# ضع (ض-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد
عض ، ضع : مستعملان
عض : أبو عبيد : ما عندنا أَكال ولا عَضَاض ، أي ما يُعَضّ عليه وأنشد شمر :
أخْدَرَ سَبْعاً لم يذُق عَضاضا
وقال ابن بزرج : ما أتانا من عَضاضٍ وعَضوضٍ ومعضوص ، أي ما أتانا بشيء نعضُّه . قال : وإذا كان القومُ لابِنِينَ فلا عليهم ألا يَرَوا عَضاضاً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( من تَعزَّى بعَزَاء الجاهلية فأعِضُّوه بهَنِ أبيه ولا تَكْنُوا ) معنى قوله ( أعضّوه بهَنِ أبيه ) أي قولوا له اعضَضْ بأير أبيك ، ولا تكنوا عن الأير بالهن . وأمر ( صلى الله عليه وسلم ) بذلك تأديباً لمن دعا دعوة الجاهلية .
أبو عبيد عن الأحمر قال : العِضُّ من الرِّجال : الداهي المنكَر وقال القطاميّ :
أحاديث من عادٍ وجُرهُمَ جمّة
يثَوِّرها العِضّانِ زيدٌ ودَغْفَلُ
أراد بالعِضَّين : زيداً النمريّ ودَغفلاً النسّابة ، وكانا عالمي العرب بأنسابها وأيامها وحِكَمها .
ويقال : برئت إليك من العِضاض ، إذا باعَ دابّةً وبرىء إلى مشتريها من عَضِّها الناس . والعيوب تجيء على فِعال بكسر الفاء .
وسمعت العرب تقول : بئر عَضوض وماء عَضوض ، إذا كان بعيد القعر يُستَقى منه بالسانية .
وقال ابن بزرج : يقال ما كانت عَضُوضاً ولقد أعضّت ، وما كانت جُدًّا ولقد أجدَّت ، وما كانت جَرُوراً ولقد أجَرّت .
والعضُّ بالأسنان ، والفعل عَضِضْتُ وأعَضُّ ، الأمر منه عَضَّ واعضَضْ .
ومُلْك عَضوض : شديد فيه عَسْف وعُنْف . والعَضُوض من أسماء الدواهي .
الحرانيّ عن ابن السكيت قال : العِضُّ : العِضاهُ بكسر العين . وبنو فلانٍ مُعِضُّون ، إذا كانت إبلُهم ترعى العِضَّ . وأرضٌ
مُعِضّة : كثيرة العِضّ . وبعيرٌ عاضّ .
وقال أبو زيد فيما رَوَى عنه ابن هانىء : العِضاه اسمٌ يقع على شجرٍ من شجر الشَّوك له أسماءٌ مختلفة يجمعها العِضاه ، والعِضاه الخالص منه : ما عظُم واشتدّ شوكه . وما صغُر من شجر الشوك فإنه يقال له العِضّ والشِّرْس . قال : وإذا اجتمعت جموعُ ذلك قيل لما لَه شوكٌ من صغاره عِضٌّ وشِرسٌ ، ولا يُدعَيان عِضاهاً . فمن العِضاه السمرُ ، والعُرفُط ، والسَّيَال ، والقَرَظ ، والقَتَاد الأعظَم ، والكَنَهبُل ، والسِّدْر ، والغافُ ، والغَرَب فهذه عضاهٌ أجمع . ومن عِضاه القياس وليس بالعضاه الخالص : الشَّوحط ، والنَبْع ، والشِّريان ، والسَّرَاء ، والنَّشَم ، والعُجُرم ، والتألب ، والغَرَف . فهذه كلُّها تُدعى عضاه القياس وليست بالعضاه الخالص ولا بالعِضِّ .
ومن العِضِّ والشِّرس القتاد الأصغر ، وهي التي ثمرتُها نُفّاخة كنُفّاخة العُشَر ، إذا حُرّكت انفقأت . ومنها الشُّبْرم ، والشِّبرِق ، والحاجُ ، واللَّصَف ، والكلبة ، والعِتْر ، والثغْرُ . فهذه عِض وليست بعضاه . ومن شجر الشوك الذي ليس بِعِضِّ ولا عِضاه : الشُّكاعَى ، والحُلاَوَى ، والحاذُ ، والكُبّ ، والسُّلَّج .
