبْ ثلاثةَ أَعْذِبَةٍ، وقال: كان عليها أَن نُعَذَّبَ مرة فإذا ضُوعِفَ ضِعْفَيْن صار العذابُ ثلاثة أَعْذِبةٍ؛ قال الأَزهري: هذا الذي قاله أَبو عبيد هو ما تستعمله الناس في مَجازِ كلامهم وما يَتَعارَفونه في خِطابهم، قال: وقد قال الشافعي ما يُقارِبُ قوله في رجل أَوْصى فقال: أَعْطُوا فلاناً ضِعْفَ ما يُصِيبُ ولدي، قال: يُعْطى مثله مرتين، قال: ولو قال ضِعْفَيْ ما يُصيبُ ولدي نظرتَ، فإن أَصابه مائة أَعطيته ثلثمائة، قال: وقال الفراء شبيهاً بقولهما في قوله تعالى: يَرَوْنَهم مِثْلَيْهِم رأْيَ العين، قال: والوصايا يستعمل فيها العُرْفُ الذي يَتَعارَفُه المُخاطِبُ والمُخاطَبُ وما يسبق إلى أَفْهام من شاهَدَ المُوصي فيما ذهب وهْمُه إليه، قال: كذلك روي عن ابن عباس وغيره، فأَما كتاب اللّه، عز وجل، فهو عري مبين يُرَدُّ تفسيره إلى موضوع كلام العرب الذي هو صيغة أَلسِنتها، ولا يستعمل فيه العرف إذا خالفته اللغة؛ والضِّعْفُ في كلام العرب: أَصله المِثْلُ إلى ما زاد، وليس بمقصور على مثلين، فيكون ما قاله أَبو عبيد صواباً، يقال: هذا ضِعف هذا أَي مثله، وهذا ضِعْفاه أَي مثلاه، وجائز في كلام العرب أَن تقول هذه ضعفه أَي مثلاه وثلاثة أَمثاله لأَن الضِّعف في الأَصل زيادة غير محصورة، أَلا ترى قوله تعالى: فأُولئك لهم جزاء الضِّعف بما عملوا؟ لم يرد به مثلاً ولا مثلين وإنما أَراد بالضعف الأَضْعافَ وأَوْلى الأَشياء به أَن نَجْعَلَه عشرةَ أَمثاله لقوله سبحانه: من جاء بالحسنة فله عشر أَمثالها ومن جاء بالسيئة فلا يُجزي إلا مثلها؛ فأَقل الضِّعْفِ محصور وهو المثل، وأَكثره غيرُ محصور. وفي الحديث: تَضْعُفُ صلاةُ الجماعةِ على صلاة الفَذِّ خَمساً وعشرين درجة أَي تزيد عليها. يقال: ضَعُفَ الشيءُ يَضْعُفُ إذا زاد وضَعَّفْتُه وأَضعَفْتُه وضاعَفْتُه بمعنًى. وقال أَبو بكر: أُولئك لهم جزاء الضِّعْفِ؛ المُضاعَفةِ، فأَلْزَمَ الضِّعْفَ التوحيدَ لأَنَّ المصادِرَ ليس سبيلُها التثنية والجمع؛ وفي حديث أَبي الدَّحْداح وشعره: إلا رَجاء الضِّعْفِ في المَعادِ
أَي مِثْلَيِ الأَجر؛ فأَما قوله تعالى: يُضاعَفْ لها العذابُ ضعفين، فإن سِياق الآية والآيةِ التي بعدها دلَّ على أَن المرادَ من قوله ضِعفين مرّتان، أَلا تراه يقول بعد ذكر العذاب: ومن يَقْنُت منكنَّ للّه ورسوله وتعمل صالحاً نُؤتِها أَجْرَها مرتين؟ فإذا جعل اللّه تعالى لأُمهات المؤمنين من الأَجْر مِثْلَيْ ما لغيرهن تفضيلاً لهنَّ على سائر نساء الأُمة فكذلك إذا أَتَتْ إحداهنَّ بفاحشة عذبت مثلي ما يعذب غيرها، ولا يجوز أَن تُعْطى على الطاعة أَجرين وتُعَذَّب على المعصِية ثلاثة أَعذبة؛ قال الأَزهري: وهذا قولُ حذاق النحويين وقول أَهلِ التفسير، والعرب تتكلم بالضِّعف مثنى فيقولون: إن أَعطيتني دِرهماً فلك ضِعفاه أي مثلاه، يريدون فلك درهمان عوضاً منه؛ قال: وربما أَفردوا الضعف وهم يريدون معنى الضعفين فقالوا: إن أَعطيتني درهماً فلك ضعفه، يريدون مثله، وإفراده لا بأْس به إلا أَن التثنية أَحسن. ورجل مُضْعِفٌ: ذو أَضْعافٍ في الحسنات. وضَعَفَ القومَ يَضْعَفُهُم: كَثَرَهم فصار له ولأَصحابه الضِّعْفُ عليهم. وأَضْعَفَ الرَّجلُ: فَشَتْ ضَيْعَتُه وكثُرت، فهو مُضعِف. وبقرة ضاعِفٌ: في بطنها حَمْل كأَنَّها صارت بولدها مُضاعَفَةً.
والأَضْعافُ: العِظامُ فوقها لحم؛ قال رؤبة:
واللّه بَينَ القَلْبِ والأَضْعافِ
قال أَبو عمرو: أَضعاف الجسد عِظامه، الواحد ضِعْفٌ، ويقال: أَضْعافُ الجَسد أَعْضاؤه. وقولهم: وقَّع فلان في أَضْعافِ كتابه؛ يراد به توقِيعُه في أَثناء السُّطور أَو الحاشية. وأُضْعِفَ القومُ أَي ضُوعِفَ لهم. وأَضْعَفَ الرَّجلُ: ضَعُفَتْ دابّتُه. يقال هو ضَعِيفٌ مُضْعِفٌ، فالضَّعِيفُ في بدنه، والمُضعِفُ الذي دابته ضعيفة كما يقال قَويٌّ مُقْوٍ، فالقويّ في بدنه والمُقْوي الذي دابته قَوِيَّة. وفي الحديث في غَزْوة خَيْبَر: من كان مُضْعِفاً فَلْيَرْجع أَي من كانت دابّتُه ضَعِيفةً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: المُضْعِفُ أَميرٌ على أَصحابه يعني في السفر يريد أَنهم يَسيرُون بسيره. وفي حديث آخر: الضَّعِيفُ أَمير الركْب. وضَعَّفَه السير أَي أَضْعَفَه. والتضْعِيف: أَن تَنْسُبَه إلى الضَّعْفِ: والمُضاعَفةُ: الدِّرْع التي ضُوعِفَ حَلَقُها ونُسِجَتْ حَلْقَتَيْن حلقتين.

