# ضعل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B9%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ضعل

باب العين والضاد واللام معهما
ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع مستعملات، ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض مهملات عضل: العَضَلة: موضع اللحم من الساقين والعضدين. وإنه لعضِل الساقَين إذا كثر لحمهما.
ويد عضِلة، وساق عضِلة: ضخمة.
وداء عُضال، إذا أعْيىَ الأطباء، وأَعْضَلَهم فلم يقوموا به.
وأمر مُعْضل يغلب الناس أن يقوموا به. قال ذو الإصبع:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
بلغنا أنّ ذا الإصبع تزوج فأتي حيّه يسألهم مهرها فلم يعطوه، فهجاهم يقول: عجزتم عن مهر واحدة فكيف لو تزوجت بأربع نسوة. وقوله: فكيف لو درْت، أي: فكيف لو قامت الحرب على ساق.
ولو قيل للحم الساق عضيلة وعضائل جاز.
وتقُول: عضَّلْتُ عليه، أي: ضيَّقْتُ عليه في أمره وحلت بينه وبين ما يريد ظلماً.
وعُضِلَتِ المرأة، بالتخفيف إذا لم تطلّق، ولم تترك، ولا يكون العَضْلُ ألاّ بعد التزويج.
وعَضَّلَتِ المرأةُ بولدها، إذا عسر عليها ولادُها، وأَعْضَلَتْ مثله، وأعْسَرَتْ فهي مُعَضِّلْ ومُعْضِل.
والعَضَل مواضع بالبادية كثيرة الغياض.
بنو عضَل من أسد.
واعضَلَتِ الشجرة إذا كثرت أغصانها، واشتدّ التفافها، قال:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه
علض: العِلَّوْض: ابن آوى بلغة حمير، ولم يعرفه الضرير وغيره.
ضلع: الضِّلَع والضِّلْعُ. يقال: ناولته ضلعاً من بطِّيخ، تشبيهاً بالضلع.
وثلاثُ أَضْلُع، والجميع أضلاع. والضِّلَعُ يؤنث.
والضِّلَعُ القُصَيْرَى: آخر الأضلاع من كل شيء ذي ضِلَع وأقصرها. وفي الحديث: " إنّ حواء خلقت من الضِّلَعِ القُصَيْرَى من ضلوع آدم عليه السَّلام " .
والالتواءُ في أخلاق النساء وراثة عَلِقَتْهُنّ من الضِّلَع، لأنّها عوجاء.
والضَّليع: الجسيم. قال:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
والأضلَع: يوصف به الشديد والغليظ.
ودابّة مُضْلِع: لا تقوَى أضلاعها على الحمل.
وحِمْلٌ مُضْلِعٌ، أي: مُثْقِل. واضطلعت بهذا الحِمْل، أي: احتملته أضلاعي. وإنّي لهذا الحِمْل مضطلع، ولهذا الأمر مطُّلع، الضاد مدغمة في الطاء، وليس من المطالعة. والمضلّعة من الثياب: التّي وشيُها مثل الضِّلَع. قال أبو ليلى: هو المسبّر.
قال:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
ورجل أضلَعُ، وامرأة ضلعاءُ، وقوم ضُلْعٌ، إذا كانت سنّه شبيهة بالضِّلَع.
والضالع: الجائر والمائل، أخذه من الضِّلَعِ لأنّها مائلة عوجاء. قال النابغة:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
وفلان أضلعهم، أي: أضخمهم.