وفي ( النوادر ) : هذا بلدٌ به عِضٌّ وأعضاض وعَضاض ، أي شجرٌ ذو شوك .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العُضّ بضم العين : عَلَف الأمصار ، مثل الكُسْب والنَّوى المرضوخ . قال : وقال المفضل : العُضُّ : العجين . وقال أبو عبيدة : العُضّاض عِرنين الأنف . وأنشد غيره :
لما رأيت العبدَ مشرحِفَّا
أعدَمته عُضَّاضَهُ والكفّا
سلمة عن الفراء ، قال : العُضَاضيُّ : الرجل الناعم اللّين ، مأخوذ من العُضاض ، وهو ما لانَ من الأنف .
ويقال : أعضَّ الحجّام المِحجمَةَ قفاه .
وقال أبو زيد : يقال عضّ الرجل بصاحبه يعَضُّه ، إذا لَزِمَه .
وقال النضر : إنّه لعِضُّ مالٍ ، إذا كان حسنَ القيام عليه وفلانٌ عِضُّ سفَر : قويٌّ عليه . وعِضُّ قتال . وأنشد الأصمعي :
إنّا إذا قُدنا لقومٍ عَرضا
لم نُبقِ من بغْي الأعادي عِضّا
ابن شميل : عاضّ القوم العيش منذ العام فاشتد عِضاضهم ، أي اشتد عَيشهم . وإنّه لعِضاض عيش ، أي صَبورٌ على الشدّة . وغَلَقٌ عِضٌّ : لا يكاد ينفتح .
الأصمعي : ماء عَضوض : بعيد القعر . ونحوَ ذلك قال النضر .
وقوس عَضوض ، إذا لزِق وترها بكبدها .
وقال أبو زيد : البئر العضوض ، هي الضيّقة . وقال أبو عمرو : هي الكثيرة الماء .
وقال أبو خيرة : امرأة عَضوض : لا ينفُذ فيها الذكر من ضِيقها . وفلانٌ عِضُّ فلان وعضيضة ، أي قِرْنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَضعَض : العِضُّ الشديد . قال : والضَّعضَع : الضعيف .
والتَّعضوض : تمر أسود ، التاء فيه ليست بأصلية . وفي الحديث أنّ وفْد عبد القيس قدِموا على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فكان فيما أهدَوا له قِرَبٌ من تعضوض .
وأنشد الرياشيُّ في صفة النخل :
أسود كاللَّيل تدجّى أخضره
مخالط تعضوضه وعُمُره
بَرنيَّ عَيدانٍ قليلٍ قِشَره
والعُمُر : نخل السكّر .
قلت : وقد أكلت التعضوض بالبحرين فما أعلمني أكلتُ تَمْراً أحمَتَ حلاوةً منه ، ومنبته هَجَر وقُراها .
ضع : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضّعُّ : تأديب الناقة والجمل إذا كانا قضيبَين . قال أبو العباس : هو أن يقال له ضَعْ ليتأدّب .
قال : والضَّعضع : الضعيف .
وقال ابن شميل : رجلٌ ضَعضاع : لا رأي له ولا حَزْم . والضعضاع : الضعيف من كل شيء .
وقال غيره : تضعضعَ فلانٌ ، إذا خضع وذل . وقد ضعضعه الدهر . والعرب تسمِّي الفقير متضعضِعاً . وقد تضعضع ، إذا افتقر .
قلت : وأصل الباب من الوضع .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الضاد**
**عض** , **ضع** : ikisi de kullanılandır.