### Türkçe

**الضَّعْفُ** ve **الضُّعْفُ**: kuvvetin zıddı; ve denildi ki: **الضُّعْفُ**, zamme ile, bedende; ve **الضَّعْف**, fetha ile, görüşte ve akılda; ve denildi ki: ikisi birlikte her yönde câizdir; ve Ezherî bunu Basra ehline tahsis etti de şöyle dedi: Basra ehli katında ikisi eşittir; beden zayıflığında ve görüş zayıflığında birlikte kullanılırlar. Ve tenzilde: “Allah, sizi **ضُعفٍ**’ten yarattı; sonra **ضُعْفٍ**’ten sonra kuvvet kıldı; sonra kuvvetten sonra **ضُعْفاً** kıldı”; Katâde dedi ki: “Sizi zayıflıktan yarattı” dedi: yani **النُّطْفَةِ**’den, yani meniden; sonra kuvvetten sonra zayıflık kıldı, dedi: ihtiyarlık; ve İbn Ömer’den rivayet olundu ki o dedi: Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, okudum: “Allah, sizi **ضَعف**’ten yarattı”; bana **ضُعْف**’ten, zamme ile, okuttu. Ve Âsım ve Hamza okudu: “Ve bildi ki sizde **ضَعفاً** vardır”, fetha ile; ve İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi‘, İbn Âmir ve Kisâî zamme ile okudu. Ve Yüce sözü: “Ve insan **ضَعِيفاً** yaratıldı”; yani hevesi onu meylettirir. Ve **الضَّعَفُ**: **الضَّعْفِ**’te bir dildir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

ومَنْ يَلْقَ خَيراً يَغْمِزِ الدَّهْر عَظْمَه،
على ضَعَفٍ من حالهِ وفُتُورِ

Bu bedendedir; ve görüş ve akılda inşâd etti:

ولا أُشارِكُ في رَأْيٍ أَخا ضَعَفٍ،
ولا أَلِينُ لِمَنْ لا يَبْتَغِي لِينِي

Ve **ضَعُفَ** **يَضْعُفُ** **ضَعْفاً** ve **ضُعْفاً** ve **ضَعَفَ**; fetha Lihyânî’den; o hâlde o **ضَعِيفٌ**’tir; cem‘i **ضُعَفاء** ve **ضَعْفى** ve **ضِعافٌ** ve **ضَعَفةٌ** ve **ضَعافَى**; sonuncusu İbn Cinnî’den; ve inşâd etti:

تَرَى الشُّيُوخَ الضَّعافَى حَوْلَ جَفْنَتِه،
وتَحْتَهُم من محاني دَرْدَقٍ شَرَعَهْ

Ve kadınlar: **ضَعِيفاتٌ** ve **ضَعائفُ** ve **ضِعافٌ**; dedi ki:

لقد زادَ الحياةَ إليَّ حُبّاً
بَناتي، إنَّهُنَّ من الضِّعافِ

Ve **أَضْعَفَه** ve **ضَعَّفَه**: onu zayıf kıldı. Ve **اسْتَضْعَفَه** ve **تَضَعَّفَه**: onu zayıf buldu da ona kötülükle bindi; sonuncusu Sa‘leb’den; ve inşâd etti:

عليكم بِرِبْعِيِّ الطِّعانِ، فإنه
أَشَقُّ على ذِي الرَّثْيَةِ المُتَضَعِّفِ

**رِبْعِيُّ الطِّعانِ**: onun evveli ve en keskinidir. Ve Ebû Zerr’in İslâmında: “**لَتَضَعَّفْتُ**” bir adamı; yani **اسْتَضْعَفْتُه**; Kuteybî dedi ki: **اسْتَفْعَلْتُ** bazen **تَفَعَّلْت**’in bazı harflerine girer; **تَعَظَّم** ve **اسْتَعْظَم**, ve **تكبّر** ve **اسْتكبر**, ve **تَيَقَّن** ve **اسْتَيْقَنَ**, ve **تَثَبَّتَ** ve **اسْتَثْبَتَ** gibi. Ve hadiste: “Cennet ehli, her **ضَعِيفٍ مُتَضَعَّفٍ**’tır”; İbnü’l-Esîr dedi ki: **تَضَعَّفْتُه** ve **اسْتَضْعَفْتُه** denir, şu mânâda: insanlara zayıf görünen ve dünyada fakirlik ve hâlin perişanlığı sebebiyle insanların onu zayıf saydığı ve ona zorbalık ettiği kimse. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kûfe ehli bana galip geldi; üzerlerine mü’mini tayin ediyorum da **فُيُضَعَّفُ**, ve üzerlerine kuvvetliyi tayin ediyorum da **فُيُفَجَّر**.” Ve hadiste gelen şeye gelince, cennet hadîsi: “Bana niçin ancak **الضُّعَفاء** giriyor?” denildi ki: onlar, kendi nefislerini havl ve kuvvetten beri kılanlardır. Ve hadiste olan: “Allah’tan korkun **الضعيفين** hakkında”: yani kadın ve köle.

Ve **الضَّعْفةُ**: kalbin zayıflığı ve anlayışın azlığı. Ve **مَضْعُوفٌ** adam: onda **ضَعْفةٌ** vardır. İbnü’l-A‘râbî: aklında zayıflık olduğunda adam **مَضْعُوفٌ** ve **مَبْهُوتٌ**’tur. İbn Bezrec: adam **مَضْعُوفٌ** ve **ضَعُوفٌ** ve **ضَعِيفٌ**; ve adam **مَغْلُوبٌ** ve **غَلُوبٌ**; ve deve **مَعْجوفٌ** ve **عَجُوفٌ** ve **عَجِيفٌ** ve **أَعْجَفُ**; ve dişi deve **عَجوفٌ** ve **عَجِيفٌ**; ve bunun gibi kadın **ضَعُوفٌ**; ve görmesi kör olan adama **ضَعِيفٌ** denir.