### Türkçe

**باب العين والضاد واللام معهما**
**ع ض ل**، **ع ل ض**، **ض ل ع** kullanımdadır; **ض ع ل**، **ل ض ع**، **ل ع ض** ihmaldir. **عضل**: **العَضَلة**: baldırların ve pazıların etinin bulunduğu yer. Ve o, baldırlarının eti çoğalınca “baldırları **عضِل**”dir.
Ve **عضِلة** bir el, **عضِلة** bir baldır: iri.
Ve **عُضال** bir hastalık; tabipleri âciz bırakınca ve onları **أَعْضَلَ** edince, onunla uğraşamazlar.
Ve **مُعْضل** bir iş: insanların onu yapmaya güç yetirememesi. ذو الإصبع dedi ki:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
Bize ulaştı ki ذو الإصبع evlendi; sonra kavmine geldi, onlardan onun mehrini sordu, ona vermediler; bunun üzerine onları hicvetti, şöyle diyerek: Birinin mehrinden âciz kaldınız; peki dört kadınla evlenseydim nasıl olurdu. Ve onun sözü: “فكيف لو **دُرْتُ**”, yani: savaş bir bacak üzerinde kalksaydı nasıl olurdu.
Ve eğer baldırın eti için **عضيلة** ve **عضائل** denilse câiz olur.
Ve dersin ki: “Ona karşı **عضَّلْتُ**”, yani: işinde ona daralttım ve zulmen onunla istediği şey arasına girdim.
Ve kadın **عُضِلَتِ** (tahfîf ile), boşanmadığı, bırakılmadığı zaman; ve **العَضْلُ** ancak evlendirmeden sonra olur.
Ve kadın çocuğuyla **عَضَّلَتِ**; doğumu ona zor geldiği zaman. Ve bunun benzeri olarak **أَعْضَلَتْ**; ve **أَعْسَرَتْ**; o hâlde o **مُعَضِّلْ** ve **مُعْضِل**’dir.
Ve **العَضَل**: bâdiyede, sık çalılıkları çok olan yerlerdir.
**بنو عضَل**: Esed’dendir.
Ve ağaç **اعضَلَتِ**; dalları çoğaldığı ve dolaşması şiddetlendiği zaman. Dedi ki:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه

**علض**: **العِلَّوْض**: Himyer dilinde çakal yavrusu; kör ve başkası onu bilmedi.

**ضلع**: **الضِّلَع** ve **الضِّلْعُ**. Denir ki: “Ona karpuzdan bir **ضلع** verdim”; kaburgaya benzetme olarak.
Ve üç **أَضْلُع**; ve hepsi **أضلاع**. Ve **الضِّلَعُ** müennestir.
Ve **الضِّلَعُ القُصَيْرَى**: her **ضِلَع** sahibi şeyin kaburgalarının sonuncusu ve onların en kısası. Ve hadiste: “Havvâ, Âdem عليه السَّلام’ın kaburgalarından **الضِّلَعِ القُصَيْرَى**’dan yaratıldı.”
Ve kadınların ahlâkındaki eğrilik bir mirastır; **الضِّلَع**’dan onlara yapışmıştır; çünkü o eğridir.
Ve **الضَّليع**: iri cüsseli. Dedi ki:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
Ve **الأضلَع**: şiddetli ve kalın olana vasıf olur.
Ve **مُضْلِع** bir binek: kaburgaları yüke güç yetiremez.
Ve **مُضْلِعٌ** bir yük, yani: ağırlaştırıcı. Ve “Bu yükle **اضطلعت**”, yani: kaburgalarım onu yüklendi. Ve ben bu yüke **مضطلع**ım; ve bu işe **مطُّلع**ım; **الضاد** **الطاء** içinde idğam edilmiştir; ve bu, **المطالعة**’dan değildir.
Ve elbiselerden **المضلّعة**: nakşı **الضِّلَع** gibi olan. Ebû Leylâ dedi ki: o, **المسبّر**’dir.
Dedi ki:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
Ve **أضلَعُ** bir adam, **ضلعاءُ** bir kadın ve **ضُلْعٌ** bir kavim; dişleri **الضِّلَع**’a benzer olduğu zaman.
Ve **الضالع**: haksızlık eden ve meyleden; onu **الضِّلَعِ**’dan aldı; çünkü o meyilli, eğridir. Nâbiga dedi ki:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
Ve falan onların **أضلعهم**’idir, yani: onların en irisi.