**عض** : Ebû Ubeyd: “Bizde ne **أَكال** vardır ne de **عَضَاض**”; yani üzerine ısırılan şey yoktur. Şemmer şu beyti okudu:
أخْدَرَ سَبْعاً لم يذُق عَضاضا

İbn Buzerc dedi: “Bize ne **عَضاضٍ** ne **عَضوضٍ** ne de **مَعضوص** geldi”; yani bize ısıracağımız bir şey gelmedi. Dedi: “Kavim süt içenler olursa, **عَضاضاً** görmemeleri onlara bir şey değildir.”

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: “(Kim câhiliye **عَزَاء**’ı ile taziyeleşirse onu babasının **هَنِ**’i ile ısırtın ve kinayeli söylemeyin.)” Onun sözü “( **أعضّوه بهَنِ أبيه** )”nin manası: ona “babanın **أير**’ini ısır” deyin; **أير** hakkında **هَن** ile kinayeli söylemeyin. ( صلى الله عليه وسلم ) bunu, câhiliye çağrısını çağıran kimseyi edeplendirmek için emretti.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: erkeklerden **العِضُّ**: dehâ olan, münker (iş yapan)dır. Katamî dedi:
أحاديث من عادٍ وجُرهُمَ جمّة
يثَوِّرها العِضّانِ زيدٌ ودَغْفَلُ

**العِضَّين** ile muradı: Zeyd en-Nemerî ve nesep âlimi Dağfel’dir; ikisi Arapların neseblerini, günlerini ve hikmetlerini bilenlerdi.

Ve denir: “Sana **العِضاض**’dan beri oldum”; bir binek hayvanı sattığı ve alıcısına onun insanları ısırmasından beri olduğunu bildirdiği zaman. Ayıplar **فِعال** vezninde, **الفاء**’nın kesresiyle gelir.

Arapların şöyle dediğini işittim: “**بئر عَضوض** ve **ماء عَضوض**”; dibi uzak olduğu zaman, ondan **السانية** ile su çekilir.

İbn Buzerc dedi: “**عَضُوضاً** değildi, ama gerçekten **أعضّت**; **جُدًّا** değildi, ama gerçekten **أجدَّت**; **جَرُوراً** değildi, ama gerçekten **أجَرّت** denir.”

**العضُّ** dişlerle ısırmaktır; fiil: **عَضِضْتُ** ve **أعَضُّ**; bunun emri: **عَضَّ** ve **اعضَضْ**.

**مُلْك عَضوض**: içinde şiddetli **عَسْف** ve **عُنْف** bulunan (mülk). **العَضُوض** da dehâların adlarındandır.

Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi: **العِضُّ**: **العِضاهُ** ( **العين**’in kesresiyle). Falan oğulları **مُعِضُّون**’dur; develeri **العِضَّ** otladığı zaman. Ve **أرضٌ مُعِضّة**: **العِضّ**’i çok olan. Ve **بعيرٌ عاضّ**.

Ebû Zeyd, İbn Hânî’nin ondan rivayet ettiğinde: **العِضاه**; dikenli ağaçlardan bir ağaca isimdir; farklı adları vardır, **العِضاه** onları toplar. Ondan saf olan **العِضاه**: büyüyen ve dikeni şiddetli olandır. Dikenli ağaçtan küçük olanına ise **العِضّ** ve **الشِّرْس** denir. Dedi: “Onun cemleri toplandığında, küçüklerinden dikeni olana **عِضٌّ** ve **شِرسٌ** denir; **عِضاهاً** diye adlandırılmazlar.” **العِضاه**’dan: **السمر** , **العُرفُط** , **السَّيَال** , **القَرَظ** , **القَتَاد الأعظَم** , **الكَنَهبُل** , **السِّدْر** , **الغافُ** , **الغَرَب**; işte bunlar, topluca **عضاه**’dır. Kıyasın **عِضاه**’ından olup saf **العضاه**’dan olmayan: **الشَّوحط** , **النَبْع** , **الشِّريان** , **السَّرَاء** , **النَّشَم** , **العُجُرم** , **التألب** , **الغَرَف**. Bunların hepsine kıyasın **عضاه**’ı denir; saf **العضاه** da değildir, **العِضِّ** de değildir.

**العِضِّ** ve **الشِّرس**’ten: küçük **القتاد**; meyvesi **العُشَر**’ın **نُفّاخة**’si gibi olan; hareket ettirilince patlar. Ondan: **الشُّبْرم** , **الشِّبرِق** , **الحاجُ** , **اللَّصَف** , **الكلبة** , **العِتْر** , **الثغْرُ**. Bunlar **عِض**’dır, **عضاه** değildir. **عِضِّ** de **عِضاه** da olmayan dikenli ağaçtan: **الشُّكاعَى** , **الحُلاَوَى** , **الحاذُ** , **الكُبّ** , **السُّلَّج**.