Ve **المُضَعَّفُ**: **الميْسِر** oklarından, payları olmayanlardan biridir; sanki payı olması hususunda zayıf kalmıştır. İbn Sîde ayrıca dedi ki: **المُضَعَّفُ**, farzları olmayan ve üzerlerine borç olmayan boş okların ikincisidir; ancak oklar, töhmetten hoşlanmama sebebiyle onunla ağırlaştırılır; bu Lihyânî’dendir; ve bir kavim onu **الضَّعْفِ**’ten türetti; bu daha evlâdır.

**شِعر ضَعِيف**: hasta; Ahfeş onu **القَوافي** kitabında kullandı da şöyle dedi: “Ve her ne kadar zayıf hasta şiire yumuşak harfi ilzâm ederlerse de, onun için daha tam ve daha güzel olsun diye.”

**وضِعْفُ** şey: onun iki misli. Zecâc dedi ki: **ضِعْفُ** şey, onu iki kat yapan mislidir; ve onun **أَضْعافُه** misilleridir. Ve Yüce sözü: “O hâlde sana hayatın **ضِعْفَ**ını ve ölümün **ضِعْفَ**ını tattırırdık”; yani diri ve ölü iken azabın iki katı; der ki: sana dünyada ve âhirette azabı kat kat yapardık. Asma‘î, Ebû Züeyb’in sözü hakkında dedi:

جَزَيْتُكَ ضِعْفَ الوِدِّ، لما اسْتَبَنْتُه،
وما إنْ جَزاكَ الضِّعْفَ من أَحَدٍ قَبْلي

Mânâsı: sana vüddu katladım; ve “**ضِعْفَي الوِدِّ**” demesi gerekirdi. Ve Aziz ve Celîl sözü: “Onlara ateşten **ضِعْفاً** azap ver”; yani katlanmış azap; çünkü **الضِّعْفَ** Arapların sözünde iki kısımdır: birincisi misil, ikincisi şeyin katlanması mânâsında olmasıdır. Yüce Allah dedi: “Her bir **ضِعْف** için”; yani tâbi ve metbû için; çünkü küfre hep birlikte girdiler; yani her biri için katlanmış azap. Ve Yüce sözü: “İşte onlara, yaptıklarına karşılık **الضِّعف**ın cezası vardır”; Zecâc dedi ki: burada **جزاء الضعف** on hasenedir; te’vîli: “İşte onlara, size miktarını bildirdiğimiz **الضعف**ın cezası vardır”; ve o, şu sözüdür: “Kim bir hasene ile gelirse ona onun on misli vardır.” Dedi ki: “Ve câizdir: ‘İşte onlara **جزاء الضعف** vardır’ yani onları **الضعف** ile cezalandırmamız.” Cem‘i **أَضْعاف**tır; bunun dışında kırılmaz.

Ve **أَضعفَ** şeyi, ve **وضعَّفه** ve **ضاعَفه**: şeyin aslının üzerine artırdı ve onu iki misli yahut daha fazla kıldı; ve o, **التضعيف** ve **الإضْعافُ**tır. Araplar der: **ضاعفت** şeyi ve **ضَعَّفْته** bir mânâdadır; ve bunun misli: **امرأَة مُناعَمةٌ** ve **مُنَعَّمةٌ**; ve kibirli yanağını **صاعَر** ve **صعّره**; ve **عاقَدْت** ve **عقّدْت**; ve **عاقَبْتُ** ve **عَقَّبْتُ**. Ve denir: Allah **ضعَّف** **تَضْعِيفاً**; yani onu **ضِعْفاً** kıldı. Ve Yüce sözü: “Ve Allah’ın yüzünü isteyerek verdiğiniz zekâttan her ne verdiyseniz, işte onlar **المُضْعِفُون**’dur”; yani onlara sevap katlanır. Ezherî dedi ki: mânâsı, **التَّضْعِيف**e girenlerdir; yani Allah’ın dediği **الضِّعْف** ile sevaplandırılırlar: “İşte onlara yaptıklarına karşılık **الضِّعْفِ**in cezası vardır”; yani Allah’ın yüzünü isteyerek sadaka veren, onunla sahibi on misliyle mükâfatlandırılır; ve hakikati: **ذوو الأَضْعافِ**.

Ve **تضاعِيفُ** şey: ondan katlanan şeylerdir; onun tekili yoktur. Tekili olmaması bakımından benzeri: sabahın ışığının başlangıçları için **تَباشِيرُ الصُّبْحِ**; yerin ilk görünen otları için **تَعاشِيبُ الأَرض**; zamanın getirdiği acayipler için **تَعاجِيبُ الدَّهْرِ**.