( **النوادر** )’de: “Bu, içinde **عِضٌّ** ve **أعضاض** ve **عَضاض** bulunan bir beldedir”; yani dikenli ağaçtır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **العُضّ** ( **العين**’in zammıyla): şehirlerin yemi; **الكُسْب** ve dövülmüş **النَّوى** gibi. Dedi: Mufaddal dedi: **العُضُّ**: hamur. Ebû Ubeyde dedi: **العُضّاض** burnun **عِرنين**’idir. Başkası şu beyti okudu:
لما رأيت العبدَ مشرحِفَّا
أعدَمته عُضَّاضَهُ والكفّا

Seleme, Ferrâ’dan: **العُضَاضيُّ**: yumuşak, nazik adam; **العُضاض**’dan alınmıştır; o da burundan yumuşayan şeydir.

Ve denir: **أعضَّ** hacamatçı, **المِحجمَةَ**’yi ensesine (yapıştırdı).

Ebû Zeyd dedi: “Adam, arkadaşına **عضّ** eder, onu **يعَضُّه**”; ona yapıştığı zaman.

Nadr dedi: “O, **عِضُّ مالٍ**’dır”; ona iyi bakıp gözettiği zaman. Ve falan, **عِضُّ سفَر**’dir: ona karşı güçlüdür. **عِضُّ قتال**. Asma‘î şu beyti okudu:
إنّا إذا قُدنا لقومٍ عَرضا
لم نُبقِ من بغْي الأعادي عِضّا

İbn Şümeyl: Kavim geçen yıldan beri geçimi **عاضّ** oldu da onların **عِضاض**’ı şiddetlendi; yani geçimleri şiddetlendi. Ve o, **عِضاض عيش**’tir; yani şiddete sabredicidir. Ve **غَلَقٌ عِضٌّ**: neredeyse açılmaz.

Asma‘î: **ماء عَضوض**: dibi uzak. Nadr da bunun benzerini söyledi.

Ve **قوس عَضوض**: kirişi karnına yapıştığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: **البئر العضوض**: dar olandır. Ebû Amr dedi: o, suyu çok olandır.

Ebû Hayra dedi: **امرأة عَضوض**: darlığından dolayı onda erkeklik uzvu geçmez. Ve falan, falanın **عِضُّ**’u ve **عضيضة**’sidir; yani onun dengi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **العَضعَض**: şiddetli **العِضُّ**. Dedi: **الضَّعضَع**: zayıf.

**التَّعضوض**: siyah hurma; ondaki **التاء** aslî değildir. Hadiste: Abdülkays heyeti Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldiler; ona hediye ettikleri şeyler arasında **تعضوض**’dan tulumlar vardı.

Riyâşî, hurma ağacının vasfında şu beyti okudu:
أسود كاللَّيل تدجّى أخضره
مخالط تعضوضه وعُمُره
بَرنيَّ عَيدانٍ قليلٍ قِشَره

**العُمُر**: şeker hurmasıdır.

Dedim: Bahreyn’de **التعضوض** yedim; ondan daha şiddetli tatlılıkta bir hurma yediğimi bilmem; bitiş yeri **هَجَر** ve köyleridir.

**ضع** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الضّعُّ**: deve ve erkek devenin, ikisi de genç (ince) oldukları zaman terbiye edilmesidir. Ebû’l-Abbâs dedi: ona “**ضَعْ**” denilmesidir ki terbiye olsun.

Dedi: **الضَّعضع**: zayıf.

İbn Şümeyl dedi: **رجلٌ ضَعضاع**: görüşü ve azmi olmayan. **الضعضاع**: her şeyden zayıf olan.

Başkası dedi: Falan **تضعضعَ** etti; boyun eğip zelil olduğu zaman. Zaman onu **ضعضعه** etti. Araplar fakire **متضعضِعاً** der. Ve **تضعضع** etti; fakirleştiği zaman.

Dedim: باب’ın aslı **الوضع**’dandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(**باب الضاد في المضاعف [والمطابق]**)

(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilemede tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve şâmitlere karşı metânetimle onlara gösteririm *** ki ben zamanın musibetlerine karşı **أتضعضعُ** etmem([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; eğer görüş sahibi ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan yahut üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler ki: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince *hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir; anılmış olsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.

[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da bir şey üzerinde insanların toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla kastedilen, yemeğin üzerinde ellerin çokluğudur. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; ikisinin onun üzerinde toplanması sebebiyle. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.

Diğerine gelince, onların sözü: “Falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır”; yani zayıflık. Ve onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele üzere; onda yerleşip sağlamca tutunamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki dildir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; eğer dalâlet ve bâtıl sahibi ise. Ve dalâletin aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleridir; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”; sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve “mescidi ve evi **ضللت**”; onlara yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunamayan her şey. Ve “**أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**” denir. Ve “**وادي تُضَُـلِّلَ**”e düştüler; bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye **ضَمَمت**” denir; ben onu **أضُمُّه**; **ضمّاً**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir cemaat. Ve “**فرسٌ سَبّاق الأضاميم**”; yani cemaatlerin (yarışında) önde giden. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.

Babdan: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyde **ضَنِنْتُ**; ona **أَضَنُّ**; **ضَنّاً** ve **ضَنانةً**” denir. Ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; eğer nefis olup kendisiyle cimrilik edilirse. Ve “Falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**’mdir”; eğer kendisiyle cimrilik edilen nefis (şey) ise. Ve bazen “**ضَنَنْتُ**” (nûn’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve hemze sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür; o asıldır. Hadiste: “Bu adamın **ضِئْضِئِ**’inden bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).

**الضاد** ve illetli harf ise, bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleridir. “**ضَوْضَوْا**” denir; hemzesiz.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi ki: “Kavim **أَضَبَّ** etti; **إضباباً**”; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondan: demirin **ضَبَّة**’si; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanan bir toz gibi olup örter. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve belde **ضَبِبَ**; sisi çoğaldığı zaman.

Babdan: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semiz yağ ve bir **رُبّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; “Çocuğunuz için **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** mâruftur; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**’ı iridir; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**’ı, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve “**مَضَابَّ مُنْكَرة**”ye düştük derler; yani **ضِّباب**’ı çok olan yer parçaları. Ve **الضُّبَاضِب**: *kısa semiz adam. “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرتُ**; **أفطرُها**”; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve onu **ضَبَبْتُها**; **أَضُبُّها**; **ضبّاً**; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmağın ve meme üzerine birlikte koymandır.

Bu asıldan şâz olan şeylerden: “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**” sözleridir; bu, ikisini de **الفِرْسِن**([9])de tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “eli **ضبَّت**” dediğin zaman; kan aktığı zaman; bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**([10])’dan kalb edilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bağırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ**; **يضِجُّ**; **ضجيجا**. Ve kavim **ضجَّ** etti; **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: Kavim **أَضجَّ** etti; **إِضجاجاً**; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.

Bu babdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o **خَرَز**([13])dir.

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondan: **الضِّحّ**; o, güneşin ışığıdır; yerden iyice yerleşip (yayılıp) güç bulduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: “Falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi”; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey. Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp akması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzayıp gider.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.

Birincisi: **الضِّدّ**; şeyin zıddı. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri câiz olmaz; gece ve gündüz gibi.

Diğer kelime **الضَّدُّ**’dür; o doludur; **الضاد**’ın fethasıyla. “Tulum’u **ضَدَّ** etti”; onu doldurdu; **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.

Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. “Ona **ضَرَّه**; **يضُرُّه**; **ضَرّاً**” denir. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen yahut ona yaklaşan her şey taşınır. **الضُّرُّ**: zayıflık. Ve **الضِّرّ**: kadının **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir. “Falan kadın **ضِرّ** üzerine evlendi”; yani kendisinden önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve “Falan, şuna **اضطُرَّ** oldu”; zaruretten. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**dır. En çok kıskançlıkta kullanılır; “Ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmen taşının iki taşı **الضَّرَّتينِ**e benzetildi; onlara **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir. Yahut bedeninin zayıflaması.

İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun et parçasıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış ettir. Babdan: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّةٌ**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])

Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvvetidir. Ve “Falan, şey üzerinde **ذو ضرير**dir” denir; eğer onun üzerinde sabır ve katlanma sahibi ise; Cerîr’in sözü üzere:
* **جُرأةً وضَرِيرا**([17]) *
Ve ata: “**أضرَّ** etti, gemin **فأس**’ı üzerine”; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**’dür; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve el-Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, **المجمل** ve **المقاييس**’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, el-Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (**جول**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) el-Lisân’da: “Hadiste: Bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) ganimetleri taksim ederken geldi ve ona dedi ki: Adaletli ol; çünkü adaletli olmadın. O dedi ki: Bu adamın **ضئضئ**’inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; okun avdan çıkması gibi dinden çıkarlar.”
([6]) **الضوضاء** da; hemze ile de.
([7]) Asılda: “**وربما**”; tahriftir. **المجمل**’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu **المجمل**’de.
([9]) Asılda: “**الفرس**”; doğrusu **المجمل**’de.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli.
([12]) **القاموس**’ta **سحاب** gibi ضبط edilmiştir; **المجمل**’de **الجيم**’in şeddelenmesiyle. Bu lafız el-Lisân’da gelmemiştir.
([13]) **القاموس**’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile **المجمل**’dendir.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu el-Lisân (**ضرر**)’de; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulamadım.
([16]) Beyit, câhili şair el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. el-Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve el-Lisân (**ضرر**)’de bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**
ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَعَّ
1 ضَعَّ ذ , (S, O, K,) an inf. n. of which the verb is ضَعَّ, aor. ضََُعَ , (TK,) The breaking, or training, (S,) or training well, (IAar, O, K,) a he-camel, (IAar, S, O, K,) and a she-camel, not previously trained: (IAar, O, K:) or the saying to a camel ↓ ضَعْ in order that he may become well trained. (Th, S, O, K.)

ضَعْضَعَهُ
R. Q. 1 ضَعْضَعَهُ ذ , (inf. n. ضَعْضَعَةٌ, TK,) He threw it down, or pulled it down, [or rased it,] to the ground; (S, O, K;) namely, a building. (S, O.) ― -b2- And ضَعْضَعَهُ الدَّهْرُ Time, or fortune, lowered, humbled, or abased him; (S, O;) and so بِهِ الدَّهْرُ ↓ تَضَعْضَعَ. (TA.) [See also ضَعْضَعَةٌ below.]

تَضَعْضَعَتْ أَرْكَانُهُ
R. Q. 2 تَضَعْضَعَتْ أَرْكَانُهُ ذ , referring to a building, i. q. اِتَّضَعَتْ, (S,) i. e. [Its angles, or corners, or its sides,] sank down; and became in a state of ruin. (PS.) ― -b2- And تضعضع said of a man, (S, O,) He was, or became, lowly, humble, submissive, or abased; (S, O, K;) [or he lowered, humbled, or abased, himself;] لِآخَرَ [to another], (S,) or لِغَنِىٍّ [to a rich person]. (O.) Hence, (S,) Aboo-Dhu-eyb says,
وَتَجَلُّدِى لِلشَّامِتِينَ أُرِيهُمُ
أَنِّى لِرَيْبِ الدَّهْرِ لَا أَتَضَعْضَعُ
[And my constraining myself to behave with hardiness to those who rejoice at my misfortune: I show them that I will not humble myself to the evil accidents of time]. (S, * O.) ― -b3- And He became poor: (O, K:) as though from ضَعَّ: (O:) and تصعصع is a dial. var. thereof, on the authority of Aboo-Sa'eed. (TA.) ― -b4- And He became weak, and light in his body, by reason of disease, or of grief. (TA.) ― -b5- And تضعضع مَالُهُ His property became little. (TA.) ― -b6- See also R. Q. 1.

ضَعْ
ضَعْ ذ : see the first paragraph above.

ضَعْضَعٌ
ضَعْضَعٌ ذ : see ضَعْضَاعٌ.

ضَعْضَعَةٌ
ضَعْضَعَةٌ ذ inf. n. of ضَعْضَعَهُ [q. v.]. (TK.) ― -b2- And [as though inf. n. of ضُعْضِعَ] Lowliness, humility, or submissiveness: (TA, and Ham p. 369:) [as used in the present day, a state of depression; languor; weakness; and poverty:] and hardship, or adversity. (TA.)

ضَعْضَاعٌ
ضَعْضَاعٌ ذ Weak: applied in this sense to anything. (S, O, K.) ― -b2- And A man without judgment, (S, O, K,) and without prudence, or precaution, or discretion; (O, K;) and ↓ ضَعْضَعٌ signifies the same, (S, O, K,) being a contraction of the former word. (S, O.)

مُتَضَعْضِعٌ
مُتَضَعْضِعٌ ذ [the part. n. of R. Q. 2, q. v.,] is used by the Arabs as meaning A poor man. (O.)