Ve “**أَضْعَفْتُ** şeyi”, o hâlde o **مَضْعُوفٌ**’tur; ve **المَضْعُوفُ**: bir şeyden katlanan şeydir; kıyasa aykırı geldi. Lebîd dedi ki:

وعالَيْنَ مَضْعُوفاً ودُرّاً، سُمُوطُه
جُمانٌ ومَرْجانٌ يَشُكُّ المَفاصِلا

İbn Sîde dedi ki: bence o, ziyadeyi atma üzerinedir; sanki onu **ضُعِفَ** üzerine getirdiler. Ve **ضَعَّفَ** şeyi: onun bir kısmını bir kısmı üzerine kapattı ve onu ikiye katladı; böylece sanki o **ضِعْفٌ** oldu; ve Lebîd’in beyti bununla da tefsir edilmiştir. Ve **عَذابٌ ضِعْفٌ**: sanki onun bir kısmı bir kısmı üzerine katlanmıştır. Ve tenzilde: “Ey Peygamber’in kadınları, sizden kim apaçık bir fuhuşla gelirse, ona azap **ضِعْفَيْنِ** katlanır”; Ebû Amr **يُضَعَّف** okudu. Ebû Ubeyd dedi ki: mânâsı, biri üç yapmak; yani üç azapla azap olunur. Dedi ki: ona bir kere azap edilmesi vardı; **ضُوعِفَ ضِعْفَيْن** olunca azap üç azap olur. Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd’in söylediği, insanların sözlerinin mecazında kullandıkları ve hitaplarında tanıştıkları şeydir. Dedi ki: Şâfiî, bir adam vasiyet edip şöyle dediğinde onun sözüne yakın bir şey söyledi: “Falan’a, çocuğumun aldığı şeyin **ضِعْفَ**ını verin”; dedi ki: onun misli iki kere verilir. Dedi ki: “Eğer ‘çocuğumun aldığı şeyin **ضِعْفَيْ**’i’ derse bakarsın; eğer ona yüz isabet ederse ona üç yüz verirsin.” Dedi ki: Ferrâ, onların sözlerine benzer bir şey söyledi, Yüce sözü hakkında: “Onları göz görmesiyle **مِثْلَيْهِم** görürler”; dedi ki: vasiyetlerde, konuşanın ve muhatabın tanıştığı örf kullanılır; ve vasiyet edeni görenlerin zihinlerine, onun zannının gittiği şeyden ne geçerse o. Dedi ki: bu, İbn Abbâs ve başkalarından böyle rivayet olundu. Amma Allah’ın kitabı, عز وجل, apaçık Arapçadır; tefsiri, Arapların sözünün konulduğu şeye döndürülür ki o, dillerinin kalıbıdır; ve örf, dil ona muhalefet ederse onda kullanılmaz. Ve **الضِّعْفُ** Arapların sözünde: aslı misildir, artana kadar; iki misle mahsus değildir. Böylece Ebû Ubeyd’in söylediği doğru olur. Denir: “Bu, bunun **ضِعف**ıdır” yani mislidir; ve “bu, onun **ضِعْفاه**’ıdır” yani iki mislidir. Ve Arapların sözünde câizdir ki “bu, onun **ضعفه**” dersin; yani iki misli ve üç misli; çünkü **الضِّعف** asılda sayıyla sınırlı olmayan bir artıştır. Görmez misin Yüce sözünü: “İşte onlara yaptıklarına karşılık **الضِّعف**ın cezası vardır”; onunla bir misli yahut iki misli murat etmedi; ancak **الأَضْعافَ**ı murat etti. Ve ona en evlâ olan şey, onu on misli kılmaktır; çünkü O’nun sözü: “Kim hasene ile gelirse ona onun on misli vardır; kim seyyie ile gelirse ancak onun misliyle cezalandırılır.” Böylece **الضِّعْفِ**in en azı sınırlıdır, o da misildir; en çoğu sınırsızdır. Ve hadiste: “Cemaat namazı, tek başına namaz üzerine yirmi beş derece **تَضْعُفُ**”; yani onun üzerine artar. Denir: şey **ضَعُفَ** **يَضْعُفُ**: arttığında; ve **وضَعَّفْتُه** ve **أَضعَفْتُه** ve **ضاعَفْتُه** bir mânâdadır. Ebû Bekir dedi ki: “İşte onlara **الضِّعْفِ**in cezası vardır”: yani **المُضاعَفةِ**; böylece **الضِّعْفَ**a tevhidi ilzâm etti; çünkü masdarların yolu tesniye ve cem‘ değildir. Ve Ebû’d-Dahdâh’ın hadîsinde ve şiirinde:

إلا رَجاء الضِّعْفِ في المَعادِ

Yani ecrin iki misli. Amma Yüce sözü: “Ona azap **ضعفين** katlanır” ise, âyetin ve ondan sonraki âyetin sevki, **ضعفين** sözünden muradın iki kere olduğuna delâlet etti; görmez misin, azabı zikrettikten sonra şöyle diyor: “Ve sizden kim Allah’a ve Resûlü’ne itaat eder ve salih amel işlerse ona ecrini iki kere veririz.” Allah تعالى mü’minlerin annelerine, ümmetin diğer kadınlarına üstünlük olarak, ecirde başkalarına olanın iki mislini kıldığı gibi; aynı şekilde, onlardan biri fuhuş getirirse, başkasının azaplandığının iki misliyle azap olunur. Ve câiz değildir ki itaate iki ecir verilsin de masiyete üç azapla azap olunsun. Ezherî dedi ki: bu, nahivcilerin mahirlerinin sözü ve tefsir ehlinin sözüdür. Araplar **الضِّعف** ile tesniye konuşur da derler: “Eğer bana bir dirhem verirsen, senin için onun **ضِعفاه**’ı vardır”; yani iki misli; onun yerine iki dirhem isterler. Dedi ki: bazen **الضعف**ı müfred yaparlar, hâlbuki **الضعفين** mânâsını isterler; derler: “Eğer bana bir dirhem verirsen, senin için onun **ضعفه** vardır”; yani misli; onu müfred yapmakta beis yoktur, ancak tesniye daha güzeldir. Ve **مُضْعِفٌ** adam: hasenelerde **أَضْعافٍ** sahibi. Ve kavmi **ضَعَفَ** **يَضْعَفُهُم**: onları çokladı; böylece ona ve arkadaşlarına onların üzerine **الضِّعْفُ** oldu. Ve adam **أَضْعَفَ**: malı yayıldı ve çoğaldı; o hâlde o **مُضعِف**tir. Ve **بقرة ضاعِفٌ**: karnında yük vardır; sanki yavrusuyla **مُضاعَفَةً** olmuştur.

Ve **الأَضْعافُ**: üzerinde et bulunan kemiklerdir. Ru’be dedi ki:

واللّه بَينَ القَلْبِ والأَضْعافِ

Ebû Amr dedi ki: bedenin **أَضعاف**ı onun kemikleridir; tekili **ضِعْفٌ**tur. Ve denir: bedenin **أَضْعافُ**ı onun uzuvlarıdır. Ve onların sözü: “Falan, kitabının **أَضْعافِ**ına imza attı”; bununla, satırların arasında yahut kenar boşluğunda imzası murat edilir. Ve kavim **أُضْعِفَ**: yani onlara katlandı. Ve adam **أَضْعَفَ**: biniti zayıfladı. Denir: o **ضَعِيفٌ مُضْعِفٌ**’tir; böylece **الضَّعِيفُ** bedeninde olandır; ve **المُضعِفُ**, biniti zayıf olan kimsedir; “**قَويٌّ مُقْوٍ**” denildiği gibi: **القويّ** bedeninde olandır; ve **المُقْوي** biniti kuvvetli olandır. Ve Hayber gazvesinde hadiste: “Kim **مُضْعِفاً** ise geri dönsün”; yani biniti zayıf olan kimse. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**المُضْعِفُ** arkadaşlarına emirdir”; yani yolculukta; onların onun yürüyüşüyle yürüdüklerini ister. Ve başka bir hadiste: “**الضَّعِيفُ** kervanın emîridir.” Ve yürüyüş onu **ضَعَّفَه**; yani onu **أَضْعَفَه**. Ve **التضْعِيف**: onu **الضَّعْفِ**e nisbet etmendir. Ve **المُضاعَفةُ**: halkaları katlanan ve iki halka iki halka örülen zırhtır.