##### Türkçe

**ضَعَّ**
1 **ضَعَّ** ذ , (S, O, K,) fiili **ضَعَّ**, muzârîsi **ضََُعَ** olan (TK,) bir mastardır; (S,) bir erkek deveyi, (IAar, S, O, K,) ve daha önce eğitilmemiş bir dişi deveyi (IAar, S, O, K,) kırmak yahut eğitmek, (S,) yahut iyi eğitmektir; (IAar, O, K:) yahut iyi eğitilmiş olsun diye bir deveye **ضَعْ** demektir. (Th, S, O, K.)

**ضَعْضَعَهُ**
R. Q. 1 **ضَعْضَعَهُ** ذ , (mastarı **ضَعْضَعَةٌ**, TK,) onu yere attı yahut yere çekti, [yahut onu yıktı,] yere; (S, O, K;) yani bir bina. (S, O.) ― -b2- Ve **ضَعْضَعَهُ الدَّهْرُ** Zaman, yahut talih, onu alçalttı, zelil kıldı, yahut aşağı düşürdü; (S, O;) ve bunun gibi **تَضَعْضَعَ** ↓ **بِهِ الدَّهْرُ**. (TA.) [Aşağıda **ضَعْضَعَةٌ**’ye de bak.]

**تَضَعْضَعَتْ أَرْكَانُهُ**
R. Q. 2 **تَضَعْضَعَتْ أَرْكَانُهُ** ذ , bir binaya dair olarak, **اِتَّضَعَتْ** ile aynı mânâdadır, (S,) yani [onun köşeleri yahut köşebentleri yahut yanları] çöktü; ve haraplık hâlinde oldu. (PS.) ― -b2- Ve **تضعضع** bir adam hakkında söylenir ki, (S, O,) o, alçak gönüllü, mütevazı, boyun eğici, yahut zelil idi yahut oldu; (S, O, K;) [yahut kendini alçalttı, mütevazı kıldı, yahut zelil etti;] **لِآخَرَ** [bir başkasına], (S,) yahut **لِغَنِىٍّ** [bir zengine]. (O.) Bundan dolayı, (S,) Ebû-Ḏu-eyb der ki,
وَتَجَلُّدِى لِلشَّامِتِينَ أُرِيهُمُ
أَنِّى لِرَيْبِ الدَّهْرِ لَا أَتَضَعْضَعُ
[Ve musibetimle sevinenlere karşı metanetle davranmaya kendimi zorlamam: onlara, zamanın kötü kazalarına karşı kendimi alçaltmayacağımı gösteririm]. (S, * O.) ― -b3- Ve fakir oldu: (O, K:) sanki **ضَعَّ**’dan: (O:) ve **تصعصع** bunun bir lehçe varyantıdır, Ebû-Sa‘îd’in rivayetine göre. (TA.) ― -b4- Ve hastalık yahut keder sebebiyle zayıf oldu ve bedeninde hafifledi. (TA.) ― -b5- Ve **تضعضع مَالُهُ** Malı az oldu. (TA.) ― -b6- R. Q. 1’e de bak.

**ضَعْ**
**ضَعْ** ذ : yukarıdaki birinci paragrafa bak.

**ضَعْضَعٌ**
**ضَعْضَعٌ** ذ : **ضَعْضَاعٌ**’a bak.

**ضَعْضَعَةٌ**
**ضَعْضَعَةٌ** ذ **ضَعْضَعَهُ**’nun mastarıdır [ona bak]. (TK.) ― -b2- Ve [sanki **ضُعْضِعَ**’ın mastarı gibi] alçak gönüllülük, tevazu, yahut boyun eğicilik: (TA, ve Ham s. 369:) [bugünkü استعمالda, bir çöküntü hâli; bitkinlik; zayıflık; ve fakirlik:] ve sıkıntı, yahut musibet. (TA.)

**ضَعْضَاعٌ**
**ضَعْضَاعٌ** ذ Zayıf: bu mânâda her şeye uygulanır. (S, O, K.) ― -b2- Ve hükmü olmayan bir adam, (S, O, K,) ve tedbiri, yahut ihtiyatı, yahut basireti olmayan; (O, K;) ve ↓ **ضَعْضَعٌ** da aynı mânâyı ifade eder, (S, O, K,) önceki kelimenin kısaltılmışı olarak. (S, O.)

**مُتَضَعْضِعٌ**
**مُتَضَعْضِعٌ** ذ [R. Q. 2’nin ism-i fâili, ona bak,] Araplar tarafından Fakir bir adam mânâsında kullanılır. (O.)
